Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking Konsep Konsepbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 100 2973935 2695725 2026-09-29T15:13:17Z Maria The Scientist 203622 Created by translating the section "History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375890722|Gauteng]]" 2973935 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width: 300px; margin: 0 0 0.5em 1em;" class="infobox" |+ {{Teksgrootte|120%|'''Gauteng'''}} |- | align="center" width="140px" |[[Lêer:Flag of the Gauteng Province.png|125px]]<br />Vlag | align="center" width="140px" |[[Lêer:Wapen van Gauteng.png|125px]]<br />Wapen |- |colspan="2" style="text-align:center;"|[[Lêer:Gauteng in South Africa.svg|200px|Die ligging van Gauteng]] |- |'''Oppervlak''' |18&nbsp;178 vk km |- |'''Bevolking (2011)<ref name="2011-sensus">{{en}} {{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/publications/P03014/P030142011.pdf |title=2011-sensus |publisher=[[Statistiek Suid-Afrika]] |accessdate=13 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113203528/http://www.statssa.gov.za/publications/P03014/P030142011.pdf |archive-date=13 November 2015 |url-status=dead}}</ref>''' |12&nbsp;272&nbsp;263 |- |'''Bevolking (2020 skat)''' |15&nbsp;488&nbsp;137 |- | '''[[Bevolkingsdigtheid]]''' | 680 / vk km ---- |- |'''[[Taal|Tale]]<ref name="2011-sensus" />''' | [[Zoeloe]] (17,8%), [[Engels]] (14,3%), [[Afrikaans]] (13,8%), [[Suid-Sotho]] (11,6%), [[Noord-Sotho]] (10,6%) ---- |- |'''Etniese verdeling<ref name="2011-sensus" />''' | [[Swart mense]] (74,1%), [[Wit Suid-Afrikaners|Wit mense]] (19,1%),<br />[[Bruin mense]] (3,5%),<br />[[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]] (2,6%) ---- |- |'''[[Hoofstad]]''' |[[Johannesburg]] |- |'''Premier''' | [[Panyaza Lesufi]]<br />([[African National Congress|ANC]]) |} '''Gauteng''' is die [[Provinsies van Suid-Afrika|provinsie]] van [[Suid-Afrika]] met die hoogste bevolkingskonsentrasie met 'n sterk handel- en nywerheidsontwikkeling. Die vernaamste stede is [[Pretoria]] en [[Johannesburg]]. [[Lêer:Johannesburg City Hall.jpg|duimnael|links|Die Johannesburgse stadsaal, setel van die [[Gauteng provinsiale wetgewer]]]] Gauteng is voorheen die PWV genoem (Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging). Die naam Gauteng is 'n Sotho-woord wat "Plek van goud" beteken en is 'n ontlening aan [[Afrikaans]] "goud". Die provinsie het in Mei 1994 tot stand gekom toe die ou provinsie [[Transvaal]] in vier verskillende provinsies verdeel is. Die provinsiale hoofstad [[Johannesburg]] is die grootste stad in [[Suid-Afrika]]. [[Pretoria]], sowat 50&nbsp;km noord van Johannesburg, is Suid-Afrika se administratiewe hoofstad. Nog belangrike plekke is [[Alberton]], [[Benoni]], [[Boksburg]], [[Brakpan]], [[Centurion]] (deel van Tshwane Metropool (Pretoria)), [[Germiston]], [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]], [[Kemptonpark]], [[Krugersdorp]], [[Midrand]], [[Randburg]], [[Roodepoort]], [[Springs]], [[Soweto]] (deel van Johannesburg), [[Vanderbijlpark]] en [[Vereeniging]]. == Demografie == [[Lêer:Gauteng dominant language map.svg|duimnael|links|Meerderheidstale in Gauteng: {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}}}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen meerderheidstaal}}]] * Bevolking (2024-sensus): 78&nbsp;586&nbsp;984. Gauteng is die Suid-Afrikaanse provinsie met die meeste mense en die provinsie met die grootste bevolkingsdigtheid. * Tale: Zoeloe (19,8%), gevolg deur Engels (13,3%), Afrikaans (12,4%) en Suid-Sotho (11,6%). == Geskiedenis == [[File:Sesotho-Gaudeng.PNG|links|duimnael|280x280px| 'n Teksbrokkie wat die Sesotho-woord "Gaudeng" (moderne ''Gauteng'' ) in Jacottet se [https://archive.org/stream/practicalmethodt00jacorich#page/198/mode/2up ''"A practical method to learn Sesuto: with exercises and a short vocabulary"''], gepubliseer in 1906, wys.]] Gauteng is gevorm uit 'n deel van die ou Transvaalprovinsie ná Suid-Afrika se eerste multirassige verkiesing op 27 April 1994. Dit is aanvanklik Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging (PWV) genoem en is op 28 Junie 1995 herdoop na "Gauteng", dieselfde dag waarop twee ander provinsies herdoop is.<ref name="GautengRenamed">{{Cite web|url=http://www.culturalguiding.com/Help/PDF/General_Overview_of_Gauteng.pdf|title=General Overview of Gauteng|publisher=Makiti Guides and Tours (Pty) Ltd.|archive-url=https://web.archive.org/web/20050411233106/http://www.statssa.gov.za/census01/Census/Database/Census%202001/Census%202001.asp|archive-date=11 April 2005|access-date=2 May 2013}}</ref> Die term "PWV" wat die streek beskryf, het lank voor die stigting van 'n provinsie met daardie naam bestaan.<ref name="ZAHistoryGP">{{Cite web|url=http://www.sahistory.org.za/places/gauteng|title=Gauteng|publisher=South African History Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125205710/http://www.sahistory.org.za/places/gauteng|archive-date=25 January 2019|access-date=3 May 2013}}</ref>met die "V" wat soms vir "Vaaldriehoek" staan eerder as Vereeniging. <ref>{{Cite journal |last=Geyer |first=H. S. |year=1990 |title=Implications of differential urbanization on deconcentration in the Pretoria-Witwatersrand-Vaal Triangle metropolitan area, South Africa |journal=Geoforum; Journal of Physical, Human, and Regional Geosciences |volume=21 |issue=4 |pages=385–96 |doi=10.1016/0016-7185(90)90019-3 |pmid=12284151}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://search.archives.un.org/united-nations-observer-mission-in-south-africa-unomsa-headquarters-johannesburg-pretoria-witwatersrand-vaal-pwv-vaal-triangle-weekly-operational-statistics-and-reports|title=United Nations Observer Mission in South Africa (UNOMSA) Headquarters - Johannesburg, Pretoria-Witwatersrand-Vaal (PWV) - Vaal Triangle - weekly operational statistics and reports - UNARMS|date=|publisher=Search.archives.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705155136/https://search.archives.un.org/united-nations-observer-mission-in-south-africa-unomsa-headquarters-johannesburg-pretoria-witwatersrand-vaal-pwv-vaal-triangle-weekly-operational-statistics-and-reports|archive-date=5 July 2020|access-date=2022-03-17}}</ref> By die Sterkfonteingrotte is van die oudste fossiele van hominiede ontdek, soos Mev. Ples en Little Foot..<ref name="SouthAfrica.NetGP">{{Cite web|url=http://www.southafrica.net/za/en/articles/entry/article-southafrica.net-history-of-gauteng#.UYOA-6KBm2E|title=From mining village to commercial powerhouse – History of Gauteng|publisher=southafrica.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173102/https://www.southafrica.net/za/en/articles/entry/article-southafrica.net-history-of-gauteng#.UYOA-6KBm2E|archive-date=16 November 2018|access-date=3 May 2013}}</ref> Gebeure in hierdie gebied is eers in die 19de eeu neergeskryf; inligting van voor daardie tyd is verlore of moeilik om te bevestig. Die eerste rekords dateer uit die vroeë 19de eeu, toe setlaars wat uit die Kaapkolonie afkomstig was, hoofman Mzilikazi verslaan het en dorpies in die gebied begin stig het. Die stad Pretoria, wat in 1855 as die hoofstad van die Suid-Afrikaanse Republiek gestig is, het vinnig gegroei tot met die ontdekking van goud in die Witswatersrand-gebied in 1886, wat gelei het tot die stigting van Johannesburg. <ref name="ZAHistoryGP" /> <ref name="SouthAfrica.NetGP" /> Ten spyte van stadiger ontwikkeling in vergelyking met Johannesburg, het Pretoria betekenisvol gebly, veral as gevolg van sy sentrale rol in die [[Tweede Vryheidsoorlog|Tweede Boereoorlog]] . <ref name="SouthAfrica.NetGP" /> Die nabygeleë dorp Cullinan het in 1905 internasionale erkenning verwerf toe die grootste diamant wat ooit ontdek is, die Cullinan-diamant, daar ontgin is. Baie gebeurtenisse wat deurslaggewend vir die anti-apartheidstryd was, het in hedendaagse Gauteng plaasgevind, soos die Vryheidsmanifes van 1955, die Vroueoptog van 1956, die Sharpeville-slagting van 1960, die Rivonia-verhoor van 1963 en 1964, die Klein Rivonia-verhoor van 1964, die Soweto-opstand van 1976, die Sharpeville-ses van 1984 en die Boipatong-slagting van 1992. <ref name="ZAHistoryGP" /> Die [[Apartheidsmuseum]] dokumenteer hierdie era. <ref name="ZAHistoryGP" /> == Geografie == * Oppervlakte: Sowat 18&nbsp;810 vk. km (volgens oppervlakte die kleinste Suid-Afrikaanse provinsie). === Ligging en topografie === Gauteng lê sowat 1740&nbsp;m bokant seespieël en grotendeels op die Hoëveldse plato. Dit word deur vier ander provinsies omring: [[Noordwes]] aan die westekant, [[Limpopo]] in die noorde, [[Mpumalanga]] aan die oostekant en die [[Vrystaat]] in die suide. Die Witwatersrand met sy baie rante en heuwels, wat nagenoeg 80&nbsp;km ver deur die middel van die provinsie loop, is die goudstreek met Johannesburg as kern. Geologies vorm die Witwatersrand die waterskeiding vir die [[Vaalrivier]] en die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]], maar Gauteng het geen groot riviere buiten die Vaal nie. Soos in baie dele van Suid-Afrika is droogtes nie ongewoon nie, en die provinsie is in 'n groot mate van die [[Vaaldam]] afhanklik vir betroubare watervoorsiening. == Ekonomie == [[Lêer:Sandton Gautrain Station.JPG|duimnael|[[Sandton]] se [[Gautrein]]-stasie]] Gauteng het allereers sy huidige rykdom aan [[goud]] te danke, maar die provinsie is vandag ook die land se ekonomiese kragsentrale. Nagenoeg twee derdes van Suid-Afrika se ekonomiese bedrywighede vind hier plaas, terwyl vier uit elke tien van die land se fabrieksprodukte hul oorsprong in Gauteng het. [[Yster]], [[staal]] en [[glas]]panele word in groot maat geproduseer, met talle fabrieke wat baie verskillende produkte vervaardig. Minstens drie motorvervaardigers se fabrieke is in Gauteng geleë. [[BMW]] en [[Nissan]] is in [[Rosslyn]], noordwes van Pretoria en [[Ford]]/[[Mazda]] se reuse aanleg is langs [[Mamelodi]], oos van Pretoria. Verder word luukse woonwaens met drie handelsname in [[Ga-Rankuwa]] gebou. Op die koop toe lewer die Rand [[uraan]]. Die provinsie het gevolglik 'n sterk nywerheids- en stedelike karakter, maar daar is ook boerderyplase wat onder meer [[vleis]], [[melk]], [[mielies]], [[sonneblom]]me en [[groente]] lewer. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{Mieliestronk|url=http://www.mieliestronk.com/provinsies.html}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.gauteng.gov.za/ Amptelike webwerf] * {{Wikt-inlyn|Gauteng}} {{Provinsies van Suid-Afrika}} {{Gauteng Munisipaliteite}} {{Normdata}} {{Koördinate|26|S|28|O|region:ZA_type:adm1st_source:GNS-enwiki|aansig=titel}} [[Kategorie:Gauteng| ]] qg5vyua7eq46gugn5cd6eupu0bmtrzy 0 107 2973979 2860337 2026-09-29T17:35:43Z Maria The Scientist 203622 Created by translating the section "Characteristics" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1373621614|Gold]]" 2973979 wikitext text/x-wiki {{Elementboks opskrif | getal=79 | simbool=Au | naam=goud | links=[[platinum]] | regs=[[kwik]] | bo=[[silwer|Ag]] | onder=[[roentgenium|Rg]] | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks reeks | [[oorgangsmetaal]] }} {{Elementboks groepperiodeblok | groep=11 | periode=6 | blok=d }} {{Elementboks voorkoms beeld | Gold-crystals| metaalgeel }} {{Elementboks atoommassa gpm | 196,966569(4) }} {{Elementboks ekonfig | &#91;[[xenon|Xe]]&#93; 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s¹ }} {{Elementboks eperskil | 2, 8, 18, 32, 18, 1 }} {{Elementboks afdeling fisieseiensk | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks fase | [[vastestof]] }} {{Elementboks digtheid gpcm3nkt | 19,3 }} {{Elementboks digtheidvl gpcm3sp | 17,31 }} {{Elementboks smeltpunt | k=1&nbsp;337,33 | c=1&nbsp;064,18 | f=1&nbsp;947,52 }} {{Elementboks kookpunt | k=3&nbsp;129 | c=2&nbsp;856 | f=5&nbsp;173 }} {{Elementboks smeltwarm kjpmol | 12,55 }} {{Elementboks verdampwarm kjpmol | 324 }} {{Elementboks warmtekap jpmolkteen25 | 25,418 }} {{Elementboks dampdruk katpa | 1&nbsp;646 | 1&nbsp;814 | 2&nbsp;021 | 2&nbsp;281 | 2&nbsp;620 | 3&nbsp;078 | kommentaar= }} {{Elementboks afdeling atoomeiensk | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks kristalstruktuur | kubies vlakgesentreerd }} {{Elementboks ruimtegroep |ruimtegroep= Fm{{bostreep|3}}m|nommer=225}} {{Elementboks Strukturbericht |A1}} {{Elementboks oksiedtoest | '''3''', 1<br />(amfotere oxied) }} {{Elementboks elektroneg pauling | 2,54 }} {{Elementboks ioonenergie2 | 890,1 | 1&nbsp;980 }} {{Elementboks atoomradius pm | [[1 E-10 m|135]] }} {{Elementboks atoomradiusber pm | [[1 E-10 m|174]] }} {{Elementboks kovalenteradius pm | [[1 E-10 m|144]] }} {{Elementboks vanderwaalsradius pm | [[1 E-10 m|166]] }} {{Elementboks afdeling diverse | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks magneties | no data }} {{Elementboks eweerstand ohmmteen20 | 22,14 n}} {{Elementboks termiesegeleiding wpmkteen300k | 318 }} {{Elementboks termieseuitsetting umpmkteen25 | 14,2 }} {{Elementboks spoedvanklank staafteenkamert | (hard-drawn)<br />2&nbsp;030 }} {{Elementboks youngsemodulus gpa | 78 }} {{Elementboks skuifmodulus gpa | 27 }} {{Elementboks massamodulus gpa | 220 }} {{Elementboks poissonverhouding | 0,44 }} {{Elementboks mohsehardheid | 2,5 }} {{Elementboks vickershardheid mpa | 216 }} {{Elementboks brinellhardheid mpa | ? 2&nbsp;450 }} {{Elementboks cas nommer | 7440-57-5 }} {{Elementboks isotope begin | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black| isotopevan=Goud }} {{elementboks isotope verval | mg=195 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=186,10 d | vm=[[elektronvangs|ε]] | ve=0.227 | pg=195 | ps=[[platinum|Pt]] }} {{elementboks isotope verval2 | mg=196 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=6,183 d | vm1=[[elektronvangs|ε]] | ve1=1,506 | pg1=196 | ps1=[[platinum|Pt]] | vm2=[[betaverval|β^-]] | ve2=0.686 | pg2=196 | ps2=[[Kwik|Hg]] }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=197 | sim=Au | nv=100% | n=118 }} {{elementboks isotope verval | mg=198 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=2.69517 d | vm=[[betaverval|β^-]] | ve=1.372 | pg=198 | ps=[[Kwik|Hg]] }} {{elementboks isotope verval | mg=199 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=3,169 d | vm=[[betaverval|β^-]] | ve=0,453 | pg=199 | ps=[[Kwik|Hg]] }} {{Elementboks isotope eindig}} {{Elementboks voetskrif | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} '''Goud''' (uitgespreek [ˈxoʊd], uit [[Indo-Europese tale|Indo-Europees]]: ''ghel'', "glans") is 'n gesogte [[edelmetaal]] met 'n helder[[geel]] (goue) kleur. Goud se chemiese nommer is 79<ref>A. Olivier: Fisiese Wetenskappe, ''Die Periodieke Tabel Van Elemente'', p. 244</ref> en dit het die simbool '''Au''' ([[Latyns]]: ''aurum'', vir "dagbreekglans"). Dit het die [[atoomgetal]] 92 en 'n relatiewe atoommassa van 196.97. Dit smelt by ongeveer 1&nbsp;064&nbsp;[[°C]] en kook by ongeveer 2&nbsp;856&nbsp;°C. Goud is egter baie sag en word dikwels gelegeer (saamgesmelt) tot 'n stof wat 'n [[legering]] of allooi genoem word om dit harder te maak. Die suiwerheid van goud word gewoonlik in [[karaat]] gemeet, en 24&nbsp;[[karaat]] word algemeen as suiwer geag. Suiwer goud is die mees smeebare en rekbare metaal van al die bekende metale — dit kan gehamer word tot 'n dikte van ongeveer een honderste van 'n [[millimeter]] en 30&nbsp;[[gram|g]]&nbsp;goud kan uitgerek word tot 'n gouddraad met 'n lengte van 100&nbsp;[[km]]. Goud is 'n goeie geleier van [[elektrisiteit]] en [[warmte]]. Dit het die derdehoogste geleidingsvermoë ná [[silwer]] (Ag) en [[koper]] (Cu). [[Lêer:Electron shell 079 Gold.svg|duimnael|links|Goud se [[elektronverspreiding]]]] Op die [[periodieke tabel]] kom goud voor in groep elf en periode ses. Skeikundig word goud as 'n [[oorgangsmetaal]] geklassifiseer. Die metaal se standaardatoommassa is 196,966569&nbsp;g·mol⁻¹. Die elektronverspreiding is (Xe)&nbsp;4f14&nbsp;5d10&nbsp;6s1, met 2, 8, 18, 32, 18, 1 [[elektron]]e per respektiewe [[elektronskil|skil]]. Goud is die eerste edelmetaal wat die mensdom volgens tans aangetekende geskiedenis ontdek het. Argeoloë het bevind dat artikels wat van goud gemaak is, tot so oud as 6&nbsp;000&nbsp;jaar kan wees. Die metaal is tradisioneel gewild danksy sy besondere eienskappe en helder voorkoms. Goud se gesogdheid het daartoe gelei dat dit deur die eeue as betaalmiddel ([[geld]]), as monetêre reserwe-bate, in juweliersware, tandheelkunde en dies meer gebruik is. As gevolg van die [[mensdom]] se waardering vir die metaal, het goud 'n groot impak op die menslike geskiedenis gehad. == Eienskappe == [[File:Small_gold_nugget_5mm_dia_and_corresponding_foil_surface_of_half_sq_meter.jpg|links|duimnael| ' {{Convert|5|mm}} goudklontjie (kolletjie voor die raam) kan in 'n goudfoelie van ongeveer {{Convert|0.5|m2}} gehamer word in area.]] Goud is die mees [[Rekbaarheid|smeebare]] metaal. Dit kan in 'n draad van enkel-atoomwydte getrek word, en dan aansienlik gerek word voordat dit breek. <ref name="Kizuka-2008">{{Cite journal |last=Kizuka |first=Tokushi |date=1 April 2008 |title=Atomic configuration and mechanical and electrical properties of stable gold wires of single-atom width |url=https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/record/16027/files/PRB-77_15.pdf |url-status=live |journal=Physical Review B |volume=77 |issue=15 |bibcode=2008PhRvB..77o5401K |doi=10.1103/PhysRevB.77.155401 |issn=1098-0121 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716175414/https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/record/16027/files/PRB-77_15.pdf |archive-date=16 July 2021 |hdl-access=free}}</ref> Sulke nanodrade vervorm deur die vorming, heroriëntasie en migrasie van dislokasies en kristaltweelinge, sonder merkbare verharding.<ref>{{Cite journal |last=Che Lah |first=Nurul Akmal |last2=Trigueros |first2=Sonia |year=2019 |title=Synthesis and modelling of the mechanical properties of Ag, Au and Cu nanowires |journal=[[Science and Technology of Advanced Materials]] |volume=20 |issue=1 |pages=225–261 |bibcode=2019STAdM..20..225L |doi=10.1080/14686996.2019.1585145 |issn=1468-6996 |pmc=6442207 |pmid=30956731}}</ref> 'n Enkele gram goud kan in 'n plaat van {{Convert|1|m2}} geslaan word., en 'n avoirdupois-ons in {{Convert|300|sqft}} . Goudblaar kan dun genoeg geklop word om semi-deursigtig te word. Lig wat deur goud deurgegee word, lyk groenerig-blou, want goud weerkaats sterk geel en rooi. <ref>{{Cite web|url=http://www.webexhibits.org/causesofcolor/9.html|title=Gold: causes of color|access-date=6 June 2009}}</ref> Sulke nanodrade vervorm deur die vorming, heroriëntasie en migrasie van dislokasies en kristaltweelinge, sonder merkbare verharding. Goud het 'n digtheid van 19,3 g/cm³, byna identies aan dié van wolfram teen 19,25 g/cm³; as sodanig is wolfram al gebruik om goudstawe na te maak, byvoorbeeld deur 'n wolframstaaf met goud te plateer. <ref name="Gray-2008">{{Cite magazine|accessdate=18 June 2008}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://news.coinupdate.com/largest-private-refinery-discovers-gold-plated-tungsten-bar-0171/|title=Largest Private Refinery Discovers Gold-Plated Tungsten Bar &#124; Coin Update|website=news.coinupdate.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113233324/http://news.coinupdate.com/largest-private-refinery-discovers-gold-plated-tungsten-bar-0171/|archive-date=2015-01-13}}</ref> <ref>{{Cite news|accessdate=25 March 2012}}</ref> Ter vergelyking is die digtheid van [[lood]] 11.34&nbsp;g/ ^cm³, en dié van die digste element, [[osmium]], is {{Val|22.588|0.015}} . <ref name="Arblaster-1995">{{Cite journal |last=Arblaster |first=J. W. |date=1995 |title=Osmium, the Densest Metal Known |url=http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |journal=Platinum Metals Review |volume=39 |issue=4 |page=164 |doi=10.1595/003214095X394164164 |s2cid=267393021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018195547/http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |archive-date=18 October 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref> === Kleur === [[File:Gold_bullion_ap_001.JPG|duimnael| Goudstawe, ook genoem ingots of bullion]] [[File:Ag-Au-Cu-colours-english.svg|links|duimnael| Verskillende kleure van [[Silwer|Ag]] -Au- [[Koper|Cu]] -legerings]] Terwyl die meeste metale grys of silwerwit is, is goud effens rooierig-geel. <ref name="Lippincott-1880">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=o-FYAAAAYAAJ&pg=PA70 |title=Encyclopædia of Chemistry, Theoretical, Practical, and Analytical, as Applied to the Arts and Manufacturers: Glass-zinc |publisher=J.B. Lippincott & Company |year=1880 |pages=70–}}</ref> Hierdie kleur is 'n bekende voorbeeld van relativistiese kwantumchemie. Die 5d-6s-bandgaping word aansienlik verklein wanneer relatiwiteit in teoretiese berekeninge ingesluit word, en daar word geglo dat dit die geel kleur verklaar, hoewel 'n volledige vergelyking van die absorpsiespektrum tussen die relativistiese en nie-relativistiese gevalle teen 2004 nog nie uitgevoer is nie.. <ref>{{Cite journal |last=Pyykkö |first=Pekka |date=2004-08-27 |title=Theoretical Chemistry of Gold |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200300624 |journal=Angewandte Chemie International Edition |language=en |volume=43 |issue=34 |pages=4412–4456 |doi=10.1002/anie.200300624 |issn=1433-7851 |url-access=subscription |quote=Finally, the attribution of the yellow color of gold to relativity rests on the result that the relativistic interband energy between the top of the 5d band and the Fermi level in the half-filled 6s band, 2.4 eV, is close to the experimental value of 2.38 eV, whereas the NR interband energy would be much larger. Comparative R/NR calculations of the reflectivity do not seem to exist. Similarly it would seem that the exact roles of the bulk electronic-band structure and that of surface plasmons have not yet been worked out.}}</ref> Soortgelyke effekte verleen 'n goue tint aan metaal [[sesium]] . Algemene gekleurde goudlegerings sluit die kenmerkende agtienkaraat-roosgoud in wat deur die byvoeging van koper geskep word. Legerings wat palladium of nikkel bevat, is ook belangrik in kommersiële juweliersware, aangesien dit witgoud-legerings produseer. Veertienkaraat-goud-koper-legerings is amper identies in kleur aan sekere bronslegerings, en albei kan gebruik word om polisie- en ander kentekens te vervaardig. Veertien- en agtienkaraat-goudlegerings wat slegs silwer bevat, lyk groenerig-geel en word groengoud genoem. Blougoud kan gemaak word deur goud met yster te legeer, en persgoud kan gemaak word deur dit met aluminium te legeer. Minder algemeen kan die byvoeging van mangaan, indium en ander elemente meer ongewone kleure goud vir verskeie toepassings oplewer.. Kolloïdale goud, wat deur elektronmikroskopiste gebruik word, is rooi as die deeltjies klein is; groter deeltjies kolloïdale goud is blou. <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MzT9eWxtmRgC&pg=PA180 |title=Electron Microscopy in Microbiology |date=1988 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-086049-7}}</ref> === Isotope === Goud het slegs een stabiele isotoop, ¹⁹⁷Au, wat ook die enigste natuurlik voorkomende isotoop is; goud is dus beide 'n mononuklidiese en monoisotopiese element. Ses-en-dertig radioisotope is gesintetiseer, met atoommassas van 169 tot 205. Die mees stabiele hiervan is ¹⁹⁵Au met 'n halfleeftyd van 186,1 dae. Die mins stabiele is ¹⁷¹Au, wat deur protonemissie verval met 'n halfleeftyd van 30 μs. Die meeste van goud se radioisotope met atoommassas onder 197 verval deur 'n kombinasie van protonemissie, α-verval en β⁺-verval. Die uitsonderings is ¹⁹⁵Au, wat deur elektronvangs verval, en ¹⁹⁶Au, wat meestal deur elektronvangs (93%) verval, met 'n klein β⁻-vervalpad.(7%). <ref>{{Cite web|url=http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/|title=Nudat 2|website=National Nuclear Data Center|access-date=12 April 2012}}</ref> Al goud se radioisotope met atoommassas bo 197 verval deur ^β− verval. Ten minste 32 kernisomere is ook gekarakteriseer, met 'n atoommassa van 170 tot 200. Binne daardie reeks, slegs {{Chem|178|Au}}, {{Chem|180|Au}}, {{Chem|181|Au}}, {{Chem|182|Au}}, en {{Chem|188|Au}} het nie isomere nie. Goud se mees stabiele isomeer is {{Chem|198m2|Au}} met 'n halfleeftyd van 2.27 dae. Goud se minste stabiele isomeer is {{Chem|177m2|Au}} met 'n halfleeftyd van slegs 7&nbsp;ns. {{Chem|184m1|Au}} het drie vervalpaaie: β ⁺ verval, isomere oorgang en alfa-verval. Geen ander isomeer of isotoop van goud het drie vervalpaaie nie. ==== Sintese ==== Die moontlike vervaardiging van goud uit 'n meer algemene element, soos lood, het die mensdom lank reeds geïntrigeer, en die antieke en Middeleeuse dissipline van alchemie het dikwels daarop gefokus. Die transmutasie van chemiese elemente het egter eers moontlik geword met die koms van kernfisika in die 20ste eeu. Die eerste sintese van goud is deur die Japannese fisikus Hantaro Nagaoka uitgevoer, wat in 1924 goud uit kwik vervaardig het deur middel van neutronbestraling.<ref>{{Cite journal |last=Miethe |first=A. |year=1924 |title=Der Zerfall des Quecksilberatoms |journal=Die Naturwissenschaften |volume=12 |issue=29 |pages=597–598 |bibcode=1924NW.....12..597M |doi=10.1007/BF01505547 |s2cid=35613814}}</ref> An American team, working without knowledge of Nagaoka's prior study, conducted the same experiment in 1941, achieving the same result and showing that the isotopes of gold produced by it were all [[Radio-aktiewe verval|radioactive]].<ref>{{Cite journal |last=Sherr |first=R. |last2=Bainbridge |first2=K. T. |last3=Anderson |first3=H. H. |name-list-style=amp |date=1941 |title=Transmutation of Mercury by Fast Neutrons |journal=[[Physical Review]] |volume=60 |issue=7 |pages=473–479 |bibcode=1941PhRv...60..473S |doi=10.1103/PhysRev.60.473}}</ref> In 1980, Glenn Seaborg transmuted several thousand atoms of bismuth into gold at the Lawrence Berkeley Laboratory.<ref>{{Cite journal |last=Aleklett |first=K. |last2=Morrissey |first2=D. |last3=Loveland |first3=W. |last4=McGaughey |first4=P. |last5=Seaborg |first5=G. |year=1981 |title=Energy dependence of ²⁰⁹Bi fragmentation in relativistic nuclear collisions |journal=[[Physical Review C]] |volume=23 |issue=3 |page=1044 |bibcode=1981PhRvC..23.1044A |doi=10.1103/PhysRevC.23.1044}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=22 September 2020}}</ref> Gold can be manufactured in a nuclear reactor, but doing so is highly impractical and would cost far more than the value of the gold that is produced.<ref>{{Cite book |last=Shipman |first=James |title=An Introduction to Physical Science |last2=Wilson |first2=Jerry D. |last3=Higgins |first3=Charles A. |date=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-133-70949-7 |edition=13th |page=273}}</ref> == Oorsprong == [[Lêer:NASA Astronomy Picture of the Day 2008 May 18 - clip 01.jpg|duimnael|links|Goud ontstaan dalk wanneer neutronsterre met mekaar bots]] Dit is onseker waar en hoe goud ontstaan, maar dit word algemeen aanvaar dat dit deur [[kernfusie]] gebeur. Die relatiewe gemiddelde van die voorkoms van goud in die [[Sonnestelsel]] blyk hoër te wees as wat in die vroeë [[heelal]], in [[ster]]re of selfs in tipiese [[supernova]]-ontploffings gevorm kon word. Sommige [[Sterrekunde|astronome]] meen dat [[neutron]]ryke swaarmetale soos goud die maklikste in neutronryke ontploffings, soos in die botsings tussen [[neutronster]]re, gevorm kan word.<ref>Nasa, ''[http://apod.nasa.gov/apod/ap080518.html Astronomy Picture of the Day]''</ref> == Voorkoms == Goud word meestal in sy [[gedeë]] vorm in die natuur gevind, soms as goudklonte (nuggets). Maar soms kom dit ook saam met [[silwer]], kwarts (SiO₂), kalksteen (CaCO₃), [[lood]], [[tellurium]], [[sink]] of [[koper]] voor. Met koper vorm dit minerale soos [[ourikupried]] en [[tetra-ourikupried]], wat as gedeë legerings gevind word. Goud vorm met tellurium [[mineraal|minerale]] soos [[calaveriet]] {{chem|Au|Te|2}}, wat in die verlede nie altyd as goudhoudend herken is nie. Die dorp Telluride in [[Colorado]], wat nou 'n bekende ski-oord is, is na hierdie minerale genoem. Goud kan ook as onsuiwerheid opgelos wees in ander minerale. Ná sulfiede is [[arsenopiriet]] die tweede gasheermineraal vir goud. Arsenopiriet met 'n goudgehalte tot 15&nbsp;200&nbsp;g/t is in Villerange in Frankryk gevind.<ref>The Chemistry of Gold Extraction. {{Outeur|John Marsden, Iain House}} SME, 2006, {{ISBN|0-87335-240-8}}, {{ISBN|978-0-87335-240-6}}</ref> Goud kom ook in seewater voor, met ongeveer 1&nbsp;mg goud wat in elke ton seewater opgelos is. Daar is nog nie 'n ekonomiese proses ontwikkel om hierdie goud te ontgin nie, aangesien die ontginningskoste van goud uit seewater tans die waarde van die goud ver oorskry. == Reaktiwiteit == Goud is 'n taamlik onreaktiewe metaal. [[Suurstof]], [[water]] en die meeste oplossings het geen uitwerking op goud nie. [[Soutsuur]], [[swaelsuur]] en [[salpetersuur]] het ook geen uitwerking daarop nie. Goud sal egter oplos in waterige oplossings wat [[fluoried]]e, [[chloried]]e, [[bromied]]e en sommige [[jodied]]e — met ander woorde [[Halogeen|halogene]] — bevat. Goud kan met die halogeen-elemente reageer. Met chloor kan {{chem|Au|Cl|3}} asook {{chem|Au|Cl}} gevorm word. Altwee is vastestowwe, maar {{chem|Au|Cl|3}} bestaan uit {{chem|Au|2|Cl|6}}-molekule wat effens vlugtig is. 'n Mengsel van een deel salpetersuur en drie dele soutsuur, genaamd ''aqua regia'' of ''[[koningswater]]'', sal goud stadig oplos. Dit vorm die {{chem|Al|Cl|4|-}} komplekse ioon. Goud kan ander komplekse ione vorm. Goud bind byvoorbeeld met [[sianied]]ione (CN^-), en die produk van hierdie binding word met suurstofbevattende sianiedoplossings behandel. Die metaal word dan deur middel van [[geaktiveerde koolstof]] in die euleuringsproses ontgin. Goud vorm maklik metaalmengsels; met [[silwer]] is dit volledig [[mengbaarheid|mengbaar]]. Sy vaste oplossings met silwer word ''elektrum'' genoem. Hierdie geneigdheid om met ander metale te vermeng word gebruik in die proses om goud van sy erts te skei. Wanneer goud met [[kwik]] gemeng word, los dit daarin op en vorm [[amalgaam|amalgame]]. Goud vorm talle intermetaalverbindings met ander metale. Goud en [[aluminium]] vorm maklik die verbinding {{chem|Al|11|Au|6}} wat die 'pers pes' genoem word, omdat dit soms in elektronika kan gevorm word indien daar gouddrade op aluminium blootgestel raak aan 'n te hoë temperatuur. Daar is geprobeer om hierdie pers verbinding in juwele te gebruik, maar die materiaal is te bros. By kontakte tussen goud en tin, byvoorbeeld soldeer op 'n goudbedekte oppervlak, kan ook probleme ontstaan omdat die verbinding {{chem|Au|Sn|4}} gevorm kan word. Titaan word soms bygevoeg (1%) aan hoë karaat goud om dit harder te maak. Dit word veroorsaak deur fase-uitskeiding van die verbinding {{chem|Ti|Au|6}}<ref>{{webaanhaling|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/BF03214750.pdf|titel=Gold Bulletin 1996, 29(4)}}</ref> Goud vorm met [[silikon]] geen verbindings maar wel 'n eutektikum met 'n uiters lae temperatuur (359&nbsp;°C), hoewel die smeltpunt van Au en Si self baie hoog is. Dit maak goud uiters geskik om kontakte op silikon-elektronika aan te bring omdat dit maklik saamsmelt<ref>{{webaanhaling|url=http://www.ucl.ac.uk/~ucapikr/projects/Anna_Pinardi.pdf|titel={{Outeur|Anna Pinardi}} UCL project report}}</ref> == Ontginning == Goudproduksie kan in ses onderafdelings verdeel word: die opsporing van ertsmassas, die skepping van toegang tot hierdie massas, die verwydering van erts deur middel van mynwerk of die opbreking van die ertsmassa, die vervoer van hierdie materiaal van die myngebiede na die aanlegte vir behandeling, verwerking en suiwering. === Opsporing === 'n Wêreldwye ontdekkingsprogram identifiseer teikengebiede en verken dan daardie gebiede. Hierdie programme kan deur indiwiduele organisasies, of deur samewerkende organisasies onderneem word. === Toegangskepping tot erts === Daar is twee hooftegnieke van mynwerk om die ertsmassas te bereik, naamlik ondergrondse mynbou, en dagbou ook bekend as oopgroefmynbou. Elkeen van hierdie metodes word ontwikkel of aangepas om die omstandighede te pas waar die erts gevind is en om te pas met die prosesse wat mees geskik is om die goud te ontgin. === Ondergrondse mynbou === 'n Vertikale skag word tot 'n beduidende diepte gesink, waarna horisontale uitbreiding op verskillende vlakke vanaf die hoofskag sal plaasvind. Die skag word gebruik om mense en/of materiaal heen-en-weer te vervoer. Dit skep die geleentheid vir verdere ontwikkeling van spesifieke mynbouprosedures om plaas te vind in die area waar daar erts geïdentifiseer is. === Dagbou (oftewel oopgroef mynbou) === Die boonste lae van die bogrond word verwyder om die ertsmassa te ontbloot. Dagbou het in onlangse jare meer gewild geraak danksy deurbrake in [[tegnologie]] wat groot mobiele toerusting toelaat om groter en swaarder vragte te vervoer. Swaar toerusting vervoer die rots goedkoop, wat dan die afsnygrade vir winsgewende goudmineralisering verminder. Hierdie deugsame kringloop het bygedra tot die ontwikkeling van myne (en skepping van waarde) waar goudgrade voorheen te laag was. In die geval van oksiedgoudmyne is hierdie proses verder gehelp deur die laekoste uitlogingbehandelingsmetodes. Hierdie behandelingsmetodes verg nie 'n groot aanvangskapitaaluitleg in 'n konvensionele meul nie, en verlaag daarom die gelykbreekpunt asook die fisiese risiko vir nuwe mynontwikkelinge. Gevolglik word die afsnygrade waar goudontginning winsgewend raak, verder verlaag. Mobiele toerusting het oor die afgelope twintig jaar in grootte toegeneem. Aanvanklik kon die trokke ongeveer 70 ton dra, en die grawe wat die trokke volgelaai het kon 'n maksimum van 25 ton per slag skep. Vandag dra die deursneetrok 250 ton, en trokke wat 500 ton dra word ook meer gewild. Die beperkende faktor op die trokke is bandgrootte, en spesifiek om 'n ekonomiese leeftyd uit die bande te kry. In vroeë ontwerpe het bande gereeld ontsettend warm geword, wat die leeftyd van die bande drasties verkort het. === Verwydering van erts, of opbreking van ertsmassa === ==== Ondergrondse mynbou ==== In ondergrondse mynbou word gate in die ertsmassa geboor, waarna dit met [[Springstof|plofmiddels]] gevul word en uitmekaargeskiet word. Die verskiete materiaal word dan skoongemaak en die vrygestelde erts is dan gereed om uit die myn vervoer te word. ==== Dagbou ==== Die dagbou-metode is geskik vir groot massas afsetting naby die oppervlak. Gewoonlik word die vloer van die gebied in 30-voet banke verlaag, waarna plofgate met plofstof gevul word en die rots uitmekaar geskiet word. Die rots van die ontploffing word gewoonlik getoets, en die graad en chemiese samestelling van die bank word bepaal. Ná ontploffing, word die gebreekte rots deur geoloë gemerk as óf erts óf rommel. Uitgrawers laai dan die materiaal op die ertsvervoerstelsel. === Vervoer van materiaal na aanlegte vir behandeling === Ondergrondse erts word vervoer deur middel van vertikale en/of horisontale vervoerstelsels. Wanneer die erts die oppervlak bereik, word dit op rolbande na die behandelingsaanlegte vervoer. Dagboumyne vervoer gewoonlik erts na die behandelingsaanlegte in voertuie met die vermoë om groot, swaar vrag te dra. === Dienste === Mynbedrywighede verg deurlopende dienste, bogronds sowel as ondergronds, insluitende: * Myningenieursdienste * Mynbeplanning * Ventilasie * Verskaffing van verbruikbare hulpbronne * Finansiële, administratiewe en menslike hulpbrondienste * Omgewings- en/of permitdienste * Dienste van plaaslike owerheid of munisipaliteit == Verwerking == Vergruising verwys na die opbreking van erts om dit vir behandeling voor te berei. Konvensioneel vind hierdie proses plaas in veelvlakkige vergruisings- en meulkringlope. Moderne tegnologie is gebaseer op groot meule wat direk met mynmateriaal gevoer word. Gouderts kan algemeen geklassifiseer word as óf vuurvaste erts, waar die goud binne 'n sulfiedmineraal vasgevang is en nie geredelik beskikbaar is om deur middel van die sianiedproses ingewin te word nie; óf vryemeulerts, waar die goud geredelik beskikbaar is vir inwinning deur middel van die sianiedproses (meuling). === Sianiedproses === Die [[sianiedproses]], ook genaamd die MacArthur-Forrest-proses is 'n metaalkundige tegniek vir die ontginning van goud van laegraadse erts deur die goud na oplosbare aurosianiedmetaalkompleksione om te skakel. Dit is die mees algemene proses wat in die ontginning van goud gebruik word. Weens die [[giftigheid]] van [[sianied]] is dit 'n omstrede proses. === Geskiedenis === In [[1783]] het [[Carl Wilhelm Scheele]] uitgevind dat [[sianied]], 'n stof wat hy ontdek het, goud kan oplos. Die [[stoigiometrie]] is deur Bagration ([[1844]]), L. Elsner (1846) en Faraday ([[1847]]) uitgewerk, maar dit is nie op gouderts toegepas tot en met [[1887]] nie. In hierdie jaar is die MacArthur-Forrest-proses in [[Glasgow]] ([[Skotland]]) deur John Stewart MacArthur ontwikkel. Dit is deur die broers dr. Robert en dr. William Forrest befonds. === Die reaksie === [[Lêer:Dicyanoaurate(I)-3D-balls.png|duimnael|regs|500px|'n [[Stokmodel]] van die aurosianied- of disianiedauraat(I)kompleks [Au('''CN''')₂]⁻.]] Die chemiese reaksie word die Elsner-vergelyking genoem. Dit is: : 4Au + 8Na'''CN''' + O₂ + 2H₂O → 4NaAu('''CN''')₂ + 4NaOH waar '''CN''' die [[sianied]] is. Dit is 'n elektrochemiese proses waarin [[suurstof]] die [[elektrone]] van die goud by 'n katodiese area optel, terwyl goudione deur die sianied by die anodiese area gekomplekseer word om 'n oplosbare aurosianiedkompleks te vorm. == Suiwering == === Vuurvaste erts-behandeling === Ná fynskawing word die sulfiedmateriale van die gangerts weggedryf om 'n hoëgraadse sulfiedkonsentrasie te produseer. Die sulfiedkonsentrasie word geöksideer deur [[verbranding]] of deur bakteriële [[oksidasie]] (BIOKS). Die oksidasieproses oksideer die sulfiedminerale, wat die gouddele bevry en geskik maak vir inwinning deur middel van die sianiedproses. Vryemeulerts en geöksideerde vuurvaste erts word verwerk vir goudinwinning deur 'n skudder wat die erts in 'n alkaliese sianiedoplossing was, wat gewoonlik gevolg word deur die absorpsie van die goud-sianiedkompleks deur geaktiveerde koolstof-in-pulp (KIP). Die alternatiewe proses is die hoopwassery-proses, wat gewoonlik slegs toegepas word op hoëmassa laegraadse ertsafsettings. Goud wat deur geaktiveerde koolstof geadsorbeer is, word herwin deur middel van 'n proses wat die goud weer uit die geaktiveerde koolstof oplos (elusie), gevolg deur die elektriese skeiding en daaropvolgende smelting van hierdie geskeide materiaal in doré-stawe (laegraadse goudstawe wat tot 25&nbsp;kg weeg — twee maal swaarder as die standaard ''London Good Delivery''-staaf), wat na die goudaanlegte vervoer word. Die doré-stawe word na hierdie aanlegte vervoer vir verdere verwerking tot so naby aan absolute suiwer goud as moontlik. Dít bied die versekering dat die goudstaaf die massa en goudsuiwerheid bevat soos aangedui op die stempel op die staaf. Die herverwerking van uitskotvoorraad van vorige dekades se bedrywighede word ook uitgevoer. Die ou uitskot word in 'n watertrog gevolg deur 'n skudwasser in 'n alkaliese sianiedoplossing gewas, en ingewin of opgelos op geaktiveerde koolstof. == Geskiedenis van mynboumetodes == Die metodes om goud te versamel het drasties verander namate die "optelgoud" verdwyn het. Gereedskap en toerusting is teen 'n geweldige tempo ontwikkel namate delwers reg oor die wêreld na meer doeltreffende metodes gesoek het om erts te myn. === Die vroegste dae === Destyds het gouderts bloot in los stukkies langs rivierbanke voorgekom. Myners het dan die strome herlei na kleiner stroompies aan weerskante van die rivierbank, sodat dit blootgestel kon word aan natuurlike elemente soos die son. In dae wanneer die watervlakke laag was, kon die ontblote klipareas en moontlike ertsdraers maklik uitgeken word. ==== Spoelgoud ==== In hierdie metode het myners 'n mengsel van water en sand, afkomstig vanuit die rivierbanke, in 'n vlak metaalpan gemeng met 'n roterende beweging. Die sand het dan saam met die water weggespoel, en die goud het oorgebly. ==== Uitsifting ==== In hierdie metode het myners 'n mengsel van water en sand, wat afkomstig was vanuit die rivierbanke, gesif. Die water en sand het dan weggeval en die goud is nagelaat. ==== Ertssamepersing ==== In hierdie metode het myners die erts fyngestamp met 'n groot klip. Die verfynde oorblyfsels is dan deur die bogenoemde twee tradisionele metodes verder verwerk. ==== Die rotsskag en skaafrusblok ==== In hierdie metode het een myner die water- en sandmengsel op die toestel gelaai, terwyl 'n ander myner dit in 'n wiegende beweging beweeg het. Die water en sand het dan afgeloop en die goud is nagelaat. ==== Die "''Long Tom''" ==== In hierdie metode het een myner die ertsbevattende grond by die "''Long Tom''" ingelaai. 'n Ander myner het dan al die groot klippe uit die grond verwyder, terwyl hy die grond laat voortbeweeg het oor die ysterplaat, wat gaatjies in die bodem het. Deur hierdie gaatjies het daar beide sand en goud geval. Die finale ontginning het dan geskied deur middel van die spoelgoudmetode. ==== Die waterwiel ==== Die waterwielmetode is aanvanklik deur China geïmplementeer. [[Waterwiel]]e is in bewegende rivierstrome geplaas. Die waterwiel het dan sand en water uit hierdie strome opgeneem. Die waterwiel-metode was egter nie doeltreffend nie, omdat die meeste goud in die rivierbanke voorgekom het en nie in bewegende rivierstrome nie. === Ondergronds === Nadat die aardoppervlak gestroop was van die meeste van sy goud, het myners groter groepe gevorm en begin om dieper in die grond te delf. ==== Kwartsstampers ==== In hierdie metode is skagte onder die grond ingesak. Groot masjinerie was benodig om die bietjie goud uit die kwartsbevattende rotse te vervoer. Die boorproses kon met die hand, of deur middel van saamgeperse lugbore uitgeoefen word. Daar is dan dinamiet in die boorgate geplaas, waarna dit ontplof is. ==== Hidrouliese bore ==== Met hierdie metode is daar gate in die ertsdraende rotse geboor. Soos die gate groter geraak het, is die boor se punt verruil vir een wat langer en dunner is. Daarna is daar water in die gate gevoeg, sodat daar 'n maalproses ontstaan het. Hierdie proses het grotendeels gehelp om die ertsgrond te herwin. ==== Die stampers ==== Tydens hierdie metode is die groter rotse wat uit die myne gebring is, deur die stampermasjiene fyngestamp. Die verfynde rotse is dan deur middel van tradisionele metodes verder verwerk. === Die terugkeer na mynbouverkleining === Teen 1858 kon net myners met groot masjinerie doeltreffend myn. Individuele myners is deur groot mynboumaatskappye vervang wat oor groot landstreke gedelf het. Hierdie maatskappye het baie van die vorige grondeienaars as mynwerkers in diens geneem. ==== Hidrouliese mynbou ==== Hierdie metode is ontwikkel om sand van ouer en droë rivierbanke te ondersoek. In hierdie metode is water van hoër punte gelei en is dan deur mynwerkers teen 'n hoë druk op die droë rivierbanke gespuit. Die water is deur 'n ysterspuitkop gespuit, wat 'n monitor genoem is. Die funksie van die monitor is om die water te konsentreer en dus die waterdruk nog verder te verhoog. Die sand het dan losgekom en by verskeie watersluise ingespoel. Die sand en water is dan deur middel van tradisionele metodes verder verwerk. == Geskiedenis van goudmynbou in Suid-Afrika == In [[Suid-Afrika]] word goud reeds sedert antieke tye gemyn en verwerk. Kuns- en kulturele voorwerpe wat van goud gemaak is, is ontgin vanuit ontginningsterreine by [[Mapungubwe]] in [[Limpopo (provinsie)|Limpopo]], Klipwal naby [[Piet Retief, Mpumalanga]], en [[Thulamela Plaaslike Munisipaliteit|Thulamela]] in die noordelike gedeelte van die [[Krugerwildtuin]]. Goud is gesmelt en dan verwerk tot juweliersware wat gebruik is om handel mee te dryf met die res van die wêreld. In die [[Witwatersrand]] in Suid-Afrika word van die grootste myne ter wêreld aangetref. Die Witwatersrandse afsetting is geweldig groot, en strek in 'n boog wat ongeveer 400&nbsp;km lank is oor die [[Vrystaat]], [[Noordwes]] en [[Gauteng]]. Ander kleiner afsettings is ook geleë in gebiede naby [[Mpumalanga]], Kraaibult, wes van [[Johannesburg]], en te [[Kuruman]]. Die stad van Johannesburg is gebou op die wêreld se grootste goudvelde, en word daarom die "Goudstad" genoem. Vanaf die 1880’s was Suid-Afrika die wêreld se grootste verskaffer van goud — die land het twee derdes van die internasionale goudvoorraad verskaf. Suid-Afrika het van die diepste goudmyne ter wêreld, waarvan sommiges tot vier kilometer onder die grondoppervlak strek. Die koste daaraan verbonde om tot hierdie dieptes te myn is geweldig hoog, as gevolg van die koste van [[tegnologie]] wat benodig word vir die ontginningsproses. Die gesofistikeerde ontginningshulpbronne wat benodig word, is een van die redes waarom goud so duur is. Dit is ook duur om werkers van die nodige lugtoevoer en afkoeling te voorsien teen die hoë temperature en bedompigheid ondergronds. Dit is ook 'n duur proses om die ertsdraende rotse wat gemyn is, na die oppervlak te bring, en om die skagte wat gebruik word veilig te hou teen die hoë druk wat deur die aarde daarop uitgeoefen word. Destyds het goudmyne in Suid-Afrika plattelandse mense gelok wat 'n hoër inkomste en 'n vaste werk begeer het. Hierdie werkers is egter uitgebuit as handearbeiders, ver weg van hul families. Hulle moes ook uiters onveilige werkstoestande trotseer vir lae vergoeding. Vandag staan sake egter anders. Die Wet op Basiese Diensvoorwaardes en die Wet op Beroepsveiligheid en Gesondheid is daarop gemik om werkstoestande, in gevalle soos mynbou, te verbeter. Daar is ook [[vakbond]]e wat as 'n skakel tussen mynwerkers en mynowerhede optree. Die hoofdoelwitte van hierdie vakbonde is om die belange van hul lede te bevorder en te beskerm. Alhoewel die gesondheids- en veiligheidstoestande oor die jare verbeter het, bly mynwerk steeds een van die gevaarlikste ambagte. Die lewens van talle mynwerkers word jaarliks verloor as gevolg van rotse wat intuimel, tonnels wat instort, brande, longtering, hitte-uitputting en dies meer. Die natuurlike toestande waaronder mynwerkers werk, stel hulle ook bloot aan toestande wat kan lei tot asemhalingsprobleme en longsiektes. Soms herwin mynwerkers ook [[uraan]] onder die grond wat hulle blootstel aan [[radioaktiewe bestraling]], wat tot [[kanker]] kan lei. Tegnologiese innovering in die mynbedryf, veral wat masjinerie betref, het daartoe gelei dat talle mynwerkers hul werk verloor het. Omdat baie van hierdie werkers ongeskoold is of oor min vaardighede beskik, is daar nie 'n oormaat van ander geleenthede vir hulle beskikbaar nie. Die gevolg hiervan is dat werkloosheidsyfers styg, en oorbevolking sowel as ander sosio-ekonomiese kwessies 'n al groterwordende vraagstuk raak. == Gebruike == Goud word as 'n baie bruikbare metaal gesien, omdat dit belangrike funksies in baie areas van die moderne samelewing kan verrig. Goud se unieke eienskappe maak dit gesog vir die gebruik in mediese toestelle (veral in die tandheelkunde), besoedelingsbeheer, lugsakke in motors, selfone en ander rekenaartoerusting, [[ruimtetuig|ruimtetuie]] en baie ander toestelle wat noodsaaklik geag word in vandag se samelewing. Goud geniet tradisioneel voorkeur in hierdie velde weens die metaal se onreaktiwiteit met veral [[suurstof]]. Ongeveer 11% van die aanvraag vir goud kom van die nywerheidsindustrie. Amper alle elektroniese verbruikersitems bevat 'n klein gedeelte goud, wat noodsaaklik is vir die doeltreffende funksionering van hierdie toestelle. Beide die mikroskrywe en kontakpunte wat in motors se [[ABS]]-stelsels gevind word, bevat goud. So ook bevat die elektroniese beheerstelsel wat in beheer is van die opblaas van die motor se lugsakke, goud. Rook moniteringstelsels wat in miljoene huishoudings gebruik word vir beskerming teen brande, bevat 'n goudallooi wat tussen die lae van ander metale geplaas is. Goud word ook gebruik in die vorming van allooie, wat gebruik word om sekere komponente in vliegtuigenjins en mediese toestelle bymekaar te hou. Dit is geregverdig om te meen dat die gebruik van goud in al hierdie produkte dit ver meer doeltreffend en betroubaar maak. Dit is soms selfs nodig vir die blote funksionering van sekere toestelle. Sonder die gebruik van goud sou die samelewing vandag verskeie ingewikkelde produkte nie geken het nie. 'n Katalisator is 'n middel wat by 'n chemiese proses gevoeg word om die proses sneller te laat plaasvind. Metaalkatalisators word deur die nywerheid gebruik om chemiese prosesse optimaal doeltreffend te maak. Daar is tans 'n toenemende opgewondenheid onder kenners oor die potensiaal wat goud mag inhou vir die katalisasie van ander belangrike chemiese reaksies. Daar word beoog dat goud waarskynlik meer uiteenlopend gebruik gaan word as 'n belangrike katalisator in 'n reeks industriële gebruike en prosesse. Behalwe vir die algemene gebruik van goud in tandheelkunde, is daar ook 'n aantal direkte gebruike van goud in mediese toestelle. Hierdie gebruike sluit die bedrading van hartpassers en goudplate in die behandeling van hartversaking in. Verder is goud een van die mees doeltreffendste geleiers van [[elektrisiteit]]. Die betroubaarheid daarvan, indien vergelyk met ander metale soos [[koper]], strek selfs nog verder omdat goud ook 'n uitstekende geleier van hitte is. Goud is onreaktief en reageer nie wanneer dit in aanraking met stowwe soos suurstof kom nie. Goud verweer dus nie maklik nie; daarom is dit baie meer duursaam en gesog vir die gebruik in mediese toestelle. === Nywerheidsgebruike === Goud, soos ander belangrike industriële metale, het sommige unieke fisiese en chemiese eienskappe wat dit die gesogste materiaal in sekere nywerheidsgebruike maak. Goud se rekbaarheid, smeebaarheid, en geleidingsvermoë van beide hitte en elektrisiteit maak dit geskik vir stroombaanwerk in die bedrading van elektroniese toestelle deurdat die elektriese strome doeltreffend gelei en hitte van die belangrike komponente weerhou. Omdat goud aansienlik verweringsbestand is, verleng dit die leeftyd van eletroniese toestelle en oksideer (roes) dit nie. Elektriese kontakpunte word met 'n dun laag goud in die stroombaanborde van rekenaars en ander elektroniese toestelle bedek. Goud word ook in die vorm van allooie in ruimtetuie gebruik om inkomende infrarooistrale van die son te weerkaats. Groot vensters in kantoorgeboue en soms ook karre bevat dikwels goudfoelie om sonlig te weerkaats. Goudallooie wat gebruik word in tandheelkunde is duursaam en blywend. Goud is biologies onreaktief en nie-giftig, met die gevolg dat allergiese reaksies van goudinplantings skaarser en meer ongewoon is as wat die geval is by ander metale. Goud word ook aangewend in 'n verskeidenheid materiale wat vir laboratoriumtoestelle gebruik word. Wetenskaplikes ondersoek tans doeltreffende aanwending van goud in 'n uitgebreide reeks nuwe gebruike. Hierdie gebruike sluit in tegnologies gevorderde toestelle, petrolselle, mediese behandelings en chemiese katalisators. Gebruike vir goudkatalisators word nou ontwikkel in verskeie nuwe gebiede, soos omgewingsvriendelike chemiese vervaardigingsprosesse, luggehaltemoniteerders (byvoorbeeld in die verwydering van koolstofmonoksied uit binnenshuise omgewings) en vir die beheer van kwikvrystelling van [[steenkool]]aangedrewe kragstasies. === Mediese gebruike === Goud is nuttig vir mediese gebruik omdat dit nie menslike [[sel]]le vergiftig nie.<ref name="Human consumption of gold">Only Gold, ''[http://www.onlygold.com/tutorialpages/HumanConsumptionFS.htm Human consumption of gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916104623/http://www.onlygold.com/TutorialPages/HumanConsumptionFS.htm |date=16 September 2008 }}''</ref> Goud besit 'n hoë graad van weerstand teen bakteriële kolonisering, en is daarom die gesogste materiaal vir riskante inplantings wat tot infeksies kan lei (byvoorbeeld middeloorinplantings). Goud het al vir jare 'n tradisionele aanwending in hierdie opsig, en is veral 'n waardevolle materiaal vir mikroöperasies van die [[oor]].<ref>World Gold Council, ''[http://www.utilisegold.com/uses_applications/biomedical/overview/ Biomedical Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914073631/http://www.utilisegold.com/uses_applications/biomedical/overview/ |date=14 September 2008 }}''</ref> Ander mediese toestelle wat goud bevat is hartpassers en insulienpompies. Goud is gesog vir die gebruik in hierdie toestelle as gevolg van die onwilligheid om te oksideer, die biologiese onreaktiwiteit, betroubaarheid en duursaamheid. 'n [[Isotoop]] van goud, Au-198, met 'n halfleeftyd van 2,7&nbsp;dae, word gebruik om sekere [[kanker]]s en ander siektes mee te behandel, asook as 'n opsporingsmiddel binne die menslike liggaam. Onlangs is ook in 'n studie bevind dat kankerteenliggame, vervoeg met goud-nanodeeltjies, gebruik kan word om kankeragtige selle binne weefsel te merk, waarna dit onder 'n [[mikroskoop]] — in 'n tegniek wat bekend staan as donkerveldmikroskopie — opgespoor kan word. 'n Goudbevattende samestelling genaamd disodium-aurotiomalate word ingespuit vir die behandeling van gewrigsontsteking (artritis). Auranofin, 'n ingewikkelde organiese molekuul, word gebruik in die behandeling van sommige gevalle van gewrigsrumatiek.<ref name="Human consumption of gold" /> ==== Tandheelkunde ==== Goud word ook wyd gebruik in die tandheelkunde; vir inplantings sowel as in toerusting. Goud is al sedert die [[7de eeu v.C.|sewende eeu voor Christus]] deur die Estruskers gebruik om substituuttande, gewoonlik afkomstig van koeie of kalwers, met gouddraad in plek te hou indien hul eie tande beskadig is. In [[1530]] het die eerste aangetekende boek oor tandheelkunde verskyn wat die gebruik van goud in stopsels aangemoedig het. Die voordele van goud en sy allooie vir tandheelkundige toepassings is sy bioversoenbaarheid, smeebaarheid en traagheid om te verweer. Gevolglik word die pasiënt se gesondheid nie in gevaar gestel wanneer goudinplantings gemaak word nie.<ref>World Gold Council, ''[http://www.utilisegold.com/uses_applications/dental/overview/ Dental Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915154423/http://www.utilisegold.com/uses_applications/dental/overview/ |date=15 September 2008 }}''</ref> ==== Kankerbehandeling met behulp van goud-nanodeeltjies en donkerveldmikroskopie ==== Vele kankerselle het 'n [[proteïen]] genaamd epidermiese groeifaktorreseptor (EGFR) wat hul hele oppervlak oortrek. Gesonde selle, daarenteen, bevat gewoonlik nie groot hoeveelhede van hierdie proteïen nie. Deur nanodeeltjies van goud met 'n teenliggaam vir EGFR te vervoeg, kan die nanodeeltjies suksesvol aan die kankerselle heg. Die goudnanodeeltjies is 600% meer geneig om aan kankerselle te heg as aan gesonde selle. Wetenskaplikes kan kankerselle opspoor deur die selle onder 'n [[mikroskoop]] dop te hou terwyl die EGFR-teenliggame die goudnanodeeltjies aan die kankerselle heg. Omdat goud [[lig]] baie goed kan absorbeer sowel as weerkaats, kan die wetenskaplikes sien hoe sekere selle fisies verhelder. Deur gebruik te maak van 'n spesiale tegniek, genaamd donkerveldmikroskopie, kan suksesvol vasgestel word watter selle kankeragtig is. Die nanodeeltjies heg nie goed aan die gesonde selle nie, en hierdie selle vertoon dus donker onder die mikroskoop. Omdat verskillende soorte van hierdie nanodeeltjies verskillende kleure het, kan verskillende teenliggame gelyktydig getoets word. Goudnanodeeltjies is spesiaal in die sin dat dit moontlik onskadelik is in die menslike liggaam — alhoewel goud self onskadelik is, kan nanodeeltjies egter 'n gevaar vir biologiese materiaal inhou. In 'n proses soortgelyk aan die bogenoemde, word gebruik gemaak van kunsmatige atome, genaamd kwantumspikkels, wat halfgeleierkristalle gebruik om kankeragtige selle te merk. Hierdie halfgeleiermateriaal vergiftig egter selle en mense. Verder kan die resultate, danksy die donkerveldmikroskopietegniek met goudnanodeeltjies, onmiddellik verkry word. Indien mens 'n stuk [[weefsel]] sou neem wat deur kanker besmet is, en hierdie goudnanodeeltjies wat met die teenliggaam vervoeg is daarop gespuit word, kan die resultate dadelik onder die mikroskoop waargeneem word. Die goud weerkaats en versprei lig só goed dat slegs één enkele deeltjie deur middel van donkerveldmikroskopie uitgelig sal kan word. Alhoewel hierdie proses nog in die ontwikkelingstadium verkeer en wetenskaplikes dit nog moet verfyn, hou dit moontlik belowende gevolge in vir kankerlyers van talle soorte, veral mense met mondkanker. Mondkanker is dodelik en neig om herhaaldelik op te duik nadat dit reeds verwyder is. Die beste manier om mense se lewens te red is om die kanker vroegtydig op te spoor, en hierdie metode kan hierdie behoefte vervul. Verder kan hierdie tegniek moontlik ook gebruik word in die opsporing van 'n hele aantal kankers, insluitende maag-, kolon- en velkankers. Boonop laat hierdie tegniek wetenskaplikes toe om deur die kleurveranderinge in kankerselle, die molekulêre interaksies binne-in die selle waar te neem. Gevolglik kan die werking van kankerselle bestudeer word en kan beter behandelinge daarvolgens ontwikkel word. ===== Gevare van nanodeeltjies ===== Nanodeeltjies kan in 'n mediese sowel as 'n omgewingsin moontlik gevaarlik wees. Weens nanodeeltjies se uiters klein vorm, kan dit deur die selwande van [[organisme]]s beweeg. Die gevolg van die interaksie van nanodeeltjies met biologiese stelsels is nog onbekend. Troos is egter dat organismes moontlik oor jare heen immuniteit teen sulke klein deeltjies ontwikkel het, aangesien dit ook in die natuur vrygestel word. Voorbeelde hiervan is soutdeeltjies wat in seemis vervoer word, terpeen van [[plant]]e, en stof van [[vulkaan|vulkaniese uitbarstings]]. Sommiges meen egter dat nanodeeltjies beslis biologiese materiaal beskadig. Toetse op [[dier]]e het na bewering bewys dat nanodeeltjies selle en weefsels penetreer, en dan deur die [[liggaam]] en brein beweeg en biochemiese skade aanrig. === Juweliersgebruike === Twee derdes van die goud wat jaarliks kommersieel gebruik word, word vir die vervaardiging van juweliersware gebruik. Goud word meestal met [[koper]] in 'n allooi gelegeer. Geelgoud kan gelyke hoeveelhede silwer en koper wat met goud in 'n allooi gelegeer is, bevat. Witgoud is silwer van kleur en is 'n allooi van goud, [[silwer]] en [[nikkel]]. Die suiwerheid van goud word uitgedruk in [[karaat]] (K). Vier-en-twintig karaat word as suiwer goud geag. As gevolg van die smeebaarheid van suiwer goud, word dit gewoonlik gelegeer in 'n allooi saam met basiese metale vir die gebruik in juwele. Hierdeur verander die goud se smeebaarheid, rekbaarheid, smeltpunt, kleur en ander chemiese eienskappe. Allooie met 'n laer karaat, gewoontlik 22&nbsp;K, 18&nbsp;K, 14&nbsp;K, en 10&nbsp;K, bevat hoë konsentrasies koper, silwer, nikkel en ander metale. Koper is die metaal wat die meeste gebruik word, aangesien dit in 'n allooi met 'n rooier metaal oplewer. Agttien karaat goud bevat 25% koper en is in antieke Russiese juweliersware gebruik. Dit het 'n effense koperskynsel wat as "roosgoud" bekend staan. Veertien karaat goud-koper-allooie is naastenby identies aan die kleur van bronsallooie. Beide hierdie allooie word in die vervaardiging van polisie- en ander aansteekwapens (jasbalkies) gebruik. Blougoud word gemaak deur die goud met yster te legeer. Persgoud word gemaak deur goud met aluminium te legeer. Hierdie legeringsprosesse word egter net in die vervaardiging van gespesialiseerde juweliersware gebruik. Blougoud is relatief bros en is daarom moeilik om in die vervaardiging van juweliersware te gebruik. Goud-silwer-allooie van 14&nbsp;K en 18&nbsp;K is groengeelkleurig en word daarom groengoud genoem. Goudallooie met palladium of nikkel bring witgoud mee. Agttien karaat witgoud bevat 17,35%&nbsp;nikkel, 5,5%&nbsp;sink en 2,2%&nbsp;koper en is silwer van kleur. Nikkel is giftig, en daarom word die beskikbaarstelling daarvan aan die Europese publiek deur wetgewing beheer. Alternatiewe witgoudallooie is beskikbaar, en word uit palladium, silwer, en ander wit metale vervaardig. Palladiumallooie is egter duurder as nikkelallooie. Goudallooie met 'n hoë karaat is soms selfs minder geneig om te verweer as suiwer goud. Die woord "karaat" (Engels "''carat''") is afkomstig van die karobsaad ([[johannesbroodboom]]saad) wat in antieke Oosterse markte gebruik is om goud op skale af te weeg. === Monetêre gebruike === Goud het die basis vir die goudstandaard gevorm, wat gebruik is voordat fiatgeld deur die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) en die Bank vir Internasionale Skikkings (BIS) ingestel is. Dit is spesifiek teen die IMF se reëls vir enige lid van hierdie organisasie om enige [[geldeenheid]] op goud te grondves. Die ISO-geldeenheidskode vir muntgoud is XAU. Goudmunte wat vir sirkulasie in handel vannaf [[1562]] tot in die laat 1930's gebruik is, was 'n allooi van 22&nbsp;K en is ''kroongoud'' genoem vir sy hardheid. Moderne goudmuntstukke wat vir beleggingsdoeleindes gebruik word, is 24&nbsp;K, alhoewel die Amerikaanse Gold Eagle en die Britse Gold Sovereign steeds in 22&nbsp;K-allooie vervaardig word, as gevolg van die historiese tradisie. Die Kanadese Gold Maple Leaf-muntstuk bevat die hoogste waarde van suiwer goud teen 99,999%. Baie ander suiwer goudmuntstukke is huidig beskikbaar, insluitende die Gold Kangaroos wat eerste in [[1986]] as die Australiese Gold Nugget gebruik is. In [[2006]] het die Amerikaanse Munt begin met die vervaardiging van die Buffalo-goudmuntstuk, wat ook 99,999% suiwer is. === Ekologiese gebruike === As gevolg van die unieke chemiese en fisiese eienskappe van goud, speel dit 'n belangrike rol in tegnologieë wat ondersoek word vir die bestryding van besoedeling. ==== [[Watersuiwering]] ==== Gechloreerde hidrokarbonate is 'n vername oorsaak van die besoedeling van ondergrondse water. Onlangse navorsing by die Rice-universiteit se Fakulteit vir Biologiese- en Omgewings-nanotegnologie het daarop gedui dat termostatiese goud-palladium-nanodeeltjies as 'n aktiewe katalisator dien om tetraëdriese chloriede af te breek. Tetraëdriese chloriede is een van die mees algemene besoedelaars van ondergrondse water. Dit is ook al in sommige gevalle bewys as die oorsaak van lewerversaking, mislukte swangerskappe en sekere kankers. Hierdie nanomateriaal bied dus groot moontlikhede vir die suiwer van ondergrondse water. Ander navorsing deur die Indiese Instituut van Tegnologie, dui daarop dat goudnanodeeltjies wat in watersuiweringstoestelle in krane ingebed is, enige mikrobes vanuit die water kan vasvang en verwyder. Ontwikkeling van hierdie tegnologie word deur die ''World Gold Council'' gesteun. === Kwikbeheer === Die meeste lande maak grotendeels op die verbranding van steenkool staat vir die opwekking van elektrisiteit. Een van die vele nadelige gevolge van koolstofverbranding is dat daar groot hoeveelhede kwik vanuit hierdie kragstasies vrygestel word. Kwik is al verbind tot die oorsaak van [[Alzheimer se siekte]] en outisme in sekere gevalle. Een metode om die verwydering van kwik uit die lug meer doeltreffend te maak, is om 'n katalisator te ontwikkel wat die oksidasieproses daarvan vinniger maak. Goudkatalisators is in hierdie sin hoogs geskik en doeltreffend. === Dieseluitlatingsbeheer === In 'n aankondiging deur die Amerikaanse maatskappy ''Nanostellar'', word beweer dat hulle 'n outomatiese katalisator vir die besoedelingsbeheer van [[dieselenjin]]s ontwikkel het. Hierdie katalisator sluit goud sowel as platinum en palladium in. Dit word geteken as 'n groot stap vorentoe in die kosteëffektiewe beheer van besoedeling wat deur dieselenjins veroorsaak word. === Groen chemie === Groen chemie, ook genaamd omgewingsvriendelike chemie, is 'n filosofie wat die ontwerp van industriële chemikalieë en prosesse sonder die gebruik van gevaarlike stowwe, aanmoedig. Die gebruik van goud as 'n katalisotor speel 'n belangrike rol in hierdie omgewingsvriendelike chemie. Die meeste industriële oksidasieprosesse maak byvoorbeeld gebruik van chloor- of organiese piroksiedes. Die chlooroksidasieprosesse vervaardig baie chloorsoute, terwyl die organiese piroksiedprosesse organiese byprodukte vervaardig. Alhoewel hierdie prosesse duur is, is dit baie voordelig. Die gebruik van omgewingsvriendelike metodes vir oksidasiekatalisators met behulp van die gebruik van goud is dus 'n groot vooruitgang omdat dit nie só duur is nie, maar verskriklik belowende resultate lewer. === Ander gebruike === In middeleeuse Europa is goud dikwels in die vorm van vlokkies en stof gebruik vir die versiering van kos en gedekte tafels. Hierdie gebruik het dan die rykdom van 'n individu beklemtoon. Goud word ook in drank gebruik, soos in ''Goldwasser'', wat Duits is vir "goudwater". ''Goldwasser'' is 'n tradisionele kruiedrankie wat goudvlokkies bevat. Dit word in [[Pole]], [[Oostenryk]] (spesifiek in [[Wene]]) en [[Duitsland]] vervaardig. Daar is ook ander duurder kelkies wat goudvlokkies bevat. Die goud voeg egter geen smaak of voedingswaarde by die drank nie. Aangesien goud biologies onreaktief is, raak dit nie die gesondheid van die menslike liggaam nie. Goud kan in gare vir naald- en borduurwerk omskep word, wat bekend staan as brokaat. Goud skep 'n diep, intense rooi kleur wanneer dit vir die vervaardiging van rooibosbessieglas gebruik word. In fotografie verskuif goud die kleurskakerings van silwerbromied swart-en-wit-foto’s na skakerings van bruin en blou. Wanneer dit gebruik word in die ontwikkeling van sepiafoto's, skep dit rooierige skakerings. ''Kodak'' publiseer formules vir 'n verskeidenheid tipes goudskakerings, waar goud gebruik word in die plek van chloriede tydens die ontwikkelingsproses van die foto’s. Vele instansies soos die Internasionale Olimpiese Kommissie vir die [[Olimpiese Spele]], sowel as die Nobelstigting vir die Nobelprys, vereer wenners met 'n goue medalje. Omdat goud 'n goeie weerkaatser van elektromagnetiese straling soos infrarooi, sigbare lig en radiogolwe is, word dit dikwels gebruik in die beskermende laag van satelliete, in die ruimtepakke van ruimtevaarders, asook in die elektronika van vegvliegtuie soos die EA-6B PROWLER. Sommige renmotors, soos McLaren F1, gebruik goudfoelie in die enjins, ter wille van hitte-isolasie. ==== Goud-CD ==== 'n [[Goud-CD]] is 'n [[CD]] (laserskryf) waarin goud gebruik word in plaas van die supersuiwer [[aluminium]] wat gewoonlik gebruik word as weerkaatsende laag in gewone CD's. Die goud versprei meer egalig oor die CD-vlak en reageer stadiger met [[suurstof]], wat dus hoër gehalte teweeg bring, CD-verrotting vertraag en die CD langer laat hou. Goud-CD's kan in enige CD-speler gespeel word. Bekende voorbeelde van albums wat op goud-CD's vrygestel is, is [[ABBA]] se ''Gold: Greatest Hits'', Elton John se ''Elton John's Greatest Hits'', [[John Lennon]] se ''Imagine'', [[Pink Floyd]] se ''Dark Side of the Moon'', The Police se ''Ghost in the Machine'', Counting Crows se ''August and Everything After'', en Metallica se ''Master of Puppets''. == Kulturele invloed == Deur die eeue heen is goud beskou as die edelste van alle kleure. In heraldiek is dit een van slegs twee metale wat gebruik is (die ander was silwer), en het dit alle ander metale in waarde, suiwerheid en styl oortref. Dit verteenwoordig die lig van die son, en was eens alleen deur prinse gedra. Daar is gesê dat goud die hart gelukkig maak en alle werke van die towerkunste vernietig. Dit word ook verbind met uitnemendheid en sukses, en die draer oortref alle andere in heldhaftigheid. In graverings word dit voorgestel deur 'n ongedefinieerde aantal klein spikkels. Goudjuwele het 'n ryke en ingewikkelde geskiedenis. Bloedvergieting het in vele kulture plaasgevind as 'n direkte oorsaak van die kwessie van eienaarskap en handel van goud en goudjuwele. In die meeste moderne kulture kan daar 'n direkte lyn gevolg word van die rol wat goud gespeel het van die antieke tye tot die hede. Die vroegste beskawings van [[Mesopotamië]] het maniere ontwikkel om koninklikes met goud te vereer en hul grafte of sarkofae met goud te versier, wat in sommige kulture hulle in die hiernamaals sou beskerm. In die pre-Kolombiese tydperke van Amerikaanse beskawings het die Maja, die [[Inka]] en die Asteke gesofistikeerde juweliersvervaardigingstegnieke ontwikkel en het hulle geglo dat goud, net soos die son, heilig was. Dit was gevolglik aanbid en is deur hooggeagte persone gedra en in rituele gebruik. Die Inka het soms individue met goud versier en aan die songod geoffer. Die Maja is ook bekend vir hul menslike offers deur middel van onthoofding, en vlermuisvormige goudgegiete messe is vir hierdie doeleinde gebruik. Voorbeelde van antieke goudjuwele is gevind om besonders waardevol vir gemeenskappe te wees, behalwe in die geval van die Japannese. Goudjuwele is in Griekse tye gebruik om die gode mee om te koop en is aan die voet van tempelstandbeelde geplaas. Dit het ook met uitspattige offers gepaardgegaan. [[Christophorus Columbus]] het op sy soektog na [[Indië]] die woorde "Waar is die goud?" geuiter toe hy by die Noord-Amerikaanse kus uitgekom het. Met [[Hernán Cortés]] se aankoms in Suid-Amerika het hy groot hoeveelhede goud van die Inkas in besit geneem en hul gebergde goudjuwele geplunder. Die Wes-Afrikane het goud gevrees. Hulle het geglo dat dit bonatuurlike kragte besit en dat 'n mens met 'n bose en gevaarlike gees beset of 'n mens tot moord dryf. Noord-Afrikane het weer goud as 'n afweerder van die bose beskou. Hulle het juwele en ander voorwerpe van goud vervaardig vir gebruik deur die stamhoofde in rituele. Sedert die 16de eeu word daar in Indië geglo dat goud towerkragte besit en beskerming bied. Hulle meen dit reinig alles wat dit aanraak, en word gevolglik styf teenaan die vel gedra. Goud word ook in Indiese trouseremonieversierings gebruik. In die Bybel word aangevoer dat goud van besonderse waarde is en die waarde van 'n mens se verhouding met sy god verteenwoordig. Die Bybel noem ook 'n goudhanger wat as 'n geskenk deur die Farao aan ene Josef gegee is as 'n simbool van mag. 'n Vrou genaamd Rebekka word deur 'n man genaamd Abraham met goud bedek om haar fraai te maak vir haar troue met 'n Isaak. In Antieke China gedurende die Bronstydperk het Keiser Hu-die-Tier sy vroulike soldate met uitspattige swart wol en goudringe versier. In [[Sisilië]] word dit as slegte lot beskou vir bruide om goue juwele voor die trouseremonie te dra. == Politieke invloed == === Antieke Egipte === Goud het 'n groot rol in die stabiliteit van [[Antieke Egipte]] (2700 tot 2200&nbsp;v.C.) gespeel. Die [[Farao]]'s het dikwels waardevolle versierings, en dus goud-bevattende juwele inkluis, gebruik om die volk te beïndruk. Selfs in tye van nypende hongersnood, al sou die Farao nie eens die goud aanwend om voedselvoorraade aan te koop nie, het die blote besit van goud sy magsposisie verseker. Die Farao was as heerser van Egipte boonop as 'n [[god]] beskou, en gevolglik was die volk bereid om heelwat ellende te verduur indien die Farao in hul oë status gehad het. Daarteenoor is Farao's met weinig sigbare goud deur die volk laer geag en het hulle minder verdraagsaamheid teenoor hom getoon. Goud het 'n deurslaggewende ekonomiese en politieke rol in Antieke Egipte gespeel. As hoof van die staat het die Farao se besit en vertoning van goud 'n rol gespeel in sy betrekkinge met ander handeldrywende of krygslustige lande. === Moderne goudstormlope === Die geskiedenis van goudproduksie kan in twee tydperke verdeel word, naamlik voor en ná die Kaliforniese goudstormloop van 1848. Sommige berekeninge suggereer dat daar slegs 10&nbsp;000&nbsp;ton goud in totaal voor hierdie goudstormloop ooit geproduseer is. Dus is meer as 90% van alle goud wat die wêreld ooit ontgin het, ná [[1848]] ontgin. Die ommeswaai in die geskiedenis van goudontginning het in Januarie 1848 gekom toe goud by Sutter se Mill aan die Amerikaanse Rivier ontdek is. Wêreldproduksie het op hierdie punt by omtrent 280 gestaan, maar is weer in 1886 dramaties verhoog met die ontdekking van die ryk goudvelde van die [[Witwatersrand]] in [[Suid-Afrika]]. Goud is aanvanklik in die [[Transvaal]] in 1873 ontdek, maar hierdie afsettings was van 'n totaal ander orde. Suid-Afrika het die [[Verenigde State]] in 1898 as die wêreld se grootste goudprodusent verbygesteek — 'n posisie wat die land amper ononderbroke tot onlangs sou behou. Sedert 1884, die eerste jaar wat daar van produksie rekord gehou is, is Suid-Afrika die verskaffer van bykans 40% van alle goud wat ooit geproduseer is (in aangetekende geskiedenis). Die produktiefste jaar was 1970 toe 1&nbsp;000&nbsp;ton ontgin is, wat meer as drie derdes van die Westerse wêreld se goudproduksie verteenwoordig het. Terwyl die Suid-Afrikaanse goudnywerheid opgebloei het, het twee ander goudstormlope plaasgevind. In 1893 is goud by [[Kalgoorlie]] in [[Wes-Australië]] gevind, en is daar sedertdien 1&nbsp;300&nbsp;ton van Kalgoorlie se "Golden Mile" alleen ontgin. Australiese produksie het in 1903 'n hoogtepunt bereik met 119&nbsp;ton — 'n vlak wat nie weer voor 1988 bereik sou word nie. In 1896 is aangespoelde afsettings in die [[Yukon]]-gebiede van [[Kanada]] ontdek, wat aanloop tot die Klondike-goudstormloop gegee het wat 75 ton oor die daaropvolgende drie jare sou lewer. Teen die einde van die eeu het wêreldproduksie op gemiddeld 400&nbsp;ton per jaar te staan gekom. Deur die loop van die [[twintigste eeu]] het goudproduksie in vele lande afgeneem. Daar was 'n kort herlewing ná die styging van goudpryse in die 1930's; in 1940 was die Verenigde State se uitset 155&nbsp;ton, en in die daaropvolgende jaar het Kanadese uitset 172&nbsp;ton bereik – 'n rekord wat tot 1991 gestaan het. Dit was egter eers as gevolg van die dramatiese prysstygings in 1980 wat die goudindustrie opnuut 'n herlewing beleef het, wat veroorsaak het dat ou myne weer bewerk is en [[maatskappy]]e groot pogings aangewend het om nuwe afsettings te ontdek. Westerse produksie het gedurende die 1980's byna verdubbel: dit het van 'n lewering van 962&nbsp;ton in 1980 tot 'n lewering van 1&nbsp;744&nbsp;ton tien jaar later gestyg. 'n Nuwe era van goudstormlope het ontstaan, met prospekteerders wat op verskeie lande toegesak het, insluitende [[Brasilië]], [[Venezuela]] en die Filippynse Eilande. Serra Pelada in Brasilië was een van die rykste afsettings wat ooit gevind is, met 'n lewering van 13&nbsp;ton in 1983 alleen. Kanadese uitset het in die jare ná die goudprysstygings verdriedubbel: van 51,6&nbsp;ton in 1980 tot 'n hoogtepunt van 175,3&nbsp;ton in 1991. Die Kanadese industrie is ietwat meer tradisioneel, met meer skagmyne as dagboubedrywighede. Die grootste ontdekking was die Hemlo-goudveld in noordelike [[Ontario]], wat jaarliks bykans 35&nbsp;ton lewer. Die potensiaal vir die ontwikkeling van nuwe myne lyk belowend, veral die laegraadse epitermiese afsettings aan die Pasifiese "ring van vuur", in die groensteenstreek van [[Suid-Amerika]], in Afrika suid van die Sahara (veral [[Ghana]]), en in voormalige [[Sowjetunie]]-lande soos [[Kasakstan]] en [[Oesbekistan]]. Alhoewel die goudindustrie deur verskeie uitdagings in die vroeë 1990's in die gesig gestaar is, met laer goudpryse en strenger omgewingsbeheer, was stygende pryse ná 1993 weer 'n dryfveer vir verdere uitbreiding van die industrie. Die era van die snelgroeiende industrie mag dalk verby wees, maar met laer Suid-Afrikaanse lewering word verwag dat wêreldwye produksie stabiel sal bly. == Ekologiese invloed van goud en die ontginning daarvan == Die mynbou van goud het in verskillende opsigte 'n ekologiese invloed. Dit sluit in die invloed van natuurlike prosesse wat plaasvind, die invloed van mynboumetodes en mynbouprosesse. Die ontginning van goud en ander mynbouprosesse het 'n groot negatiewe impak op die natuurlike omgewing, aangesien dit die natuurlike habitat van vele mikrobes en ander organismes beskadig en vernietig. Goud op sigself het egter 'n positiewe invloed op die omgewing. === Groefwassery === Groefwassery ("skagwassery", weens "groefwater") is 'n natuurlike proses waartydens sulfiedminerale blootgestel word en dan met lug en water reageer – met die gevolg dat 'n suur gevorm word. Hierdie suuroplossing veroorsaak dat sommige rotsminerale oplos. Hierdie rotse berg dikwels metale. Gevolglik kan die watergehalte in die omgewing beïnvloed word indien hierdie suurbevattende water vrygestel word. Wateromgewingstelsels, veral dié wat vis huisves, is besonder sensitief vir metale en suur, met die gevolg dat die verandering in watergehalte sekere spesies kan bedreig of selfs tot hul uitsterwing kan lei. Groefwassery is 'n groot omgewingsrisiko, en die owerhede vereis gewoonlik dat die moontlikheid of teenwoordigheid van hierdie natuurlike proses in 'n myn eers behoorlik ontleed moet word omdat dit tans 'n groot probleem is by verlate mynbouterreine waar die gevolge van hierdie proses nie vooraf behoorlik in ag geneem is nie. Die groefwasseryproses kan egter dikwels voorkom word deur proaktiewe mynboubeplanning, maar in gevalle waar hierdie planne nie doeltreffend deurgevoer word nie, lei dit daartoe dat duur regstellende planne geïmplementeer moet word. Hierdie planne moet doeltreffend funksioneer oor 'n tydperk van 'n paar dekades. Vandag sluit mynbou-ontwikkelingsprospektusse gewoonlik 'n volledige ontleding in wat die moontlike teenwoordigheid van groefwassery en die invloed daarvan op die watergehalte van die nabye omgewing in detail beskryf. Hierdie inligting word ook ingesluit by die Omgewingsimpak-assessering (OIA), wat vereis word van mynowerhede voordat die myn met bedrywighede mag begin. Hierdie assessering moet ook strategieë insluit van hoe die mynbedrywer beplan om omgewingsprobleme soos groefwassery tot die minimum te beperk. Vele mynbouterreine het die risiko van groefwassery suksesvol bestuur en het deur hul bedrywighede asook uiteindelike sluiting minimale besoedelingsprobleme veroorsaak. === Regstellende aksie === By terreine waar groefwassery voorkom, word die suurbevattende water bymekaargemaak en behandel. Die water wat dan nie suur bevat nie, word weer in die omgewing vrygelaat. Hierdie behandeling van water moet egter oor 'n tydperk van 'n aantal dekades geskied en is baie duur. === Hidrouliese mynbou === Gedurende hidrouliese mynbou word droë landstreke in modderagtiges verander, en verniel dit sodoende die natuurlike habitat van organismes wat andersins by die droë omstandighede aangepas is. In sommige gevalle oorspoel dit ook nabygeleë plase en lei dit gevolglik tot swak oeste. === Die sianiedproses === Die sianiedproses is die een mynbouproses wat egter die grootste ekologiese nadeel inhou. Sianied word natuurlik in die omgewing deur verskeie soorte bakterieë, alge, fungi en talle plantspesies vervaardig. Ongebluste veldbrande word beskou as een van die grootste faktore wat verantwoordelik is vir sianiedvrystelling in die natuur. Sodra dit in die natuur vrygestel word, lei die reaktiwiteit daarvan dat biodegradering op verskillende wyses kan plaasvind. === Kompleksering === Sianied vorm ioniese koördinaatverbindinge (komplekse) in verskillende grade van stabiliteit met baie metale. Die meeste sianiedkomplekse is minder giftig as sianied self, maar swak suuroplosbare komplekse soos dié met koper en sink is relatief onstabiel en sal gevolglik sianied vrystel aan die natuurlike omgewing. Metaalsianiedkomplekse is ook onderworpe tot ander reaksies wat sianiedkonsentrasies in die natuurlike omgewing reduseer. Alhoewel sianied geredelik in die omgewing reageer in die vorm van komplekse en soute van verskillende stabiliteite, is dit giftig vir meeste natuurlewe in selfs 'n lae konsentrasie. === Spesifieke gevalle === Waterorganismes soos vis en ander ongewerwelde waterorganismes is veral sensitief vir blootstelling aan sianied. Konsentrasies van vrye sianied in die hidrosfeer wissel tussen 5,0 tot 7,2 mikrogram per liter. Dit verswak die visse se swemvermoë en plaas stremming op die voortplanting van sommige vissoorte. Aanverwante gevolge op vislewe sluit in: verhoogde vrektes, vertraagde reaksie van prooi op roofdiergevare, siektes, asemhalingsprobleme, osmosifiserende onderbrekings, afwykings uit normale groeipatrone en ander sindrome. [[Alge]] en [[plankton]] kan baie hoër sianiedkonsentrasies verdra as visspesies en ongewerweldes, maar die sianied beïnvloed wel die struktuur van hierdie organismes se gemeenskappe. Die gevolg hiervan is dat hierdie gemeenskappe deur organismes gedomineer word wat minder sensitief is as die res. Die simbiose (saamleefverhouding in die gemeenskap) in hierdie geval word dan nadelig vir die alge of plankton. Sianied het 'n negatiewe invloed op voëls, maar hang af van die grootte van die voëls. In sommige gevalle is die volgende simptome al aangeteken by voëls wat ongeveer die grootte van 'n hoender is: snakke na asem, vinnige knip van oë, en diep en onreëlmatige asemhaling wat dan deur vlak en onreëlmatige asemhaling gevolg word. Hierdie simptome klaar egter ná 'n ruk op omdat die voël se metabolisme die sianied afbreek. Studies wat 'n indiepte-ondersoek lewer oor die invloed van voëls se reaksie op roofdiere ná die blootstelling aan sianied, word tans onderneem. In die geval van soogdiere kan die eerste simptome van vergiftiging waargeneem word sowat tien minute nadat die sianied ingeneem is. Die algemene simptome sluit in: hiperventilasie en onreëlmatige asemhaling, spiersametrekkings, urinering, swak ledemaatkoördinasie, gevolg deur snakke na asem. Alhoewel sianied algemeen in die omgewing voorkom en dit giftig is, is daar nog geen geval opgeteken waar dit as chronies giftig geklasifiseer is nie. Meeste spesies is ook daartoe in staat om sianied op 'n ongereelde en klein skaal te hanteer. Indien hulle egter gereeld aan 'n groot konsentrasie daarvan blootgestel word, kan dit die welstand van diersoorte bedreig. == Sien ook == * [[Alchemie]] – 'n poging om goud te skep vanuit basismetale. * [[Arsenopiriet]] – 'n bron van 'onsigbare goud'. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Küsel, Udo: Die goudsmelters van Pafuri. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 7, nr. 5, September/Oktober 1992. ISSN 0258-3313 * A. Olivier, ''Fisiese Wetenskappe''. * {{webaanhaling|url=https://www.youtube.com/watch?v=jf_4z4AKwJg|titel=Where does gold come from? - David Lunney|werk=[[YouTube]]|outeur=TED-Ed|datum=8 Oktober 2015|toegangsdatum=1 Julie 2019}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Gold|Goud}} {{Wikt|goud}} ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/science/gold-chemical-element|title=Gold|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=14 Maart 2021}} ; Goudprys ---- * {{en}} [https://www.visualcapitalist.com/golden-bulls-the-price-of-gold/ ''Visual Capitalist: Golden Bulls: Visualizing the Price of Gold from 1915–2020''] {{Navigasie Periodieke tabel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Goud| ]] [[Kategorie:Minerale]] je38dsozwjzh7ta1crf0nklfi31yiym 2974003 2973979 2026-09-29T18:10:06Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Maria The Scientist|Maria The Scientist]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcb|Jcb]] 2860337 wikitext text/x-wiki {{Elementboks opskrif | getal=79 | simbool=Au | naam=goud | links=[[platinum]] | regs=[[kwik]] | bo=[[silwer|Ag]] | onder=[[roentgenium|Rg]] | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks reeks | [[oorgangsmetaal]] }} {{Elementboks groepperiodeblok | groep=11 | periode=6 | blok=d }} {{Elementboks voorkoms beeld | Gold-crystals| metaalgeel }} {{Elementboks atoommassa gpm | 196,966569(4) }} {{Elementboks ekonfig | &#91;[[xenon|Xe]]&#93; 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s¹ }} {{Elementboks eperskil | 2, 8, 18, 32, 18, 1 }} {{Elementboks afdeling fisieseiensk | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks fase | [[vastestof]] }} {{Elementboks digtheid gpcm3nkt | 19,3 }} {{Elementboks digtheidvl gpcm3sp | 17,31 }} {{Elementboks smeltpunt | k=1&nbsp;337,33 | c=1&nbsp;064,18 | f=1&nbsp;947,52 }} {{Elementboks kookpunt | k=3&nbsp;129 | c=2&nbsp;856 | f=5&nbsp;173 }} {{Elementboks smeltwarm kjpmol | 12,55 }} {{Elementboks verdampwarm kjpmol | 324 }} {{Elementboks warmtekap jpmolkteen25 | 25,418 }} {{Elementboks dampdruk katpa | 1&nbsp;646 | 1&nbsp;814 | 2&nbsp;021 | 2&nbsp;281 | 2&nbsp;620 | 3&nbsp;078 | kommentaar= }} {{Elementboks afdeling atoomeiensk | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks kristalstruktuur | kubies vlakgesentreerd }} {{Elementboks ruimtegroep |ruimtegroep= Fm{{bostreep|3}}m|nommer=225}} {{Elementboks Strukturbericht |A1}} {{Elementboks oksiedtoest | '''3''', 1<br />(amfotere oxied) }} {{Elementboks elektroneg pauling | 2,54 }} {{Elementboks ioonenergie2 | 890,1 | 1&nbsp;980 }} {{Elementboks atoomradius pm | [[1 E-10 m|135]] }} {{Elementboks atoomradiusber pm | [[1 E-10 m|174]] }} {{Elementboks kovalenteradius pm | [[1 E-10 m|144]] }} {{Elementboks vanderwaalsradius pm | [[1 E-10 m|166]] }} {{Elementboks afdeling diverse | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks magneties | no data }} {{Elementboks eweerstand ohmmteen20 | 22,14 n}} {{Elementboks termiesegeleiding wpmkteen300k | 318 }} {{Elementboks termieseuitsetting umpmkteen25 | 14,2 }} {{Elementboks spoedvanklank staafteenkamert | (hard-drawn)<br />2&nbsp;030 }} {{Elementboks youngsemodulus gpa | 78 }} {{Elementboks skuifmodulus gpa | 27 }} {{Elementboks massamodulus gpa | 220 }} {{Elementboks poissonverhouding | 0,44 }} {{Elementboks mohsehardheid | 2,5 }} {{Elementboks vickershardheid mpa | 216 }} {{Elementboks brinellhardheid mpa | ? 2&nbsp;450 }} {{Elementboks cas nommer | 7440-57-5 }} {{Elementboks isotope begin | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black| isotopevan=Goud }} {{elementboks isotope verval | mg=195 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=186,10 d | vm=[[elektronvangs|ε]] | ve=0.227 | pg=195 | ps=[[platinum|Pt]] }} {{elementboks isotope verval2 | mg=196 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=6,183 d | vm1=[[elektronvangs|ε]] | ve1=1,506 | pg1=196 | ps1=[[platinum|Pt]] | vm2=[[betaverval|β^-]] | ve2=0.686 | pg2=196 | ps2=[[Kwik|Hg]] }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=197 | sim=Au | nv=100% | n=118 }} {{elementboks isotope verval | mg=198 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=2.69517 d | vm=[[betaverval|β^-]] | ve=1.372 | pg=198 | ps=[[Kwik|Hg]] }} {{elementboks isotope verval | mg=199 | sim=Au | nv=[[sintetiese radio-isotoop|syn]] | hl=3,169 d | vm=[[betaverval|β^-]] | ve=0,453 | pg=199 | ps=[[Kwik|Hg]] }} {{Elementboks isotope eindig}} {{Elementboks voetskrif | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} '''Goud''' (uitgespreek [ˈxoʊd], uit [[Indo-Europese tale|Indo-Europees]]: ''ghel'', "glans") is 'n gesogte [[edelmetaal]] met 'n helder[[geel]] (goue) kleur. Goud se chemiese nommer is 79<ref>A. Olivier: Fisiese Wetenskappe, ''Die Periodieke Tabel Van Elemente'', p. 244</ref> en dit het die simbool '''Au''' ([[Latyns]]: ''aurum'', vir "dagbreekglans"). Dit het die [[atoomgetal]] 92 en 'n relatiewe atoommassa van 196.97. Dit smelt by ongeveer 1&nbsp;064&nbsp;[[°C]] en kook by ongeveer 2&nbsp;856&nbsp;°C. Goud is egter baie sag en word dikwels gelegeer (saamgesmelt) tot 'n stof wat 'n [[legering]] of allooi genoem word om dit harder te maak. Die suiwerheid van goud word gewoonlik in [[karaat]] gemeet, en 24&nbsp;[[karaat]] word algemeen as suiwer geag. Suiwer goud is die mees smeebare en rekbare metaal van al die bekende metale — dit kan gehamer word tot 'n dikte van ongeveer een honderste van 'n [[millimeter]] en 30&nbsp;[[gram|g]]&nbsp;goud kan uitgerek word tot 'n gouddraad met 'n lengte van 100&nbsp;[[km]]. Goud is 'n goeie geleier van [[elektrisiteit]] en [[warmte]]. Dit het die derdehoogste geleidingsvermoë ná [[silwer]] (Ag) en [[koper]] (Cu). [[Lêer:Electron shell 079 Gold.svg|duimnael|links|Goud se [[elektronverspreiding]]]] Op die [[periodieke tabel]] kom goud voor in groep elf en periode ses. Skeikundig word goud as 'n [[oorgangsmetaal]] geklassifiseer. Die metaal se standaardatoommassa is 196,966569&nbsp;g·mol⁻¹. Die elektronverspreiding is (Xe)&nbsp;4f14&nbsp;5d10&nbsp;6s1, met 2, 8, 18, 32, 18, 1 [[elektron]]e per respektiewe [[elektronskil|skil]]. Goud is die eerste edelmetaal wat die mensdom volgens tans aangetekende geskiedenis ontdek het. Argeoloë het bevind dat artikels wat van goud gemaak is, tot so oud as 6&nbsp;000&nbsp;jaar kan wees. Die metaal is tradisioneel gewild danksy sy besondere eienskappe en helder voorkoms. Goud se gesogdheid het daartoe gelei dat dit deur die eeue as betaalmiddel ([[geld]]), as monetêre reserwe-bate, in juweliersware, tandheelkunde en dies meer gebruik is. As gevolg van die [[mensdom]] se waardering vir die metaal, het goud 'n groot impak op die menslike geskiedenis gehad. == Oorsprong == [[Lêer:NASA Astronomy Picture of the Day 2008 May 18 - clip 01.jpg|duimnael|links|Goud ontstaan dalk wanneer neutronsterre met mekaar bots]] Dit is onseker waar en hoe goud ontstaan, maar dit word algemeen aanvaar dat dit deur [[kernfusie]] gebeur. Die relatiewe gemiddelde van die voorkoms van goud in die [[Sonnestelsel]] blyk hoër te wees as wat in die vroeë [[heelal]], in [[ster]]re of selfs in tipiese [[supernova]]-ontploffings gevorm kon word. Sommige [[Sterrekunde|astronome]] meen dat [[neutron]]ryke swaarmetale soos goud die maklikste in neutronryke ontploffings, soos in die botsings tussen [[neutronster]]re, gevorm kan word.<ref>Nasa, ''[http://apod.nasa.gov/apod/ap080518.html Astronomy Picture of the Day]''</ref> == Voorkoms == Goud word meestal in sy [[gedeë]] vorm in die natuur gevind, soms as goudklonte (nuggets). Maar soms kom dit ook saam met [[silwer]], kwarts (SiO₂), kalksteen (CaCO₃), [[lood]], [[tellurium]], [[sink]] of [[koper]] voor. Met koper vorm dit minerale soos [[ourikupried]] en [[tetra-ourikupried]], wat as gedeë legerings gevind word. Goud vorm met tellurium [[mineraal|minerale]] soos [[calaveriet]] {{chem|Au|Te|2}}, wat in die verlede nie altyd as goudhoudend herken is nie. Die dorp Telluride in [[Colorado]], wat nou 'n bekende ski-oord is, is na hierdie minerale genoem. Goud kan ook as onsuiwerheid opgelos wees in ander minerale. Ná sulfiede is [[arsenopiriet]] die tweede gasheermineraal vir goud. Arsenopiriet met 'n goudgehalte tot 15&nbsp;200&nbsp;g/t is in Villerange in Frankryk gevind.<ref>The Chemistry of Gold Extraction. {{Outeur|John Marsden, Iain House}} SME, 2006, {{ISBN|0-87335-240-8}}, {{ISBN|978-0-87335-240-6}}</ref> Goud kom ook in seewater voor, met ongeveer 1&nbsp;mg goud wat in elke ton seewater opgelos is. Daar is nog nie 'n ekonomiese proses ontwikkel om hierdie goud te ontgin nie, aangesien die ontginningskoste van goud uit seewater tans die waarde van die goud ver oorskry. == Reaktiwiteit == Goud is 'n taamlik onreaktiewe metaal. [[Suurstof]], [[water]] en die meeste oplossings het geen uitwerking op goud nie. [[Soutsuur]], [[swaelsuur]] en [[salpetersuur]] het ook geen uitwerking daarop nie. Goud sal egter oplos in waterige oplossings wat [[fluoried]]e, [[chloried]]e, [[bromied]]e en sommige [[jodied]]e — met ander woorde [[Halogeen|halogene]] — bevat. Goud kan met die halogeen-elemente reageer. Met chloor kan {{chem|Au|Cl|3}} asook {{chem|Au|Cl}} gevorm word. Altwee is vastestowwe, maar {{chem|Au|Cl|3}} bestaan uit {{chem|Au|2|Cl|6}}-molekule wat effens vlugtig is. 'n Mengsel van een deel salpetersuur en drie dele soutsuur, genaamd ''aqua regia'' of ''[[koningswater]]'', sal goud stadig oplos. Dit vorm die {{chem|Al|Cl|4|-}} komplekse ioon. Goud kan ander komplekse ione vorm. Goud bind byvoorbeeld met [[sianied]]ione (CN^-), en die produk van hierdie binding word met suurstofbevattende sianiedoplossings behandel. Die metaal word dan deur middel van [[geaktiveerde koolstof]] in die euleuringsproses ontgin. Goud vorm maklik metaalmengsels; met [[silwer]] is dit volledig [[mengbaarheid|mengbaar]]. Sy vaste oplossings met silwer word ''elektrum'' genoem. Hierdie geneigdheid om met ander metale te vermeng word gebruik in die proses om goud van sy erts te skei. Wanneer goud met [[kwik]] gemeng word, los dit daarin op en vorm [[amalgaam|amalgame]]. Goud vorm talle intermetaalverbindings met ander metale. Goud en [[aluminium]] vorm maklik die verbinding {{chem|Al|11|Au|6}} wat die 'pers pes' genoem word, omdat dit soms in elektronika kan gevorm word indien daar gouddrade op aluminium blootgestel raak aan 'n te hoë temperatuur. Daar is geprobeer om hierdie pers verbinding in juwele te gebruik, maar die materiaal is te bros. By kontakte tussen goud en tin, byvoorbeeld soldeer op 'n goudbedekte oppervlak, kan ook probleme ontstaan omdat die verbinding {{chem|Au|Sn|4}} gevorm kan word. Titaan word soms bygevoeg (1%) aan hoë karaat goud om dit harder te maak. Dit word veroorsaak deur fase-uitskeiding van die verbinding {{chem|Ti|Au|6}}<ref>{{webaanhaling|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/BF03214750.pdf|titel=Gold Bulletin 1996, 29(4)}}</ref> Goud vorm met [[silikon]] geen verbindings maar wel 'n eutektikum met 'n uiters lae temperatuur (359&nbsp;°C), hoewel die smeltpunt van Au en Si self baie hoog is. Dit maak goud uiters geskik om kontakte op silikon-elektronika aan te bring omdat dit maklik saamsmelt<ref>{{webaanhaling|url=http://www.ucl.ac.uk/~ucapikr/projects/Anna_Pinardi.pdf|titel={{Outeur|Anna Pinardi}} UCL project report}}</ref> == Ontginning == Goudproduksie kan in ses onderafdelings verdeel word: die opsporing van ertsmassas, die skepping van toegang tot hierdie massas, die verwydering van erts deur middel van mynwerk of die opbreking van die ertsmassa, die vervoer van hierdie materiaal van die myngebiede na die aanlegte vir behandeling, verwerking en suiwering. === Opsporing === 'n Wêreldwye ontdekkingsprogram identifiseer teikengebiede en verken dan daardie gebiede. Hierdie programme kan deur indiwiduele organisasies, of deur samewerkende organisasies onderneem word. === Toegangskepping tot erts === Daar is twee hooftegnieke van mynwerk om die ertsmassas te bereik, naamlik ondergrondse mynbou, en dagbou ook bekend as oopgroefmynbou. Elkeen van hierdie metodes word ontwikkel of aangepas om die omstandighede te pas waar die erts gevind is en om te pas met die prosesse wat mees geskik is om die goud te ontgin. === Ondergrondse mynbou === 'n Vertikale skag word tot 'n beduidende diepte gesink, waarna horisontale uitbreiding op verskillende vlakke vanaf die hoofskag sal plaasvind. Die skag word gebruik om mense en/of materiaal heen-en-weer te vervoer. Dit skep die geleentheid vir verdere ontwikkeling van spesifieke mynbouprosedures om plaas te vind in die area waar daar erts geïdentifiseer is. === Dagbou (oftewel oopgroef mynbou) === Die boonste lae van die bogrond word verwyder om die ertsmassa te ontbloot. Dagbou het in onlangse jare meer gewild geraak danksy deurbrake in [[tegnologie]] wat groot mobiele toerusting toelaat om groter en swaarder vragte te vervoer. Swaar toerusting vervoer die rots goedkoop, wat dan die afsnygrade vir winsgewende goudmineralisering verminder. Hierdie deugsame kringloop het bygedra tot die ontwikkeling van myne (en skepping van waarde) waar goudgrade voorheen te laag was. In die geval van oksiedgoudmyne is hierdie proses verder gehelp deur die laekoste uitlogingbehandelingsmetodes. Hierdie behandelingsmetodes verg nie 'n groot aanvangskapitaaluitleg in 'n konvensionele meul nie, en verlaag daarom die gelykbreekpunt asook die fisiese risiko vir nuwe mynontwikkelinge. Gevolglik word die afsnygrade waar goudontginning winsgewend raak, verder verlaag. Mobiele toerusting het oor die afgelope twintig jaar in grootte toegeneem. Aanvanklik kon die trokke ongeveer 70 ton dra, en die grawe wat die trokke volgelaai het kon 'n maksimum van 25 ton per slag skep. Vandag dra die deursneetrok 250 ton, en trokke wat 500 ton dra word ook meer gewild. Die beperkende faktor op die trokke is bandgrootte, en spesifiek om 'n ekonomiese leeftyd uit die bande te kry. In vroeë ontwerpe het bande gereeld ontsettend warm geword, wat die leeftyd van die bande drasties verkort het. === Verwydering van erts, of opbreking van ertsmassa === ==== Ondergrondse mynbou ==== In ondergrondse mynbou word gate in die ertsmassa geboor, waarna dit met [[Springstof|plofmiddels]] gevul word en uitmekaargeskiet word. Die verskiete materiaal word dan skoongemaak en die vrygestelde erts is dan gereed om uit die myn vervoer te word. ==== Dagbou ==== Die dagbou-metode is geskik vir groot massas afsetting naby die oppervlak. Gewoonlik word die vloer van die gebied in 30-voet banke verlaag, waarna plofgate met plofstof gevul word en die rots uitmekaar geskiet word. Die rots van die ontploffing word gewoonlik getoets, en die graad en chemiese samestelling van die bank word bepaal. Ná ontploffing, word die gebreekte rots deur geoloë gemerk as óf erts óf rommel. Uitgrawers laai dan die materiaal op die ertsvervoerstelsel. === Vervoer van materiaal na aanlegte vir behandeling === Ondergrondse erts word vervoer deur middel van vertikale en/of horisontale vervoerstelsels. Wanneer die erts die oppervlak bereik, word dit op rolbande na die behandelingsaanlegte vervoer. Dagboumyne vervoer gewoonlik erts na die behandelingsaanlegte in voertuie met die vermoë om groot, swaar vrag te dra. === Dienste === Mynbedrywighede verg deurlopende dienste, bogronds sowel as ondergronds, insluitende: * Myningenieursdienste * Mynbeplanning * Ventilasie * Verskaffing van verbruikbare hulpbronne * Finansiële, administratiewe en menslike hulpbrondienste * Omgewings- en/of permitdienste * Dienste van plaaslike owerheid of munisipaliteit == Verwerking == Vergruising verwys na die opbreking van erts om dit vir behandeling voor te berei. Konvensioneel vind hierdie proses plaas in veelvlakkige vergruisings- en meulkringlope. Moderne tegnologie is gebaseer op groot meule wat direk met mynmateriaal gevoer word. Gouderts kan algemeen geklassifiseer word as óf vuurvaste erts, waar die goud binne 'n sulfiedmineraal vasgevang is en nie geredelik beskikbaar is om deur middel van die sianiedproses ingewin te word nie; óf vryemeulerts, waar die goud geredelik beskikbaar is vir inwinning deur middel van die sianiedproses (meuling). === Sianiedproses === Die [[sianiedproses]], ook genaamd die MacArthur-Forrest-proses is 'n metaalkundige tegniek vir die ontginning van goud van laegraadse erts deur die goud na oplosbare aurosianiedmetaalkompleksione om te skakel. Dit is die mees algemene proses wat in die ontginning van goud gebruik word. Weens die [[giftigheid]] van [[sianied]] is dit 'n omstrede proses. === Geskiedenis === In [[1783]] het [[Carl Wilhelm Scheele]] uitgevind dat [[sianied]], 'n stof wat hy ontdek het, goud kan oplos. Die [[stoigiometrie]] is deur Bagration ([[1844]]), L. Elsner (1846) en Faraday ([[1847]]) uitgewerk, maar dit is nie op gouderts toegepas tot en met [[1887]] nie. In hierdie jaar is die MacArthur-Forrest-proses in [[Glasgow]] ([[Skotland]]) deur John Stewart MacArthur ontwikkel. Dit is deur die broers dr. Robert en dr. William Forrest befonds. === Die reaksie === [[Lêer:Dicyanoaurate(I)-3D-balls.png|duimnael|regs|500px|'n [[Stokmodel]] van die aurosianied- of disianiedauraat(I)kompleks [Au('''CN''')₂]⁻.]] Die chemiese reaksie word die Elsner-vergelyking genoem. Dit is: : 4Au + 8Na'''CN''' + O₂ + 2H₂O → 4NaAu('''CN''')₂ + 4NaOH waar '''CN''' die [[sianied]] is. Dit is 'n elektrochemiese proses waarin [[suurstof]] die [[elektrone]] van die goud by 'n katodiese area optel, terwyl goudione deur die sianied by die anodiese area gekomplekseer word om 'n oplosbare aurosianiedkompleks te vorm. == Suiwering == === Vuurvaste erts-behandeling === Ná fynskawing word die sulfiedmateriale van die gangerts weggedryf om 'n hoëgraadse sulfiedkonsentrasie te produseer. Die sulfiedkonsentrasie word geöksideer deur [[verbranding]] of deur bakteriële [[oksidasie]] (BIOKS). Die oksidasieproses oksideer die sulfiedminerale, wat die gouddele bevry en geskik maak vir inwinning deur middel van die sianiedproses. Vryemeulerts en geöksideerde vuurvaste erts word verwerk vir goudinwinning deur 'n skudder wat die erts in 'n alkaliese sianiedoplossing was, wat gewoonlik gevolg word deur die absorpsie van die goud-sianiedkompleks deur geaktiveerde koolstof-in-pulp (KIP). Die alternatiewe proses is die hoopwassery-proses, wat gewoonlik slegs toegepas word op hoëmassa laegraadse ertsafsettings. Goud wat deur geaktiveerde koolstof geadsorbeer is, word herwin deur middel van 'n proses wat die goud weer uit die geaktiveerde koolstof oplos (elusie), gevolg deur die elektriese skeiding en daaropvolgende smelting van hierdie geskeide materiaal in doré-stawe (laegraadse goudstawe wat tot 25&nbsp;kg weeg — twee maal swaarder as die standaard ''London Good Delivery''-staaf), wat na die goudaanlegte vervoer word. Die doré-stawe word na hierdie aanlegte vervoer vir verdere verwerking tot so naby aan absolute suiwer goud as moontlik. Dít bied die versekering dat die goudstaaf die massa en goudsuiwerheid bevat soos aangedui op die stempel op die staaf. Die herverwerking van uitskotvoorraad van vorige dekades se bedrywighede word ook uitgevoer. Die ou uitskot word in 'n watertrog gevolg deur 'n skudwasser in 'n alkaliese sianiedoplossing gewas, en ingewin of opgelos op geaktiveerde koolstof. == Geskiedenis van mynboumetodes == Die metodes om goud te versamel het drasties verander namate die "optelgoud" verdwyn het. Gereedskap en toerusting is teen 'n geweldige tempo ontwikkel namate delwers reg oor die wêreld na meer doeltreffende metodes gesoek het om erts te myn. === Die vroegste dae === Destyds het gouderts bloot in los stukkies langs rivierbanke voorgekom. Myners het dan die strome herlei na kleiner stroompies aan weerskante van die rivierbank, sodat dit blootgestel kon word aan natuurlike elemente soos die son. In dae wanneer die watervlakke laag was, kon die ontblote klipareas en moontlike ertsdraers maklik uitgeken word. ==== Spoelgoud ==== In hierdie metode het myners 'n mengsel van water en sand, afkomstig vanuit die rivierbanke, in 'n vlak metaalpan gemeng met 'n roterende beweging. Die sand het dan saam met die water weggespoel, en die goud het oorgebly. ==== Uitsifting ==== In hierdie metode het myners 'n mengsel van water en sand, wat afkomstig was vanuit die rivierbanke, gesif. Die water en sand het dan weggeval en die goud is nagelaat. ==== Ertssamepersing ==== In hierdie metode het myners die erts fyngestamp met 'n groot klip. Die verfynde oorblyfsels is dan deur die bogenoemde twee tradisionele metodes verder verwerk. ==== Die rotsskag en skaafrusblok ==== In hierdie metode het een myner die water- en sandmengsel op die toestel gelaai, terwyl 'n ander myner dit in 'n wiegende beweging beweeg het. Die water en sand het dan afgeloop en die goud is nagelaat. ==== Die "''Long Tom''" ==== In hierdie metode het een myner die ertsbevattende grond by die "''Long Tom''" ingelaai. 'n Ander myner het dan al die groot klippe uit die grond verwyder, terwyl hy die grond laat voortbeweeg het oor die ysterplaat, wat gaatjies in die bodem het. Deur hierdie gaatjies het daar beide sand en goud geval. Die finale ontginning het dan geskied deur middel van die spoelgoudmetode. ==== Die waterwiel ==== Die waterwielmetode is aanvanklik deur China geïmplementeer. [[Waterwiel]]e is in bewegende rivierstrome geplaas. Die waterwiel het dan sand en water uit hierdie strome opgeneem. Die waterwiel-metode was egter nie doeltreffend nie, omdat die meeste goud in die rivierbanke voorgekom het en nie in bewegende rivierstrome nie. === Ondergronds === Nadat die aardoppervlak gestroop was van die meeste van sy goud, het myners groter groepe gevorm en begin om dieper in die grond te delf. ==== Kwartsstampers ==== In hierdie metode is skagte onder die grond ingesak. Groot masjinerie was benodig om die bietjie goud uit die kwartsbevattende rotse te vervoer. Die boorproses kon met die hand, of deur middel van saamgeperse lugbore uitgeoefen word. Daar is dan dinamiet in die boorgate geplaas, waarna dit ontplof is. ==== Hidrouliese bore ==== Met hierdie metode is daar gate in die ertsdraende rotse geboor. Soos die gate groter geraak het, is die boor se punt verruil vir een wat langer en dunner is. Daarna is daar water in die gate gevoeg, sodat daar 'n maalproses ontstaan het. Hierdie proses het grotendeels gehelp om die ertsgrond te herwin. ==== Die stampers ==== Tydens hierdie metode is die groter rotse wat uit die myne gebring is, deur die stampermasjiene fyngestamp. Die verfynde rotse is dan deur middel van tradisionele metodes verder verwerk. === Die terugkeer na mynbouverkleining === Teen 1858 kon net myners met groot masjinerie doeltreffend myn. Individuele myners is deur groot mynboumaatskappye vervang wat oor groot landstreke gedelf het. Hierdie maatskappye het baie van die vorige grondeienaars as mynwerkers in diens geneem. ==== Hidrouliese mynbou ==== Hierdie metode is ontwikkel om sand van ouer en droë rivierbanke te ondersoek. In hierdie metode is water van hoër punte gelei en is dan deur mynwerkers teen 'n hoë druk op die droë rivierbanke gespuit. Die water is deur 'n ysterspuitkop gespuit, wat 'n monitor genoem is. Die funksie van die monitor is om die water te konsentreer en dus die waterdruk nog verder te verhoog. Die sand het dan losgekom en by verskeie watersluise ingespoel. Die sand en water is dan deur middel van tradisionele metodes verder verwerk. == Geskiedenis van goudmynbou in Suid-Afrika == In [[Suid-Afrika]] word goud reeds sedert antieke tye gemyn en verwerk. Kuns- en kulturele voorwerpe wat van goud gemaak is, is ontgin vanuit ontginningsterreine by [[Mapungubwe]] in [[Limpopo (provinsie)|Limpopo]], Klipwal naby [[Piet Retief, Mpumalanga]], en [[Thulamela Plaaslike Munisipaliteit|Thulamela]] in die noordelike gedeelte van die [[Krugerwildtuin]]. Goud is gesmelt en dan verwerk tot juweliersware wat gebruik is om handel mee te dryf met die res van die wêreld. In die [[Witwatersrand]] in Suid-Afrika word van die grootste myne ter wêreld aangetref. Die Witwatersrandse afsetting is geweldig groot, en strek in 'n boog wat ongeveer 400&nbsp;km lank is oor die [[Vrystaat]], [[Noordwes]] en [[Gauteng]]. Ander kleiner afsettings is ook geleë in gebiede naby [[Mpumalanga]], Kraaibult, wes van [[Johannesburg]], en te [[Kuruman]]. Die stad van Johannesburg is gebou op die wêreld se grootste goudvelde, en word daarom die "Goudstad" genoem. Vanaf die 1880’s was Suid-Afrika die wêreld se grootste verskaffer van goud — die land het twee derdes van die internasionale goudvoorraad verskaf. Suid-Afrika het van die diepste goudmyne ter wêreld, waarvan sommiges tot vier kilometer onder die grondoppervlak strek. Die koste daaraan verbonde om tot hierdie dieptes te myn is geweldig hoog, as gevolg van die koste van [[tegnologie]] wat benodig word vir die ontginningsproses. Die gesofistikeerde ontginningshulpbronne wat benodig word, is een van die redes waarom goud so duur is. Dit is ook duur om werkers van die nodige lugtoevoer en afkoeling te voorsien teen die hoë temperature en bedompigheid ondergronds. Dit is ook 'n duur proses om die ertsdraende rotse wat gemyn is, na die oppervlak te bring, en om die skagte wat gebruik word veilig te hou teen die hoë druk wat deur die aarde daarop uitgeoefen word. Destyds het goudmyne in Suid-Afrika plattelandse mense gelok wat 'n hoër inkomste en 'n vaste werk begeer het. Hierdie werkers is egter uitgebuit as handearbeiders, ver weg van hul families. Hulle moes ook uiters onveilige werkstoestande trotseer vir lae vergoeding. Vandag staan sake egter anders. Die Wet op Basiese Diensvoorwaardes en die Wet op Beroepsveiligheid en Gesondheid is daarop gemik om werkstoestande, in gevalle soos mynbou, te verbeter. Daar is ook [[vakbond]]e wat as 'n skakel tussen mynwerkers en mynowerhede optree. Die hoofdoelwitte van hierdie vakbonde is om die belange van hul lede te bevorder en te beskerm. Alhoewel die gesondheids- en veiligheidstoestande oor die jare verbeter het, bly mynwerk steeds een van die gevaarlikste ambagte. Die lewens van talle mynwerkers word jaarliks verloor as gevolg van rotse wat intuimel, tonnels wat instort, brande, longtering, hitte-uitputting en dies meer. Die natuurlike toestande waaronder mynwerkers werk, stel hulle ook bloot aan toestande wat kan lei tot asemhalingsprobleme en longsiektes. Soms herwin mynwerkers ook [[uraan]] onder die grond wat hulle blootstel aan [[radioaktiewe bestraling]], wat tot [[kanker]] kan lei. Tegnologiese innovering in die mynbedryf, veral wat masjinerie betref, het daartoe gelei dat talle mynwerkers hul werk verloor het. Omdat baie van hierdie werkers ongeskoold is of oor min vaardighede beskik, is daar nie 'n oormaat van ander geleenthede vir hulle beskikbaar nie. Die gevolg hiervan is dat werkloosheidsyfers styg, en oorbevolking sowel as ander sosio-ekonomiese kwessies 'n al groterwordende vraagstuk raak. == Gebruike == Goud word as 'n baie bruikbare metaal gesien, omdat dit belangrike funksies in baie areas van die moderne samelewing kan verrig. Goud se unieke eienskappe maak dit gesog vir die gebruik in mediese toestelle (veral in die tandheelkunde), besoedelingsbeheer, lugsakke in motors, selfone en ander rekenaartoerusting, [[ruimtetuig|ruimtetuie]] en baie ander toestelle wat noodsaaklik geag word in vandag se samelewing. Goud geniet tradisioneel voorkeur in hierdie velde weens die metaal se onreaktiwiteit met veral [[suurstof]]. Ongeveer 11% van die aanvraag vir goud kom van die nywerheidsindustrie. Amper alle elektroniese verbruikersitems bevat 'n klein gedeelte goud, wat noodsaaklik is vir die doeltreffende funksionering van hierdie toestelle. Beide die mikroskrywe en kontakpunte wat in motors se [[ABS]]-stelsels gevind word, bevat goud. So ook bevat die elektroniese beheerstelsel wat in beheer is van die opblaas van die motor se lugsakke, goud. Rook moniteringstelsels wat in miljoene huishoudings gebruik word vir beskerming teen brande, bevat 'n goudallooi wat tussen die lae van ander metale geplaas is. Goud word ook gebruik in die vorming van allooie, wat gebruik word om sekere komponente in vliegtuigenjins en mediese toestelle bymekaar te hou. Dit is geregverdig om te meen dat die gebruik van goud in al hierdie produkte dit ver meer doeltreffend en betroubaar maak. Dit is soms selfs nodig vir die blote funksionering van sekere toestelle. Sonder die gebruik van goud sou die samelewing vandag verskeie ingewikkelde produkte nie geken het nie. 'n Katalisator is 'n middel wat by 'n chemiese proses gevoeg word om die proses sneller te laat plaasvind. Metaalkatalisators word deur die nywerheid gebruik om chemiese prosesse optimaal doeltreffend te maak. Daar is tans 'n toenemende opgewondenheid onder kenners oor die potensiaal wat goud mag inhou vir die katalisasie van ander belangrike chemiese reaksies. Daar word beoog dat goud waarskynlik meer uiteenlopend gebruik gaan word as 'n belangrike katalisator in 'n reeks industriële gebruike en prosesse. Behalwe vir die algemene gebruik van goud in tandheelkunde, is daar ook 'n aantal direkte gebruike van goud in mediese toestelle. Hierdie gebruike sluit die bedrading van hartpassers en goudplate in die behandeling van hartversaking in. Verder is goud een van die mees doeltreffendste geleiers van [[elektrisiteit]]. Die betroubaarheid daarvan, indien vergelyk met ander metale soos [[koper]], strek selfs nog verder omdat goud ook 'n uitstekende geleier van hitte is. Goud is onreaktief en reageer nie wanneer dit in aanraking met stowwe soos suurstof kom nie. Goud verweer dus nie maklik nie; daarom is dit baie meer duursaam en gesog vir die gebruik in mediese toestelle. === Nywerheidsgebruike === Goud, soos ander belangrike industriële metale, het sommige unieke fisiese en chemiese eienskappe wat dit die gesogste materiaal in sekere nywerheidsgebruike maak. Goud se rekbaarheid, smeebaarheid, en geleidingsvermoë van beide hitte en elektrisiteit maak dit geskik vir stroombaanwerk in die bedrading van elektroniese toestelle deurdat die elektriese strome doeltreffend gelei en hitte van die belangrike komponente weerhou. Omdat goud aansienlik verweringsbestand is, verleng dit die leeftyd van eletroniese toestelle en oksideer (roes) dit nie. Elektriese kontakpunte word met 'n dun laag goud in die stroombaanborde van rekenaars en ander elektroniese toestelle bedek. Goud word ook in die vorm van allooie in ruimtetuie gebruik om inkomende infrarooistrale van die son te weerkaats. Groot vensters in kantoorgeboue en soms ook karre bevat dikwels goudfoelie om sonlig te weerkaats. Goudallooie wat gebruik word in tandheelkunde is duursaam en blywend. Goud is biologies onreaktief en nie-giftig, met die gevolg dat allergiese reaksies van goudinplantings skaarser en meer ongewoon is as wat die geval is by ander metale. Goud word ook aangewend in 'n verskeidenheid materiale wat vir laboratoriumtoestelle gebruik word. Wetenskaplikes ondersoek tans doeltreffende aanwending van goud in 'n uitgebreide reeks nuwe gebruike. Hierdie gebruike sluit in tegnologies gevorderde toestelle, petrolselle, mediese behandelings en chemiese katalisators. Gebruike vir goudkatalisators word nou ontwikkel in verskeie nuwe gebiede, soos omgewingsvriendelike chemiese vervaardigingsprosesse, luggehaltemoniteerders (byvoorbeeld in die verwydering van koolstofmonoksied uit binnenshuise omgewings) en vir die beheer van kwikvrystelling van [[steenkool]]aangedrewe kragstasies. === Mediese gebruike === Goud is nuttig vir mediese gebruik omdat dit nie menslike [[sel]]le vergiftig nie.<ref name="Human consumption of gold">Only Gold, ''[http://www.onlygold.com/tutorialpages/HumanConsumptionFS.htm Human consumption of gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916104623/http://www.onlygold.com/TutorialPages/HumanConsumptionFS.htm |date=16 September 2008 }}''</ref> Goud besit 'n hoë graad van weerstand teen bakteriële kolonisering, en is daarom die gesogste materiaal vir riskante inplantings wat tot infeksies kan lei (byvoorbeeld middeloorinplantings). Goud het al vir jare 'n tradisionele aanwending in hierdie opsig, en is veral 'n waardevolle materiaal vir mikroöperasies van die [[oor]].<ref>World Gold Council, ''[http://www.utilisegold.com/uses_applications/biomedical/overview/ Biomedical Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914073631/http://www.utilisegold.com/uses_applications/biomedical/overview/ |date=14 September 2008 }}''</ref> Ander mediese toestelle wat goud bevat is hartpassers en insulienpompies. Goud is gesog vir die gebruik in hierdie toestelle as gevolg van die onwilligheid om te oksideer, die biologiese onreaktiwiteit, betroubaarheid en duursaamheid. 'n [[Isotoop]] van goud, Au-198, met 'n halfleeftyd van 2,7&nbsp;dae, word gebruik om sekere [[kanker]]s en ander siektes mee te behandel, asook as 'n opsporingsmiddel binne die menslike liggaam. Onlangs is ook in 'n studie bevind dat kankerteenliggame, vervoeg met goud-nanodeeltjies, gebruik kan word om kankeragtige selle binne weefsel te merk, waarna dit onder 'n [[mikroskoop]] — in 'n tegniek wat bekend staan as donkerveldmikroskopie — opgespoor kan word. 'n Goudbevattende samestelling genaamd disodium-aurotiomalate word ingespuit vir die behandeling van gewrigsontsteking (artritis). Auranofin, 'n ingewikkelde organiese molekuul, word gebruik in die behandeling van sommige gevalle van gewrigsrumatiek.<ref name="Human consumption of gold" /> ==== Tandheelkunde ==== Goud word ook wyd gebruik in die tandheelkunde; vir inplantings sowel as in toerusting. Goud is al sedert die [[7de eeu v.C.|sewende eeu voor Christus]] deur die Estruskers gebruik om substituuttande, gewoonlik afkomstig van koeie of kalwers, met gouddraad in plek te hou indien hul eie tande beskadig is. In [[1530]] het die eerste aangetekende boek oor tandheelkunde verskyn wat die gebruik van goud in stopsels aangemoedig het. Die voordele van goud en sy allooie vir tandheelkundige toepassings is sy bioversoenbaarheid, smeebaarheid en traagheid om te verweer. Gevolglik word die pasiënt se gesondheid nie in gevaar gestel wanneer goudinplantings gemaak word nie.<ref>World Gold Council, ''[http://www.utilisegold.com/uses_applications/dental/overview/ Dental Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915154423/http://www.utilisegold.com/uses_applications/dental/overview/ |date=15 September 2008 }}''</ref> ==== Kankerbehandeling met behulp van goud-nanodeeltjies en donkerveldmikroskopie ==== Vele kankerselle het 'n [[proteïen]] genaamd epidermiese groeifaktorreseptor (EGFR) wat hul hele oppervlak oortrek. Gesonde selle, daarenteen, bevat gewoonlik nie groot hoeveelhede van hierdie proteïen nie. Deur nanodeeltjies van goud met 'n teenliggaam vir EGFR te vervoeg, kan die nanodeeltjies suksesvol aan die kankerselle heg. Die goudnanodeeltjies is 600% meer geneig om aan kankerselle te heg as aan gesonde selle. Wetenskaplikes kan kankerselle opspoor deur die selle onder 'n [[mikroskoop]] dop te hou terwyl die EGFR-teenliggame die goudnanodeeltjies aan die kankerselle heg. Omdat goud [[lig]] baie goed kan absorbeer sowel as weerkaats, kan die wetenskaplikes sien hoe sekere selle fisies verhelder. Deur gebruik te maak van 'n spesiale tegniek, genaamd donkerveldmikroskopie, kan suksesvol vasgestel word watter selle kankeragtig is. Die nanodeeltjies heg nie goed aan die gesonde selle nie, en hierdie selle vertoon dus donker onder die mikroskoop. Omdat verskillende soorte van hierdie nanodeeltjies verskillende kleure het, kan verskillende teenliggame gelyktydig getoets word. Goudnanodeeltjies is spesiaal in die sin dat dit moontlik onskadelik is in die menslike liggaam — alhoewel goud self onskadelik is, kan nanodeeltjies egter 'n gevaar vir biologiese materiaal inhou. In 'n proses soortgelyk aan die bogenoemde, word gebruik gemaak van kunsmatige atome, genaamd kwantumspikkels, wat halfgeleierkristalle gebruik om kankeragtige selle te merk. Hierdie halfgeleiermateriaal vergiftig egter selle en mense. Verder kan die resultate, danksy die donkerveldmikroskopietegniek met goudnanodeeltjies, onmiddellik verkry word. Indien mens 'n stuk [[weefsel]] sou neem wat deur kanker besmet is, en hierdie goudnanodeeltjies wat met die teenliggaam vervoeg is daarop gespuit word, kan die resultate dadelik onder die mikroskoop waargeneem word. Die goud weerkaats en versprei lig só goed dat slegs één enkele deeltjie deur middel van donkerveldmikroskopie uitgelig sal kan word. Alhoewel hierdie proses nog in die ontwikkelingstadium verkeer en wetenskaplikes dit nog moet verfyn, hou dit moontlik belowende gevolge in vir kankerlyers van talle soorte, veral mense met mondkanker. Mondkanker is dodelik en neig om herhaaldelik op te duik nadat dit reeds verwyder is. Die beste manier om mense se lewens te red is om die kanker vroegtydig op te spoor, en hierdie metode kan hierdie behoefte vervul. Verder kan hierdie tegniek moontlik ook gebruik word in die opsporing van 'n hele aantal kankers, insluitende maag-, kolon- en velkankers. Boonop laat hierdie tegniek wetenskaplikes toe om deur die kleurveranderinge in kankerselle, die molekulêre interaksies binne-in die selle waar te neem. Gevolglik kan die werking van kankerselle bestudeer word en kan beter behandelinge daarvolgens ontwikkel word. ===== Gevare van nanodeeltjies ===== Nanodeeltjies kan in 'n mediese sowel as 'n omgewingsin moontlik gevaarlik wees. Weens nanodeeltjies se uiters klein vorm, kan dit deur die selwande van [[organisme]]s beweeg. Die gevolg van die interaksie van nanodeeltjies met biologiese stelsels is nog onbekend. Troos is egter dat organismes moontlik oor jare heen immuniteit teen sulke klein deeltjies ontwikkel het, aangesien dit ook in die natuur vrygestel word. Voorbeelde hiervan is soutdeeltjies wat in seemis vervoer word, terpeen van [[plant]]e, en stof van [[vulkaan|vulkaniese uitbarstings]]. Sommiges meen egter dat nanodeeltjies beslis biologiese materiaal beskadig. Toetse op [[dier]]e het na bewering bewys dat nanodeeltjies selle en weefsels penetreer, en dan deur die [[liggaam]] en brein beweeg en biochemiese skade aanrig. === Juweliersgebruike === Twee derdes van die goud wat jaarliks kommersieel gebruik word, word vir die vervaardiging van juweliersware gebruik. Goud word meestal met [[koper]] in 'n allooi gelegeer. Geelgoud kan gelyke hoeveelhede silwer en koper wat met goud in 'n allooi gelegeer is, bevat. Witgoud is silwer van kleur en is 'n allooi van goud, [[silwer]] en [[nikkel]]. Die suiwerheid van goud word uitgedruk in [[karaat]] (K). Vier-en-twintig karaat word as suiwer goud geag. As gevolg van die smeebaarheid van suiwer goud, word dit gewoonlik gelegeer in 'n allooi saam met basiese metale vir die gebruik in juwele. Hierdeur verander die goud se smeebaarheid, rekbaarheid, smeltpunt, kleur en ander chemiese eienskappe. Allooie met 'n laer karaat, gewoontlik 22&nbsp;K, 18&nbsp;K, 14&nbsp;K, en 10&nbsp;K, bevat hoë konsentrasies koper, silwer, nikkel en ander metale. Koper is die metaal wat die meeste gebruik word, aangesien dit in 'n allooi met 'n rooier metaal oplewer. Agttien karaat goud bevat 25% koper en is in antieke Russiese juweliersware gebruik. Dit het 'n effense koperskynsel wat as "roosgoud" bekend staan. Veertien karaat goud-koper-allooie is naastenby identies aan die kleur van bronsallooie. Beide hierdie allooie word in die vervaardiging van polisie- en ander aansteekwapens (jasbalkies) gebruik. Blougoud word gemaak deur die goud met yster te legeer. Persgoud word gemaak deur goud met aluminium te legeer. Hierdie legeringsprosesse word egter net in die vervaardiging van gespesialiseerde juweliersware gebruik. Blougoud is relatief bros en is daarom moeilik om in die vervaardiging van juweliersware te gebruik. Goud-silwer-allooie van 14&nbsp;K en 18&nbsp;K is groengeelkleurig en word daarom groengoud genoem. Goudallooie met palladium of nikkel bring witgoud mee. Agttien karaat witgoud bevat 17,35%&nbsp;nikkel, 5,5%&nbsp;sink en 2,2%&nbsp;koper en is silwer van kleur. Nikkel is giftig, en daarom word die beskikbaarstelling daarvan aan die Europese publiek deur wetgewing beheer. Alternatiewe witgoudallooie is beskikbaar, en word uit palladium, silwer, en ander wit metale vervaardig. Palladiumallooie is egter duurder as nikkelallooie. Goudallooie met 'n hoë karaat is soms selfs minder geneig om te verweer as suiwer goud. Die woord "karaat" (Engels "''carat''") is afkomstig van die karobsaad ([[johannesbroodboom]]saad) wat in antieke Oosterse markte gebruik is om goud op skale af te weeg. === Monetêre gebruike === Goud het die basis vir die goudstandaard gevorm, wat gebruik is voordat fiatgeld deur die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) en die Bank vir Internasionale Skikkings (BIS) ingestel is. Dit is spesifiek teen die IMF se reëls vir enige lid van hierdie organisasie om enige [[geldeenheid]] op goud te grondves. Die ISO-geldeenheidskode vir muntgoud is XAU. Goudmunte wat vir sirkulasie in handel vannaf [[1562]] tot in die laat 1930's gebruik is, was 'n allooi van 22&nbsp;K en is ''kroongoud'' genoem vir sy hardheid. Moderne goudmuntstukke wat vir beleggingsdoeleindes gebruik word, is 24&nbsp;K, alhoewel die Amerikaanse Gold Eagle en die Britse Gold Sovereign steeds in 22&nbsp;K-allooie vervaardig word, as gevolg van die historiese tradisie. Die Kanadese Gold Maple Leaf-muntstuk bevat die hoogste waarde van suiwer goud teen 99,999%. Baie ander suiwer goudmuntstukke is huidig beskikbaar, insluitende die Gold Kangaroos wat eerste in [[1986]] as die Australiese Gold Nugget gebruik is. In [[2006]] het die Amerikaanse Munt begin met die vervaardiging van die Buffalo-goudmuntstuk, wat ook 99,999% suiwer is. === Ekologiese gebruike === As gevolg van die unieke chemiese en fisiese eienskappe van goud, speel dit 'n belangrike rol in tegnologieë wat ondersoek word vir die bestryding van besoedeling. ==== [[Watersuiwering]] ==== Gechloreerde hidrokarbonate is 'n vername oorsaak van die besoedeling van ondergrondse water. Onlangse navorsing by die Rice-universiteit se Fakulteit vir Biologiese- en Omgewings-nanotegnologie het daarop gedui dat termostatiese goud-palladium-nanodeeltjies as 'n aktiewe katalisator dien om tetraëdriese chloriede af te breek. Tetraëdriese chloriede is een van die mees algemene besoedelaars van ondergrondse water. Dit is ook al in sommige gevalle bewys as die oorsaak van lewerversaking, mislukte swangerskappe en sekere kankers. Hierdie nanomateriaal bied dus groot moontlikhede vir die suiwer van ondergrondse water. Ander navorsing deur die Indiese Instituut van Tegnologie, dui daarop dat goudnanodeeltjies wat in watersuiweringstoestelle in krane ingebed is, enige mikrobes vanuit die water kan vasvang en verwyder. Ontwikkeling van hierdie tegnologie word deur die ''World Gold Council'' gesteun. === Kwikbeheer === Die meeste lande maak grotendeels op die verbranding van steenkool staat vir die opwekking van elektrisiteit. Een van die vele nadelige gevolge van koolstofverbranding is dat daar groot hoeveelhede kwik vanuit hierdie kragstasies vrygestel word. Kwik is al verbind tot die oorsaak van [[Alzheimer se siekte]] en outisme in sekere gevalle. Een metode om die verwydering van kwik uit die lug meer doeltreffend te maak, is om 'n katalisator te ontwikkel wat die oksidasieproses daarvan vinniger maak. Goudkatalisators is in hierdie sin hoogs geskik en doeltreffend. === Dieseluitlatingsbeheer === In 'n aankondiging deur die Amerikaanse maatskappy ''Nanostellar'', word beweer dat hulle 'n outomatiese katalisator vir die besoedelingsbeheer van [[dieselenjin]]s ontwikkel het. Hierdie katalisator sluit goud sowel as platinum en palladium in. Dit word geteken as 'n groot stap vorentoe in die kosteëffektiewe beheer van besoedeling wat deur dieselenjins veroorsaak word. === Groen chemie === Groen chemie, ook genaamd omgewingsvriendelike chemie, is 'n filosofie wat die ontwerp van industriële chemikalieë en prosesse sonder die gebruik van gevaarlike stowwe, aanmoedig. Die gebruik van goud as 'n katalisotor speel 'n belangrike rol in hierdie omgewingsvriendelike chemie. Die meeste industriële oksidasieprosesse maak byvoorbeeld gebruik van chloor- of organiese piroksiedes. Die chlooroksidasieprosesse vervaardig baie chloorsoute, terwyl die organiese piroksiedprosesse organiese byprodukte vervaardig. Alhoewel hierdie prosesse duur is, is dit baie voordelig. Die gebruik van omgewingsvriendelike metodes vir oksidasiekatalisators met behulp van die gebruik van goud is dus 'n groot vooruitgang omdat dit nie só duur is nie, maar verskriklik belowende resultate lewer. === Ander gebruike === In middeleeuse Europa is goud dikwels in die vorm van vlokkies en stof gebruik vir die versiering van kos en gedekte tafels. Hierdie gebruik het dan die rykdom van 'n individu beklemtoon. Goud word ook in drank gebruik, soos in ''Goldwasser'', wat Duits is vir "goudwater". ''Goldwasser'' is 'n tradisionele kruiedrankie wat goudvlokkies bevat. Dit word in [[Pole]], [[Oostenryk]] (spesifiek in [[Wene]]) en [[Duitsland]] vervaardig. Daar is ook ander duurder kelkies wat goudvlokkies bevat. Die goud voeg egter geen smaak of voedingswaarde by die drank nie. Aangesien goud biologies onreaktief is, raak dit nie die gesondheid van die menslike liggaam nie. Goud kan in gare vir naald- en borduurwerk omskep word, wat bekend staan as brokaat. Goud skep 'n diep, intense rooi kleur wanneer dit vir die vervaardiging van rooibosbessieglas gebruik word. In fotografie verskuif goud die kleurskakerings van silwerbromied swart-en-wit-foto’s na skakerings van bruin en blou. Wanneer dit gebruik word in die ontwikkeling van sepiafoto's, skep dit rooierige skakerings. ''Kodak'' publiseer formules vir 'n verskeidenheid tipes goudskakerings, waar goud gebruik word in die plek van chloriede tydens die ontwikkelingsproses van die foto’s. Vele instansies soos die Internasionale Olimpiese Kommissie vir die [[Olimpiese Spele]], sowel as die Nobelstigting vir die Nobelprys, vereer wenners met 'n goue medalje. Omdat goud 'n goeie weerkaatser van elektromagnetiese straling soos infrarooi, sigbare lig en radiogolwe is, word dit dikwels gebruik in die beskermende laag van satelliete, in die ruimtepakke van ruimtevaarders, asook in die elektronika van vegvliegtuie soos die EA-6B PROWLER. Sommige renmotors, soos McLaren F1, gebruik goudfoelie in die enjins, ter wille van hitte-isolasie. ==== Goud-CD ==== 'n [[Goud-CD]] is 'n [[CD]] (laserskryf) waarin goud gebruik word in plaas van die supersuiwer [[aluminium]] wat gewoonlik gebruik word as weerkaatsende laag in gewone CD's. Die goud versprei meer egalig oor die CD-vlak en reageer stadiger met [[suurstof]], wat dus hoër gehalte teweeg bring, CD-verrotting vertraag en die CD langer laat hou. Goud-CD's kan in enige CD-speler gespeel word. Bekende voorbeelde van albums wat op goud-CD's vrygestel is, is [[ABBA]] se ''Gold: Greatest Hits'', Elton John se ''Elton John's Greatest Hits'', [[John Lennon]] se ''Imagine'', [[Pink Floyd]] se ''Dark Side of the Moon'', The Police se ''Ghost in the Machine'', Counting Crows se ''August and Everything After'', en Metallica se ''Master of Puppets''. == Kulturele invloed == Deur die eeue heen is goud beskou as die edelste van alle kleure. In heraldiek is dit een van slegs twee metale wat gebruik is (die ander was silwer), en het dit alle ander metale in waarde, suiwerheid en styl oortref. Dit verteenwoordig die lig van die son, en was eens alleen deur prinse gedra. Daar is gesê dat goud die hart gelukkig maak en alle werke van die towerkunste vernietig. Dit word ook verbind met uitnemendheid en sukses, en die draer oortref alle andere in heldhaftigheid. In graverings word dit voorgestel deur 'n ongedefinieerde aantal klein spikkels. Goudjuwele het 'n ryke en ingewikkelde geskiedenis. Bloedvergieting het in vele kulture plaasgevind as 'n direkte oorsaak van die kwessie van eienaarskap en handel van goud en goudjuwele. In die meeste moderne kulture kan daar 'n direkte lyn gevolg word van die rol wat goud gespeel het van die antieke tye tot die hede. Die vroegste beskawings van [[Mesopotamië]] het maniere ontwikkel om koninklikes met goud te vereer en hul grafte of sarkofae met goud te versier, wat in sommige kulture hulle in die hiernamaals sou beskerm. In die pre-Kolombiese tydperke van Amerikaanse beskawings het die Maja, die [[Inka]] en die Asteke gesofistikeerde juweliersvervaardigingstegnieke ontwikkel en het hulle geglo dat goud, net soos die son, heilig was. Dit was gevolglik aanbid en is deur hooggeagte persone gedra en in rituele gebruik. Die Inka het soms individue met goud versier en aan die songod geoffer. Die Maja is ook bekend vir hul menslike offers deur middel van onthoofding, en vlermuisvormige goudgegiete messe is vir hierdie doeleinde gebruik. Voorbeelde van antieke goudjuwele is gevind om besonders waardevol vir gemeenskappe te wees, behalwe in die geval van die Japannese. Goudjuwele is in Griekse tye gebruik om die gode mee om te koop en is aan die voet van tempelstandbeelde geplaas. Dit het ook met uitspattige offers gepaardgegaan. [[Christophorus Columbus]] het op sy soektog na [[Indië]] die woorde "Waar is die goud?" geuiter toe hy by die Noord-Amerikaanse kus uitgekom het. Met [[Hernán Cortés]] se aankoms in Suid-Amerika het hy groot hoeveelhede goud van die Inkas in besit geneem en hul gebergde goudjuwele geplunder. Die Wes-Afrikane het goud gevrees. Hulle het geglo dat dit bonatuurlike kragte besit en dat 'n mens met 'n bose en gevaarlike gees beset of 'n mens tot moord dryf. Noord-Afrikane het weer goud as 'n afweerder van die bose beskou. Hulle het juwele en ander voorwerpe van goud vervaardig vir gebruik deur die stamhoofde in rituele. Sedert die 16de eeu word daar in Indië geglo dat goud towerkragte besit en beskerming bied. Hulle meen dit reinig alles wat dit aanraak, en word gevolglik styf teenaan die vel gedra. Goud word ook in Indiese trouseremonieversierings gebruik. In die Bybel word aangevoer dat goud van besonderse waarde is en die waarde van 'n mens se verhouding met sy god verteenwoordig. Die Bybel noem ook 'n goudhanger wat as 'n geskenk deur die Farao aan ene Josef gegee is as 'n simbool van mag. 'n Vrou genaamd Rebekka word deur 'n man genaamd Abraham met goud bedek om haar fraai te maak vir haar troue met 'n Isaak. In Antieke China gedurende die Bronstydperk het Keiser Hu-die-Tier sy vroulike soldate met uitspattige swart wol en goudringe versier. In [[Sisilië]] word dit as slegte lot beskou vir bruide om goue juwele voor die trouseremonie te dra. == Politieke invloed == === Antieke Egipte === Goud het 'n groot rol in die stabiliteit van [[Antieke Egipte]] (2700 tot 2200&nbsp;v.C.) gespeel. Die [[Farao]]'s het dikwels waardevolle versierings, en dus goud-bevattende juwele inkluis, gebruik om die volk te beïndruk. Selfs in tye van nypende hongersnood, al sou die Farao nie eens die goud aanwend om voedselvoorraade aan te koop nie, het die blote besit van goud sy magsposisie verseker. Die Farao was as heerser van Egipte boonop as 'n [[god]] beskou, en gevolglik was die volk bereid om heelwat ellende te verduur indien die Farao in hul oë status gehad het. Daarteenoor is Farao's met weinig sigbare goud deur die volk laer geag en het hulle minder verdraagsaamheid teenoor hom getoon. Goud het 'n deurslaggewende ekonomiese en politieke rol in Antieke Egipte gespeel. As hoof van die staat het die Farao se besit en vertoning van goud 'n rol gespeel in sy betrekkinge met ander handeldrywende of krygslustige lande. === Moderne goudstormlope === Die geskiedenis van goudproduksie kan in twee tydperke verdeel word, naamlik voor en ná die Kaliforniese goudstormloop van 1848. Sommige berekeninge suggereer dat daar slegs 10&nbsp;000&nbsp;ton goud in totaal voor hierdie goudstormloop ooit geproduseer is. Dus is meer as 90% van alle goud wat die wêreld ooit ontgin het, ná [[1848]] ontgin. Die ommeswaai in die geskiedenis van goudontginning het in Januarie 1848 gekom toe goud by Sutter se Mill aan die Amerikaanse Rivier ontdek is. Wêreldproduksie het op hierdie punt by omtrent 280 gestaan, maar is weer in 1886 dramaties verhoog met die ontdekking van die ryk goudvelde van die [[Witwatersrand]] in [[Suid-Afrika]]. Goud is aanvanklik in die [[Transvaal]] in 1873 ontdek, maar hierdie afsettings was van 'n totaal ander orde. Suid-Afrika het die [[Verenigde State]] in 1898 as die wêreld se grootste goudprodusent verbygesteek — 'n posisie wat die land amper ononderbroke tot onlangs sou behou. Sedert 1884, die eerste jaar wat daar van produksie rekord gehou is, is Suid-Afrika die verskaffer van bykans 40% van alle goud wat ooit geproduseer is (in aangetekende geskiedenis). Die produktiefste jaar was 1970 toe 1&nbsp;000&nbsp;ton ontgin is, wat meer as drie derdes van die Westerse wêreld se goudproduksie verteenwoordig het. Terwyl die Suid-Afrikaanse goudnywerheid opgebloei het, het twee ander goudstormlope plaasgevind. In 1893 is goud by [[Kalgoorlie]] in [[Wes-Australië]] gevind, en is daar sedertdien 1&nbsp;300&nbsp;ton van Kalgoorlie se "Golden Mile" alleen ontgin. Australiese produksie het in 1903 'n hoogtepunt bereik met 119&nbsp;ton — 'n vlak wat nie weer voor 1988 bereik sou word nie. In 1896 is aangespoelde afsettings in die [[Yukon]]-gebiede van [[Kanada]] ontdek, wat aanloop tot die Klondike-goudstormloop gegee het wat 75 ton oor die daaropvolgende drie jare sou lewer. Teen die einde van die eeu het wêreldproduksie op gemiddeld 400&nbsp;ton per jaar te staan gekom. Deur die loop van die [[twintigste eeu]] het goudproduksie in vele lande afgeneem. Daar was 'n kort herlewing ná die styging van goudpryse in die 1930's; in 1940 was die Verenigde State se uitset 155&nbsp;ton, en in die daaropvolgende jaar het Kanadese uitset 172&nbsp;ton bereik – 'n rekord wat tot 1991 gestaan het. Dit was egter eers as gevolg van die dramatiese prysstygings in 1980 wat die goudindustrie opnuut 'n herlewing beleef het, wat veroorsaak het dat ou myne weer bewerk is en [[maatskappy]]e groot pogings aangewend het om nuwe afsettings te ontdek. Westerse produksie het gedurende die 1980's byna verdubbel: dit het van 'n lewering van 962&nbsp;ton in 1980 tot 'n lewering van 1&nbsp;744&nbsp;ton tien jaar later gestyg. 'n Nuwe era van goudstormlope het ontstaan, met prospekteerders wat op verskeie lande toegesak het, insluitende [[Brasilië]], [[Venezuela]] en die Filippynse Eilande. Serra Pelada in Brasilië was een van die rykste afsettings wat ooit gevind is, met 'n lewering van 13&nbsp;ton in 1983 alleen. Kanadese uitset het in die jare ná die goudprysstygings verdriedubbel: van 51,6&nbsp;ton in 1980 tot 'n hoogtepunt van 175,3&nbsp;ton in 1991. Die Kanadese industrie is ietwat meer tradisioneel, met meer skagmyne as dagboubedrywighede. Die grootste ontdekking was die Hemlo-goudveld in noordelike [[Ontario]], wat jaarliks bykans 35&nbsp;ton lewer. Die potensiaal vir die ontwikkeling van nuwe myne lyk belowend, veral die laegraadse epitermiese afsettings aan die Pasifiese "ring van vuur", in die groensteenstreek van [[Suid-Amerika]], in Afrika suid van die Sahara (veral [[Ghana]]), en in voormalige [[Sowjetunie]]-lande soos [[Kasakstan]] en [[Oesbekistan]]. Alhoewel die goudindustrie deur verskeie uitdagings in die vroeë 1990's in die gesig gestaar is, met laer goudpryse en strenger omgewingsbeheer, was stygende pryse ná 1993 weer 'n dryfveer vir verdere uitbreiding van die industrie. Die era van die snelgroeiende industrie mag dalk verby wees, maar met laer Suid-Afrikaanse lewering word verwag dat wêreldwye produksie stabiel sal bly. == Ekologiese invloed van goud en die ontginning daarvan == Die mynbou van goud het in verskillende opsigte 'n ekologiese invloed. Dit sluit in die invloed van natuurlike prosesse wat plaasvind, die invloed van mynboumetodes en mynbouprosesse. Die ontginning van goud en ander mynbouprosesse het 'n groot negatiewe impak op die natuurlike omgewing, aangesien dit die natuurlike habitat van vele mikrobes en ander organismes beskadig en vernietig. Goud op sigself het egter 'n positiewe invloed op die omgewing. === Groefwassery === Groefwassery ("skagwassery", weens "groefwater") is 'n natuurlike proses waartydens sulfiedminerale blootgestel word en dan met lug en water reageer – met die gevolg dat 'n suur gevorm word. Hierdie suuroplossing veroorsaak dat sommige rotsminerale oplos. Hierdie rotse berg dikwels metale. Gevolglik kan die watergehalte in die omgewing beïnvloed word indien hierdie suurbevattende water vrygestel word. Wateromgewingstelsels, veral dié wat vis huisves, is besonder sensitief vir metale en suur, met die gevolg dat die verandering in watergehalte sekere spesies kan bedreig of selfs tot hul uitsterwing kan lei. Groefwassery is 'n groot omgewingsrisiko, en die owerhede vereis gewoonlik dat die moontlikheid of teenwoordigheid van hierdie natuurlike proses in 'n myn eers behoorlik ontleed moet word omdat dit tans 'n groot probleem is by verlate mynbouterreine waar die gevolge van hierdie proses nie vooraf behoorlik in ag geneem is nie. Die groefwasseryproses kan egter dikwels voorkom word deur proaktiewe mynboubeplanning, maar in gevalle waar hierdie planne nie doeltreffend deurgevoer word nie, lei dit daartoe dat duur regstellende planne geïmplementeer moet word. Hierdie planne moet doeltreffend funksioneer oor 'n tydperk van 'n paar dekades. Vandag sluit mynbou-ontwikkelingsprospektusse gewoonlik 'n volledige ontleding in wat die moontlike teenwoordigheid van groefwassery en die invloed daarvan op die watergehalte van die nabye omgewing in detail beskryf. Hierdie inligting word ook ingesluit by die Omgewingsimpak-assessering (OIA), wat vereis word van mynowerhede voordat die myn met bedrywighede mag begin. Hierdie assessering moet ook strategieë insluit van hoe die mynbedrywer beplan om omgewingsprobleme soos groefwassery tot die minimum te beperk. Vele mynbouterreine het die risiko van groefwassery suksesvol bestuur en het deur hul bedrywighede asook uiteindelike sluiting minimale besoedelingsprobleme veroorsaak. === Regstellende aksie === By terreine waar groefwassery voorkom, word die suurbevattende water bymekaargemaak en behandel. Die water wat dan nie suur bevat nie, word weer in die omgewing vrygelaat. Hierdie behandeling van water moet egter oor 'n tydperk van 'n aantal dekades geskied en is baie duur. === Hidrouliese mynbou === Gedurende hidrouliese mynbou word droë landstreke in modderagtiges verander, en verniel dit sodoende die natuurlike habitat van organismes wat andersins by die droë omstandighede aangepas is. In sommige gevalle oorspoel dit ook nabygeleë plase en lei dit gevolglik tot swak oeste. === Die sianiedproses === Die sianiedproses is die een mynbouproses wat egter die grootste ekologiese nadeel inhou. Sianied word natuurlik in die omgewing deur verskeie soorte bakterieë, alge, fungi en talle plantspesies vervaardig. Ongebluste veldbrande word beskou as een van die grootste faktore wat verantwoordelik is vir sianiedvrystelling in die natuur. Sodra dit in die natuur vrygestel word, lei die reaktiwiteit daarvan dat biodegradering op verskillende wyses kan plaasvind. === Kompleksering === Sianied vorm ioniese koördinaatverbindinge (komplekse) in verskillende grade van stabiliteit met baie metale. Die meeste sianiedkomplekse is minder giftig as sianied self, maar swak suuroplosbare komplekse soos dié met koper en sink is relatief onstabiel en sal gevolglik sianied vrystel aan die natuurlike omgewing. Metaalsianiedkomplekse is ook onderworpe tot ander reaksies wat sianiedkonsentrasies in die natuurlike omgewing reduseer. Alhoewel sianied geredelik in die omgewing reageer in die vorm van komplekse en soute van verskillende stabiliteite, is dit giftig vir meeste natuurlewe in selfs 'n lae konsentrasie. === Spesifieke gevalle === Waterorganismes soos vis en ander ongewerwelde waterorganismes is veral sensitief vir blootstelling aan sianied. Konsentrasies van vrye sianied in die hidrosfeer wissel tussen 5,0 tot 7,2 mikrogram per liter. Dit verswak die visse se swemvermoë en plaas stremming op die voortplanting van sommige vissoorte. Aanverwante gevolge op vislewe sluit in: verhoogde vrektes, vertraagde reaksie van prooi op roofdiergevare, siektes, asemhalingsprobleme, osmosifiserende onderbrekings, afwykings uit normale groeipatrone en ander sindrome. [[Alge]] en [[plankton]] kan baie hoër sianiedkonsentrasies verdra as visspesies en ongewerweldes, maar die sianied beïnvloed wel die struktuur van hierdie organismes se gemeenskappe. Die gevolg hiervan is dat hierdie gemeenskappe deur organismes gedomineer word wat minder sensitief is as die res. Die simbiose (saamleefverhouding in die gemeenskap) in hierdie geval word dan nadelig vir die alge of plankton. Sianied het 'n negatiewe invloed op voëls, maar hang af van die grootte van die voëls. In sommige gevalle is die volgende simptome al aangeteken by voëls wat ongeveer die grootte van 'n hoender is: snakke na asem, vinnige knip van oë, en diep en onreëlmatige asemhaling wat dan deur vlak en onreëlmatige asemhaling gevolg word. Hierdie simptome klaar egter ná 'n ruk op omdat die voël se metabolisme die sianied afbreek. Studies wat 'n indiepte-ondersoek lewer oor die invloed van voëls se reaksie op roofdiere ná die blootstelling aan sianied, word tans onderneem. In die geval van soogdiere kan die eerste simptome van vergiftiging waargeneem word sowat tien minute nadat die sianied ingeneem is. Die algemene simptome sluit in: hiperventilasie en onreëlmatige asemhaling, spiersametrekkings, urinering, swak ledemaatkoördinasie, gevolg deur snakke na asem. Alhoewel sianied algemeen in die omgewing voorkom en dit giftig is, is daar nog geen geval opgeteken waar dit as chronies giftig geklasifiseer is nie. Meeste spesies is ook daartoe in staat om sianied op 'n ongereelde en klein skaal te hanteer. Indien hulle egter gereeld aan 'n groot konsentrasie daarvan blootgestel word, kan dit die welstand van diersoorte bedreig. == Sien ook == * [[Alchemie]] – 'n poging om goud te skep vanuit basismetale. * [[Arsenopiriet]] – 'n bron van 'onsigbare goud'. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Küsel, Udo: Die goudsmelters van Pafuri. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 7, nr. 5, September/Oktober 1992. ISSN 0258-3313 * A. Olivier, ''Fisiese Wetenskappe''. * {{webaanhaling|url=https://www.youtube.com/watch?v=jf_4z4AKwJg|titel=Where does gold come from? - David Lunney|werk=[[YouTube]]|outeur=TED-Ed|datum=8 Oktober 2015|toegangsdatum=1 Julie 2019}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Gold|Goud}} {{Wikt|goud}} ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/science/gold-chemical-element|title=Gold|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=14 Maart 2021}} ; Goudprys ---- * {{en}} [https://www.visualcapitalist.com/golden-bulls-the-price-of-gold/ ''Visual Capitalist: Golden Bulls: Visualizing the Price of Gold from 1915–2020''] {{Navigasie Periodieke tabel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Goud| ]] [[Kategorie:Minerale]] bg60apo4vahiqlp1rh3wj9qbh2r6r93 0 334 2973932 2694870 2026-09-29T15:11:15Z JMK 649 +prent 2973932 wikitext text/x-wiki {{Tabel distrikte van Suid-Afrika |naam = Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit |provinsie = [[Gauteng]] |kode = TSH |tipe = Metropolitaanse Munisipaliteit |munisipaliteite= Geen |hoofstad = [[Pretoria]] |burgemeester = Vakant |bevolking = 2&nbsp;921&nbsp;488 (2011) |tale = [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho]], [[Tswana]], [[Tsonga]] |area = 6&nbsp;298 |beeld_ligging = Map of Gauteng with Tshwane highlighted (2011).svg }} '''Tshwane''' is vanaf [[5 Desember]] [[2000]] 'n [[metropool|metropolitaanse]] gebied in [[Gauteng]]provinsie, [[Suid-Afrika]], wat die stad [[Pretoria]] insluit. Dit bestaan uit 13 voormalige stads- en dorpsrade, en word bestuur deur 'n besturende burgemeesterstelsel. Die munisipale gebied beslaan 6&nbsp;298&nbsp;km², en het 'n bevolking van nagenoeg 2,364 miljoen mense. Die naam is afkomstig van die oorspronklike naam wat deur die eerste [[Nguni-taalfamilie|Ngunisprekende]] nedersetters (wat later as die [[Ndebele (stam)|Ndebele]] bekend was) aan die [[rivier]] gegee is wat deur die area vloei. Hulle het dit vernoem na een van hulle stamhoofde, Tshwane, vanaf die Ndebelewoord vir "klein aap". Die naam ''Tshwane'' word soms ook gebruik as 'n alternatiewe naam vir die stad Pretoria self, hoewel Pretoria nie hernoem is nie. == Areas == Tshwane bestaan uit die volgende areas: * Ga-Rankuwa (Gestig in [[1961]] na geforseerde verskuiwings binne die area. Dit is vernoem na een van die Bakgatla hoofmanne, Rankuwa Boikhutso.) * [[Centurion]] (voorheen Verwoerdburg), insluitend [[Laudium]] en [[Olievenhoutbosch]]. * Temba (Gestig in [[1940]] na gedwonge verskuiwings.) * [[Mabopane]] (Gestig in [[1969]].) * [[Winterveld]] * Die gebied van die ''Noordelike Pretoria Metropolitaanse Substruktuur''. Hierdie gebied sluit die nywerheidsgebied bekend as [[Rosslyn]] in, Akasia, sowel as die township Soshanguve, wat gestig is om nie-[[Tswana taal|Tswana]]-sprekende mense te huisves ná [[Bophuthatswana]] 'n onafhanklike tuisland geword het. (Soshanguve is 'n nuutskepping wat die township se uiteenlopende karakter weerspieël: '''So'''tho, '''Sha'''ngaan, '''Ngu'''ni (Swazi, Zulu, Xhosa) en '''Ve'''nda.) * [[Pretoria]] * [[Pienaarsrivier (dorpie)|Pienaarsrivier]] (Hierdie is die kleinste van Tshwane se voormalige rade.) * Krokodilrivier (Hierdie gebied strek van Rosslyn/Ga-Rankuwa in die noorde tot by Lanseria in die suide, en van die westelike kant van Pretoria na die [[Hartbeespoortdam]].) * Die gebied was voorheen bekend as die ''Greater Pretoria Metropolitan Council''. Hierdie raad was een van die vier plaaslike owerhede in Gauteng, en het bestaan uit drie plaaslike rade: die Stadsraad van Pretoria, die Raad van Centurion en die Noordelike Pretoria Metropolitaanse Substruktuur. * [[Cullinan]] en [[Rayton]] * [[Wallmannsthal]] * [[Hammanskraal]] == Setels == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|[[Nelson Mandela]] ontvang die Vryheid van Stad Tswane in 2008.]] {|class="wikitable" !Party!!2000!!2006!!2011!!2016<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Seat%20Calculation%20Detail/GP/TSH.pdf |title=Seat Calculation Detail: Local Government Election 2016: Gauteng: TSH – Tshwane Metro |publisher=Independent Electoral Commission |date=11 Augustus 2016 |accessdate=12 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190613005732/https://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Seat%20Calculation%20Detail/GP/TSH.pdf |archive-date=13 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |[[African National Congress]]||86||87||118||89 |- |[[Demokratiese Alliansie]]||54||47||82||93 |- |[[Ekonomiese Vryheidsvegters]]||-||-||-||25 |- |[[Vryheidsfront Plus]]||0||7||4||4 |- |[[Afrika Christen Demokratiese Party]]||3||3||1||1 |- |[[Pan Africanist Congress of Azania]]||2||2||1||1 |- |Vision 2000+||2||0||0||0 |- |[[United Christian Democratic Party]]||1||1||0||0 |- |[[Inkatha-Vryheidsparty]]||1||1||0|||0 |- |[[Azanian People's Organisation]]||0||1||1||0 |- |[[Congress of the People]]||0||0||2||1 |- |Onafhanklik||1||0||0||0 |- |[[United Democratic Movement]]||1||0||0||0 |- |ASCORA||1||0||0||0 |- |[[Onafhanklike Demokrate]]||0||1||0||0 |- |African Christian Alliance||0||1||0||0 |- |Christen Demokratiese Party||0||1||0||0 |- |Christen Protestante Party van Suider-Afrika||0||0||0||0 |- |[[African People's Convention]]||0||0||0||0 |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakel == * [http://www.tshwane.gov.za/ Amptelike Tshwane Webwerf] {{Distrikte van Suid-Afrika}} {{Gauteng Munisipaliteite}} {{Normdata}} [[Kategorie:Gauteng]] 6mqnvpmibvh8if54zviwse3qnqx1q6r 0 346 2974182 2968589 2026-09-30T07:05:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974182 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Suid-Afrika |beeld = UNISA Main Campus in Pretoria.jpg |beeldbyskrif = Die Universiteit van Suid-Afrika |latyn_naam = |leuse = ''Pro Gentibus Sapientia''<ref name="unisa">http://lsa.unisa.ac.za/news/archive/april/vol1/thenew.html</ref> |leuseafr = (Kennis) In diens van die mensdom |leuseeng = |gestig = [[26 Junie]] [[1873]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit met afstandsonderrig |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = [[Thabo Mbeki]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Prof Mandla Makhanya |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 5&nbsp;762 (2017) <ref>https://www.unisa.ac.za/sites/corporate/default/About/Facts-&-figures/Staff-statistics</ref> |studentetal = 381 484 (2017)<ref>https://www.unisa.ac.za/sites/corporate/default/About/Facts-&-figures/Student-enrolments</ref> |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Pretoria]], [[Gauteng]] |stad = [[Pretoria]] |provinsie = [[Gauteng]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|25|46|02|S|28|11|58|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#f7941e}} {{kleurkas|#a90f14}} {{kleurkas|#003065}} Oranje, rooi en blou |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.unisa.ac.za/ unisa.ac.za] |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Suid-Afrika''' is 'n [[universiteit]] in [[Pretoria]], [[Gauteng]], wat deur afstandsonderrig opleiding aan studente binne en buite [[Suid-Afrika]] verskaf. Die universiteit staan ook bekend as '''Unisa''' ('''Uni'''versiteit van '''S'''uid-'''A'''frika). Dit was die eerste universiteit ter wêreld wat opleiding deur middel van korrespondensie verskaf het. In Desember 2017 het die universiteit 381 484 ingeskrewe studente vanoor die hele wêreld gehad, wat beteken dat hy die grootste universiteit in Afrika is en ook een van die wêreld se mega-universiteite. Volgens 'n peiling in 2010, was Unisa die agtste beste universiteit in Suid-Afrika, en die 1290e in die wêreld.<ref>{{cite web |url=http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |title=Top Africa |work=Ranking Web of World Universities |access-date=26 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625095414/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |archive-date=25 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Geskiedenis == Die [[Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop]] is in 1873 gestig. Na uniewording is dit in 1916 in die huidige Universiteit van Suid-Afrika omskep. In die 1940's het die behoefte aan afstandsonderrig ontstaan. In 1951 kom Unisa as 'n suiwer eksterne universiteit tot stand. == Ligging en geboue == [[File:The University of South Africa.jpg|duimnael|Die Universiteit van Suid-Afrika se hoofkampus in Muckleneuk, Pretoria]] Unisa se Muckleneuk-kampus is geleë in [[Pretoria]] en is 'n belangrike landmerk van die hoofstad. Dit was in 1972 dat Unisa na hul nuwe tuiste op Muckleneuk Rif verhuis het en die ou kwartier in Sentraal-Pretoria ontruim was. Die kompleks van geboue is ontwerp deur Bryan Sandrock Architects in die 1960's en spreek 'n internasionale styl uit wat gekenmerk word deur monumentale verhoudings en ingenieurswese soos die ''cantilevered'' strukture. Die mees opvallende kenmerk is die lang projeksie van die kop van die heuwel, ondersteun deur 'n reuse staaldraer wat op 'n massiewe kolom rus. Ook in Pretoria is die Sunnyside-kampus, die hoofarea van studente-aktiwiteit. Die Florida-kampus in [[Johannesburg]] is Unisa se wetenskapskampus. Die Fakulteit Landbou en Omgewingswetenskappe en sommige departemente van die Fakulteit Wetenskap, Ingenieurswese en Tegnologie word hier gehuisves. Die wetenskapkampus bevat 12 geboue, 'n biblioteek, twee ouditoriums en 'n groot leerarea. Dit sluit ook 'n tuinbou-sentrum en 'n veeldoelige navorsings- en opleidingsfasiliteit wat ontwerp is om die onderwys- en navorsingsbehoeftes van studente in 'n verskeidenheid programme, insluitende landbou, sierbou en natuurbewaring, te bevredig. <ref>http://www.techcentral.co.za/unisa-opens-r1bn-science-campus/42379/</ref> == Voormalige wapen en nuwe logo == [[Lêer:University of south africa logo.jpg|duimnael|Universiteit van Suid-Afrika (UNISA) se embleem]] Koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] het in 1903 'n heraldiese wapen aan die universiteit verleen. Dit is in 1904 by the College of Arms in Londen geregistreer : ''In goud, 'n anker met kabel dwarsbalksgewys geplaas en daaroorheen 'n oop boek waarop die woorde SPES IN ARDUIS, alles van natuurlike kleur; in die skildvoet 'n gekanteelde muur van natuurlike kleur belaai met 'n goue ring: op 'n rooi skildhoof 'n roos van silwer, geknop, gepunt en omgewe deur stralekrans, alles van natuurlike kleur en vergesel van twee goue ringe''.<ref name=sia>Boucher, M. (1973). ''Spes in Arduis''.</ref> Die wapen is in 1955 by die Departement van Binnelandse Sake en in 1983 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer. Nadat 'n paar wysigings aangebring is, is dit in 1986 weer by die Buro geregistreer. Die wysigings was (a) die woorde is van die boek na 'n krul onder die skild verskuif, (b) die goue stralekrans is verwyder, en (c) 'n helmteken bestaande uit 'n anker vergesel van 'n goue ring en 'n silwer roos is bygevoeg.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Die Universiteit het deur 'n herposisionering proses gegaan in 2005 <ref name="unisa" /> waartydens 'n nuwe logo en leuse gekies is in lyn met nuwe doelwitte vir die Universiteit. Die nuwe logo (wat die wapen vervang) word voorgestel deur die universiteit kleure naamlik Oranje, Rooi en Blou en die leuse word verander van ''Spes in ardius'' na ''Pro Gentibus Sapientia'' wat vertaal na ''In diens van die mensdom''. == Akademiese gemeenskap == As 'n ope-afstandonderrig-instansie, en een van die wêreld se mega-universiteite, het Unisa akademiese aanbiedinge wat verband hou met beide tegnologiese en tradisionele universiteite. Dit sluit in, maar is nie beperk nie tot, 'n kombinasie van loopbaangeoriënteerde kursusse wat gewoonlik geassosieer word met 'n universiteit van tegnologie en formatiewe akademiese programme wat tipies gekoppel is aan 'n tradisionele universiteit. Die universiteit beskik oor 8 fakulteite (of kolleges) en 'n nagraadse bestuurskool, naamlik: <ref>https://www.unisa.ac.za/sites/corporate/default/Colleges</ref> * Die Fakulteit Rekeningkundige Wetenskappe * Die Fakulteit Landbou en Omgewingswetenskappe * Die Fakulteit Onderwys * Die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe * Die Fakulteit Nagraadse Studies * Die Fakulteit Menswetenskappe * Die Fakulteit Regte * Die Fakulteit Wetenskap, Ingenieurswese en Tegnologie * Die Nagraadse Leierskap en Bestuurskool (oftewel Unisa SBL) Benewens die agt fakulteite en nagraadse bestuurskool het Unisa talle buro's, sentrums, institute, museums en eenhede<ref>http://www.unisa.ac.za/cems</ref> wat akademiese ontwikkeling en navorsing ondersteun. == Rang == In 2018 is die Universiteit van Suid-Afrika deur die ''Times Higher Education'' as die 8ste beste universiteit in Suid-Afrika aangewys. Dit maak die universiteit die 11de beste universiteit in Afrika, uit 30. <ref>http://www.webometrics.info/en/Africa</ref> == Visekanseliers van die Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop, vanaf 1873 tot 1918 == * Sir [[Langham Dale]], 1873 - 1877; 1879 - 1882; 1884 - 1889 * Die agbare Sir [[Charles Abercrombie Smith]], 1877 - 1879; 1905 - 1911 * Die Ven. [[Hopkins Badnall]], 1882 - 1884 * Regter [[Charles Thomas Smith]], 1889 - 1893 * Ds. Canon [[George Ogilvie (priester) | George Ogilvie]], 1893 - 1897 * Sir Thomas Muir, 1897 - 1901 * Sir [[Ebenezer John Buchanan]], 1901 - 1905 * Eerw. Prof Thomas Walker, 1911 - 1913 * Prof William Ritchie, 1913 - 1916 * Sir Malcolm William Searle, 1916 - 1918 == Kanseliers van die Universiteit van Suid-Afrika vanaf 1918 tot hede == * Prins Arthur, Hertog van Connaught en Strathearn, 1918 - 1942 * Hoofregter. [[Nicolaas Jacobus de Wet]], 1943 - 1951 * Regterpresident [[Gerhardus Jacobus Maritz]], 1951 - 1957 * Dr. [[Francois Jean de Villiers]], 1957 - 1977 * Regter [[Victor Gustav Hiemstra]], 1977 - 1987 * Vakant 1988 * Prof. Theo van Wijk, 1989 - 1990 * Dr. [[Christoph Friedrich Garbers]], September 1990 - 2000 * Regter [[Bernard Ngoepe]], 2001-2016 * Oudpresident [[Thabo Mbeki]], 2016 - hede == Visekanseliers van die Universiteit van Suid-Afrika, 1918 tot 1955 == * Prof. Willem Jacobus Viljoen, 1918 - 1922 * Meneer. [[John Ernest Adamson]], 1922 - 1926 * Die Eerw. [[John Daniel Kestell]], 1926 - 1928 * Hugh Bryan, 1928 - 1930 * Dr. Nicolaas Marais Hoogenhout, 1930 - 1932 * Samuel Henri Pellissier, 1932 - 1934 * Prof. Marthinus Christoffel Botha, 1934 -1936 * François Daniël Hugo, 1936 - 1938 * Senator François Stephanus Malan, 1938 - 1940 *[[Ferdinand Postma |Prof. Ferdinand Postma]], 1940 - 1944 * Adv. Alfred Adrian Roberts, 1944 - 1946 * Dr. Herman Heinrich Gerhard Kreft, 1946 - 1948 * Dr. Albertus Johannes Roux van Rhijn, 1948 - 1952 * Prof. Stephanus Petrus Erasmus Boshoff, 1952 - 1955 == Hoofde en Visekanseliers van die Universiteit van Suid-Afrika, vanaf 1953 tot nou == * Prof. Andries Jacobus Hendrik Johannes Van der Walt, Hoof, 1953 - 1955; Visekanselier, 1956 * Prof. Samuel Pauw, Rektor en Visekanselier, 1956 - 1972 * Prof. Theo van Wijk, Hoof- en Visekanselier, 1972 - 1988 * Prof. Jan Casper Gerhardus Janse van Vuuren, Hoof- en Visekanselier, 1989 - 1993 * Prof. Marinus Wiechers, Hoof- en Visekanselier, 1994 - 1997 * Prof. Antony Patrick Melck, Hoof- en Visekanselier, 1998 (waarnemend) en 1999 - 2001 * Prof. Nyameko [[Barney Pityana]], Hoof- en Visekanselier, 2002 - 2010 * Prof. Mandla Makhanya, Hoof- en Visekanselier, 2011-hede == Noemenswaardige alumni == * [[Jean-Bertrand Aristide]], Haïtiaanse politikus, het in 2007 'n Doktorsgraad in Letterkunde en Filosofie (D. Litt et Phil.) in Afrikatale ontvang. * [[Walter Battiss]], Suid-Afrikaanse abstrakte skilder, het in 1973 'n Eredoktorsgraad in Letterkunde en Filosofie (D. Litt et Phil. Honoris Causa) ontvang. * [[Edwin Cameron]], regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]], het in 1981 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B. Cum Laude) ontvang. * [[Alan Clark]], hoof- uitvoerende beampte van [[SABMiller]], MA in Kliniese Sielkunde en 'n doktorsgraad in Letterkunde en Filosofie <ref> https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=8673765​​</ref> * [[Johan Froneman]], regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]], het in 1977 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.) ontvang. * [[George V|Koning George V]], in 1899, 'n Eredoktorsgraad in Regte (LL.D. Honoris Causa)<ref> Boucher, Maurice. 1973. ''Spes in Arduis: 'n geskiedenis van die Universiteit van Suid-Afrika''. Pretoria: UNISA. Bladsye 74 en 114. </ref> twee jaar voor hy kanselier van UNISA geword het. * [[Denis Goldberg]], anti-apartheidaktivis en skrywer. * [[Pravin Gordhan]], Suid-Afrikaanse Minister van Openbare Ondernemings, het in 2007 'n Eredoktorsgraad (D.Com. Honoris Causa) ontvang. * [[Danny Jordaan]], hoof- uitvoerende beampte van die 2010 FIFA Wêreldbeker, het in 2006 'n Eredoktorsgraad in Administrasie (D.Admin. Honoris Causa) ontvang. * [[Ahmed Kathrada]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 1968 'n Baccalaureus Artium (B.A.) in Kriminologie en Geskiedenis en 'n Baccalaureus Biblioteek (B.Bib.) in Afrikapolitiek en Biblioteekkunde in 1975. * [[F.W. de Klerk]], voormalige [[Staatspresident van Suid-Afrika]], het in 1995 'n eredoktorsgraad in die Regte (LL.D. Honoris Causa) ontvang. * [[Pius Langa]], voormalige [[Hoofregter van Suid-Afrika]], het in 1973 'n Baccalaureus in die Regsleer (B.Iuris) en 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.) in 1976 ontvang. * [[Nelson Mandela]], voormalige president van die Republiek van Suid-Afrika, het in 1942 'n Baccalaureus Artium (BA) verwerf en 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.) in 1988. * [[Gwede Mantashe]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 1997 'n Baccalaureus Commercii (B.Com.) En 'n Baccalaureus Commercii Honneurs (B.Com. Hons) in 2002 ontvang. * [[Trevor Manuel]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 2002 'n eredoktorsgraad in tegnologie (D.Tech. Honoris Causa) ontvang. * [[Mogoeng Mogoeng]], oud-[[Hoofregter van Suid-Afrika]], het in 1989 'n Meestersgraad in die Regte (LL.M.) ontvang. * [[Dikgang Moseneke]], oud-Adjunk Hoofregter van Suid-Afrika, het 'n Baccalaureus Artium (BA) in Engels en Politieke Wetenskap, Baccalaureus in die Regsleer (B.Iuris), 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.), en 'n Eredoktorsgraad in die Regte (LL.D. Honoris Causa) in 2011 * [[Bulelani Ngcuka]], eerste nasionale direkteur van openbare vervolging in Suid-Afrika, het in 1985 'n BA-graad (LL.B.) ontvang. * [[Cyril Ramaphosa]], huidige president van Suid-Afrika, het in 1981 'n Baccalaureus Procurationis (B.Proc.) ontvang. * [[Mamphela Ramphele]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 1983 'n Baccalaureus Commercii (B.Com.) in administrasie ontvang. * [[Stan Schmidt]], Suid-Afrikaanse meester van Shotokan karate, gekrediteer met stigtingskarate in Suid-Afrika, en hoogsgeplaaste westerling in die Japan Karate Association, het 'n meestersgraad in Kommunikasie ontvang. * [[Raymond Zondo]], regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]], het 3 Meestersgrade in die Regsgeleerdheid (LL.M.) in Handelsreg, Arbeidsreg en Patentreg. == Sien ook == * [[Unisa-kunsgalery]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of South Africa|Universiteit van Suid-Afrika}} * [http://www.unisa.ac.za/ Amptelike webwerf] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Universiteit van Suid-Afrika|Suid-Afrika]] il6rab8k6gnr4uj8ax5ytmwfvssbb3i 0 474 2974223 2911784 2026-09-30T10:25:58Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ * [[Dennis Haskins]], Amerikaanse akteur († [[2026]]). 2974223 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Field Marshal Jan Smuts, Prime Minister of the Union of South Africa, standing in front of SAAF Lockheed Lodestar TR5 aircraft no. 234.jpg|teks=Jan Smuts}} Die '''jaar 1950''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Sondag]] begin het. Dit was die 50ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[7 Maart]] – Die [[Sowjetunie]] reik ’n verklaring uit wat ontken dat die [[Duitsland|Duitse]] kernfisikus [[Klaus Fuchs]] as ’n Sowjet [[spioenasie|spioen]] gedien het. * [[27 April]] – In [[Suid-Afrika]] word die [[Groepsgebiedewet]] in werking gestel. * [[9 Mei]] – Die [[Schumanverklaring]]; die begin van die Europese eenwording. * [[13 Mei]] – Die [[Britse Grand Prix]] (reeds sedert 1926) word die eerste motorwedren wat as [[Formule Een]] bekend sou staan vanaf die 1950-seisoen. * [[24 Mei]] – Koning Abdullah ibn Husain I van Transjordanië, verkondig die Hashemitiese Koninkryk van [[Jordanië]]. Terselfdetyd word die betwiste [[Wesoewer]] ingelyf by die koninkryk. * [[24 Junie]]-[[16 Julie]] – Die vierde [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] word in [[Brasilië]] gespeel, wat deur [[Uruguay]] gewen word. * [[25 Junie]] – Die [[Korea-oorlog]] begin. * [[28 Junie]] – [[Seoel]] word ingeneem deur troepe van [[Noord-Korea]]. * [[5 Julie]] – Die wet van Terugkeer word in [[Israel]] aanvaar. * [[1 November]] – [[Pous Pius XII]] verkondig die dogma van [[Maria]] se hemelopneming. == Geboortes == * [[3 Januarie]] – [[Victoria Principal]], Japannees-Amerikaanse [[aktrise]]. * [[13 Januarie]] – [[Peter Louw]], Afrikaanse regsgeleerde en [[digter]]. * [[18 Januarie]] – [[Gilles Villeneuve]], Kanadese Formule-1 renjaer († [[1982]]). * [[23 Januarie]] – [[Richard Dean Anderson]], Amerikaanse akteur. * [[29 Januarie]] – [[Jody Scheckter]], Suid-Afrikaanse Formule-1 renjaer. * [[2 Februarie]] – [[Barbara Sukowa]], Duitse aktrise. * [[3 Februarie]] – [[Jan de Wet]], Suid-Afrikaanse sanger. * 3 Februarie – [[Morgan Fairchild]], Amerikaanse aktrise. * [[6 Februarie]] – [[Natalie Cole]], Amerikaanse sangeres en liedjieskrywer († [[2015]]). * [[16 Februarie]] – [[Peter Hain]], Britse politikus en [[Apartheid|anti-apartheidsaktivis]] wat veral [[Suid-Afrika]]anse [[rugby]]- en [[krieket]]toere na [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]] ontwrig het. * [[21 Februarie]] – [[Håkan Nesser]], Sweedse skrywer en onderwyser. * [[22 Februarie]] – [[Julie Walters]], Britse aktrise en skrywer. * 22 Februarie – [[Lenny Kuhr]], Nederlandse sangeres en liedjieskrywer. * [[25 Februarie]] – [[Néstor Kirchner]], Argentynse politikus en staatsman, president van Argentinië († [[2010]]). * [[26 Februarie]] – [[Helen Clark]], Nieu-Seelandse staatsvrou, eerste minister van Nieu-Seeland. * [[7 Maart]] – [[Jackie Selebi]], oud-nasionale polisiekommissaris († [[2015]]). * [[16 Maart]] – [[Kate Nelligan]], Kanadese aktrise. * [[30 Maart]] – [[Robbie Coltrane]], Skotse akteur, komediant en skrywer († [[2022]]). * [[1 April]] – [[Samuel Alito]] jr., assosiaat-regter van die Federale Hooggeregshof van die Verenigde State van Amerika. * [[4 April]] – [[Christine Lahti]], Amerikaanse aktrise. * [[12 April]] – [[David Cassidy]], Amerikaanse sanger en akteur († [[2017]]). * [[13 April]] – [[Ron Perlman]], Amerikaanse akteur. * [[15 April]] – [[Taliep Petersen]], Suid-Afrikaanse sanger, komponis en regisseur († [[2006]]). * 15 April – [[Amy Wright]], Amerikaanse aktrise. * [[22 April]] – [[Peter Frampton]], Britse musikant. * [[28 April]] – [[Jay Leno]], Amerikaanse vervaardiger, skrywer, en akteur. * [[1 Mei]] – [[Rodoljub Vulović]], Bosniese musikant. * [[5 Mei]] – [[Googoosh]], [[Iran]]nese sangeres en aktrise. * [[14 Mei]] – [[Mark Blum]], Amerikaanse akteur en vervaardiger († [[2020]]). * [[23 Mei]] – [[Martin McGuinness]], Noord-Ierse republikeinse politikus († [[2017]]). * [[1 Junie]] – [[Johann Rupert]], Suid-Afrikaanse besigheidsmiljardêr en filantroop. * [[5 Junie]] – [[Daniel von Bargen]], Amerikaanse akteur († [[2015]]). * [[1 Julie]] – [[Elke Aberle]], Duitse aktrise. * [[18 Julie]] – [[Richard Branson]], Britse entrepreneur en sakeman. * [[23 Julie]] – [[Lochner de Kock]], Suid-Afrikaanse musikant en akteur. * [[15 Augustus]] – [[Anne-Marie Beukes]], Suid-Afrikaanse hoogleraar. * 15 Augustus – [[Anne Mountbatten-Windsor|Prinses Anne]], Britse koninklike, enigste dogter van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth]] en [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|prins Philip]]. * [[13 September]] – [[Douglas Lenat]], Amerikaanse rekenaarwetenskaplike en navorser in [[kunsmatige intelligensie]] († [[2023]]). * [[17 September]] – [[Narendra Modi]], 14de en huidige [[eerste minister]] van [[Indië]]. * [[20 Oktober]] – [[Jorge Carlos Fonseca]], President van die [[Kaap Verde]]. * [[21 Oktober]] – [[Ronald McNair]], Amerikaanse [[wetenskaplike]] en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[31 Oktober]] – [[Zaha Hadid]], [[Verenigde Koninkryk|Brits]]-[[Irak]]kese argitek († [[2016]]). * [[1 November]] – [[Laurika Rauch]], Suid-Afrikaanse sangeres. * [[4 November]] – [[Markie Post]], Amerikaanse aktrise († [[2021]]). * [[12 November]] – [[Johan van der Merwe]], Afrikaanse akteur († [[2012]]). * [[18 November]] – [[Dennis Haskins]], Amerikaanse akteur († [[2026]]). * [[9 Desember]] – [[Mike Schutte]], [[Suid-Afrika]]anse [[swaargewig]]bokskampioen († [[2008]]). * [[29 Desember]] – [[Jon Polito]], Amerikaanse akteur († [[2016]]). == Sterftes == * [[2 Januarie]] – [[Emil Jannings]], Oostenrykse en Amerikaanse akteur en die eerste persoon wat ’n [[Oscar]] gewen het (* [[1884]]) * [[15 Januarie]] – [[Henry H. Arnold]], Generaal in beide die [[Amerikaanse Leër]] en [[Amerikaanse Lugmag]] (* [[1886]]). * [[21 Januarie]] – [[George Orwell]], Britse [[skrywer]] († [[1903]]). * [[5 Februarie]] – [[Uncle Dobbin]], Suid-Afrika se twaalfde [[Springbokkaptein]] (* [[1879]]). * [[20 Februarie]] – [[Duggie Morkel]], Suid-Afrika se tiende Springbokkaptein (* [[1885]]). * [[1 Maart]] – [[Alfred Korzybski]], Pools-Amerikaanse filosoof (* [[1879]]). * [[19 Maart]] – [[Edgar Rice Burroughs]], Amerikaanse skrywer en skepper van ''[[Tarzan]]'' (* [[1875]]). * [[20 Maart]] – [[Daniel Cornelis Boonzaier]], Suid-Afrikaanse kunstenaar en spotprenttekenaar (* [[1865]]). * [[22 Maart]] – [[Emmanuel Mounier]], 'n [[Franse]] [[filosoof]] (* [[1905]]). * [[8 April]] – [[Vaslav Nijinsky]], Russiese danser (* [[1890]]). * [[23 Julie]] – [[Shigenori Tōgō]], Minister van Buitelandse Sake vir die [[Japannese Keiserryk]] (* [[1882]]). * [[24 Julie]] – [[John Weston]], Suid-Afrikaanse lugvaartingenieur, pioniervlieënier, boer en soldaat (* [[1873]]). * [[1 September]] – [[Fritz Kampers]], Duitse akteur en regisseur (* [[1891]]). * [[11 September]] – [[Jan Smuts]], Suid-Afrikaanse kryger, politikus en staatsman, Eerste Minister van die Unie van Suid-Afrika (* [[1870]]). * [[20 Oktober]] – [[Henry L. Stimson]], Amerikaanse politikus (* [[1867]]). * [[23 Oktober]] – [[Al Jolson]], Amerikaanse sanger en akteur (* [[1886]]). * [[2 November]] – [[George Bernard Shaw]], Ierse dramaturg en [[Nobelprys]]-wenner (* [[1856]]). * [[4 November]] – [[Ferdinand Postma]], eerste rektor van die PU vir CHO (* [[1879]]). * [[26 Desember]] – [[William H. Andrews]], die eerste Algemene Sekretaris van die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party|Kommunistiese Party van Suid-Afrika]] (* [[1870]]). * [[31 Desember]] – [[Charles Koechlin]], Franse komponis.(* [[1867]]). [[Kategorie:1950| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 4leurftd3mrcxn470iovtxkgegcynbr 0 1383 2974221 2837114 2026-09-30T10:19:11Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Dennis Haskins 2974221 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} '''18 November''' is die 322ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (323ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 43 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1095]] – [[Pous Urbanus II]] predik die Eerste Kruistog op die konsilie van [[Clermont-Ferrand]]. * [[1105]] – [[Maginulfo]] word gekroon as [[Teenpous Silvester IV]]. * [[1210]] – [[Pous Innocentius III]] [[Ekskommunikasie|ekskommunikeer]] keiser Otto IV. * [[1302]] – [[Pous Bonifatius VIII]] publiseer die bul ''Unam Sanctam''. * [[1307]] – Volgens oorlewering skiet [[Wilhelm Tell]], 'n legendariese [[Boogskiet|boogskutter]] in [[Switserland]], 'n appel met 'n enkele pyl van sy kruisboog van sy seun se kop af. * [[1900]] – Genl. [[Christiaan de Wet]] val ’n Britse garnisoen onder maj. G.W. Massy by [[Dewetsdorp]] aan. * [[1901]] – [[Tweede Vryheidsoorlog]]: Die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] regering publiseer 'n witskrif wat die noodsaak van [[konsentrasiekamp]]e in [[Suid-Afrika]] uiteensit. * [[1905]] – Prins Karel van [[Denemarke]] word [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]], die eerste koning van [[Noorweë]], nadat die persoonlike unie van Swede-Noorweë ontbind is. * [[1918]] – [[Letland]] word onafhanklik van [[Rusland]]. * [[1926]] – [[Pous Pius XI]] noem die Meksikaanse regering "barbaars" in sy ensikliek "Inquis Afflictisque". * [[1961]] – [[Ranger 2]], 'n onbemande ruimtetuig, word lanseer. * [[1991]] – Kroatiese Onafhanklikheidsoorlog: Ná 'n [[Slag van Vukovar|beleg van 87 dae]] verower [[Joego-Slawië|Joego-Slawiese]] magte die [[Kroasië|Kroatiese]] stad Vukovar. * [[2001]] – Die [[Afrikaans]]talige Wikipedia word opgerig. * [[2015]] – Lucara Diamond Corporation kondig die ontdekking van die [[Karowe AK6]]-[[diamant]] van 1111 [[karaat]] aan. == Geboortes == * [[1856]] – [[Groothertog Nikolaas Nikolajewitsj van Rusland (1856-1929)|Groothertog Nikolaas Nikolajewitsj van Rusland]], die seun van [[Groothertog Nikolaas Nikolajewitsj van Rusland (1831-1891)|groothertog Nikolaas Nikolajewitsj]] senior († [[1929]]). * [[1876]] – [[Johanna Brandt]], Afrikaanse skrywer en spioen gedurende die [[Tweede Vryheidsoorlog]] († [[1964]]). * [[1898]] – [[Joris Ivens]], Nederlandse regisseur, skrywer en rolprentvervaardiger († [[1989]]). * [[1914]] – [[Bettie Cilliers-Barnard]], Suid-Afrikaanse skilder († [[2010]]). * [[1923]] – [[Alan Shepard]], Amerikaanse vlootvlieënier en [[ruimtevaarder]] († [[1998]]). * [[1925]] – [[Yvonne Bryceland]], Suid-Afrikaanse aktrise in [[Londen]] († [[1992]]). * [[1932]] – [[Fujie Eguchi]], vroue-[[tafeltennis]]speler van Japan († 2021). * [[1935]] – [[Abie Malan]], [[Suid-Afrika]] se dertigste [[Springbokkaptein]] († [[2014]]). * 1935 – [[Andries Cornelius]], Afrikaanse radio-omroeper en skrywer († [[1993]]). * [[1936]] – [[Don Cherry]], Amerikaanse [[jazz]]musikant († [[1995]]). * [[1950]] – [[Dennis Haskins]], Amerikaanse akteur († [[2026]]). * [[1953]] – [[Lana Marks]], Amerikaanse diplomaat. * [[1959]] – [[Christine Barkhuizen le Roux]], Afrikaanse digter en skryer van kortverhale en romans († [[2020]]). * [[1979]] – [[Einar Selvik]], [[Noorweë|Noorweegse]] musikant. * [[1996]] – [[Noah Ringer]], Amerikaanse akteur. == Sterftes == * [[1720]] – [[Calico Jack]], [[Engeland|Engelse]] [[seerower]] wat in die vroeë 18de eeu in die [[Bahamas]] en [[Kuba]] werksaam was (* [[1682]]). * [[1842]] – Jules Dumont d’Urville, Franse ontdekkingsreisiger (* [[1790]]). * [[1886]] – [[Chester A. Arthur]], die een-en-twintigste [[President van die Verenigde State]] (* [[1829]]). * [[1922]] – [[Marcel Proust]], Franse skrywer (* [[1871]]). * [[1962]] – [[Niels Bohr]], Deense fisikus, Nobelpryswenner (* [[1885]]). * [[1969]] – [[Gus McNaughton]], Engelse akteur en skrywer (* [[1881]]). * [[1976]] – [[Man Ray]], Amerikaanse fotograaf (* [[1890]]). * [[1977]] – [[Kurt Schuschnigg]], Oostenrykse politikus (* [[1897]]). * [[1989]] – [[Johnny Haymer]], Amerikaanse akteur (* [[1920]]). * 1989 – [[Hendrik de Vries]], Nederlandse digter en skilder (* [[1896]]). * [[1995]] – [[Reinhard Kolldehoff]], Duitse akteur (* [[1914]]). * [[2002]] – [[James Coburn]], Amerikaanse akteur (* [[1928]]). * [[2015]] – [[Jonah Lomu]], [[All Blacks|Nieu-Seelandse rugbyspeler]] (* [[1975]]). * 2015 – [[John Gainsford]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] (* [[1938]]). * [[2020]] – [[Christine Barkhuizen le Roux]], Afrikaanse digter en skryfster van kortverhale en romans (* [[1959]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * {{commonskat|18 November}} [[Kategorie:November]] h13jo5qllnvpawnizmlm4ak4m9s0nbv 0 2080 2974146 2972156 2026-09-30T03:24:29Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974146 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Koninkryk Thailand |volle_naam = <small>ราชอาณาจักรไทย<br />''Ratcha-anachak Thai'' ([[Thai]])</small> |algemene_naam = Thailand |beeld_vlag = Flag of Thailand.svg |beeld_wapen = Emblem of Thailand.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Thailand ASEAN.svg |leuse = ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Chat, Satsana, Phra Maha Kasat'')</small><br /><small>([[Thai]] vir: "Nasie, godsdiens, koning")</small> |volkslied = [[Phleng Chat Thai|เพลงชาติไทย]]<br /><small>(tr.: ''Phleng Chat Thai'')</small><br /><center>[[Lêer:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied'': [[Sansoen Phra Barami|สรรเสริญพระบารมี]]<br /><small>(tr.: ''Sansoen Phra Barami'')</small><br /><center>[[Lêer:Thai Royal Anthem - US Navy Band.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Thai]]<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|title=Thailand|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118040447/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead}}</ref> |hoofstad = [[Bangkok]] {{Koördinate|13|45|N|100|29|O}} |latd = 13 |latm = 45 |latNS = N |longd = 100 |longm = 29 |longEW = O |grootste_stad = [[Bangkok]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monargie van Thailand|Monarg]]<br />• [[Eerste Minister van Thailand|Eerste minister]] |leiername = [[Maha Vajiralongkorn]]<br />[[Anutin Charnvirakul]] |oppervlak_rang = 53^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 513&nbsp;120<ref name="CIA" /> |oppervlakmi² = 198&nbsp;117 |persent_water = 0,4 |bevolking_skatting = 69&nbsp;920&nbsp;998<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 20^ste |bevolking_sensus = 64&nbsp;785&nbsp;909<ref>{{th}} {{cite web |url=http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |title=100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand |publisher=Nasionale Statistiekkantoor |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712002347/http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |archive-date=12 Julie 2012}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2010 |bevolkingsdigtheid = 136,3 |bevolkingsdigtheidmi² = 352,9 |bevolkingsdigtheidrang = 88^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;851&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=578,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Thailand |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=10 September 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 22^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $26&nbsp;323<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 75^ste |BBP = $546,224&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 29^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $7&nbsp;767<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 94^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Koninkryk Sukhothai<br />• Koninkryk Ayutthaya<br />• Koninkryk Thonburi<br />• Koninkryk Rattanakosin<br />• Grondwetlike monargie<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[1238]]-[[1448]]<br />[[1351]]-[[1767]]<br />[[1767]]-[[1782]]<br />[[6 April]] [[1782]]<br />[[24 Junie]] [[1932]]<br />[[6 April]] [[2017]]<ref>{{en}} {{cite web |title=Thailand's new provisional constitution |url=http://englishnews.thaipbs.or.th/thailands-new-provisional-constitution/ |website=Thai PBS |date=22 Julie 2014 |accessdate=23 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123192236/http://englishnews.thaipbs.or.th/thailands-new-provisional-constitution/ |archive-date=23 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |MOI = {{wins}} 0,798<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=10 September 2025}}</ref> |MOI_rang = 76^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 33,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TH |title=Gini index – Thailand |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=10 September 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2023 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Thaise baht|Baht]] (฿) |geldeenheid_kode = THB |land_kode = TH |tydsone = ICT |utc_afwyking = [[UTC+07:00|+7]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+07:00|+7]] |internet_domein = [[.th]] |skakelkode = 66 |voetskrif = }} '''Thailand''' ([[Thai]]: ประเทศไทย, ''Prathet Thai'', [pra.tʰêːt tʰaj], {{Audio|Th-Thailand.ogg|luister}}), amptelik die '''Koninkryk Thailand''' (ราชอาณาจักรไทย, ''Ratcha-anachak Thai'', [râːt.t͡ɕʰa.ʔaː.naː.t͡ɕàk tʰaj], {{Audio|Th-pratheidthai raachaanaajakthai.ogg|luister}}), is 'n [[land]] in [[Suidoos-Asië]] met 'n oppervlakte van 513&nbsp;120&nbsp;km² en 'n bevolking van byna 70 miljoen.<ref name="CIA" /> Thailand word ook '''Siam''' (สยาม, ''Sayam'', [sa.jǎːm]) genoem, wat die land se amptelike naam was tot 24 Junie 1939 en van 1945 tot op 11 Mei 1949.<ref name="Naamverandering">{{en}} {{cite web |url=https://thailandjourney.bangkokpost.com/timeline/1949/siam-officially-renamed-thailand |title=Siam officially renamed Thailand |publisher=Thailand Journey |accessdate=11 Mei 2026}}</ref> Die woord "Thai" beteken "vry" in die Thaise taal. Die [[hoofstad]] en grootste stad van Thailand is [[Bangkok]]. [[Lêer:Thailand BMNG.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Thailand]] 'n Burger van Thailand word gewoonlik geïdentifiseer as 'n "Thai" of "Siamees" (verouderd), wat streng gesproke slegs na etniese [[Thai (volk)|Thais]] verwys. Meeste Thais is [[Theravada]]-Boeddhiste van Thai-afkoms, maar die land het ook 'n beduidende aantal minderhede, veral [[Han-Chinese]], maar ook [[Moslem]]se [[Maleiers]] in die suide. Thailand is in die sentrum van die [[Indo-China|Indo-Chinese Skiereiland]] geleë. Dit grens in die ooste aan [[Laos]] en [[Kambodja]], in die suide aan die [[Golf van Thailand]] en [[Maleisië]] en in die weste aan die [[Andamanse See]] (deel van die [[Indiese Oseaan]] se [[Golf van Bengale]]) en [[Mianmar]] (vroeër Birma). Wes van Thailand is die [[Andaman- en Nicobar-eilande]] geleë wat aan [[Indië]] behoort en in die suidweste is die [[Indonesië|Indonesiese]] eiland [[Soematra]] geleë. Daarbenewens deel Thailand 'n maritieme grens met [[Viëtnam]] in die Golf van Thailand. Thailand se hoofnywerhede is vervaardiging, [[landbou]] en [[toerisme]]. Dit word as 'n nuut-geïndustrialiseerde land beskou en is 'n lidland van die streekorganisasie [[ASEAN]]. == Etimologie == Die land se amptelike naam was "Siam" tot 24 Junie 1939,<ref name="Naamverandering" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Judith A. Stowe |title=Siam Becomes Thailand: A Story of Intrigue |publisher=University of Hawaii Press |year=1991 |url=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=YTgJ8aRwZkAC&oi=fnd&pg=RA3-PA1&dq=Siam+Thailand+name+change&ots=qlFw7OvSKU&sig=xkDHm3ajmtk0gf4hTkYHHU3zykY#PPA122,M1 |isbn=978-0-8248-1393-2 |pages=122}}</ref><ref name="ThaiCSM">{{en}} {{cite web |url=http://www.csmngt.com/thailand_history.htm |title=Thailand (Siam) History |publisher=CSMngt-Thai}}</ref> maar dit het weer as "Siam" bekend gestaan tussen 1945 en 11 Mei 1949, voor dit weer deur 'n amptelike bekendmaking verander is na Thailand (Thai: ''Prathet Thai'').<ref name="Naamverandering" /> Reeds voor die amptelike naamsverandering het Thais na hulle land verwys as ''Muang Thai''. Die woord "Thai" (ไทย) is afgelei van die woord "Tai" (ไท), wat in Thai "vryheid" beteken.<ref>{{en}} {{cite book |author=Thongchai Winichakul |title=Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation |year=1994 |publisher=University of Hawaii Press |url=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=TJEK4sHPlUsC&oi=fnd&pg=PR7&dq=Siam+Thailand&ots=MCcXtV-ZOA&sig=WsJClUys1Zlir0h_nLuQ8jhBKEM#PPA49,M1 |isbn=978-0-8248-1974-3 |pages=49}}</ref> Thai is ook die naam van die grootste etniese groep in Thailand. === Siam === [[Lêer:Kingdom & People of Siam (Vol 1, 1857, 15).svg|duimnael|links|''SPPM Mongkut Rex Siamensium'', Koning Mongkut se handtekening]] Die land is deur sy inwoners nog altyd ''Mueang Thai'' genoem. Voor 1949 is na die land deur buitestaanders gewoonlik verwys as Siam (Thai: สยาม, ''sayam'', [sajǎːm], ook gespel ''Siem'', ''Syâm'' of ''Syâma''). Die woord Siam is dalk van [[Pali]] afkomstig (''suvaṇṇabhūmi'', "land van goud") of [[Sanskrit]] श्याम (''śyāma'', "donker") of Mon ရာမည (''rhmañña'', "vreemdeling"). Die name ''Shan'' en ''A-hom'' blyk variante van dieselfde woord te wees. Die woord ''Śyâma'' is waarskynlik nie die oorsprong nie, maar 'n kunsmatige aanpassing oor die jare heen.<ref>{{en}} {{cite book |last=Eliot |first=Charles |title=The Project Gutenberg EBook of Hinduism and Buddhism, An Historical Sketch, Vol. 3 (of 3) [EBook #16847] |publisher=Routledge & Kegan Paul Ltd. |year=1921 |location=Londen |pages=Ch. xxxvii 1}}</ref> 'n Ander idee is dat die naam van Chinese afkomstig is: "Ayutthaya het na vore gekom as 'n oorheersende sentrum laat in die 14de eeu. Die Chinese het hierdie streek Xian genoem wat die [[Portugese]] herskep het na Siam.<ref>{{en}} {{cite book |last1=Baker |first1=Christopher |first2=Pasuk |last2=Phongpaichit |date=2014 |title=A History of Thailand |url=https://archive.org/details/historyofthailan0003bake |location=Singapoer |publisher=C.O.S Printers Pte Ltd |isbn=978-1-107-42021-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofthailan0003bake/page/8 8]}}</ref> 'n Verdere moontlikheid is dat Mon-pratende mense wat suid migreer het hulself ''syem'' genoem het, soos die inheemse Mon-Khmer-pratende inwoners van die [[Maleise Skiereiland]]. Koning [[Mongkut]] (aan bewind 1851–1868) se handtekening het ''SPPM'' gelees vir ''Somdet Phra Poramenthra Maha'' of [[Latyn]]: Mongkut Rex Siamensium ("Mongkut, Koning van die Siamese"). Dit het amptelike status aan die naam Siam gegee tot 24 Junie 1939, toe die landsnaam verander is na "Thailand".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.csmngt.com/thailand_history.htm |title=Thailand (Siam) History |publisher=CSMngt-Thai |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424080811/http://www.csmngt.com/thailand_history.htm |archive-date=24 April 2015}}</ref> "Thailand" het van 1945 tot 1949 terug geval na Siam, nadat dit op 11 Mei finaal verander is na "Thailand".<ref name="Naamverandering" /> === Thailand === [[Lêer:Kingdom of Thailand.svg|duimnael|links|"Koninkryk Thailand" in Thai-skrif, 'n plaaslike uitdrukking wat na Thailand verwys]] Volgens George Cœdès beteken ''Thai'' (ไทย) "vrye man" in Thais, "om die Thaise te onderskei van die inboorlinge wat in die Thaise samelewing as slawe bestaan".<ref>{{en}} {{cite book |last=Cœdès |first=George |editor=Walter F. Vella |others=Trans. Susan Brown Cowing |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1 |pages=197}}</ref> 'n Bekende Thaise geleerde argumenteer dat Thai (ไท) eenvoudig "mense" of "menswees" beteken, aangesien sy ondersoeke wys dat in sommige landelike gebiede die woord "Thai" gebruik is pleks van die algemene Thai-woord ''khon'' (น) vir mense.<ref>{{th}} จิตร ภูมิศักดิ์ 1976: "ความเป็นมาของคำสยาม ไทย ลาวและขอม และลักษณะทางสังคม ของชื่อชนชาติ" (Jid Phumisak 1976: "Coming into Existence for the Siamese Words for Thai, Laotian and Khmer and Societal Characteristics for Nation-names")</ref> Volgens Michel Ferlus het die etnonieme Thai-Tai (of Thay-Tay) ontwikkel van die etimon ''*k(ə)ri:'' ("menswees") deur die volgende ketting: ''*kəri:'' > ''*kəli:'' > ''*kədi:/*kədaj'' > ''*di:/*daj'' > ''*daj^A'' (Proto-Suidwestelike Tai) > ''tʰaj^A2'' (in [[Thai]] en [[Lao (taal)|Lao]]) of > ''taj^A2'' (in die ander Suidwestelike en Sentrale Tai-tale soos klassifiseer deur Li Fangkuei).<ref>{{en}} {{cite journal |url=https://hal.inria.fr/halshs-01182596/document |author=Ferlus, Michel |date=November 2009 |title=Formation of Ethnonyms in Southeast Asia |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060814/https://hal.inria.fr/halshs-01182596/document |archive-date=19 November 2016 |work=42nd International Conference on Sino-Tibetan Languages and Linguistics |location=Chiang Mai |pages=3}}</ref> Michel Ferlus se werk is gebaseer op eenvoudige reëls van fonetiese veranderinge wat in die Sinofeer waarneembaar is en vir die meeste deel deur William H. Baxter (1992) ondersoek is.<ref>{{en}} {{cite journal |jstor=25608449 |last1=Pain |first1=Frédéric |title=An Introduction to Thai Ethnonymy: Examples from Shan and Northern Thai |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2008_128_4/page/641 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=128 |issue=4| pages=641–662 |year=2008}}</ref> Terwyl Thais na hul land met die beleefde vorm ''prathet Thai'' (ประเทศไทย) wil verwys, gebruik hulle algemeen veral die term ''mueang Thai'' (เมืองไทย) of net ''Thai;'' die woord ''mueang'', wat oorspronklik na 'n stadstaat verwys het, is veral gebruik om na 'n stad te verwys as die sentrum van 'n gebied. ''Ratcha Anachak Thai'' (ราชอาณาจักรไทย) beteken "Koninkryk Thailand" of "Koninkryk Thai". Etimologies bestaan dit uit: ''ratcha'' ([[Sanskrit]]: राजन्, ''rājan'', "koning, koninklik, ryk"); ''-ana-'' ([[Pali]]: ''āṇā'' "gesag, bevel, mag", op sy beurt afgelei van Sanskrit आज्ञा, ''ājñā'', met dieselfde betekenis) ''-chak'' (van Sanskrit चक्र, ''cakra-'' "wiel", 'n simbool van mag en heerskappy). Die Thaise Volkslied (เพลงชาติ), geskryf deur Luang Saranupraphan gedurende die 1930's, verwys na die Thaise nasie as ''prathet Thai'' (ประเทศไทย). Die eerste reël van die volkslied lees: ''prathet thai ruam lueat nuea chat chuea thai'' (ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย), "Thailand is die eenheid van Thaise vlees en bloed". == Geskiedenis == [[Lêer:Map of Siam (territorial cessions).svg|duimnael|links|Siam se territoriale verliese aan Britte en Franse volgens jare]] [[Lêer:AMH-5626-NA Bird's eye view of the city of Judja.jpg|duimnael|Skildery van Ayutthaya deur Johannes Vingboons, ca. 1665]] [[Lêer:Carte du royaume de Siam et des pays circonvoisins 1686.jpg|duimnael|Franstalige kaart van Siam in 1686]] Verskeie inheemse kulture het reeds sedert die tyd van die [[Ban Chiang]]-kultuur (ongeveer 2000 v.C.), in Thailand bestaan. As gevolg van die land se geografiese ligging is die kultuur van Thailand nog altyd sterk deur [[Indië]], [[China]] en ander buurkulture van Suidoos-Asië beïnvloed. [[Boeddhisme]] is vir die eerste keer in die 5de eeu in die Chaopraya-bekken in die vorm van Indiese gode ingevoer; waarskynlik sonder goed gedefinieerde sektes en tradisies. In die 12de eeu het monnike uit [[Sri Lanka]] egter die [[Theravada]]-vorm van Boeddhisme na Thailand gebring waar dit vinnig floreer het.<ref name="Phongpaichit">{{en}} {{cite book |author=Pasuk Phongpaichit en Chris Baker |title=A History of Thailand |url=https://archive.org/details/historyofthailan00bake |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=0-521-81615-7}}</ref> Die eerste Siamese/Thai-staat word tradisioneel as die [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] Koninkryk Sukhothai beskou. Dié koninkryk was 'n vroeë koninkryk in die omgewing van die stad Sukhotai in Noordsentraal-Thailand, wat van 1238 tot 1438 bestaan het. Die koninkryk se mag is later oorskadu deur die groter Siamese Koninkryk Ayutthaya wat in die middel van die 14de eeu gestig is. Dié koninkryk was geleë om die huidige stad Ayutthaya in die gelyknamige provinsie in Sentraal-Thailand. Na die Siamese magte [[Angkor]] in 1431 geplunder het, is baie van die [[Khmer-ryk]] en sy Hindoe-gewoontes na Ayutthaya teruggeneem, en is baie van die gewoontes en rituele in die kultuur van Siam aangeneem. Na Ayuthaya in 1767 deur die Burmese verower is, was [[Thonburi]] vir 'n kort periode die hoofstad van Thailand, onder leiding van Koning Taksin die Grote. Die huidige era van Thailand se geskiedenis het in 1782 begin, na die instelling van Bangkok as die hoofstad van die Chakri-dinastie, onder leiding van Koning Rama die Grote. Europese moondhede het in die 16de eeu na Thailand begin reis. Ondanks die druk wat deur [[Europa]] uitgeoefen is, is Thailand die enigste Suidoos-Asiatiese land wat nooit deur 'n Europese mag gekoloniseer is nie. Die twee hoofredes hiervoor is dat Thailand 'n lang reeks suksesvolle leiers in die 1800's gehad het en dat dit die vyandigheid en spanning tussen die [[Frankryk|Franse]] en [[Verenigde Koninkryk|Britte]] uitgebuit het. As gevolg hiervan het die land 'n bufferstaat tussen dele van Suidoos-Asië wat deur die twee kompeterende Europese koloniale magte gekoloniseer is geword. Die invloed van 'n nabygeleë Britse kolonie het egter gelei tot baie hervormings in die 19de eeu en groot toegewings aan Britse handelsbelangstellings. 'n Voorbeeld hiervan was die verlies van die drie suidelike provinsies, wat later [[Maleisië]] se drie noordelike deelstate sou word. Vervolgens is die onafhanklike Thailand in die weste deur [[Brits-Indië]], in die ooste deur Frans-Indo-China en in die suide deur Brits-Malaya begrens. 'n Niegeweldadige rewolusie in 1932 het gelei tot 'n nuwe grondwetlike monargie. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Thailand geallieerd met [[Japan]], maar het na die oorlog 'n bondgenoot van die [[Verenigde State van Amerika]] geword en onder meer aan die [[Korea-oorlog]] en die [[Viëtnamoorlog]] deelgeneem. Na 'n reeks staatsgrepe het Thailand in die 1980's begin nader beweeg aan 'n demokrasie. Op 13 Oktober 2016 is Thailand se monarg, [[Bhumibol Adulyadej]] op die ouderdom van 88 oorlede. Hy was ook bekend as Rama IX en die wêreld se langsdienende staatshoof. In 1997 is Thailand getref deur die Asiatiese finansiële krisis en die geldeenheid van Thailand, die baht, het vir 'n kort periode daaronder gely: voor 1997 was VS$1 gelykstaande aan 25 baht, maar tydens die krises was $1 gelykstaande 56 baht. Sedertdien het die baht egter sterker geword en, in Augustus 2024, was $1 gelyk aan 34,63 baht. Die amptelike kalender wat in Thailand gebruik word is gebaseer op die Oostelike weergawe van die Boeddhistiese kalender wat die [[Gregoriaanse kalender]] met 543 jaar voorloop. Die jaar 2024 n.C. staan byvoorbeeld in Thailand bekend as 2567 BE. Die onlangse jare is veral gekenmerk deur grenskonflikte met die buurland Kambodja rondom die Prasat Preah Vihear wat in 2008 deur [[Unesco]] as [[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]] gelys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-12378001 |title=Q&A: Thailand-Cambodia temple dispute |publisher=[[BBC]] |date=7 November 2013 |accessdate=10 September 2025}}</ref> In Suid-Thailand pleit etniese Maleiers al sedert jare vir 'n vereniging met Maleisië. == Geografie == [[Lêer:Thailand Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Thailand]] [[Lêer:Thailandkaart.png|duimnael|Kaart van Thailand]] Thailand is die 50ste grootste land in die wêreld met 'n oppervlakte van 513&nbsp;120&nbsp;km². Dit kan vergelyk word met die grootte van [[Jemen]] en is ietwat groter as [[Spanje]]. Groot stede sluit in die hoofstad [[Bangkok]], [[Chiang Mai]], [[Hat Yai]], [[Nakhon Ratchasima]], [[Nonthaburi (stad)|Nonthaburi]], [[Pak Kret]], [[Surat Thani]] en [[Udon Thani]]. Thailand het verskeie gebiede wat geografies van mekaar verskil; hierdie gebiede kom ook min of meer ooreen met die onderskeie provinsies van die land. Die noorde van die land is bergagtig, met die piek van die berg, Doi Inthanon, as die hoogste punt met 'n hoogte van 2576&nbsp;m. Die noordooste bestaan uit die Khorat-plato en strek oor 'n area van 155&nbsp;000&nbsp;km². Die plato word in die ooste deur die [[Mekong]]rivier begrens. In die weste vorm die [[Salween]]rivier vir 'n kort stukkie die grens tot Mianmar. Die middel van die land word oorheers deur die hoofsaaklik plat [[Chao Phraya]]-riviervallei, wat inloop by die Golf van Thailand. Die suide bestaan uit die dun [[landengte]] wat breër word nader aan die [[Maleise Skiereiland]]. Die plaaslike [[klimaat]] is tropies en word gekenmerk deur moesons: [[reën]]erige seisoene wat etlike maande aanhou. Vanaf die middel van Mei tot September is daar 'n reënerige, wolkerige dog warm suidwestelike moeson en 'n droër, koel noordoostelike moeson van November tot die middel van Maart. Die suidelike landengte is altyd warm en bedompig. == Demografie == [[Lêer:Thailand ethnic map.svg|duimnael|links|Etniese kaart van Thailand]] [[Lêer:Kayan woman with neck rings.jpg|duimnael|'n Vrou van die klein ''Kayan''-etniese groep, waarvan sommige lede in die 1990's uit Mianmar na Thailand gevlug het]] Thailand se bevolking word oorheers deur verskeie Tai-sprekende mense.<!---Nie 'n tikfout nie: Thai is deel van die Tai-familie---> Die talrykste is die Sentrale Thai, die Noordoostelike Thai (ook genoem "Isan" of "Lao": twee verskillende, dog nou-verwante dialekte) en die Suidelike Thai. Die Sentrale Thai is al lank die heersende taal rakende politiek, ekonomie en kultuur, alhoewel die taal se [[moedertaal]]sprekers slegs 'n derde van die land se bevolking uitmaak (die [[moedertaal]]sprekers van Noordoostelike Thai vorm die meerderheid). Baie mense is egter tans daartoe in staat om Sentrale Thai, asook hulle eie dialekte te kan praat, danksy die onderrigstelsel en die beweging na 'n nasionale identiteit. Die grootste groep nie-Thai mense is die [[Han-Chinese]] wat 'n belangrike geskiedkundige rol in die ekonomie van die land gespeel het. Die meeste Chinese het hulself geheel en al by die Thai gemeenskap geïntegreer en dit is slegs die minderheid wat steeds in die Chinese buurt Yaowarat Road in Bangkok bly. Ander etniese groepe sluit in die Maleiers in die suide en die Mon, die [[Khmer (volk)|Khmer]] en verskeie bergvolke (waaronder die Padaungstam, wat bestaan uit mense van die Kayan, 'n klein etniese groep waarvan sommige lede in die 1990's uit Mianmar na Thailand gevlug het). Na die einde van die [[Viëtnamoorlog]] het baie [[Viëtnamese]] vlugtelinge hulle in Thailand gevestig, hoofsaaklik in die noordoostelike streke. Van die ander etniese minderhede sluit onder meer [[Bamar]] en [[Hakka (volk)|Hakka]] in. Volgens die 2000-sensus is 95% van Thailand se bevolking Theravada-Boeddhiste. Die [[Moslem]]s is die tweede grootste groep met 4,6%. Moslems woon dikwels in verskillende gemeenskappe as die ander gelowe. Die bevolking in die suidelik punt van Thailand bestaan hoofsaaklik uit etniese Maleiers, wat meestal in die suide gekonsentreer is en 'n sterk meerderheid in vier provinsies vorm. [[Christendom|Christene]], hoofsaaklik [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]], verteenwoordig 0,75% van die land se bevolking. Daar is ook 'n klein gemeenskappe van [[Sikhisme|Sikhs]] en [[Hindoeïsme|Hindoes]] in die land se stede. Die nasionale taal van Thailand is Thai, maar daar bestaan ook baie etniese en streeksdialekte, asook ander areas waar mense hoofsaaklik Isan of van die [[Austro-Asiatiese tale|Mon-Khmer tale]] praat. Thai besit ook sy eie alfabet, wat drasties verskil van die [[Latynse alfabet]] wat onder andere deur Westerse tale gebruik word. [[Engels]] word tans in skole geleer, alhoewel die aantal sprekers wat dit kan spreek nog in die minderheid is. Daarbenewens word in Thailand tale soos [[Hakka]], [[Khmer]], [[Maleis]] en [[Min]] gebesig. == Kultuur == [[Lêer:Buddha in Sukhothai National Park.jpg|duimnael|links|Boeddha in Sukhothai Nasionale Park]] [[Lêer:Phutthamonthon Buddha.gif|duimnael|'n Parade van Boeddhistiese priesters by Buddhamondon in Nakonphatom, Thailand, in 2006]] [[Lêer:WatChaiwatthanaram 2292.JPG|duimnael|Die ruïnes van Wat Chaiwatthanaram by Ayutthaya]] [[Lêer:Chedis at Ayuthhaya.jpg|duimnael|Stupas by die Historiese Park van Ayutthaya]] [[Lêer:Thai Seafood Curry.jpg|duimnael|Die [[Thaise kookkuns]] is bekend vir die pikantheid daarvan, soos hierdie seekos-en-kerriedis]] Theravada-Boeddhisme is die oudste oorlewende Boeddhistiese beweging en maak 'n belangrike deel van moderne Thai-geloof en identiteit uit. In die praktyk het Thai-Boeddhisme deur die jare ontwikkel en sluit vandag baie streeksgelowe in wat oorspronklik van, onder ander, animisme (die geloof dat elke liggaam 'n afsonderlike gees het) en die aanbidding van mens se voorvaders. [[Islam]] is die heersende geloof in die mees suidelike dele van Thailand. Thailand bevat ook 'n aantal verskillende etniese groepe. Hierdie groepe hou 'n onderskeidelike tradisionele manier van lewe in stand, ten spyte van die sterk invloed van die Thai-kultuur. Sommige van hierdie groepe word ook in Mianmar, Laos, Kambodja en Maleisië aangetref. Etniese Chinese maak ook 'n aansienlike deel van die Thai-gemeenskap uit, veral in en om Bangkok. Hulle suksesvolle integrasie in die Thai-gemeenskap het beteken dat lede van hierdie groep dit reggekry het om magtige ekonomiese en politiese posisies te beklee, soos die voormalige eerste minister [[Thaksin Shinawatra]] wat van Chinese afkoms is. Shinawatra was die staatshoof van 2001 tot 19 September 2006, toe hy omvergegooi is deur 'n militêre [[staatsgreep]]. Soos die meeste ander Asiatiese kulture is respek vir 'n mens se voorvaders 'n noodsaaklike deel van die spirituele praktyk in Thailand. Die inwoners is baie gasvrye en vrygewig, maar hulle respekteer ook die sosiale hiërargie. Senioriteit is 'n belangrike konsep in Thai-kultuur. Die ouer familielede het altyd die gesag rakende familiebesluite of seremonies. Die tradisionele manier van groet is die ''wai'': wanneer twee persone mekaar ontmoet, sal die jongste persoon sy oop hande saamsit met die palms na mekaar en die vingers na bo (soos vir gebed). Die persoon sal sy hoof voor-oor buig om die vingerpunte te raak. Die ouer persoon sal dan die gebaar na-aap. Die gebaar gaan ook gewoonlik gepaard met die gesproke groet "Sawasdee Krup" vir manlike sprekers en "Sawasdee Ca" vir vroulike sprekers. Hoe hoër die hande in verband met die gesig gehou word, hoe meer respek betoon 'n persoon. Voor kinders na skool gaan, ''wai'' hulle hul ouers as 'n teken van respek en herhaal die gebaar wanneer hulle weer tuis kom. Tradisionele taboes sluit in die aanraking van 'n ander persoon se kop of om met die voete na iets te wys: die kop word beskou as die heiligste deel van die liggaam en die voete as die vuilste. Dit word ook as beledigend beskou om bo-oor 'n persoon of kos te trap. Die Thai-kultuur, net soos baie ander Asiatiese kulture, word egter sterk deur die Weste beïnvloed en sommige tradisionele taboes is besig om mettertyd te verdwyn. Die kookkuns van Thailand meng vyf basissmake: soet, pikant, suur, bitter en sout. 'n Paar algemene bestanddele wat in Thaise kookkuns gebruik word, sluit in [[knoffel]], [[rooirissie]]s, [[lemmetjie]]sap, [[sitroengras]] en vissous. Die [[stapelvoedsel]] in Thailand is [[rys]], veral 'n soort jasmynrys (bekend as "Hom Mali"-rys), wat by amper elke maaltyd ingesluit word. Thailand is die wêreld se grootste uitvoerder van rys en die bevolking van Thailand nuttig jaarliks meer as 100&nbsp;kg rys per persoon.<ref name=IRRI_Thailand>{{en}} [http://www.irri.org/science/cnyinfo/thailand.asp IRRI se profiel van Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327095326/http://www.irri.org/science/cnyinfo/thailand.asp |date=27 Maart 2008 }}</ref> Die Internasionale Rys Navorsingsinstituut (IRRI) in [[Filippyne]] bevat meer as 5000 verskillende soorte rys uit Thailand in hul rysgenebank.<ref>{{en}} [http://www.irri.org/media/facts/pdfs/THAILAND.pdf ''Cooperation of IRRI and Thailand''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050630115646/http://www.irri.org/media/facts/pdfs/THAILAND.pdf |date=30 Junie 2005 }} – 'n PDF-dokument van die IRRI. 38,7&nbsp;KB</ref> === Letterkunde en gedrukte media === [[Lêer:WatPhraKeaw Ramayana Chariot.JPG|duimnael|links|Hanuman op sy wa, 'n toneel uit die Ramakien in Wat Phra Kaew, Bangkok]] Boeke en ander dokumente is die mees geëerde wêreldse voorwerpe en dit word daarop neergekyk as 'n persoon 'n boek oor 'n tafelblad laat gly of op die vloer plaas. Thai-letterkunde word sterk deur die Indiese kultuur beïnvloed. Dié invloed is veral merkbaar in die vroeë [[letterkunde]], waar die meeste verhale met gode en ander wesens uit die Boeddhistiese en Hindoeïstiese mitologie gevul is. Een van die bekendste werke in Thai-letterkunde is die epiese "Ramakien". Die werk is gebaseer op die antieke teks "[[Ramayana]]" wat aan die einde van die 18de eeu deur Koning Phra Phuttayodfa Chulalok (Rama I) uitgebrei is. Sedertdien het die opvolgende konings baie bygedra tot die kultuur en letterkunde van Thailand. Aan die begin van die 20ste eeu het [[poësie]] ongewild geraak, terwyl [[prosa]] meer aansien geniet het. In die 1950's het talle bekende outeurs talryke bekende boeke geproduseer. Van die noemenswaardigste skrywers van moderne Thai-letterkunde sluit in Mae Anong, die latere eerste minister, Kukrit Pramoj en Pira Sudham. Die samelewing van Thailand is in die afgelope jare deur die wyd-verkrygbare, meertalige media beïnvloed. Daar is talle Engelse, Thai en [[Chinees|Chinese]] [[koerant]]e beskikbaar en die meeste gewilde Thai-tydskrifte gebruik Engelse opskrifte in 'n poging om "sjiek" voor te kom. Meeste groot besighede in Bangkok bedryf hul sake in Engels, selfs onder Thaisprekers, as 'n simbool van hul opgevoede, hoë-kring status. Thailand is die land in Suidoos-Asië met die grootste koerantmark, met 'n beraamde daaglikse sirkulasie van ten minste 13 miljoen eksemplare in 2003. === Musiek === [[Lêer:Khenesarong.jpg|duimnael|links|'n ''Khene''-speler in [[Isan]]]] Alhoewel Thailand nooit deur Westerse magte gekoloniseer is nie, het popmusiek en ander vorms van Europese en Amerikaanse musiek baie invloedryk geword. Die twee gewildste style tradisionele musiek is "luk thung" en "mor lam", terwyl die etniese minderhede ook steeds hul tradisionele musiekvorms behou het. "Luk thung" (Thai: ลูกทุ่ง; letterlik "kind van die velde") is kort vir "pleng luk thung" (Thai: เพลงลูกทุ่ง – "lied van 'n kind van die velde"). "Luk thung"-liedjies weerkaats oor die algemeen die teëspoed van die alledaagse lewe tussen die plattelandse armes. Die liedjies neig na 'n stadige [[tempo]] en die sangers gebruik 'n uitdrukkende sangstyl met 'n groot deel [[vibrato]]. Die styl het ontwikkel in die eerste helfte van die 20ste eeu, alhoewel die term, "luk thung", vir die eerste keer in die 1960's gebruik is. Ponsri Woranut en Suraphol Sombatcharoen was van dié genre se eerste groot sterre en het invloede van [[Latyns-Amerika]], [[Japan]], [[Indonesië]], Maleisië en veral Amerikaanse rolprentklankbane en volkmusiek, asook jodel. Die genre het ook 'n herlewing ervaar na die begin van die eerste "luk thung"-radiostasie in 1997. "Mor lam" is 'n antieke vorm van Lao-sang in beide [[Lao (taal)|Lao]] en Isan. Die term beteken "kundige sang" of "kundige sanger", afhangende van die konteks waarin die term gebruik word. Die kenmerk van "mor lam" is die gebruike van 'n buigsame melodie wat by die tonale klanke van die lirieke aangepas word. Volgens tradisie is die oorspronklike melodie ontwikkel vir die toonsetting van tradisionele "gaun"-gedigte. Die sang word ook oor die algemeen begelei deur 'n "khene", 'n soort [[mondfluitjie]] wat van riet gemaak is, alhoewel moderne elektriese instrumente ook tans gebruik word. Tans is die tempo van die musiek vinnig, alhoewel dit vroeër deur 'n stadiger tempo gekenmerk was. Volgehoue kenmerke sluit in 'n sterk ritmiese begeleiding, vokale spronge en 'n sangstyl wat 'n geselstrant aanneem, vergelykbaar met Amerikaanse [[kletsrym]]musiek. Algemene temas sluit in onbeantwoorde liefde en die struikelblokke in die lewens van die plattelandse Isan en Laos, vermeng met droë humor. In die areas van herkoms maak "mor lam"-opvoerings 'n belangrike deel van feeste en plegtighede uit. Die musiek is tans ook gewild in ander dele van die land, te danke aan die verspreiding van trekarbeiders vir wie die musiek 'n belangrike kulturele skakel na hul tuiste bly. === Skoolstelsel === [[Lêer:Thailändische Schüler in Pfadfinderkluft.JPG|duimnael|Leerlinge in hul padvinder-uniforms]] In Thailand is 'n totale skoolloopbaan van nege jaar verpligtend. Volgens [[Unesco]] is slegs 3% van die bevolking ongeletterd, wat Thailand op dieselfde vlak as lande in die [[Europese Unie]] plaas. Bywoning van die ses-jaar-lange laerskool is verpligtend en in beginsel gratis, alhoewel leerlinge oor die afgelope paar jaar meer en meer vir hulle eie onderrigmateriaal en [[skooluniform]]s vir die verskillende weeksdae moes betaal. Die onderrigmetodes is nie gelyk aan die metodes wat in die Weste as standaard beskou word nie. Kinders word min aangemoedig om verantwoordelikheid te neem vir hul studies en selfstandig te leer. Die nosie van gesag word eerder, soos ook in die res van die land, ook hier bevorder. Alhoewel lyfstraf reeds 'n aantal jare nie meer toegelaat word nie, is gesagsgedrewe leermetodes steeds algemeen. Lesse word oral in klaskamers aangebied, met 'n onderwyser wat vooraan staan en die leerlinge onderrig. Daar is ook 'n aantal Christelike skole en skole vir buitelanders. Enige onderrig na primêre skool is nie meer gratis nie. Beide die onderwysers en die leerlinge dra uniforms. Onderwysers dra ook verskillende borsspelde en skouerdekorasies om hulle amp, funksie en dienstyd te toon. 'n Pet vorm ook deel van die uniform. Thailand is moontlik die enigste land waar padvindery deel van die kurrikulum is. Al die leerlinge van 'n skool gaan op 'n bepaalde dag van die week in hul padvinder-uniforms skool toe. Dit is ook algemeen dat normale onderrig nie op sulke dae plaasvind nie. === Sport === [[Lêer:Muay Thai match in Bangkok, Thailand.jpg|duimnael|[[Muay Thai]], Thailand se nasionale sport]] [[Lêer:RajamangalaStadium.jpg|duimnael|Rajamangala-stadion, Thailand se nasionale stadion]] Thai-boks, "Muay Thai", is die nasionale sport van Thailand en die inheemse vegkuns staan bekend as "Muay". In die verlede was Mauy aan koninklike soldate Muay geleer, vir die geval wat hulle hulself ongewapen op die slagveld bevind. Na die soldate van die weermag afgetree het, het hulle dikwels Boeddhistiese monnike geword en by die tempels gaan woon. Die inwoners van Thailand se lewens is nou verbind met Boeddhisme en tempels: seuns word dikwels daarheen gestuur om opleiding as monnike te ontvang. "Muay" is ook een van die vakke wat by die tempels aangebied word.<ref name=History>{{en}} [http://www.muaythaiart.com/blog/muay-thai-history Muay Thai Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228043443/http://www.muaythaiart.com/blog/muay-thai-history |date=28 Desember 2010 }}</ref> Ongeveer 100–200 jaar gelede het westerse magte gepoog om die meeste Suidoos-Asiatiese lande te verower. In hierdie tyd was Muay as selfverdediging geleer en nie slegs as vegtegniek vir gebruik in die oorlog nie. Muay-kompetisies was baie gewild in Thailand, maar die sport was baie gevaarlik en sommige deelnemers het gesterf tydens kompetisies. Die vrees vir die gevare wat die sport inhou, asook die vrees dat die wêreld nie so 'n gevaarlike sport sal aanvaar nie, het veroorsaak dat die sport ontwikkel het tot "Muay Thai". Die nuwe vorm het wapens en gevaarlike bewegings uitgesluit, wat gelei tot die verhoging van standaarde van die sport. Dit is nou ook algemeen dat deelnemers bokshandskoene dra, soos gebruik deur westerse boksers, in plaas van die tradisionele "Kaad chuek" ("handverband"), om deelnemers van beserings te beskerm. Muay Thai het wêreldwye gewildheid bereik in die 1990's. Alhoewel soortgelyke vegkunste in ander Suidoos-Asiatiese lande bestaan, word Muay Thai gekenmerk as 'n volkontaksport. [[Sokker]] is tans 'n mededinger om die titel vir gewildste sport in Thailand en dit is algemeen vir aanhangers van die sport om die nuutste wedstryde van hul gunsteling-westerse spanne op televisie te kyk of soortgelyke sokkeruitrustings te dra. [[Bangkok Bravo FC]] staan bekend as die sokkerklub met die langste naam in die wêreld. Die vlieg van vlieërs is ook 'n gewilde tydverdryf en was in die verlede 'n kompeterende sport.<ref>{{en}} [http://www.thaikite.com/history.html Die geskiedenis van vlieërs in Thailand.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011090543/http://thaikite.com/history.html |date=11 Oktober 2007 }}</ref> [[Rugby]] is ook 'n groeiende sport in Thailand en die [[Thaise nasionale rugbyspan]] is 73ste op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/rankings/mru |title=World Rugby Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=10 September 2025}}</ref> Thailand was die eerste land wat in 2005 'n internasionale 80 weltergewig rugbytoernooi gehuisves het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://nationmultimedia.com/2005/07/19/sport/index.php?news=sport_18070310.html |title=The Nation |date=19 Julie 2005 |accessdate=25 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425010652/http://nationmultimedia.com/2005/07/19/sport/index.php?news=sport_18070310.html |archive-date=25 April 2011}}</ref> Aan die nasionale plaaslike Thaise rugbytoernooi (TRU) neem verskeie universiteits- en diensspanne soos Chulalongkorn Universiteit, Mahasarakham Universiteit, Kasetsart Universiteit, Prince of Songkla Universiteit, Thammasat Universiteit, Rangsit Universiteit, Koninklike Thaise Polisie, Koninklike Thaise Weermag, Koninklike Thaise Vloot en Koninklike Thaise Lugmag. Plaaslike sportklubs, wat aan die TRU deelneem, sluit ook in die Britse Klub Bangkok, Southerners Sportsklub (Bangkok) en die Koninklike Bangkok Sportklub. [[Krieket]] is 'n ander groeiende sport en die [[Thaise nasionale vrouekrieketspan]] het in [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] vir sy eerste [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1591883 |title=Thailand name squad for their first Women's T20 World Cup |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=29 Januarie 2020 |accessdate=10 September 2025}}</ref> maar hulle het die groepfase in die laaste plek afgesluit. Daarteenoor is die Thaise nasionale manskrieketspan minder suksesvol, aangesien hulle nog nie vir 'n [[T20I-wêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer het nie. Albei spanne geniet net soos al die ander krieketspanne van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) se assosiaatlede [[Twintig20|T20I]]-status.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=10 September 2025}}</ref> == Politiek en regering == === Geskiedenis === [[Lêer:King bhumibol monument.jpg|duimnael|Monument vir koning [[Bhumibol Adulyadej]] (Rama IX), in Phitsanulok, Thailand]] Sedert die omverwerping van die [[absolute monargie]] in 1932 het Thailand reeds 17 grondwette en handveste gehad.<ref>{{en}} The Council of State, [http://www.parliament.go.th/files/library/b05.htm Grondwette van Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009173856/http://www.parliament.go.th/files/library/b05.htm |date= 9 Oktober 2007 }}</ref><ref name="Thanet">{{en}} Thanet Aphornsuvan, [http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf ''The Search for Order: Constitutions and Human Rights in Thai Political History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226203229/http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf |date=26 Februarie 2008 }}. PDF-dokument, 152&nbsp;KiB. ''2001 Symposium: Constitutions and Human Rights in a Global Age: An Asia Pacific perspective''</ref> In hierdie tyd het die regeringsvorm gewissel van 'n militêre diktatorskap tot 'n verkose demokrasie, maar al die regerings het 'n erflike monarg as die hoof van die staat erken.<ref name="multiple">{{en}} [http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ 'n Lys van die vorige staatsgrepe in Thailand.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224093424/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ |date=24 Februarie 2009 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.foxnews.com/story/0,2933,214562,00.html 'n Lys van onlangse staatsgrepe in Thailand se geskiedenis.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706035133/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C214562%2C00.html |date= 6 Julie 2008 }}</ref> === 1997 tot 2006 === [[Lêer:Thaksin DOD 20050915.jpg|duimnael|links|[[Thaksin Shinawatra]] tydens 'n besoek aan die [[Pentagon]] in 2005]] Die grondwet van 1997 was die eerste grondwet wat deur 'n verkose komitee opgestel is. Dié komitee was verkies op grond van gewildheid en daar word na dié grondwet verwys as die "Grondwet van die mense".<ref name="Criminal Justice">{{en}} Kittipong Kittayarak, [http://www.unafei.or.jp/english/pdf/PDF_rms/no60/ch06.pdf ''The Thai Constitution of 1997 and its Implication on Criminal Justice Reform''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614033157/http://www.unafei.or.jp/english/pdf/PDF_rms/no60/ch06.pdf |date=14 Junie 2007 }}. Webwerf van die ''United Nations Asia and Far East Institute for the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders''. URL besoek op 19 Julie 2007.</ref> Die grondwet van 1997 het 'n tweekamerstelsel geskep, bestaande uit 'n 500-sitplek [[Huis van Verteenwoordigers (Thailand)|Huis van Verteenwoordigers]] (สภาผู้แทนราษฎร, "sapha phutan ratsadon") en 'n 200-sitplek [[Senaat van Thailand|Senaat]] (วุฒิสภา, "wuthisapha"). Dit was ook die eerste keer in die geskiedenis wat beide huise direk verkies is. Baie [[menseregte]] word in die grondwet uitdruklik erken en maatstawwe is in plek gestel om die stabiliteit van verkose regerings te verbeter. Tydens die verkiesing van die Huis van Verteenwoordigers kon slegs een kandidaat met 'n stemmeerderheid per stemdistrik verkies word. Die Senaat was per provinsie verkies, waartydens 'n provinsie meer as een senator kon hê, afhangende van die provinsie se bevolkingsgrootte. Lede van die Huis van Verteenwoordigers dien vir 'n termyn van vier jaar, terwyl senators vir ses jaar dien. Die hofstelsel (ศาล, "saan") het 'n grondwetlike hof ingesluit wat regspraak oor die grondwetlikheid van parlementêre aktes, koninklike verordenings en ander politieke sake gehad het. Die algemene verkiesing in Januarie 2001 was die eerste verkiesing onder die 1997-grondwet, en daar is na verwys as die eerste korrupsie-vrye verkiesing in die geskiedenis van Thailand.<ref>{{en}} Robert B. Albritton and Thawilwadee Bureekul, [http://www.asianbarometer.org/newenglish/publications/workingpapers/no.28.pdf ''Developing Democracy under a New Constitution in Thailand''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923175237/http://www.asianbarometer.org/newenglish/publications/workingpapers/no.28.pdf |date=23 September 2015 }}. PDF-dokument: 319&nbsp;KiB/327281 bytes. ''National Taiwan University and Academia Sinica Asian Barometer Project Office Working Paper'', Rekks Nr. 28, 2004</ref> Die daaropvolgende regering was die eerste regering wat die volle vier-jaar termyn gedien het. Die verkiesings in 2005 het die grootste aantal stemmers getrek in die geskiedenis van Thailand en het 'n kenmerkende verlaging getoon in die aantal gekoopte stemme wat in vorige verkiesing opgemerk was.<ref>{{en}} Pongsudhirak Thitinan. ''Victory places Thaksin at crossroads''. Bangkok Post, 9 Februarie 2005</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.nationmultimedia.com/Election2005/news/news.php?news=02%2F10020506.htm |date=10 Februarie 2005 |title=Unprecedented 72% turnout for latest poll |publisher=The Nation |accessdate=19 Julie 2007 |archive-date=19 Maart 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050319213634/http://www.nationmultimedia.com/Election2005/news/news.php?news=02%2F10020506.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="QuoVadis">{{en}} Aurel Croissant and Daniel J. Pojar, Jr., [http://www.ccc.nps.navy.mil/si/2005/Jun/croissantJun05.asp Quo Vadis Thailand? Thai Politics after the 2005 Parliamentary Election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419131607/http://www.ccc.nps.navy.mil/si/2005/Jun/croissantJun05.asp |date=19 April 2009 }}, Strategic Insights, Volume IV, Issue 6 (Junie 2005)</ref> Aan die begin van 2006 het aansienlike druk van aantygings oor [[korrupsie]] daartoe gelei dat [[Thaksin Shinawatra]] 'n kitsverkiesing vereis, wat sou plaasvind vóór die geskeduleerde verkiesingsdatum. Die opposisie het die verkiesings geboikot en Thaksin was her-aangewys. Volgehoue, stygende druk het op 19 September 2006 tot 'n militêre staatsgreep gelei. === Ná die staatsgreep van 2006 === [[Lêer:2010 09 19 red shirt protest bkk 09.JPG|duimnael|Verenigde Front vir Demokrasie teen Diktatorskap, Rooihemde, optog in 2010]] 'n Militêre junta, die Raad vir Nasionale Veiligheid ("Council for National Security"), het die verkose regering van Thaksin op 19 September 2006 omvergegooi. Koning Bhumibol Adulyadej het die dag na die staatsgreep die situasie bevestig met 'n koninklike verklaring. Die junta het die grondwet afgeskaf, die Parlement en die Geregshof ontbind, sommige lede van die regering aangehou en later verwyder, krygswet is verklaar en een van die Koning se privaatraadslede, [[Surayud Chulanont]], as eerste minister aangestel. Die junta het 'n hoogs afgekorte oorgangsgrondwet <!---interim constitution, miskien "tussengrondwet"?---> opgestel en 'n paneel aangestel om 'n permanente grondwet te ontwerp. Die junta het ook 'n 250-lid wetgewende mag aangestel, waarna deur een kritiek verwys is as 'n "kamer van generale".<ref>{{en}} The Nation. [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php ''NLA 'doesn't represent' all of the people''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102080434/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php |date= 2 November 2006 }}. 14 Oktober 2006</ref><ref>{{en}} The Nation. [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php ''Assembly will not play a major role''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116151859/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php |date=16 Januarie 2007 }}, 15 Oktober 2006</ref> Die hoof van die junta was toegelaat om die eerste minister ter eniger tyd te verwyder. Die wetgewende mag was nie toegelaat om 'n [[mosie van wantroue]] in die Kabinet te lewer nie en die publiek was nie toegelaat om kommentaar op enige van die regte in te dien nie.<ref>{{en}} The Nation. [http://nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014776.php ''Interim charter draft''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206062909/http://www.nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014776.php |date= 6 Februarie 2007 }}. 27 September 2006</ref> Krygswet is in Januarie 2007 gedeeltelik herroep. Die junta hou egter aan om die media te sensor en word van 'n aantal menseregteskendings beskuldig. Die junta het ook alle politieke aktiwiteite en vergaderings tot Mei 2007 verban. Thailand bly 'n aktiewe lid van die ''Association of Southeast Asian Nations'' ([[ASEAN]]). == Ekonomie == [[Lêer:Damoen Saduk Floating Market.jpg|duimnael|'n Drywende riviermark in Damoen Saduk]] Thailand is 'n nuut geïndustrialiseerde land. Die term is 'n sosio-ekonomiese klassifisering wat gebruik word om te verwys na lande wat nog nie "eerste wêreld"-status bereik het nie, maar wat, in 'n makro-ekonomiese sin, reeds ander [[ontwikkelende land]]e verbygesteek het. Thailand het van 1985 tot 1995 die vinnigste groeikoers ter wêreld geniet, met 'n algemene koers van 9% per jaar. Die veranderings het egter verhoogde druk op Thailand se geldeenheid, die baht, uitgeoefen en 'n finansiële krisis in 1997 het swakhede in die finansiële sektor blootgestel. Na die baht vir 'n lang tydperk 'n vaste waarde gehad het van VS$1 vir 25 baht, het die Thai-regering die waarde van die baht vrygestel om deur die markkragte bepaal te word. As gevolg van die vrystelling het die baht egter in Januarie 1998 sy laagste waarde ooit behaal, toe VS$1 gelykstaande was aan 56 baht. Die ekonomie het ook in daardie jaar 10,2% van sy waarde verloor. Die ineenstorting het deel gevorm van die groter Asiatiese finansiële krisis. Die land het later in 1998 'n herstellingsfase deurgegaan en die ekonomie het daardie selfde jaar met 4,2% gegroei en 'n verdere 4,4% gegroei in 2000. Die groei was grootliks te danke aan hul uitvoerhandel, wat met 20% in 2000 gestyg het. Die ekonomiese groei was ietwat gedemp in 2001, as gevolg van 'n verswakking in die wêreldwye ekonomie. Die groei is egter in die daaropvolgende jare hervat, danksy ekonomiese groei in die [[Volksrepubliek China]] en verskeie plaaslike ekonomie-stimuleringsprogramme deur die eerste minister Thaksin Shinawatra. Daar word ook na sy ekonomiese taktieke verwys as "Thaksinomics". Thailand het in 2003 en 2004 'n jaarlikse ekonomiese groei van net oor die 6% geniet, ondanks 'n verswakking in die wêreldwye ekonomie.<ref name=CIA /> Belegging het egter in 2006 gestagneer, na beleggers afgeskrik was deur die Thaksin-administrasie se politieke probleme. Die militêre staatsgreep in September 2006 het 'n nuwe ekonomiese span voorsien, onder leiding van die bestuurder van die voormalige sentrale bank. Die Thai Raad van Belegging het 'n daling van 27% in beleggingaansoeke tussen Januarie en November gerapporteer (in vergelyking met dieselfde tydperk van die vorige jaar). Uitvoerhandel het egter die hoogtes ingeskiet en het byna 17% gestyg in 2006. Thailand voer jaarliks produkte met 'n gesamentlike waarde van meer as $105 miljard uit.<ref name=CIA /> Van hulle grootste uitvoerprodukte sluit in rys, tekstiele en skoene, visprodukte, rubber, juwele, motorkarre, rekenaars en elektriese toestelle. Thailand is die wêreld se voorste uitvoerder van rys en voer jaarliks 6,5 ton verwerkte rys na lande regoor die wêreld uit. Rys is dus ook die belangrikste gewas in die land. Thailand het die hoogste persentasie van bewerkbare grond van al die nasies in die Groter Mekong Substreek: 27,25%.<ref>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html ''CIA world factbook – Greater Mekong Subregion''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326095031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html |date=26 Maart 2014 }}</ref> Dié streek sluit onder ander die lande Viëtnam, Kambodja, Laos, Mianmar en die [[Yunnan]]-provinsie van die Volksrepubliek China in. Ongeveer 55% van die beskikbare grond word vir die produksie van rys gebruik.<ref name=IRRI_Thailand /> Belangrike bedrywe sluit in elektriese toestelle en onderdele, [[rekenaar]]onderdele en [[motorvoertuie]]. [[Toerisme]] verskaf ongeveer 5% van die ekonomie se [[bruto binnelandse produk]]. Thailand se belangrikste natuurlike hulpbronne sluit in [[tin]], [[rubber]], [[aardgas]], [[wolfram]], [[tantaal]], [[lood]], [[vis (voedsel)|vis]], [[gips]] en bewerkbare landbougrond. == Toerisme == [[Lêer:Kho Pippi-Maya Beach.jpg|duimnael|Mahya-strand by Ko Phi Phi Lee]] [[Lêer:Kohsan Road Bangkok.JPG|duimnael|Khaosanweg in Bangkok]] Toerisme is 'n belangrike ekonomiese faktor in Thailand. Dié industrie het 'n hupstoot gekry toe Amerikaanse soldate in die 1970's hier aangedoen het tydens ruspouses in die Viëtnamoorlog. In 2005 het die land ongeveer 13% buitelandse besoekers ontvang: 'n verhoging van 14% sedert 2004. Volgens die Toerismeraad van Thailand is 65% van die land se besoekers vanuit Asië en die streke rondom die [[Stille Oseaan]]. Thailand ervaar sterk kompetisie met sy buurlande: Kambodja huisves die gewilde tempel [[Angkor Wat]] terwyl die stad [[Luang Prabang]] in Laos ook 'n uiters gewilde toeristebestemming is. Ten spyte hiervan het Thailand 'n verskeidenheid trekpleisters, met onder ander duikplekke, strande, eksotiese eilande, argeologiese vondsplekke, [[museum]]s, etniese en godsdienstige plekke en [[wêrelderfenisgebied]]e. Thailand beskik ook oor verskeie tempels van die Khmer-ryk soos die [[Sdok Kok Thom]] naby die grens met Kambodja. Thailand besit die volgende [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/th |title=Thailand |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 Augustus 2026}}</ref> * [[Ban Chiang]] – 'n argeologiese vondsplek. * Die Dong Phaya Yen-bergreeks. * Die Ayutthaya-park wat geleë is op die ruïnes van die antieke stad Ayutthaya. * Die Sukhothai-park wat geleë is op die ruïnes van die antieke hoofstad Sukhothai. * Die Thungyai- en Huai Kha Khaeng-wildreservate. * Die Phu Phra Bat-park wat geleë is op die ruïnes van die antieke stad Phu Phra Bat. * Die Si Thep-park wat geleë is op die ruïnes van die antieke stad Si Thep. * Die Wat Phra Mahathat-tempel. * Die Kaeng Krachan- nasionale park. Die hoofstad van Thailand, Bangkok, is een van die gewildste toeristebestemmings in die wêreld: nommer drie volgens die tydskrif ''Travel and Leisure'',<ref>{{en}} [http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2006/results.cfm?cat=cities ''World's Best Awards 2006, Top 10 Cities Overall''] in ''Travel + Leisure''. URL besoek op 15 Junie 2007.</ref> en die gewildste in [[Asië]]. Die stad spog met drie van die land se gewildste geskiedkundige plekke: Grand Palace (die eertydse woning van die koninklike familie) en die Boeddhistiese tempels Wat Pho en Wat Arun. "Khaosan Road" is die naam van 'n kort straat in Bangkok wat tans bekend staan as die ghetto van [[rugsakstap]]pers. Die straat huisves 'n aantal van Bangkok se goedkoper herberge en [[hotel]]le en baie toeriste gebruik die straat as 'n basis vir hul besoek aan die res van Thailand, aangesien daar gereëlde busdienste vanaf Khaosan Road na alle toeristebestemmings in Thailand loop. Van die vernaamste internasionale lughawens vir toeriste in Thailand sluit in [[Don Mueang Internasionale Lughawe|Don Mueang]] en [[Suvarnabhumi Internasionale Lughawe|Suvarnabhumi]] wat Bangkok bedien en [[Phuket Internasionale Lughawe]] op die toeriste-eiland Phuket. [[Thai Airways]] vorm Thailand se vlagdraer[[lugredery]]. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thailand|title=Thailand|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 September 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|title=Thailand|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118040447/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead}} ; Musiek ---- * {{en}} Miller, Terry E. (1985). ''Traditional Music of the Lao: Kaen Playing and Mawlam Singing in North-east Thailand''. Greenwood Press. {{ISBN|0-313-24765-X}}. * {{en}} Mosel, James N. (1959). ''Sound and Rhythm in Thai and English Verse, Pasa lae Nangsue''. * {{en}} Prayut Wannaudom [https://web.archive.org/web/20041126092616/http://www.commarts.chula.ac.th/revisiting/pdf/35_PRAYU.PDF The Collision between Local Performing Arts and Global Communication, in case Mawlum]. Laaste besoek op 13 Mei 2005. * {{en}} Morton, David (1976). ''The Traditional Music of Thailand''. University of California Press == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{th}} [http://www.thaigov.go.th/ Amptelike webwerf van Thailand se Koninklike Regering] * {{en}} {{th}} [http://www.tourismthailand.org/ Amptelike toerismewerf van Thailand] * {{en}} {{th}} [https://www.parliament.go.th/ Amptelike webwerf van die Thaise Parlement] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Thailand}} | Noord = {{vlagland|Laos}} | Noordoos = {{vlagland|Laos}} | Oos = {{vlagland|Kambodja}} • [[Golf van Thailand]] | Suidoos = [[Golf van Thailand]] | Suid = {{vlagland|Maleisië}} | Suidwes = {{vlagland|Indonesië}} • [[Straat van Malakka]] | Wes = {{vlagland|Mianmar}} | Noordwes = {{vlagland|Mianmar}} }} {{Lande van Asië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Thailand| ]] 5cyskujzg3jp93r6ay37ky1hm7xdas3 0 2416 2974218 2840629 2026-09-30T10:11:08Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[Dennis Haskins]] 2974218 wikitext text/x-wiki {{SeptemberKalender}} '''27 September''' is die 270ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (271ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 95 dae. == Gebeure == [[Lêer:Albert Einstein (Nobel).png|duimnael|90px|Albert Einstein]] [[Lêer:Heckert GNU white.svg|duimnael|90px|GNU-embleem]] * [[1540]] – [[Pous Paulus III]] publiseer die bul ''Regimini militantis ecclesiae'' waarin die orde van die Jesuïte gestig word. * [[1666]] – [[Zacharias Wagenaer]] word deur [[Cornelis van Quaelbergen]] opgevolg as kommandeur van die [[Kaap van Goeie Hoop]]. * [[1819]] – [[Pous Pius VII]] stel Carlos da Cunha e Menezes, patriarg van [[Lissabon]], [[Portugal]] en Cesare Guerrieri Gonzaga, tesourier generaal van die Apostoliese Kamer aan as kardinale. * [[1821]] – [[Meksiko]] verkry sy onafhanklikheid van [[Spanje]], waarmee die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] eindig. * [[1824]] – [[Pous Leo XII]] stel drie nuwe kardinale aan, waaronder Karl Kajetan Gaisruck, aartsbiskop van [[Milaan]]. * [[1825]] – [[Locomotion No 1|''Locomotion'' No. 1]] trek die eerste trein op die openingsdag van die ''Stockton and Darlington Railway'', die eerste spoorvervoermaatskappy om [[lokomotief|stoomlokomotiewe]] te gebruik en passasiers te vervoer. * [[1905]] – [[Albert Einstein]] publiseer 'n artikel oor [[massa]]-[[energie]]-ekwivalensie, wat [[Massa-energieverband|E=mc²]] demonstreer. * [[1939]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Pole]] gee oor aan [[Nazi-Duitsland]] en die [[Sowjetunie]]. * [[1964]] – Die [[BAC TSR-2]], 'n Britse [[bomwerper]], voltooi sy nooiensvlug. * [[1983]] – [[Richard Stallman]] kondig die [[GNU]]-projek aan om 'n [[vrye sagteware|vry]] [[Unix]]-agtige [[bedryfstelsel (inligtingstegnologie)|bedryfstelsel]] te ontwikkel. * [[1988]] – Onder leiding van [[Aung San Suu Kyi]], word die ''National League for Democracy'' in [[Myanmar|Birma]] gestig. * [[1992]] – In reaksie op die aankondiging van 'n ooreenkoms tussen [[President]] [[FW de Klerk]] en [[Nelson Mandela]], kondig [[Mangosuthu Buthelezi]], leier van die [[IVP|Inkatha Vryheidsparty (IVP)]] aan dat sy party die komende grondwetlike samesperkings in [[Suid-Afrika]] sou boikot. * [[1996]] – Die [[Taliban]] verdryf President Burhanuddin Rabbani van [[Afghanistan]] uit [[Kabul]], stel voormalige President Mohammad Najibullah tereg, en vestig die Islamitiese Emiraat van Afghanistan. * [[2020]] – [[Nagorno-Karabach-konflik van 2020|Militêre botsings]] breek uit langs die [[Nagorno-Karabach]]-kontaklyn tussen [[Armenië]] en [[Azerbeidjan]]. * [[2025]] – [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] klop [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]] in die eindstryd met 33–13 en wen sodoende die tiende [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|Vrouerugbywêreldbeker]] in [[Engeland]]. == Geboortes == * [[1389]] – [[Cosimo de' Medici|Cosimo di Giovanni de' Medici]], die "Ouere", Italiaanse bankier, politikus en eerste lid van die bekende [[Medici]]-familie († [[1464]]). * [[1601]] – [[Lodewyk XIII van Frankryk]] († [[1643]]). * [[1657]] – [[Sofia Aleksejewna van Rusland]], regent van die [[Tsaredom van Rusland]] († [[1704]]). * [[1783]] – [[Agustín de Iturbide]], [[Meksiko|Meksikaanse]] bevelvoerder, politikus en keiser († [[1824]]). * [[1858]] – [[Ewald Auguste Esselen]], Prokureur-generaal van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] († [[1918]]). * [[1862]] – Generaal [[Louis Botha]], eerste minister van die [[Unie van Suid-Afrika]] († [[1919]]). * [[1880]] – [[Jacques Thibaud]], Franse violis († [[1953]]). * [[1917]] – [[Lourens Muller]], 'n [[Suid-Afrika]]anse politikus († [[2005]]). * [[1927]] – [[Eli Louw]], Suid-Afrikaanse minister van vervoer en tot 1994 Suid-Afrika se laaste wit speaker († [[2016]]). * [[1945]] – [[Misha Dichter]], Amerikaanse pianis van Pools-Joodse afkoms. * [[1958]] – [[Gerrit Schoonhoven]], Suid-Afrikaanse rolprentvervaardiger, regisseur en akteur († [[2020]]). * [[1964]] – [[Johnny du Plooy]], Suid-Afrikaanse swaargewigbokser († [[2013]]). * [[1974]] – [[Lodewijk Asscher]], Nederlandse politikus van die [[Party van die Arbeid]]. * [[1996]] – [[Astro (kletsrymer)|Astro]], Amerikaanse akteur, kletsrymer en vervaardiger. == Sterftes == * [[1590]] – [[Pous Urbanus VII]], 228ste pous van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] vir 12 dae (15 tot 27 September) (* [[1521]]). * [[1700]] – [[Pous Innocentius XII]], 242ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk van 1691 tot 1700 (* [[1615]]). * [[1940]] – [[Walter Benjamin]], Duits-Joodse Marxistiese kultuurfilosoof. (* [[1892]]). * [[1981]] – [[Robert Montgomery (akteur)|Robert Montgomery]], Amerikaanse akteur (* [[1904]]). * [[2017]] – [[Raymond Buckland]], Britsgebore Amerikaanse skrywer (* [[1934]]). * [[2024]] – [[Hassan Nasrallah]], Libanese geestelike en die sekretaris-generaal van [[Hezbollah]] (* [[1960]]). * [[2026]] – [[Dennis Haskins]], Amerikaanse akteur (* [[1950]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * [[Kategorie:September]] m59edivf5ressk36xc0ph2345ujj7ea 0 3819 2973977 2900280 2026-09-29T17:24:08Z Maria The Scientist 203622 Created by translating the section "Major examples" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376729325|Earthquake]]" 2973977 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Quake epicenters 1963-98.png|duimnael|300x300px|Die episentrum van aardbewings wêreldwyd vanaf 1963–1998.]] [[Lêer:Global plate motion 2008-04-17.jpg|duimnael|300x300px|Wêreldwye bewegings van tektoniese plate.]] 'n '''Aardbewing '''is die waarneembare skud van die [[aarde]] se [[oppervlakte]] as gevolg van die skielike vrystelling van [[energie]] in die [[aardkors]] wat seismiese golwe vrystel. Aardbewings kan gewelddadig genoeg wees om mense rond te gooi en stede totaal te verwoes. Die seismiese aktiwiteit in 'n gebied verwys na die frekwensie, tipe en die omvang van aardbewings wat oor 'n bepaalde tyd voorkom. Aardbewings wek gewoonlik wye openbare belangstelling as gevolg van die verwoesting en lewensverlies wat algemeen daarmee gepaard gaan. Die meeste skade word gewoonlik aangerig deur vallende geboue en brande wat uitbreek. Brandwaterpype word gewoonlik beskadig en daarom woed die brande onverstoord voort. [[Grondverskuiwing]]s en [[sneeustorting]]s kan in sommige gebiede deur aardbewings veroorsaak word en groot skade kan aan ondersese kommunikasiekabels aangerig word, asook groot visvrektes te wyte aan ondersese aardbewings. Aardbewings word gemeet volgens waarnemings op [[Seismograaf|seismograwe]]. Die [[Moment-magnitude-skaal]] is die algemeenste skaal waarvolgens aardbewings groter as sowat 5 vir die totale aarde aangeteken word. Die meertallige aardbewings minder as omvang 5, wat by nasionale [[seismologie]]se waarnemingstasies gemeet word, is meestal op die plaaslike omvangskale gegrond, wat dikwels na verwys word as die [[Richterskaal]]. Die twee skale is numeries eenders.  Omvang 3 is meestal byna onsigbaar of swak en omvang 7 rig ernstige skade oor wye gebiede aan, afhangende van die diepte daarvan. Die grootste aardbewings in menseheugenis was net bietjie meer as 9 gemeet, hoewel daar geen beperkings op die omvang van so 'n aardbewing is nie. Die intensiteit van die skud word gemeet op die aangepaste Mercalliskaal. Hoe vlakker die aardbewing gebeur, hoe meer verwoestend is dit vir huise, geboue en ander strukture.<ref>{{Cite web|url=http://www.crustal.ucsb.edu/outreach/faq.php|title=Earthquake FAQ|publisher=Crustal.ucsb.edu|accessdate=2011-07-24|archive-date=2010-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203020426/http://www.crustal.ucsb.edu/outreach/faq.php|url-status=dead}}</ref> Aardbewings kan ook veroorsaak word deur mynbedrywighede, soos in [[2005]] by [[Stilfontein]] en [[Klerksdorp]] in [[Noordwes]]. Gewoonlik is die werklike beweging baie klein, bv. 'n paar sentimeter of selfs minder, maar dit gebeur so skielik dat die uitwerking op die oppervlakte chaoties kan wees. Oor die algemeen word die woord aardbewing gebruik om enige seismiese gebeurlikheid te beskryf- of dit nou natuurlik- of deur die mens self veroorsaak word- wat seismiese golwe veroorsaak. Aardbewings word in die meeste gevalle veroorsaak deur die skeuring van geologiese verskuiwings, maar ook as gevolg van ander aktiwiteite soos vulkaniese uitbarstings, grondstortings, en kerntoetse. 'n Aardbewing se punt van aanvanklike skeuring word die fokus of hiposentrum genoem. Die episentrum is die punt op grondvlak reg bokant die hiposentrum. Wanneer 'n aardbewing aan 'n kuslyn of onder die see plaasvind, kan daar 'n reuse getygolf, of [[tsoenami]], ontstaan. Hierdie golwe kan ontsaglike skade aan laagliggende kuslyne veroorsaak. Aardbewings kom in sommige dele van die aarde meer dikwels as in ander voor. Die gebiede wat die meeste geraak word lê langs 'n omvangryke gordel wat feitlik oor die hele aarde strek. Hierdie gevaargebiede kan nagespeur word vanaf die weskus van [[Suid-Amerika]], oor [[Sentraal-Amerika]] en die [[Karibiese See|Karibiese eilande]] en verder noordwaarts met die [[Stille Oseaan]] tot langs die weskus van [[Noord-Amerika]]. Daarna swaai die gordel weswaarts weg deur die [[Aleoetiese Eilande]] na [[Asië]] en omspan die hele ooste en suidooste van Asië met die aanliggende eilande, om daarna weer weswaarts uit te dy na die [[Middellandse See|Mediterreense]] streke en na Suid-[[Europa]]. == Natuurlike aardbewings == [[Lêer:Fault types.svg|duimnael|upright|Soorte van verskuiwingslyne<br />A. tref-gly<br />B. normale<br />C. omgekeerde (stukrag)]] Tektoniese aardbewings gebeur op enige plek in die wêreld waar daar genoegsame elastiese vervormingsenergie opgegaar is om  fraktuur-voortplanting langs verskuiwingslyne af te dryf. Die sye van 'n verskuiwingslyn  beweeg net gladweg en seismies by mekaar verby as daar nie enige onreëlmatighede of afwykings langs verskuiwingsoppervlakte voorkom wat die wrywingsweerstand vererger nie. Die meeste verskuiwingslyne het sulke afwykings en dit veroorsaak 'n soort van vassteek-glygedrag. Wanneer 'n lyn vassteek veroorsaak die voortdurende relatiewe beweging tussen die lyne toenemende druk en word daar dus vervormingsenergie rondom die verskuiwingslyn se oppervlakte opgegaar. Dit duur voort totdat die druk genoeg deur die hewigheid van die energie breek, en dan bied dit ruimte vir die lyn om skielik oor die vasgekeerde lyn te breek. Dit stel dan die opgegaarde energie vry.<ref name="Ohnaka">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bp0gAwAAQBAJ&pg=PA234|title=The Physics of Rock Failure and Earthquakes|publisher=Cambridge University Press|author=Ohnaka, M.|year=2013|pages=148|isbn=978-1-107-35533-0}}</ref> Dié energie word as 'n kombinasie van uitgestraalde elastiese vervormingsenergie, seismiese golwe, wrywingskragverwarming van die lynoppervlakte, en rotskrake vrygelaat, wat 'n aardbewing veroorsaak. Die meeste van 'n aardbewing se energie word gebruik om die aardbewing se krake groter te maak of dit om te skakel na hitte-geleide wrywing. Aardbewings verlaag dus die aarde se beskikbare elastiese potensiële energie en verhoog sy temperatuur, hoewel hierdie veranderings nie belangrik is, in vergelyking met die geleidende en konvektiewe vloei van hitte uit die diepte van die aarde.<ref name="USGS1">{{cite web |last=Spence |first=William |author2=S. A. Sipkin |author3=G. L. Choy |title=Measuring the Size of an Earthquake |publisher=United States Geological Survey |year=1989 |url=http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |access-date=3 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |archive-date=1 September 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Aardbewings se soort van verskuiwingslyne === Daar is drie hooftipes van lyne, wat almal 'n sort van verskuiwingslyn is, wat almal 'n interplate aardbewing kan veroorsaak: normale, omgekeerde (stukrag) en tref-gly. Normale en omgekeerde verskuiwing is voorbeelde van afwip en gly, waar die verplasing langs die verskuiwing is in die rigting van 'n dip en die beweging daarop vertikaal geskied. Normale verskuiwings gebeur normaalweg in gebiede waar die kors gestut word soos by 'n uiteenlopende grens. Omgekeerde verskuiwings gebeur in gebiede waar die kors verkort is, soos by 'n uiteenlopende grens. Tref-gly-verskuiwings is steil strukture waar die twee kante van die verskuiwing, horisontaal by mekaar verby gly. Baie aardbewings word veroorsaak deur die beweging van verskuiwings met komponente van beide dip-gly en tref-gly. Dit staan bekend as skuinsgly. === Aardbewings en vulkaniese aktiwiteite === Aardbewings kom dikwels in vulkaanstreke voor en word veroorsaak deur beide die [[plaattektoniek]] en die beweging van [[magma]] in [[Vulkaan|vulkane]]. Sulke aardbewings kan dien as vooraf waarskuwings van vulkaniese uitbarstings, soos met die uitbarsting van [[Mount Saint Helens]] in 1980. ==== Naskokke ==== 'n Naskok is 'n aardbewing wat na 'n vorige een, die hoof-aardbewing- gebeur. 'n Naskok is in dieselfde gebied as die hoof een, maar altyd van minder omvang. Wanneer 'n naskok erger as die eerste een is, word die naskok as die hoofskok beskou en die oorsponklike eerste skok as 'n voorskok gedokumenteer. Naskokke vorm as die kors rondom die verplaasde verskuiwingslyne wat aanpas by die uitwerking van die hoofskok.<ref name="WAAFEC">{{Cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/step/explain.php|title=What are Aftershocks, Foreshocks, and Earthquake Clusters?}}</ref> ==== Aardbewingswerms ==== Aardbewingswerms is 'n reeks van aardbewings wat 'n spesifieke gebied in 'n kort tyd tref. Dit is anders as die aardbewings wat met naskokke opgevolg word omdat nie een van 'n rits sulke bewings eintlik die hoofskok is nie, daarom het nie enige van sulke opvolgbewings 'n groter omvang as enige van die ander nie. 'n Voorbeeld hiervan is die swerm wat die [[Yellowstone Nasionale Park]] in 2004 getref het.<ref>{{cite web |url=http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html |title=Earthquake Swarms at Yellowstone |publisher=United States Geological Survey |access-date=15 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210065858/http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html |archive-date=10 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Augustus 2012 tref so 'n aardbewingswerm suid-Kalifornië se Imperial Valley wat die ergste geval in die gebied sedert die 1970's was.<ref>{{cite web |last=Duke |first=Alan |title=Quake 'swarm' shakes Southern California |url=http://www.cnn.com/2012/08/26/us/california-quake-swarm/index.html?hpt=hp_t3 |publisher=CNN |access-date=27 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312115924/http://www.cnn.com/2012/08/26/us/california-quake-swarm/index.html?hpt=hp_t3 |archive-date=12 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Soms gebeur 'n sogenaamde aardbewingstorm waar die aardbewing die verskuiwinglyn in trosse tref, wat elkeen deur die skok of stresverspreiding van die voorafgaande aardbewings ontketen is. Soortgelyk aan naskokke, maar in segmente van verskuiwingslyne gebind, gebeur sulke storms deur die jare, met die aardbewings wat opvolg, en wat netso verwoestend as die voriges is. Sulke patrone het voorgekom in die paar dosyn aardbewings wat die Noord-Anatoliese Lyn in die twintigste eeu in Turkye getref het.<ref>{{Cite journal|title=Poseidon's Horses: Plate Tectonics and Earthquake Storms in the Late Bronze Age Aegean and Eastern Mediterranean|journal=Journal of Archaeological Science|year=2000|author=Amos Nur|issn=0305-4403|volume=27|issue=1|pages=43–63|url=http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf|doi=10.1006/jasc.1999.0431|last2=Cline|first2=Eric H.|access-date=12 April 2016|archive-date=25 Maart 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325050459/http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2003/earthquakestorms.shtml |title=Earthquake Storms |work=Horizon (BBC TV-reeks |date=1 April 2003 |access-date=2 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016045550/http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2003/earthquakestorms.shtml |archive-date=16 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Omvang en reëlmaat wat aardbewings voorkom == Na raming is daar sowat 500 000 aardbewings per jaar, wat met die bestaande instrumente waargeneem word. Sowat 100 000 hiervan kan deur mense gevoel word.<ref name="usgsfacts">{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php |title=Earthquake Facts |publisher=United States Geological Survey |access-date=25 April 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008095838/https://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php |archive-date=8 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="wp100414">{{Cite news|first=Margaret Webb|last=Pressler|title=More earthquakes than usual? Not really.|url=|work=KidsPost|publisher=Washington Post|location=Washington Post|pages=C10|date=14 April 2010|id=|accessdate=}}</ref> Geringe aardbewings gebeur gereeld oor die wêreld op plekke soos [[Kalifornië]] en [[Alaska]] in die Verenigde State, asook in [[El Salvador]], [[Meksiko]], [[Guatemala]], [[Chili]], [[Peru]], [[Indonesië]], [[Iran]], [[Pakistan]], die [[Asore]] in [[Portugal]], [[Turkye]], [[Nieu-Seeland]], [[Griekeland]], [[Italië]], [[Indië]], [[Nepal]] en [[Japan]], maar aardbewings kan inderdaad op enige plek gebeur.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/ |title=Earthquake Hazards Program |publisher=United States Geological Survey |access-date=14 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428094905/https://earthquake.usgs.gov/ |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Groter aardbewings is seldsamer, die verhouding is eksponensieël; byvoorbeeld, daar gebeur rofweg tien keer aardbewings groter as omvang 4 in 'n spesifieke tydperiode as aardbewings groter as omvang 5.<ref>{{Cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php |title=USGS Earthquake statistics table based on data since 1900 |access-date=12 April 2016 |archive-date=25 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141919/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php%20 |url-status=dead }}</ref> Die aantal seismiese stasies het sedert die 350 in 1931 tot duisende stasies gegroei, en meer aardbewings word deesdae aangemeld as in die verlede. Dit is egter nie soseer oor die meer waarnemingstasies nie, maar eerder oor die reuse verbetering van die instrumente. Amerikaanse geologiese navorsing raam dat, sedert 1900, daar 'n gemiddeld van 18 groot aardbewings (omvang 7.0-7.9) en een reuse bewing (omvang 8.0 en groter) per jaar voorgekom het, en dat hierdie gemiddeld relatief stabiel is.<ref>{{cite web |title=Common Myths about Earthquakes |url=http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6&faqID=110 |publisher=United States Geological Survey |access-date=14 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509070602/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6 |archive-date=9 Mei 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die aantal groot aardbewings per jaar het in die afgelope paar jaar afgeneem, hoewel dit moontlik eerder 'n statistiese skommeling as 'n sistematiese neiging is.<ref>[http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php Are Earthquakes Really on the Increase?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714101150/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php |date=14 Julie 2014 }}, USGS Science of Changing World.</ref> Meer gedetaileerde statistiek oor die grootte en reëlmaat van aardbewings kan by die United States Geological Survey (USGS) gekry word.<ref>{{Cite web|title=Earthquake Facts and Statistics: Are earthquakes increasing?|url=http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html|publisher=United States Geological Survey|accessdate=2006-08-14|archive-date=2006-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20060812060818/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html|url-status=dead}}</ref>  'n Onlangse toename in die aantal groot aardbewings wat aangeteken is, kan verduidelik word aan die hand van 'n sikliese patroon van periodes van intense tektoniese bedrywighede, afgewissel met lang periodes van lae-intensiteit. Die akkurate meting en dokumentering van aardbewings het eers in 1900 begin en dit is dus nog te vroeg om kategories te verklaar dat dit inderdaad die geval is.<ref>[http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ The 10 biggest earthquakes in history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930084024/http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ |date=30 September 2013 }}, Australian Geographic, March 14, 2011.</ref> ==Sterbewing== ’n Sterbewing is ’n [[astrofisika|astrofisiese]] verskynsel wat plaasvind wanneer die kors van ’n [[neutronster]] ’n skielike aanpassing ondergaan, soortgelyk aan ’n aardbewing op Aarde.<ref>{{Citation |last1=Antonelli |first1=Marco |title=Astrophysics in the XXI Century with Compact Stars |date=November 2022 |pages=219–281 |arxiv=2301.12769 |last2=Montoli |first2=Alessandro |last3=Pizzochero |first3=Pierre|chapter=Insights into the Physics of Neutron Star Interiors from Pulsar Glitches |doi=10.1142/9789811220944_0007 |isbn=978-981-12-2093-7 |s2cid=256390487 }}</ref> Sterbewings word vermoedelik deur twee verskillende meganismes veroorsaak: Die eerste is die enorme spanning wat op die oppervlak van die neutronster uitgeoefen word as gevolg van draaie in die ultrakragtige binneste [[magneetveld]]e. ’n Tweede oorsaak is die gevolge van vertraagde rotasie. Soos die neutronster lineêre snelheid verloor as gevolg van die verlies aan energie vanweë sy rotasie as ’n [[magnetiese dipool]], bou die kors ’n enorme hoeveelheid spanning op. Sodra hierdie spanning ’n sekere drempel oorskry, pas die ster homself aan na ’n vorm wat nader aan ’n nieroterende ewewig lê: ’n perfekte sfeer. Die werklike verandering is na raming van die [[grootteorde]] van mikrometers of minder, en vind plaas in minder as ’n miljoenste van ’n sekonde. Die grootste aangetekende sterbewing is op 27 Desember 2004 waargeneem by die [[magnetar|ultrakompakte steroorblyfsel]] [[SGR&nbsp;1806-20]].<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/1321-biggest-starquake.html|title=The Biggest Starquake Ever|website=space.com|date=18 July 2005 |access-date=8 April 2018}}</ref> Die bewing, wat 50&nbsp;000 ligjare van die Aarde af plaasgevind het, het gammastrale vrygestel wat gelykstaande is aan 10³⁷&nbsp;kW. As dit binne ’n afstand van 10&nbsp;ligjare van die Aarde plaasgevind het, sou die bewing moontlik ’n massauitwissing op Aarde kon veroorsaak het.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4278005.stm | work=[[BBC News]] | title=Huge 'star-quake' rocks Milky Way | date=18 February 2005}}</ref> == Lees ook == * [[Asteroseismologie]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Major examples == [[File:Map_of_earthquakes_1900-.svg|duimnael| Aardbewings (M6.0+) sedert 1900 tot 2017]] [[File:USGS_magnitude_8_earthquakes_since_1900.svg|duimnael| Aardbewings van magnitude 8.0 en groter van 1900 tot 2018. Die skynbare 3D-volumes van die borrels is lineêr eweredig aan hul onderskeie sterflikhede. <ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|title=USGS: Magnitude 8 and Greater Earthquakes Since 1900|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414014457/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|archive-date=April 14, 2016}}</ref>]] Een van die mees verwoestende aardbewings in die opgetekende geskiedenis was die Shaanxi-aardbewing van 1556, wat op 23 Januarie 1556 in Shaanxi, China, plaasgevind het. Meer as 100 000 mense het gesterf, en die streek het daarna nog tot 730 000 mense verloor as gevolg van emigrasie, pes en hongersnood. <ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php|title=Earthquakes with 50,000 or More Deaths|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101175733/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php|archive-date=November 1, 2009}}</ref> Die meeste huise in die gebied was yaodongs — wonings wat uit lössheuwels gekerf is — en baie slagoffers is dood toe hierdie strukture ineengestort het. Die Tangshan-aardbewing van 1976, wat tussen 240 000 en 655 000 mense se lewens geëis het, was die dodelikste van die 20ste eeu. <ref>Spignesi, Stephen J. (2005). ''Catastrophe!: The 100 Greatest Disasters of All Time''. {{ISBN|0-8065-2558-4}}</ref> Die aardbewing in Chili in 1960 is die grootste aardbewing wat nog op 'n seismograaf gemeet is; dit het op 22 Mei 1960 'n magnitude van 9,5 bereik.<ref name="usgsfacts">{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/natural-hazards/earthquake-hazards/science/cool-earthquake-facts|title=Cool Earthquake Facts|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420165152/https://www.usgs.gov/natural-hazards/earthquake-hazards/science/cool-earthquake-facts|archive-date=2021-04-20|access-date=2021-04-21}}</ref> Die episentrum daarvan was naby Cañete, Chili. Die energie wat vrygestel is, was ongeveer twee keer soveel as dié van die volgende kragtigste aardbewing, die Goeie Vrydag-aardbewing. (27 Maart 1964), wat in Prince William Sound, Alaska, gesentreer was. <ref>{{Cite web|url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf|title=The Energy Release in Great Earthquakes|last=Kanamori Hiroo|publisher=Journal of Geophysical Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf|archive-date=2010-07-23|access-date=2010-10-10}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php|title=How Much Bigger?|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607144219/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php|archive-date=2011-06-07|access-date=2010-10-10}}</ref> Die tien grootste aangetekende aardbewings was almal megaskuif-aardbewings; van hierdie tien is slegs die Indiese Oseaan-aardbewing van 2004 egter ook een van die dodelikste aardbewings in die geskiedenis. Aardbewings wat die grootste lewensverlies veroorsaak het, was wel kragtig, maar was veral dodelik vanweë hul nabyheid aan digbevolkte gebiede of die oseaan, waar aardbewings dikwels tsoenami's veroorsaak wat gemeenskappe duisende kilometers ver kan verwoes. Streke met die grootste risiko vir lewensverlies sluit gebiede in waar aardbewings relatief skaars maar kragtig is, asook arm streke met laks, onafdwingbare of geen seismiese boukodes nie.<div style="display:inline-table; vertical-align:top;"> {{Owidslider | start = 2024 | list = Template:OWID/Significant earthquakes#gallery | location = commons | caption = | title = | file = [[File:significant earthquakes, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|Significant earthquakes]] | startingView = World }} </div> == Bronne == * Deborah R. Coen. ''The Earthquake Observers: Disaster Science From Lisbon to Richter'' (University of Chicago Press; 2012) 348 pages; explores both scientific and popular coverage * Donald Hyndman, David Hyndman (2009). "Chapter 3: Earthquakes and their causes". [https://books.google.com/?id=8jg5oRWHXmcC&pg=PT54&q= ''Natural Hazards and Disasters''] (2nd ed.). Brooks/Cole: Cengage Learning. {{ISBN|0-495-31667-9}}. == Eksterne skakels == * [http://earthquake.usgs.gov/ Earthquake Hazards Program] of the U.S. Geological Survey * [http://www.emsc-csem.org/ European-Mediterranean Seismological Centre] * [http://www.seismosoc.org/ Seismological Society of America] * [http://www.iris.edu/ Incorporated Research Institutions for Seismology] ** [http://www.iris.edu/dms/seismon.htm IRIS Seismic Monitor – Recent Earthquakes] * [[dmoz:Science/Earth Sciences/Geophysics/Earthquakes/|Open Directory – Earthquakes]] * [http://www.mnn.com/earth-matters/wilderness-resources/stories/world-earthquake-map-captures-every-rumble-since-1898 World earthquake map captures every rumble since 1898] —Mother Nature Network (MNN) (29 June 2012) * [http://tools.niehs.nih.gov/wetp/public/hasl_get_blob.cfm?ID=7619 NIEHS Earthquake Response Training Tool: Protecting Yourself While Responding to Earthquakes] * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/emres/earthquake.html CDC – NIOSH Earthquake Cleanup and Response Resources] * [http://www.en.vedur.is/ Icelandic Meteorological Office website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410012939/http://en.vedur.is/ |date=10 April 2016 }} Shows current seismic and volcanic activity in Iceland {{Normdata}} [[Kategorie:Aardbewings| ]] [[Kategorie:Seismologie]] kghwjclhatg0bpxwi8e5rrc0ldzahhr 2974004 2973977 2026-09-29T18:10:20Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Maria The Scientist|Maria The Scientist]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2900280 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Quake epicenters 1963-98.png|duimnael|300x300px|Die episentrum van aardbewings wêreldwyd vanaf 1963–1998.]] [[Lêer:Global plate motion 2008-04-17.jpg|duimnael|300x300px|Wêreldwye bewegings van tektoniese plate.]] 'n '''Aardbewing '''is die waarneembare skud van die [[aarde]] se [[oppervlakte]] as gevolg van die skielike vrystelling van [[energie]] in die [[aardkors]] wat seismiese golwe vrystel. Aardbewings kan gewelddadig genoeg wees om mense rond te gooi en stede totaal te verwoes. Die seismiese aktiwiteit in 'n gebied verwys na die frekwensie, tipe en die omvang van aardbewings wat oor 'n bepaalde tyd voorkom. Aardbewings wek gewoonlik wye openbare belangstelling as gevolg van die verwoesting en lewensverlies wat algemeen daarmee gepaard gaan. Die meeste skade word gewoonlik aangerig deur vallende geboue en brande wat uitbreek. Brandwaterpype word gewoonlik beskadig en daarom woed die brande onverstoord voort. [[Grondverskuiwing]]s en [[sneeustorting]]s kan in sommige gebiede deur aardbewings veroorsaak word en groot skade kan aan ondersese kommunikasiekabels aangerig word, asook groot visvrektes te wyte aan ondersese aardbewings. Aardbewings word gemeet volgens waarnemings op [[Seismograaf|seismograwe]]. Die [[Moment-magnitude-skaal]] is die algemeenste skaal waarvolgens aardbewings groter as sowat 5 vir die totale aarde aangeteken word. Die meertallige aardbewings minder as omvang 5, wat by nasionale [[seismologie]]se waarnemingstasies gemeet word, is meestal op die plaaslike omvangskale gegrond, wat dikwels na verwys word as die [[Richterskaal]]. Die twee skale is numeries eenders.  Omvang 3 is meestal byna onsigbaar of swak en omvang 7 rig ernstige skade oor wye gebiede aan, afhangende van die diepte daarvan. Die grootste aardbewings in menseheugenis was net bietjie meer as 9 gemeet, hoewel daar geen beperkings op die omvang van so 'n aardbewing is nie. Die intensiteit van die skud word gemeet op die aangepaste Mercalliskaal. Hoe vlakker die aardbewing gebeur, hoe meer verwoestend is dit vir huise, geboue en ander strukture.<ref>{{Cite web|url=http://www.crustal.ucsb.edu/outreach/faq.php|title=Earthquake FAQ|publisher=Crustal.ucsb.edu|accessdate=2011-07-24|archive-date=2010-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203020426/http://www.crustal.ucsb.edu/outreach/faq.php|url-status=dead}}</ref> Aardbewings kan ook veroorsaak word deur mynbedrywighede, soos in [[2005]] by [[Stilfontein]] en [[Klerksdorp]] in [[Noordwes]]. Gewoonlik is die werklike beweging baie klein, bv. 'n paar sentimeter of selfs minder, maar dit gebeur so skielik dat die uitwerking op die oppervlakte chaoties kan wees. Oor die algemeen word die woord aardbewing gebruik om enige seismiese gebeurlikheid te beskryf- of dit nou natuurlik- of deur die mens self veroorsaak word- wat seismiese golwe veroorsaak. Aardbewings word in die meeste gevalle veroorsaak deur die skeuring van geologiese verskuiwings, maar ook as gevolg van ander aktiwiteite soos vulkaniese uitbarstings, grondstortings, en kerntoetse. 'n Aardbewing se punt van aanvanklike skeuring word die fokus of hiposentrum genoem. Die episentrum is die punt op grondvlak reg bokant die hiposentrum. Wanneer 'n aardbewing aan 'n kuslyn of onder die see plaasvind, kan daar 'n reuse getygolf, of [[tsoenami]], ontstaan. Hierdie golwe kan ontsaglike skade aan laagliggende kuslyne veroorsaak. Aardbewings kom in sommige dele van die aarde meer dikwels as in ander voor. Die gebiede wat die meeste geraak word lê langs 'n omvangryke gordel wat feitlik oor die hele aarde strek. Hierdie gevaargebiede kan nagespeur word vanaf die weskus van [[Suid-Amerika]], oor [[Sentraal-Amerika]] en die [[Karibiese See|Karibiese eilande]] en verder noordwaarts met die [[Stille Oseaan]] tot langs die weskus van [[Noord-Amerika]]. Daarna swaai die gordel weswaarts weg deur die [[Aleoetiese Eilande]] na [[Asië]] en omspan die hele ooste en suidooste van Asië met die aanliggende eilande, om daarna weer weswaarts uit te dy na die [[Middellandse See|Mediterreense]] streke en na Suid-[[Europa]]. == Natuurlike aardbewings == [[Lêer:Fault types.svg|duimnael|upright|Soorte van verskuiwingslyne<br />A. tref-gly<br />B. normale<br />C. omgekeerde (stukrag)]] Tektoniese aardbewings gebeur op enige plek in die wêreld waar daar genoegsame elastiese vervormingsenergie opgegaar is om  fraktuur-voortplanting langs verskuiwingslyne af te dryf. Die sye van 'n verskuiwingslyn  beweeg net gladweg en seismies by mekaar verby as daar nie enige onreëlmatighede of afwykings langs verskuiwingsoppervlakte voorkom wat die wrywingsweerstand vererger nie. Die meeste verskuiwingslyne het sulke afwykings en dit veroorsaak 'n soort van vassteek-glygedrag. Wanneer 'n lyn vassteek veroorsaak die voortdurende relatiewe beweging tussen die lyne toenemende druk en word daar dus vervormingsenergie rondom die verskuiwingslyn se oppervlakte opgegaar. Dit duur voort totdat die druk genoeg deur die hewigheid van die energie breek, en dan bied dit ruimte vir die lyn om skielik oor die vasgekeerde lyn te breek. Dit stel dan die opgegaarde energie vry.<ref name="Ohnaka">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bp0gAwAAQBAJ&pg=PA234|title=The Physics of Rock Failure and Earthquakes|publisher=Cambridge University Press|author=Ohnaka, M.|year=2013|pages=148|isbn=978-1-107-35533-0}}</ref> Dié energie word as 'n kombinasie van uitgestraalde elastiese vervormingsenergie, seismiese golwe, wrywingskragverwarming van die lynoppervlakte, en rotskrake vrygelaat, wat 'n aardbewing veroorsaak. Die meeste van 'n aardbewing se energie word gebruik om die aardbewing se krake groter te maak of dit om te skakel na hitte-geleide wrywing. Aardbewings verlaag dus die aarde se beskikbare elastiese potensiële energie en verhoog sy temperatuur, hoewel hierdie veranderings nie belangrik is, in vergelyking met die geleidende en konvektiewe vloei van hitte uit die diepte van die aarde.<ref name="USGS1">{{cite web |last=Spence |first=William |author2=S. A. Sipkin |author3=G. L. Choy |title=Measuring the Size of an Earthquake |publisher=United States Geological Survey |year=1989 |url=http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |access-date=3 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |archive-date=1 September 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Aardbewings se soort van verskuiwingslyne === Daar is drie hooftipes van lyne, wat almal 'n sort van verskuiwingslyn is, wat almal 'n interplate aardbewing kan veroorsaak: normale, omgekeerde (stukrag) en tref-gly. Normale en omgekeerde verskuiwing is voorbeelde van afwip en gly, waar die verplasing langs die verskuiwing is in die rigting van 'n dip en die beweging daarop vertikaal geskied. Normale verskuiwings gebeur normaalweg in gebiede waar die kors gestut word soos by 'n uiteenlopende grens. Omgekeerde verskuiwings gebeur in gebiede waar die kors verkort is, soos by 'n uiteenlopende grens. Tref-gly-verskuiwings is steil strukture waar die twee kante van die verskuiwing, horisontaal by mekaar verby gly. Baie aardbewings word veroorsaak deur die beweging van verskuiwings met komponente van beide dip-gly en tref-gly. Dit staan bekend as skuinsgly. === Aardbewings en vulkaniese aktiwiteite === Aardbewings kom dikwels in vulkaanstreke voor en word veroorsaak deur beide die [[plaattektoniek]] en die beweging van [[magma]] in [[Vulkaan|vulkane]]. Sulke aardbewings kan dien as vooraf waarskuwings van vulkaniese uitbarstings, soos met die uitbarsting van [[Mount Saint Helens]] in 1980. ==== Naskokke ==== 'n Naskok is 'n aardbewing wat na 'n vorige een, die hoof-aardbewing- gebeur. 'n Naskok is in dieselfde gebied as die hoof een, maar altyd van minder omvang. Wanneer 'n naskok erger as die eerste een is, word die naskok as die hoofskok beskou en die oorsponklike eerste skok as 'n voorskok gedokumenteer. Naskokke vorm as die kors rondom die verplaasde verskuiwingslyne wat aanpas by die uitwerking van die hoofskok.<ref name="WAAFEC">{{Cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/step/explain.php|title=What are Aftershocks, Foreshocks, and Earthquake Clusters?}}</ref> ==== Aardbewingswerms ==== Aardbewingswerms is 'n reeks van aardbewings wat 'n spesifieke gebied in 'n kort tyd tref. Dit is anders as die aardbewings wat met naskokke opgevolg word omdat nie een van 'n rits sulke bewings eintlik die hoofskok is nie, daarom het nie enige van sulke opvolgbewings 'n groter omvang as enige van die ander nie. 'n Voorbeeld hiervan is die swerm wat die [[Yellowstone Nasionale Park]] in 2004 getref het.<ref>{{cite web |url=http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html |title=Earthquake Swarms at Yellowstone |publisher=United States Geological Survey |access-date=15 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210065858/http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html |archive-date=10 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Augustus 2012 tref so 'n aardbewingswerm suid-Kalifornië se Imperial Valley wat die ergste geval in die gebied sedert die 1970's was.<ref>{{cite web |last=Duke |first=Alan |title=Quake 'swarm' shakes Southern California |url=http://www.cnn.com/2012/08/26/us/california-quake-swarm/index.html?hpt=hp_t3 |publisher=CNN |access-date=27 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312115924/http://www.cnn.com/2012/08/26/us/california-quake-swarm/index.html?hpt=hp_t3 |archive-date=12 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Soms gebeur 'n sogenaamde aardbewingstorm waar die aardbewing die verskuiwinglyn in trosse tref, wat elkeen deur die skok of stresverspreiding van die voorafgaande aardbewings ontketen is. Soortgelyk aan naskokke, maar in segmente van verskuiwingslyne gebind, gebeur sulke storms deur die jare, met die aardbewings wat opvolg, en wat netso verwoestend as die voriges is. Sulke patrone het voorgekom in die paar dosyn aardbewings wat die Noord-Anatoliese Lyn in die twintigste eeu in Turkye getref het.<ref>{{Cite journal|title=Poseidon's Horses: Plate Tectonics and Earthquake Storms in the Late Bronze Age Aegean and Eastern Mediterranean|journal=Journal of Archaeological Science|year=2000|author=Amos Nur|issn=0305-4403|volume=27|issue=1|pages=43–63|url=http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf|doi=10.1006/jasc.1999.0431|last2=Cline|first2=Eric H.|access-date=12 April 2016|archive-date=25 Maart 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325050459/http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2003/earthquakestorms.shtml |title=Earthquake Storms |work=Horizon (BBC TV-reeks |date=1 April 2003 |access-date=2 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016045550/http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2003/earthquakestorms.shtml |archive-date=16 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Omvang en reëlmaat wat aardbewings voorkom == Na raming is daar sowat 500 000 aardbewings per jaar, wat met die bestaande instrumente waargeneem word. Sowat 100 000 hiervan kan deur mense gevoel word.<ref name="usgsfacts">{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php |title=Earthquake Facts |publisher=United States Geological Survey |access-date=25 April 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008095838/https://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php |archive-date=8 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="wp100414">{{Cite news|first=Margaret Webb|last=Pressler|title=More earthquakes than usual? Not really.|url=|work=KidsPost|publisher=Washington Post|location=Washington Post|pages=C10|date=14 April 2010|id=|accessdate=}}</ref> Geringe aardbewings gebeur gereeld oor die wêreld op plekke soos [[Kalifornië]] en [[Alaska]] in die Verenigde State, asook in [[El Salvador]], [[Meksiko]], [[Guatemala]], [[Chili]], [[Peru]], [[Indonesië]], [[Iran]], [[Pakistan]], die [[Asore]] in [[Portugal]], [[Turkye]], [[Nieu-Seeland]], [[Griekeland]], [[Italië]], [[Indië]], [[Nepal]] en [[Japan]], maar aardbewings kan inderdaad op enige plek gebeur.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/ |title=Earthquake Hazards Program |publisher=United States Geological Survey |access-date=14 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428094905/https://earthquake.usgs.gov/ |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Groter aardbewings is seldsamer, die verhouding is eksponensieël; byvoorbeeld, daar gebeur rofweg tien keer aardbewings groter as omvang 4 in 'n spesifieke tydperiode as aardbewings groter as omvang 5.<ref>{{Cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php |title=USGS Earthquake statistics table based on data since 1900 |access-date=12 April 2016 |archive-date=25 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141919/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php%20 |url-status=dead }}</ref> Die aantal seismiese stasies het sedert die 350 in 1931 tot duisende stasies gegroei, en meer aardbewings word deesdae aangemeld as in die verlede. Dit is egter nie soseer oor die meer waarnemingstasies nie, maar eerder oor die reuse verbetering van die instrumente. Amerikaanse geologiese navorsing raam dat, sedert 1900, daar 'n gemiddeld van 18 groot aardbewings (omvang 7.0-7.9) en een reuse bewing (omvang 8.0 en groter) per jaar voorgekom het, en dat hierdie gemiddeld relatief stabiel is.<ref>{{cite web |title=Common Myths about Earthquakes |url=http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6&faqID=110 |publisher=United States Geological Survey |access-date=14 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509070602/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6 |archive-date=9 Mei 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die aantal groot aardbewings per jaar het in die afgelope paar jaar afgeneem, hoewel dit moontlik eerder 'n statistiese skommeling as 'n sistematiese neiging is.<ref>[http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php Are Earthquakes Really on the Increase?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714101150/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php |date=14 Julie 2014 }}, USGS Science of Changing World.</ref> Meer gedetaileerde statistiek oor die grootte en reëlmaat van aardbewings kan by die United States Geological Survey (USGS) gekry word.<ref>{{Cite web|title=Earthquake Facts and Statistics: Are earthquakes increasing?|url=http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html|publisher=United States Geological Survey|accessdate=2006-08-14|archive-date=2006-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20060812060818/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html|url-status=dead}}</ref>  'n Onlangse toename in die aantal groot aardbewings wat aangeteken is, kan verduidelik word aan die hand van 'n sikliese patroon van periodes van intense tektoniese bedrywighede, afgewissel met lang periodes van lae-intensiteit. Die akkurate meting en dokumentering van aardbewings het eers in 1900 begin en dit is dus nog te vroeg om kategories te verklaar dat dit inderdaad die geval is.<ref>[http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ The 10 biggest earthquakes in history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930084024/http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ |date=30 September 2013 }}, Australian Geographic, March 14, 2011.</ref> ==Sterbewing== ’n Sterbewing is ’n [[astrofisika|astrofisiese]] verskynsel wat plaasvind wanneer die kors van ’n [[neutronster]] ’n skielike aanpassing ondergaan, soortgelyk aan ’n aardbewing op Aarde.<ref>{{Citation |last1=Antonelli |first1=Marco |title=Astrophysics in the XXI Century with Compact Stars |date=November 2022 |pages=219–281 |arxiv=2301.12769 |last2=Montoli |first2=Alessandro |last3=Pizzochero |first3=Pierre|chapter=Insights into the Physics of Neutron Star Interiors from Pulsar Glitches |doi=10.1142/9789811220944_0007 |isbn=978-981-12-2093-7 |s2cid=256390487 }}</ref> Sterbewings word vermoedelik deur twee verskillende meganismes veroorsaak: Die eerste is die enorme spanning wat op die oppervlak van die neutronster uitgeoefen word as gevolg van draaie in die ultrakragtige binneste [[magneetveld]]e. ’n Tweede oorsaak is die gevolge van vertraagde rotasie. Soos die neutronster lineêre snelheid verloor as gevolg van die verlies aan energie vanweë sy rotasie as ’n [[magnetiese dipool]], bou die kors ’n enorme hoeveelheid spanning op. Sodra hierdie spanning ’n sekere drempel oorskry, pas die ster homself aan na ’n vorm wat nader aan ’n nieroterende ewewig lê: ’n perfekte sfeer. Die werklike verandering is na raming van die [[grootteorde]] van mikrometers of minder, en vind plaas in minder as ’n miljoenste van ’n sekonde. Die grootste aangetekende sterbewing is op 27 Desember 2004 waargeneem by die [[magnetar|ultrakompakte steroorblyfsel]] [[SGR&nbsp;1806-20]].<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/1321-biggest-starquake.html|title=The Biggest Starquake Ever|website=space.com|date=18 July 2005 |access-date=8 April 2018}}</ref> Die bewing, wat 50&nbsp;000 ligjare van die Aarde af plaasgevind het, het gammastrale vrygestel wat gelykstaande is aan 10³⁷&nbsp;kW. As dit binne ’n afstand van 10&nbsp;ligjare van die Aarde plaasgevind het, sou die bewing moontlik ’n massauitwissing op Aarde kon veroorsaak het.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4278005.stm | work=[[BBC News]] | title=Huge 'star-quake' rocks Milky Way | date=18 February 2005}}</ref> == Lees ook == * [[Asteroseismologie]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * Deborah R. Coen. ''The Earthquake Observers: Disaster Science From Lisbon to Richter'' (University of Chicago Press; 2012) 348 pages; explores both scientific and popular coverage * Donald Hyndman, David Hyndman (2009). "Chapter 3: Earthquakes and their causes". [https://books.google.com/?id=8jg5oRWHXmcC&pg=PT54&q= ''Natural Hazards and Disasters''] (2nd ed.). Brooks/Cole: Cengage Learning. {{ISBN|0-495-31667-9}}. == Eksterne skakels == * [http://earthquake.usgs.gov/ Earthquake Hazards Program] of the U.S. Geological Survey * [http://www.emsc-csem.org/ European-Mediterranean Seismological Centre] * [http://www.seismosoc.org/ Seismological Society of America] * [http://www.iris.edu/ Incorporated Research Institutions for Seismology] ** [http://www.iris.edu/dms/seismon.htm IRIS Seismic Monitor – Recent Earthquakes] * [[dmoz:Science/Earth Sciences/Geophysics/Earthquakes/|Open Directory – Earthquakes]] * [http://www.mnn.com/earth-matters/wilderness-resources/stories/world-earthquake-map-captures-every-rumble-since-1898 World earthquake map captures every rumble since 1898] —Mother Nature Network (MNN) (29 June 2012) * [http://tools.niehs.nih.gov/wetp/public/hasl_get_blob.cfm?ID=7619 NIEHS Earthquake Response Training Tool: Protecting Yourself While Responding to Earthquakes] * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/emres/earthquake.html CDC – NIOSH Earthquake Cleanup and Response Resources] * [http://www.en.vedur.is/ Icelandic Meteorological Office website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410012939/http://en.vedur.is/ |date=10 April 2016 }} Shows current seismic and volcanic activity in Iceland {{Normdata}} [[Kategorie:Aardbewings| ]] [[Kategorie:Seismologie]] bpnn70qvla1eg7ur4d10wbcuhco1hkm 0 4248 2973871 2887027 2026-09-29T12:04:17Z Leoalexanderhynes 215333 2973871 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Napoleon Bonaparte uu aa niga |kleur = #ccf |titel = ''Keiser van die Franse en koning van Italië'' |beeld = Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Napoleon Bonaparte op sy troon |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Bonaparte]] |opskrif2 = Titels |2 = Keiser van die Franse en koning van Italië |opskrif3 = Keiser van die Franse |3 = [[18 Mei]] [[1804]] – [[11 April]] [[1814]]<br />[[20 Maart]] [[1815]] – [[22 Junie]] [[1815]] |opskrif4 = Koning van Italië |4 = [[17 Maart]] [[1805]] – [[11 April]] [[1814]] |opskrif5 = Kroning as Keiser van die Franse |5 = [[2 Desember]] [[1804]] |opskrif6 = Kroning as Koning van Italië |6 = [[26 Mei]] [[1805]] |opskrif7 = Voorganger as President van Frankryk |7 = Napoleon Bonaparte |opskrif8 = Opvolger as Keiser van die Franse |8 = [[Lodewyk XVIII]] |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = Voorganger as President van Italië |10 = Napoleon Bonaparte |opskrif11 = Opvolger as Koning van Italië |11 = Monargie afgeskaf |opskrif12 = Volle naam |12 = Napoleon Bonaparte |opskrif13 = Gebore |13 = [[15 Augustus]] [[1769]]; [[Ajaccio]], [[Korsika]] |opskrif14 = Oorlede |14 = [[5 Mei]] [[1821]]; [[Sint Helena]] |opskrif15 = Begrawe |15 = Mei [[1821]]; [[Sint Helena]] |opskrif16 = Eggenoot |16 = [[Joséphine de Beauharnais]]<br />[[Marie Louise van Oostenryk]] |opskrif17 = Kinders |17 = [[Napoleon II]] |opskrif18 = Vader |18 = [[Carlo Buonaparte]] |opskrif19 = Moeder |19 = [[Letizia Ramolino]] |opskrif20 = Begrawe |20 = [[Les Invalides]], [[Parys]] }} '''Napoléon Bonaparte''' ([[15 Augustus]] [[1769]] – [[5 Mei]] [[1821]]) was 'n generaal en regeerder van [[Frankryk]]. Hy was 'n generaal van die [[Franse Rewolusie]], en was effektief regeerder vanaf 1799: Eerste Konsul (''Premier Consul'') van die [[Eerste Franse Republiek|Franse Republiek]] vanaf 11 November 1799 tot 18 Mei 1804, daarna Keiser van die Franse (''Empereur des Français'') as '''Napoleon I''' vanaf 18 Mei 1804 tot 11 April 1814, en weer kortliks van 20 Maart tot 22 Junie 1815. Hy word beskou as een van die grootste bevelvoerders in die geskiedenis, en sy oorloë, veldtogte en [[militêre strategie]] word wêreldwyd aan militêre skole bestudeer. == 1810-1815 == === Die Russiese veldtog === Vir sy inval in [[Rusland]] het Napoleon 'n reuse-leër op die been gebring. Aangesien die Franse staande leer nie groot genoeg was nie, het hy soldate van die verowerde lande opgekommandeer vir sy veldtog. Die groot leër wat in die somer van 1811 in Oos-Duitsland saamgetrek het, het uit meer as 600 000 man bestaan: Franse, Duitsers, Oostenrykers, Spanjaarde, Nederlanders en Portugese. Feitlik alle Europese volke was daarin verteenwoordig. Op 23 Junie 1812 het hierdie kolossale leër, met 3 000 kanonne en meer as 150 000 perde, die Niemenrivier oorgesteek en Rusland binnegeval. Net soos in Spanje, het Napoleon nie veel teenstand verwag nie. Hy het gemeen dat hy voor die koms van die winter Moskou sou kon inneem en [[tsaar]] [[Alexander die Grote|Alexander]] tot oorgawe dwing. Maar hy het nie met die taktiek van die [[Russe]] rekening gebou nie. Pleks van in 'n vaste veldslag met Napoleon se magtige leer kragte te meet, het hulle stadig in die rigting van Moskou teruggetrek en alles - stede, dorpe, voorrade en die veld - vernietig sodat die invallers niks daarvan kon gebruik nie. Die gevolg was dat Napoleon se groot leër spoedig begin honger ly het. Duisende soldate het ook van uitputting en ontbering begin sterf. Op 5 September het Napoleon [[Borodin]]o aan die [[Moskwa-rivier|Moskwarivier]] bereik. Die Russe het intussen besluit om sy leër te probeer stuit. In 'n veldslag wat twee dae geduur het, is die Russe verslaan, maar Napoleon se leër het meer as 30 000 man verloor. Hy het nou opgeruk na die Russiese hoofstad, maar toe hy aankom, het by die stad verlate en in vlamme aangetref. Die Russe het gevlug en hul stad aan die brand gesteek. Napoleon was nou in besit van die Russiese hoofstad, en hy het gewag dat 'n boodskapper of onderhandelaar van die Tsaar opdaag om hul nederlaag te erken en oor vrede te onderhandel. Maar niemand het gekom nie. Na meer as 'n maand het Napoleon uiteindelik besef dat hy en sy leër in 'n valstrik gelok is. Die Russiese winter het aangebreek en Napoleon het geen keuse gehad as om die terugtog aan te pak nie (19 Oktober 1812). === Die terugtog === Napoleon het Rusland met 'n leër van meer as 600 000 man binnegeval. Nou, na minder as vyf maande, het sy leër gekrimp tot 100 000 man. Duisende soldate het gedros, terwyl die ander in veldslae gesneuwel of van honger, koue en uitputting gesterf het. Ongelukkig vir die Franse het die Russiese winter daardie jaar vroeg gekom en was dit buitengewoon straf. Die uitgeputte en uitgehongerde leër het moeisaam deur die sneeu na die Beresinarivier voortgeploeter. Mettertyd is selfs perde geslag en geëet, terwyl die kanonne en waens sommer langs die pad gelos is. En asof dit nie genoeg was nie, het die Russe, wat aan die strawwe winters gewoond was, die Franse voortdurend aangeval. Op 9 November, minder as 'n maand na die aanvang van die terugtog, het Napoleon met 40 000 man [[Smolensk]] bereik. Maar nog was dit nie die einde nie. Toe die Franse die Beresinarivier bereik, moes hulle tot hul ontsteltenis ontdek dat die Russe die brug oor die rivier verwoes het. Te midde van bloedige aanvalle deur die Russe moes die Franse leeringenieurs 'n nuwe brug bou. Altesame 24 000 man het hier gesneuwel. 'n Ordelose bende van sowat 16 000 man, al wat oorgebly het van die leër van 600 000 man, het uiteindelik veiligheid bereik. Vir Napoleon was die Russiese Veldtog rampspoedig. Sy militêre mag en aansien was onherstelbaar geknak en die onderworpe volke oor die ganse Europa het hulle begin klaarmaak om finaal van sy juk ontslae te raak. === Die Volkereslag by Leipzig === Napoleon het by sy tuiskoms in [[Parys]] dadelik begin om 'n nuwe leer op die been te bring om die bedreiginge van buite die hoof te bied. Weer eens, soos in die verlede, is die Franse volk se verbeelding aangegryp en hulle het hulle in hul duisendtalle vir militêre diens aangemeld. [[Pruise]] en [[Rusland]] het intussen 'n verbond teen Napoleon gesluit, terwyl ook Engeland, Swede en Oostenryk hom die stryd aangesê het. Met sy nuwe leër het Napoleon weer Europa binnegeruk. Hoewel die oorgrote meerderheid van sy sowat 200 000 man uit rekrute en reserwetroepe bestaan het, het hy daarin geslaag om die gesamentlike Russiese en Pruisiese leër in Mei 1813 by [[Lutzen]] en [[Bautzen]] te verslaan. Maar hierdie oorwinning het nie die verwagte uitwerking gehad nie. Oostenryk het intussen by Pruise en Rusland aangesluit, en kort daarna ook Engeland en Swede. Met 'n leer van 190 000 man het Napoleon sy vyande, wat meer as 300 000 man sterk was, tegemoet getrek. Op 16 Oktober 1813 het die [[slag van Leipzig]] begin. Na drie dae, en met byna 100 000 Franse ongevalle, moes Napoleon die aftog blaas en vlug. Die bondgenote het Frankryk nou binnegeval. In [[Frankryk]] het Napoleon al hoe meer teenstand van die Franse volk gekry. Hulle wou nie meer by sy leër aansluit nie. Nogtans het hy nog oorwinnings by [[Aisne]] en [[Marne]] behaal, maar die oormag was te groot. Op 2 April het Napoleon gehoor dat die Senaat hom van sy amp onthef het. Die leër, waarop hy nog altyd staatgemaak het, was nou aan die kant van die Senaat en hy het geabdikeer ten gunste van [[Lodewyk XVIII van Frankryk|Lodewyk XVIII]]. Op 11 April is die Verdrag van Fontainebleau onderteken, waarvolgens Napoleon amptelik sy amp neergelê het. Hy is daarna na die eiland [[Elba]] verban. === Die Honderd dae === Op 4 Mei 1814 het die Engelse [[fregat]] ''Undoubted'' met Napoleon en sy gevolg in die hawe van Portoferraio op die eiland Elba aangekom. Hier het Napoleon hom ingerig en die bondgenote, wat intussen in die Oostenrykse hoofstad [[Wene]] byeengekom het om oor die toekoms van [[Europa]] te besluit, het gemeen dat hulle finaal van die Franse veroweraar ontslae was. Maar hulle het Napoleon onderskat. Terwyl die verrigtinge in Wene aan die gang was, het hy dit met die grootste belangstelling gevolg. Hy was bewus van die getwis onder die oorwinnaars oor die oorlogsbuit en van die groeiende ontevredenheid in Frankryk met die herstelde Huis van Bourbon. Die lede van die [[Huis van Bourbon]], en by name [[Lodewyk XVIII van Frankryk|Lodewyk XVIII]], wou die Ou Orde in Frankryk herstel en het sodoende gou die simpatie van die volk verloor. Napoleon het besef dat die onenigheid in Wene en die ontevredenheid in Frankryk in sy guns was. Teen die middel van Februarie 1815 besluit hy om na Frankryk terug te keer. Hy het daarin geslaag om van die eiland te ontsnap en op 1 Maart het hy met 'n duisend soldate by [[Cannes]] geland. Napoleon het min weerstand ondervind in sy opmars na [[Parys]]. Die offisier in bevel van [[Grenoble]] het gedreig om Napoleon en sy hele lyfwag uit te wis, maar by die verskyning van hul beroemde generaal het die wagte die bevel om te vuur, verontagsaam. Met trane van blydskap en met groot geesdrif het sy gewese soldate hulle agter hom geskaar - en die opmars na Parys het 'n triomftog geword. Toe [[Lodewyk XVIII van Frankryk|Lodewyk XVIII]] van Napoleon se aankoms hoor, het hy generaal Ney met 'n leër gestuur om Napoleon “in 'n ysterkou na Parys te bring". Maar toe Ney Napoleon sien, het hy met sy hele leër na hom oorgeloop. Sy magnetiese persoonlikheid, die herinneringe aan die glorieryke oorwinnings, die haat vir die Bourbons en die vrees van die kleinboere dat hul grond, wat hulle deur die Franse Revolusie bekom het, afgeneem sou word, het meegebring dat die Franse vir Napoleon as hul redder ontvang het. Op 19 Maart het koning Lodewyk na [[België]] gevlug. Met sy aankoms in Parys het Napoleon verklaar dat hy niks anders as vrede begeer nie. Hy sou die Vredesverdrag van Fontainebleau erken en onderhou en sou as grondwetlike vors regeer. Maar die bondgenote het Napoleon nie vertrou nie. Hy is voëlvry verklaar en [[Engeland]], [[Oostenryk]][[Pruise|, Pruise]] en [[Rusland]] het ʼn nuwe verbond teen hom gesluit. Elke land het onderneem om ʼn leër van 150 000 man in die veld te stoot om Napoleon se mag vir eens en altyd te verbreek. Die Engelse veldheer Wellington is aangestel as opperbevelhebber van die mag. === Waterloo en St. Helena === Die bondgenote het met 'n mag van 600 000 man teen Frankryk opgeruk. Omdat Napoleon nie op Franse bodem wou veg nie en die Engels-Pruisiese aanval die grootste bedreiging gebied het, het hy en sy leër op 11 Junie 1815 uit Parys vertrek en op 15 Junie die Belgiese grens oorgesteek. Hier het die Franse leër onder Napoleon die Pruisiese leër onder bevel van Blücher aangeval, terwyl maarskalk Ney met die Engelse aanvoerder [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] by [[Quatre Bras, Lochem|Quatre Bras]] slaags geraak het. Blücher was verplig om terug te val tot by [[Waterloo, België|Waterloo]], waar die Engelse en Pruisiese leërs verenig het. Die Franse leërs, wat toe al 'n paar dae lank in 'n bloedige stryd teen Wellington se magte gewikkel was, het voor die oormag geswig en is vernietigend verslaan. Napoleon het na Parys teruggeval, maar hy het nie daarin geslaag om die stad te verdedig nie. Op 3 Julie 1815 het Parys oorgegee. Napoleon het probeer om verdere weerstand te organiseer, maar dit het misluk. Weereens het die Franse parlement teen hom gedraai en geëis dat hy sy amp neerlê. Toe Napoleon sien dat hy geen verdere steun gaan kry nie, het hy na [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]] gevlug om daarvandaan na Amerika te ontsnap. Maar dit was reeds te laat. Op 15 Julie het hy hom aan kapt. Maitland op die Britse oorlogskip ''Bellerophon'' oorgegee. Op bevel van die Britse regering is hy na die oorlogskip ''Northumberland'' oorgeplaas, waarmee hy na die eiland [[Sint Helena|St. Helena]] vervoer is. Op hierdie eiland het hy as banneling gebly tot sy dood op 5 Mei 1821. In 1840 is sy stoflike oorskot na Frankryk gebring en in Parys begrawe. == Politiek == [[Lêer:Napoleon at the Great St. Bernard - Jacques-Louis David - Google Cultural Institute.jpg|duimnael|links|[[Jacques-Louis David]] ([[1748]]–[[1825]]): ''Napoleon steek die Sint-Bernard oor'', [[1800]]]] [[Lêer:Napoleoniceurope.png|duimnael|links|Kaart van Europa onder Napoleon Bonaparte {{legend|#000090|Frankryk onder Napoléon I}}{{legend|#3340dd|Verowerde "rebelse" state}}{{legend|#27c600|Geallieerde state}}]] Napoléon het, oor die loop van effe meer as 'n dekade, beheer verkry oor meeste van of die hele westelike en sentrale [[Europa]] deur oorwinning of alliansie. In 1812 het hy Rusland binnegeval en sy leër tot by [[Moskou]] gelei. Sy soldate het verskriklik gely in die Russiese winter, en die meeste van hulle is dood toe hulle die aftog moes blaas. Die geallieerde leërs van Oostenryk, Pruise, Rusland en ander lande het in Oktober 1813 by [[Leipzig]] 'n oorwinning oor Frankryk se troepe behaal. Die keiser het weer teruggeslaan in wat bekend is as die Honderd Dae (''les Cent Jours''), maar was oortuigend deur die Britte onder bevel van die [[Arthur Wellesley, 1ste hertog van Wellington|hertog van Wellington]] en Pruisiese soldate, gelei deur von Blücher, verslaan tydens die [[Slag van Waterloo]] in [[België]] op 18 Junie 1815. Hy is kort daarna deur die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] magte gevang en verban na die eiland [[Sint Helena]], waar hy oorlede is. Napoleon het baie lede van die [[Bonaparte]]-familie as monarge aangestel, maar hulle het oor die algemeen nie ná sy ondergang aanhou regeer nie. Napoleon was een van die "verligte monarge." == Biografie == <blockquote>''"Op die een-en-twintigste dag van Julie van die jaar eenduisend sewe-honderd een-en-sestig is die sakrament van die Heilige Doop bedien aan Napoleon, gebore op die vyftiende dag van Augustus van die jaar eenduisend sewehonderd nege-en-sestig, seun van [[Carlo Bonaparte]] en sy wettige eggenote, Maria Laetitia, gebore Ramolino..."''</blockquote>Hierdie doopseël, wat volgens die destydse Franse gebruik ook as geboortesertifikaat beskou is, dokumenteer nie alleen die begin van 'n menselewe nie, maar van 'n hele tydvak in die geskiedenis. Napoleon word as een van die grootste veldhere en staatsmanne van alle tye beskou. As Napoleon 'n bietjie meer as 'n jaar vroeër gebore was, sou hy 'n [[Italianers|Italianer]] gewees het. Op 15 Mei 1786 het die Italiaanse Republiek van [[Genua]] die eiland [[Korsika]] aan die Franse regering verkoop. Hoewel Napoleon dus as Franse onderdaan gebore is, was sy ouers Italianers. Sy ouers stam af uit ou Toskaanse families wat hulle reeds in die 16e eeu op die eiland gevestig het. Sy pa was van adellike afkoms. Napoleon is as die tweede van agt kinders in 'n huis in die middestad van [[Ajaccio]] gebore. Sy moeder het hom liefdevol maar redelik streng opgevoed. Hy het reeds as jong seun glo eiesinnig opgetree en leierskap getoon. Sy onderwysers is getref deur sy bo-gemiddelde intelligensie, en as skoolseun het hy veral in die wiskunde en geskiedenis belang gestel. In Mei 1779 het hy toelating verkry tot 'n Franse militêre skool by [[Brienne]], waar hy vyf jaar lank gestudeer het om hom voor te berei vir 'n loopbaan as offisier in die Franse leër. Hy was doelgerig, buitengewoon gesteld op sy eer en het alles met deursettingsvermoë aangepak. == Militêre loopbaan == Napoleon Bonaparte (Napoleone Buonaparte) is op 15 Augustus 1769 in [[Ajaccio]] op die eiland [[Korsika]] gebore, 'n jaar nadat dit in Franse hande oorgegaan het. Vroeër het die eiland aan die [[Republiek van Genua]] behoort. Napoleon is opgelei aan die militêre akademies van [[Brienne]] en Parys, maar as een van talle [[artillerie]]-luitenante was sy kanse op roem maar uiters skraal. Sy groot kans het egter met die Franse Revolusie gekom, toe talent in plaas van adellike afkoms ʼn vereiste geword het vir 'n suksesvolle loopbaan. Sy lewensideaal was om Korsika van Franse gesag te bevry, maar nadat hy daar in ʼn burgeroorlog die onderspit gedelf het, het hy as 'n hawelose offisier sonder 'n toekoms na Frankryk teruggekeer. In 1793, tydens die beleg van Toulon, wat in die hande van die Engelse geval het, het hy egter as bedrewe artillerie-offisier na vore getree. Met sy briljante optrede het hy daarin geslaag om die stad te herower en die rang van brigadiergeneraal is aan hom toegeken. Weens sy verbintenis met die [[Maximilien Robespierre]] (1758-1794) se broer, leier van die [[Jakobyn]]e tydens die [[Skrikbewind (Franse Rewolusie)|Skrikbewind]] (1791-1794), is sy loopbaan vroeg byna verongeluk. In 1794 is Napoleon in hegtenis geneem, maar hy het die dood vrygespring. 'n Jaar later het hy sy rang verloor omdat hy geweier het om na La Vendée op te ruk om die opstand daar te onderdruk. In 1795 het die Konvensie egter sy dienste benodig om 'n oproer van die rojaliste in Parys onder beheer te kry. Sy bloedige en geslaagde optrede het aan hom die kommandantskap van die binnelandse leër besorg. Die opperbevel van die Franse leër in [[Italië]] is kort daarna aan hom opgedra. Daar is dikwels beweer dat die bevordering 'n trougeskenk was van die belangrikste lid van die Direktoraat, Paul Barras (1755-1829), omdat Napoleon toe met [[Barraba|Barras]] se verwerpte minnares, Joséphine de Beauharnais (1763-1814), in die huwelik getree het. Dit kon 'n rol gespeel het, maar die opperbevel was waarskynlik tog in die eerste plek 'n beloning vir sy militêre prestasies. In [[Italië]] het die generaal so gewild geword dat hy 'n bedreiging vir die Direktoraat geword het. Deur sy oorwinnings in die veldslae van Lodi (1796), Areole (1796) en Rivoli (1797) het hy die Oostenrykse leër uit Noord-Italië verdryf. Hy het daarna op sy eie die Vrede van Campo Formio (Oktober 1797) gedikteer, waardeur Oostenryk afstand moes doen van België, die linkeroewer van die Rynrivier en Milaan, en Venesië in ruil daarvoor ontvang het. Die Vrede het 'n einde gebring aan die Eerste Koalisieoorlog (1792-1797), maar Engeland het as enigste oorblywende teenstander verbete voortgeveg. Napoleon het vervolgens ʼn ekspedisie na Egipte gelei waardeur hy die Engelse roete na Indië wou afsny. Tydelike suksesse op land kon egter nie verhinder dat die Britse admiraal [[Lord Nelson|Horatio Nelson]] (1758-1805) die [[Franse Vloot]] in die Seeslag van Aboekir, oos van [[Alexandrië]], verslaan en die Franse ekspedisieleër van Frankryk afsny nie. Dit het nou geblyk dat Napoleon nie onoorwinlik was nie, en Engeland, Oostenryk en Rusland het die Tweede Koalisieoorlog (tot 1802) begin. Groot verwarring het in Frankryk ontstaan en Napoleon het onmiddellik daarheen teruggekeer, waar hy 'n helde-ontvangs gehad het. Van sy terugslag in Egipte het die Franse nog nie geweet nie. Hulle was ook nie bewus daarvan dat Napoleon se nederlaag deur Franse oorwinnings in [[Holland]] en [[Switserland]] uitgekanselleer is nie. Op uitnodiging van 'n lid van die Direktoraat, Emmanuel Sieyes (1748-1836), het Napoleon op 9 November 1799 die sogenaamde [[Revolusie van Brumaire|"staatsgreep van 18 Brumaire"]] onderneem, wat op die laaste oomblik geslaag het vanweë die tussenkoms van Napoleon se broer Lucien. == Konsulaat == Die Direktoraat (1795-1799), wat met moeite 'n balans tussen allerlei aanslae van links en regs bewaar het, het weinig gesag uitgeoefen. Dit het die weg gebaan vir ʼn outoritêre (alleen-) bestuur. Napoleon het die regte oomblik benut toe die gematigde republikeine op soek was na 'n sterk leier om die verworwe ideale van die Franse Revolusie te beskerm. Sieyès en sy makkers het gemeen Napoleon sou 'n marionet wees wat hulle wense sou deurvoer, maar hy het spoedig na vore getree as iemand wat die alleenseggenskap het. Napoleon het as uitvoerende gesag aan die hoof gekom van ʼn voorlopige regering waarvan die grondwet deur Sièyes opgestel is. Met die skeiding van die wetgewende, die uitvoerende en die regterlike gesag, soos deur die [[Franse Rewolusie|Franse Revolusie]] bepaal is, het die wetgewende mag voortaan by 3 liggame berus. Die tribunaat van 100 lede sou wette bespreek, die wetgewende liggaam van 300 lede sou sonder bespreking oor die wette stem, en die senaat (60 tot 80 lede) sou besluit of die wette in ooreenstemming met die grondwet was en sou, indien nodig, dit hersien: Die tribunaat en die wetgewende liggaam is indirek deur die volk benoem, terwyl die Senaat homself aangevul het maar origens van weinig waarde was. Teen 1802 was hierdie 3 wetgewende liggame niks meer nie as ʼn fassade waaragter Napoleon, op advies van sy staatsraad, sy diktatuur uitgeoefen het. Hy het wei daarvoor gesorg dat sy uitvoerende gesag sterk was. Teoreties het die uitvoerende gesag uit 3 konsuls (ʼn konsulaat) bestaan, maar in die praktyk het die eerste konsul, Napoleon, alle mag gehad. Aanvanklik is hy vir 10 jaar benoem, maar in 1802 is hy lewenslank aangewys. Hy het alle offisiere, amptenare en regters aangestel en nuwe wette ingedien. Napoleon is aan die bewind gestel om die onsekere binnelandse situasie te stabiliseer en om 'n einde te maak aan die uitputtende buitelandse oorloë. Hy het albei oogmerke verwesenlik, hoewel die internasionale vrede van korte duur was. In Frankryk het Napoleon die beroerings wat op die Franse Revolusie gevolg het, beëindig en ʼn tydperk van konsolidasie het aangebreek. Daar is weggedoen met politieke partye en nasionale versoening was die leuse. Deur middel van 'n lang reeks hervormings is die doelstellings van die revolusie afgerond. Die konsolidasie is verstewig deur die uitskakeling van die godsdienstige tweedrag wat tydens die revolusie ontstaan het. Daar was naamlik skerp verdeeldheid onder die gelowiges van wee die verkoop van kerklike besittings en die onderwerping van die geestelikes aan die staat. Na uitgerekte onderhandelinge het Napoleon in 1801 die Konkordaat met die pous aangegaan - suiwer om staatsbelang, want hy het afsydig gestaan teenoor die godsdiens. Die Kerk en die Revolusie is hierdeur met mekaar versoen. Die pous hel berus by die verkoop van die kerklike besittings, maar sy herderskap oor die Franse Kerk was sterker as voor 1789. Die konsolidasie is in die eerste plek verseker deur die aanvaarding van wat die revolusie op sosiale gebied verwerf het. Die sogenaamde notabelemaatskappy of hoe bourgeoisie wat tydens die Nasionale Vergadering (1789-1791) geskep is en na die Skrikbewind (1791-1794) teruggekeer het, was stewig in Frankryk veranker. Die nuwe sosiale ordening is egter gekenmerk deur gelykheid voor die wet van alle burgers en die afskaffing van die feodale standegemeenskap en bevoorregte eiendom. Grond het die basis van rykdom gebly: grondbesit was 'n waardevolle en vaste verskansing sedert die rampspoedige inflasie tydens die revolusie, en grondbesit het aan die eienaar ook sosiale prestige besorg. Tot die heersende klasse van landeienaars het ook die deel van die ou adel behoort wat tydens Napoleon se bewind teruggekeer en daarin geslaag het om 'n kwart van hul besittings van voor 1789 terug te kry. Tot hierdie heersende klasse het ook baie van die bourgeoisie van die Ancien Régime behoort (renteniers, koopliede, regsgeleerdes en hoe amptenare), wat hul fortuin tydens die revolusie uitgebrei en in onroerende goed belê het. In werklikheid hel ʼn konserwatiewe klas van landeienaars, van wie die meeste groot landgoedere van ou oorsprong besit het, die heersende groep uitgemaak. Hierdie landeienaars het die leiersgroep geword wat die politieke lewe van Frankryk in die 19de eeu sou oorheers. Hoewel die revolusie op maatskaplike gebied konsolidasie gebring het, het dit op politieke gebied nie gevlot nie. Wat die revolusie wel op politieke gebied bereik het, was dat die gesag van die volk uitgegaan het en nie van die absolute heerser nie. 'n Verteenwoordigende en konstitusionele regeringsvorm met algemene stemreg vir mans is inderdaad bereik. Napoleon het egter gesorg dat die volk, wat hy gevrees en verag het, slegs 'n skynmag gehad het. In werklikheid het die demokrasie en die parlementere regeringstelsel van die tydperk tussen 1789 en 1791 nie meer bestaan nie. Napoleon het die politieke situasie in Frankryk gekonsolideer deur 'n militêr- georiënteerde diktatuur in te stel. 'n Sterk polisie-apparaat asook streng sensuur, wat deur Joseph Fouche (1759-1820) georganiseer is, het gesorg dat opposisiebesware doeltreffend stilgemaak is. Om aan die bewind te bly, moes Napoleon se regering sukses behaal, en dit het hy gedoen deur die Oostenrykers in 1800 in die Slag van Marengo te verslaan. Generaal Moreau se oorwinning oor die Oostenrykers by Hohenlinden het die keiser verplig om die [[Vrede van Lunéville]] in 1801 met Frankryk te sluit. Hierdeur is die Vrede van Campo Formio bevestig. 'n Jaar later het die [[Vrede van Amiens]] (1802) met Engeland ʼn einde gemaak aan 10 jaar van ononderbroke oorlogvoering tussen die twee lande. Sinne 3 jaar het Napoleon dus vir sowel binnelandse as buitelandse vrede gesorg. Frankryk het sodoende natuurlike (geografiese) grense bereik en satellietstate in Nederland, Switserland en Noord-Italië tot stand gebring. Vir Napoleon met sy grenslose ambisie was dit nie genoeg nie. Hy sou met militêre oorwinnings op die slagveld aan sy fantasieë uiting gee, en hy het sy uiteindelike ondergang ook op die wyse bewerkstellig Slegs 'n jaar na die Vrede van Amiens het die stryd met Engeland weer opgevlam. Hieraan het Napoleon met sy aggressiewe buitelandse en ekonomiese beleid die meeste skuld gehad. Hy het die satellietstate steeds nouer aan Frankryk gebind en na verdere uitbreiding bly strewe. Hierdie houding moes noodwendig bots met die eeue-oue buitelandse beleid van Engeland wat daarop gemik was om 'n [[magsewewig]] tussen die groot moondhede op die Europese vasteland te bewaar. Daarbenewens het Napoleon geprobeer om die Franse koloniale ryk in Amerika te laat herleef, wat 'n direkte aanslag op die [[Britse wêreldryk]] was. Die kwaai ekonomiese wedywering waardeur Frankryk Engelse produkte probeer uitsluit het, het die spanning verder verhoog. Napoleon se ambisie het hom steeds verder laat wegdryf van die ideale van die Franse Revolusie. In 1804 het hy van 'n koningsgesinde komplot om hom te vermoor, gebruik gemaak om Frankryk in ʼn keiserryk te omskep. Hy het die Franse volk oorreed dat die behoud van die ideale van die revolusie van hom afhang, en sameswerings teen sy lewe moes dus die hoof gebied word deur Frankryk in 'n erflike keiserskap te konsolideer. Tydens 'n groot plegtigheid het Napoleon op 2 Desember 1804 in die Notre Dame-katedraal, in die teenwoordigheid van pous Pius VII, homself tot keiser gekroon. == Keiserryk == Van 1804 af het Napoleon al hoe meer soos 'n 18e-eeuse verligte despoot opgetree. Die staatsraad is sy magte ontneem en, soos dit die geval was onder die Lodewyks, het willekeurigheid die reël geword onder 'n drukkende sensuur- en polisiestelsel. Van hervormings was daar nie juis meer sprake nie, en tog was daar weinig verset onder die volk. Die liberale en koningsgesinde opposisie was tot enkelinge beperk en die intriges van generaals en ministers het min gevaar ingehou vir Napoleon se posisie. In 1808 het Napoleon hom nog verder van die revolusie gedistansieer deur 'n nuwe adel te skep wat die gelykheid van alle burgers aangetas het, selfs al het hierdie adel geen belastingvoordele gekry nie. Die ekonomiese situasie in Frankryk was ook nie gesond nie. Tussen 1792 en 1815 het Frankryk in die eindfase van die lang ekonomiese tweestryd met [[Engeland]] sy status as groot handelsmoondheid verloor. In die Atlantiese hawens en die omliggende gebiede het die wêreldhandel en –nywerheid vanweë die oorloë en die Engelse oormag ter see in duie gestort. Die uitbreiding van die handel was nie meer die ruggraat van die nywerheidsgroei nie. Ook in die landbousektor het die Franse Revolusie vooruitgang vertraag. Deur die verkoop van kerklike landgoedere is baie eiendom versnipper en onder die boere verdeel. Die boere het baie waarde aan tradisionele verbouingsmetodes geheg en die produktiwiteit het gevolglik daaronder gely. Ook die grootgrondbesitters het tegniese vooruitgang in die wiele gery. Dit was vir hulle belangrik om met die ou tradisionele metodes soveel wins moontlik te maak en nuwerwetse metodes was vir hulle 'n te groot waagstuk. Onder hierdie omstandighede was 'n landbou- of agrariese revolusie nie moontlik nie. Industrialisasie het ook nie vlot verloop nie. Nywerhede het tydens die revolusie 'n kwaai knou gekry en die groei van die jare 1800-1819 het gedeeltelik vir die verliese van die verlede vergoed. Hierdie groei was veral te danke aan 'n sterk proteksionisme en aan die sogenaamde Kontinentale Stelsel wat in 1806 ingestel is om Engeland te troef. Die krisis wat in 1810 ontstaan het, het die verskriklike ellende van 'n groot deel van die bevolking aan die lig gebring. Vir die meeste boere en arbeiders was die keiserryk beslis geen goue tydperk nie. Die eindelose oorlog met die inkwartiering van soldate by huise, die baie slagoffers en die lotingstelsel vir krygsdiens, tesame met die belasting en inflasie, het 'n swaar las op die volk geplaas. Tog het Napoleon sy gewildheid tot die einde toe by die massa behou en sy militêre roem het van hom 'n volksheld gemaak. Hierdie militêre roem is behaal met 'n leer wat steeds minder die karakter van 'n nasionale revolusieleer gehad het. Aan die een kant het die aantal buitelandse hulptroepe voortdurend toegeneem, en aan die ander kant het die oorspronklike geesdrif by die Franse soldate grootliks verdwyn. Die ekspansie was immers nie meer 'n nasionale verdedigingsoorlog of 'n ideologiese kruistog nie, en die persoonlike band van lojaliteit het steeds belangriker geword - in hierdie geval 'n lojaliteit teenoor Napoleon as persoon. Oor hierdie leer het Napoleon met grenslose vertroue in sy eie briljantheid en geluk die bevel gevoer, hoewel hy nie juis taktiese en strategiese vernuwings deurgevoer het nie. Tog het hy baie van die artillerie gebruik gemaak, en hom daarop toegelê om blitsvinnig op te ruk en sy troepe te ontplooi. Napoleon het sy troepe op die regte oomblik op die swakste punt in die vyandelike stellings saamgetrek. Hy kon ʼn militêre situasie blitssnel opsom en 'n oplossing vind, met 'n voorliefde vir verrassende en waaghalsige planne. Dit het hom min geskeel hoeveel menselewens op die spel was. Sommige historici skat dat sowat 400 000 Franse gesterf het. Die meeste is egter nie op die slag- veld dood nie, maar weens die swak mediese versorging. Grootskaalse drostery het die leërs nog vinniger uitgedun. 'n Inval op Engeland is voorberei, maar weens die Engelse oormag ter see het daar niks van gekom nie. Die [[Seeslag van Trafalgar]] (1805), waarin die Engelse [[Lord Nelson|admiraal Nelson]] gesneuwel het, het die Engelse oorheersing ter see finaal bevestig. Napoleon het sy invalsplanne egter al vroeër laat vaar sodat hy Oostenryk en [[Rusland]] die hoof kon bied. Hierdie lande het intussen met Engeland die sogenaamde [[Derde Koalisie]] (1805- 1807) gevorm vanweë die steeds groter bedreiging wat Frankryk vir die magsewewig ingehou het. In die [[Slag van Austerlitz]] (Driekeiserslag) het Napoleon 'n briljante oorwinning behaal en by die [[Vrede van Pressburg]] (1805) moes Oostenryk [[Venesië]], Dalmasië en verdere Duitse gebiede afstaan. Napoleon het nou in Suid-Duitsland 'n sterk invloedsfeer geskep en Italië heeltemal in sy mag gehad. In [[1806]] het Napoleon die [[Rynbond]] van Suid- en Wes-Duitse state onder sy gesag tot stand gebring en die Oostenrykse keiser gedwing om van sy Duitse keiserskroon afstand te doen. So het Napoleon 'n einde aan die duisend jaar oue Heilige [[Romeinse Ryk]] gemaak. [[Hannover]], wat aan Engeland behoort het, is deur Napoleon aan Pruise oorhandig, maar toe Pruise begin vermoed dat Napoleon Hannover wil terughê, het [[Pruise]] Frankryk die stryd aangesê. In 1806 is Pruise binne 2 weke in die [[Slag van Jena]] en die [[Slag van Auerstädt]] militêr en moreel verslaan. Rusland was nou saam met Engeland die enigste oorblywende teenstander. Vir die eerste keer moes die Franse leer op die eindelose vlaktes van Oos-Europa veg. Die Franse gevegswyse was nog altyd gebaseer op 'n oorlogvoering sonder voorrade, sonder magasyne en sonder geld. In die lande waardeur hulle getrek het, het die soldate hulle deur plunder- en rooi- togte bevoorraad. Met hierdie strategie was blitssnelle oorwinnings uiters noodsaaklik. ʼn Vyand wat kwaai weerstand bied of sy voorrade aan die brand steek, kon die Napoleontiese manier van oorlogvoering baie skade berokken. Die rampspoedige ekspedisie na Rusland in 1812 het dit duidelik bewys, maar Napoleon het reeds in 1807 hiervan 'n voorsmakie gekry met die afgryslike bloedbaddens in die onbesliste Slag van Eylau en die oorwinning in die [[Slag van Friedland]]. Die [[Vrede van Tilsit]] (1807) het na die strategiese hoogtepunt van Napoleon se politieke loopbaan gelyk. Frankryk (Napoleon) en Rusland (tsaar [[Aleksander I van Rusland|Alexander I]], 1777-1825) het bondgenote geword en Europa tussen hulle verdeel. Pruise het al sy grond wes van die Elbe, asook die Poolse verowerings verloor. Konsolidasie van hierdie uitbreidings was Napoleon se volgende oogmerk. Die Groot Ryk (Frankryk), met sy 130 departemente, was baie sentraal geleë. Rondom Frankryk was daar afhanklike vasalstate wat meestal deur familielede van Napoleon geregeer is en oor wie hy beheer gehou het. Die derde groep was Frankryk se bondgenote. Frankryk se aartsvyand, Engeland, het Napoleon se blokkade van die Franse kus beantwoord met 'n teenblokkade van Engelse nywerheidsprodukte en koloniale ware. Met die instelling van die Kontinentale Stelsel in 1806 het Napoleon hierdie politiek tot die hele Groot Ryk en sy vasalstate uitgebrei. Pruise en Rusland het hulle by Tilsit by die Kontinentale Stelsel aangesluit en Portugal en die res van Italië is beset. Napoleon se mikpunt was nie net om die Engelse ekonomie dodelik te tref nie, maar ook om 'n ekonomie van die Europese vasteland onder Franse oorheersing op die been te bring, al was dit ten koste van die ander state. Engeland is aanvanklik deur die Kontinentale Stelsel benadeel, maar hy het deur middel van die groot smokkelhandel in Europa en die opening van nuwe markte in die VSA herstel. Tussen 1810 en 1812 het hy egter swaar verliese gely. Die Kontinentale Stelsel het uiteindelik tog nie in sy doel geslaag nie. Napoleon het deur die Kontinentale Stelsel ook by die Spaanse opvolgingstryd betrokke geraak. Nadat hy lank gehuiwer het, het hy die land in 18081aat beset. Dit was egter 'n groot flater, want ʼn grootskaalse nasionale versetgesteun deur Engeland – het spoedig teen die Franse besetters losgebars. Napoleon kon die situasie met 'n groot leër tydelik onder beheer bring. Oostenryk het egter ook nou kans gesien om hom van die Franse juk te bevry, veral nadat Napoleon se betrekkinge met Rusland na die Konferensie van [[Erfurt]] in 1808 afgekoel het. Die [[Slag van Aspern]] (1808) was Napoleon se eerste nederlaag. Na 'n moeisame oorwinning in die [[Slag van Wagram]] (1809) het hy met Oostenryk ʼn vredesooreenkoms gesluit waarvolgens hy groot gebiedstoegewings moes doen. Die vrede is bevestig deur die huwelik van Napoleon met die aartshertog Marie Louise (1791-1847) van Oostenryk. Hierdie huwelik met ʼn lid van 'n keiserlike familie was een van Napoleon se pogings om sy keiserlike regime te wettig aangesien die Europese regerings hom as 'n voorstander van die revolusie en die beginsels van vryheid en gelykheid beskou het. Hierdie verbintenis het gelei tot die vervulling van 'n diepgekoesterde ideaal: 'n seun, en dus 'n troonopvolger. Hy is [[Napoleon II]] genoem (1811-1832), maar het nooit geregeer nie. Oppervlakkig gesien het Napoleon in 1810 die toppunt van sy mag bereik. Afgesien van Engeland en Rusland, was die hele Europa in sy mag. Alles het rustig voorgekom behalwe in Spanje, waar die guerrillaoorlog steeds meer Franse troepe vereis het. 'n Nuwe bedreiging was die opkomende nasionalisme, wat Napoleon totaal misken het. Die spanning tussen Napoleon en Alexander I het ook steeds toegeneem en wedersydse verwagtinge van steun in die Kontinentale Stelsel en in oorloë teen die [[Turke]] het nie gerealiseer nie. Die toenemende Franse uitbreiding en die aarselende Russiese houding tydens die oorlog met Oostenryk het die teenstelling verskerp. Napoleon se ambisie en selfvertroue was grensloos en hy het sy eie magsposisie oorskat. Deur 'n oorwinning oor Rusland en die invoering van die Kontinentale Stelsel wou hy Engeland op die knieë dwing. In 1812 het Napoleon Rusland met 'n leër van 600 000 man (van wie slegs een derde Franse troepe was) binnegeval. Die gevaar van die Napoleontiese wyse van oorlogvoering sonder voorrade, magasyne en geld het nou duidelik geblyk. Die vyande het onder Franse druk bly terugwyk en die aarde agter hulle totaal vernietig sodat die Franse troepe geen voedsel in die hande kon kry nie. Vanweë 'n gebrek aan voorrade het die leer homself uitgewis: drostery, siekte, ondervoeding, selfmoord en die ontrouheid van die bondgenote het hul tol geëis. Met die besetting van Moskou na die afgryslike Slag van Borodino het tsaar Alexander steeds geweier om oor vrede te onderhandel, sodat Napoleon onverrigter sake moes terugkeer. Die koue en die [[Kosakke]] het ook hul tol geëis. Net soos in 1799 het Napoleon die "oorblyfsels" van sy groot leer in die steek gelaat; hierdie keer omdat daar in Parys ʼn sameswering aan die broei was. 'n Vrywillige terugkeer na die toestand van 1801 en 1802 sou die situasie waarskynlik nog vir Napoleon gered het, want die vyand was onderling sterk verdeel. So ʼn vrede was vir hom egter onaanvaarbaar. Sy ryk was op oorwinnings gebou en sou hiersonder waarskynlik inmekaarstort. 'n Vierde Koalisieoorlog (1813-1814) was nou onvermydelik en het al die vyande byeengebring. Intussen het verskeie volke hulle al begin bevry. Hulle was moeg vir die verwoesting en plundering, die inkwartiering van soldate en die Kontinentale Stelsel. Ook die nasionalisme het as onderstroming dikwels 'n rol gespeel. Met 'n leer wat nie meer van dieselfde gehalte was nie, het Napoleon die Slag van Leipzig (die sogenaamde Volkereslag, 1813) verloor. Ondanks geniale strategie ter verdediging van Frankryk was die einde in sig. Die teenstanders het hulle steeds meer verenig en Frankryk se leer het al hoe meer verdeeld geraak. Met die verbrokkeling van die front het 'n sterk opposisie in Frankryk vir die eerste keer na vore getree en die skuld vir alles is op Napoleon gepak. Met die val van Parys in 1814 moes Napoleon van sy keiserskroon afstand doen, en Elba is as verblyfplek aan hom gegee. Frankryk het na die grense van 1792 teruggekeer. == Staatkundige veranderinge == Napoleon het byna al sy hervorminge tydens die Konsulaat tot stand gebring, hoofsaaklik as afronding van die werk van die revolusie. Die sentraliseringstendens van die revolusie is op bestuursvlak voortgesit, en prefekte en onderprefekte met groot bevoegdhede is onderskeidelik aan die hoof van departemente en arrondissemente geplaas. Op juridiese gebied is meer veranderinge aangebring en is gekose regters deur benoemde amptenare vervang. Die kodifisering van die reg is afgerond met die burgerlike regskode wat spoedig bekend was as die [[Code Napoléon]]. Dit het ook elemente van gewoontereg en Romeinse reg verenig. Dit wat die revolusie op maatskaplike gebied verwerf het, is hierdeur behou, en 'n gesekulariseerde burgerlike staat met vryheid van gewete, burgerlike huwelike en die moontlikheid van egskeiding is ingestel. Wat inderdaad erken is, is die afskaffing van die standegemeenskap, die gelykstelling van alle burgers voor die wet en die beskerming van eiendom. Op ekonomiese gebied het Napoleon ook die doelstelling van die revolusie afgehandel. Belastings is verhoog en die wyse van invordering is verbeter. Dit was nie Napoleon wat die frank gestabiliseer het, soos dikwels beweer word nie, maar die Direktoraat voor 1799. Die Bank van Frankryk, wat Napoleon in 1800 opgerig het, was nie besonder suksesvol nie. In die middelbare en hoër onderwys was Napoleon se hervormings oorspronklik en het dit nie slegs die afhandeling van andere se werk behels nie. Die onderwys is gesekulariseer, gesentraliseer en gedissiplineer. === Buiteland === Ondanks alle pogings om wettige erkenning vir sy regime te verkry, is Napoleon steeds deur die monargieë met die idees van die Franse Revolusie vereenselwig. Die Europese state het dus net uit noodsaak met hom onderhandel. Dit was egter nie vreemd nie aangesien Napoleon deur sy militêre verowerings allerlei idees van die revolusie deur die hele Europa versprei het, terwyl hierdie lande nog absolute koningskappe gehad het. In lande wat voor 1799 beset is en in lande waar 'n ontwikkelde middelklas aanwesig was, het dit die meeste welslae gehad. Feodale regte, lyfeienskap en tiendes vir die kerk is oral afgeskaf, al is dit in verskeie Duitse state en in [[Pole (volk)|Pole]] nie so sterk beklemtoon nie sodat die heersende adel se vriendskap darem behou kon word. Ook die burgerlike regskode is oral ingevoer. Dit het gelykheid voor die wet en sekularisering van die staat verseker, en trouens die weg gebaan vir talentvolle mense om goeie ampte te bekom. Daarnaas is daar in die meeste lande konstitusies en juridiese, finansiële en militêre organisasies na die Franse model ingevoer. Maar net soos in Frankryk het daar geen politieke vryheid tot stand gekom nie. Outoritêre regerings het oral hoogty gevier, gesteun deur 'n skerp sensuur en 'n uitgebreide polisiemag. == Honderd Dae == Die terugkeer van die Bourbons in die persoon van Lodewyk XVIII (1755-1824) het geen herstel van die ''Ancien Régime'' beteken nie: die nuwe koning moes aanvaar wat die revolusie in 1789 tot stand gebring het. Die arrogansie van die teruggekeerde rojaliste en die antirevolusionêre elemente het ou haatgevoegvoelens weer laat opvlam. Onder hierdie omstandighede het Napoleon sy kans gesien: op 1 Maart 1815 het hy na Parys teruggekeer. Die teenstanders van die Bourbons was verheug, maar die grootste deel van die bevolking het onbetrokke gebly en Napoleon het hom gedwonge gevoel om die ingestelde konstitusionele monargie soos onder Lodewyk XVIII te aanvaar. In die daaropvolgende 3 maande, die sogenaamde Honderd Dae, het dit duidelik geword dat Napoleon nie in staat was om sy nuwe rol as konstitusionele monarg te handhaaf nie. Dit was ook duidelik dat hy by die eerste die beste geleentheid na die diktatuur sou terugkeer. Die hoë bourgeoisie was egter op soek na ʼn staat wat hulle sou beskerm en nie terselfdertyd verstik nie, Die groot moondhede was nie bereid om Napoleon te aanvaar nie, en het die stryd hervat. Die Slag van Waterloo (18 Junie 1815) het ʼn besliste einde aan Napoleon se mag gemaak, maar selfs al het hy die slag gewen, sou hy met ʼn uitgeputte Frankryk uiteindelik tog maar die onderspit gedelf het teen die groot oormag. Die keer is Frankryk nie met soveel genade behandel soos in 1814 nie, toe hy slegs na die grense van 1792 moes terugkeer. Frankryk moes nou terugkeer na die grense van 1789 en moes 'n skadevergoeding van 700 miljoen frank betaal. Napoleon is na [[Sint Helena]] verban, waar hy die laaste 6 jaar van sy lewe deurgebring het in [[Longwood House]]. Gedurende hierdie tyd op die eiland het hy 'n legende rondom sy eie persoon geskep, deur onder meer die te boekstelling van sy herinneringe. Hy is op 5 Mei 1821 oorlede. == Geskiedskrywing == As Napoleon slegs die situasie in Frankryk na die Franse Rewolusie gestabiliseer het, sou hy nie lank onthou gewees het nie. Omdat hy egter na 'n eindelose reeks veldtogte - wat altyd maklik tot die verbeelding spreek - die hele Europa aan sy voete gehad het, het sy naam bekend geword. Napoleon se persoonlikheid en sy bewind het aanleiding gegee tot twee basiese denkrigtings: die sogenaamde "wit" en "swart" legendes. Die "wit" legende is op [[St. Helena]] deur Napoleon self bedink. Hy was daarop gesteld dat sy optrede altyd as korrek deur die publiek beskou moes word. In hierdie legende was Napoleon die romantiese held wat links en regs probeer vrede maak het. Hy wou 'n [[federasie]] van vrye volkere op die been bring en [[oorlog]] was altyd aan hom opgedring deur koalisies onder aanvoering van die "verderflike" [[Engeland]]. Die onkreukbare held het almal met sy seges bevoordeel, en is slegs deur [[verraad]] tot 'n val gebring. Die "swart" legende kom van tydgenootlike teenstanders van Napoleon. Volgens hulle tree hy as ongevoelige massamoordenaar, as 'n despoot wat God en Sy gebod verag het, en as 'n liefdelose [[tiran]] na vore. Tot met Napoleon se dood in 1821 het die "swart" legende - die negatiewe beeld van Napoleon - oorheers, hoofsaaklik vanweë die voortdurende oorloë. Sy dood het egter alle negatiewe aspekte spoedig op die agtergrond geskuif. Die "wit" legende - die positiewe beeld van Napoleon - wat van sy herinneringe en ander werke op St. Helena afkomstig was, het oral byval gevind. Die diktatuur van [[Napoleon III van Frankryk|Napoleon III]] (1808- 1873) het na 1851 hierdie beeld verander. Hierdie diktatuur van Napoleon se broerskind het meegebring dat die republikeinse en die rojalistiese geskiedskrywers ook die bewind van Napoleon self as negatief beskou het. Die nederlaag wat Frankryk in die [[Frans-Duitse Oorlog|Frans-Pruisiese Oorlog]] (1870- 1871) gely het, het hierdie gesindheid egter weer verander. Die toenemende [[nasionalisme]] en die weerwraakgedagte het Napoleon se skitterende oorwinnings opgehemel en die "wit" legende weer laat oorheers. Sedert die begin van die [[20ste eeu|20e eeu]] het die wetenskaplike geskiedskrywing veld gewen, waarin die "wit" en die "swart" legendes in verswakte vorm sigbaar gebly het. Lede van die Académie Francaise, soos Bainville en Madelin, het Napoleon onthef van aanspreeklikheid deur 'n streng historiese determinisme te steun: hulle het geglo dat die revolusie noodwendig tot die diktatuur moes lei, en dat die natuurlike grense wat Frankryk bekom het, Frankryk in ʼn permanente oorlog gewikkel het. Andere, soos Aulard, Lefebvre en Soboul, was veel meer krities. Hulle erken dat 'n outoritêre regime nodig was vir die konsolidasie van die rewolusie, maar die [[keiser]]skap, nuwe [[aristokrasie]] en groot beeld uitbreiding is volgens hierdie geleerdes slegs aan Napoleon te wyte. == Nalatenskap == Die idee van die moderne professionele dienspligtige [[weermag]] is deur Napoleon aan Europa bekendgestel, 'n uitvinding wat ander state noodgedwonge sou volg. In Frankryk word Napoleon geag as die persoon wat die Revolusie bewaar het, en die mite geskep en aangeblaas het. Daar word wyd geglo dat, sou hy nie mag opgeneem het en die Franse samelewing (tesame met die kaart van Europa) só drasties verander het nie, die Franse [[monargie]] se instelling sou ontwikkel het in 'n parlementêre [[konstitusionele monargie]], soortgelyk aan die model wat die Britse monargie ontwikkel het. Verder het die [[Napoleontiese Oorloë]] die Revolusie na die res van [[Europa]] versprei, en daar word geglo dat die bewegings van nasionale vereniging en die verrys van die nasiestaat, veral in [[Italië]] en [[Duitsland]], direk gewortel was in en voorafgegaan is — indien nie veroorsaak is nie — deur Napoleontiese regering van daardie gebiede. Die ''Code Napoleon'' is deur die meeste lande van Europa aangeneem, en het voortbestaan ná Napoleon se nederlaag. Professor Dieter Langewiesche van die [[Universiteit van Tübingen|Universiteit van Tuebingen]] beskryf die kode as 'n "rewolusionêre projek" wat die ontwikkeling van ''[[bourgeois]]''-samelewing in [[Duitsland]] aangevuur het deur die reg om eiendom te besit uit te brei en die rug van [[feodalisme]] te breek. Langewiesche skryf ook aan Napoleon die herorganisering van wat die [[Heilige Romeinse Ryk]] toe, wat uit 1000 entiteite bestaan het, na 'n meer vaartbelynde netwerk van 40 state wat die basis van die [[Duitse Konfederasie]] sou word, asook die toekomstige eenheidswording van [[Duitsland]] onder die [[Duitse Keiserryk]] in [[1871]]. == Sien ook == * [[Napoleontiese Oorloë]] * [[Franse Rewolusie]] == Bronne == * KENNIS (1980) volume 2, bl. 377 - 379, {{ISBN|079810824X}} * KENNIS (1980) volume 7, bl. 1286 - 1287, {{ISBN|0 7981 0829 0}} * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409613}}, volume 20, bl. 94 == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Napoleon I of France}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bonaparte, Napoleon}} [[Kategorie:Franse keisers]] [[Kategorie:Franse militariste]] [[Kategorie:Franse politici]] [[Kategorie:Generaals]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Franse Rewolusie]] [[Kategorie:Geboortes in 1769]] [[Kategorie:Sterftes in 1821]] a8547kphdet6c8eupbuabwozk8h8cm5 2973872 2973871 2026-09-29T12:04:26Z NDG 194115 Wysiging deur [[Special:Contributions/Leoalexanderhynes|Leoalexanderhynes]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:UrsusMaritimus13|UrsusMaritimus13]] 2887027 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Napoleon Bonaparte |kleur = #ccf |titel = ''Keiser van die Franse en koning van Italië'' |beeld = Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Napoleon Bonaparte op sy troon |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Bonaparte]] |opskrif2 = Titels |2 = Keiser van die Franse en koning van Italië |opskrif3 = Keiser van die Franse |3 = [[18 Mei]] [[1804]] – [[11 April]] [[1814]]<br />[[20 Maart]] [[1815]] – [[22 Junie]] [[1815]] |opskrif4 = Koning van Italië |4 = [[17 Maart]] [[1805]] – [[11 April]] [[1814]] |opskrif5 = Kroning as Keiser van die Franse |5 = [[2 Desember]] [[1804]] |opskrif6 = Kroning as Koning van Italië |6 = [[26 Mei]] [[1805]] |opskrif7 = Voorganger as President van Frankryk |7 = Napoleon Bonaparte |opskrif8 = Opvolger as Keiser van die Franse |8 = [[Lodewyk XVIII]] |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = Voorganger as President van Italië |10 = Napoleon Bonaparte |opskrif11 = Opvolger as Koning van Italië |11 = Monargie afgeskaf |opskrif12 = Volle naam |12 = Napoleon Bonaparte |opskrif13 = Gebore |13 = [[15 Augustus]] [[1769]]; [[Ajaccio]], [[Korsika]] |opskrif14 = Oorlede |14 = [[5 Mei]] [[1821]]; [[Sint Helena]] |opskrif15 = Begrawe |15 = Mei [[1821]]; [[Sint Helena]] |opskrif16 = Eggenoot |16 = [[Joséphine de Beauharnais]]<br />[[Marie Louise van Oostenryk]] |opskrif17 = Kinders |17 = [[Napoleon II]] |opskrif18 = Vader |18 = [[Carlo Buonaparte]] |opskrif19 = Moeder |19 = [[Letizia Ramolino]] |opskrif20 = Begrawe |20 = [[Les Invalides]], [[Parys]] }} '''Napoléon Bonaparte''' ([[15 Augustus]] [[1769]] – [[5 Mei]] [[1821]]) was 'n generaal en regeerder van [[Frankryk]]. Hy was 'n generaal van die [[Franse Rewolusie]], en was effektief regeerder vanaf 1799: Eerste Konsul (''Premier Consul'') van die [[Eerste Franse Republiek|Franse Republiek]] vanaf 11 November 1799 tot 18 Mei 1804, daarna Keiser van die Franse (''Empereur des Français'') as '''Napoleon I''' vanaf 18 Mei 1804 tot 11 April 1814, en weer kortliks van 20 Maart tot 22 Junie 1815. Hy word beskou as een van die grootste bevelvoerders in die geskiedenis, en sy oorloë, veldtogte en [[militêre strategie]] word wêreldwyd aan militêre skole bestudeer. == 1810-1815 == === Die Russiese veldtog === Vir sy inval in [[Rusland]] het Napoleon 'n reuse-leër op die been gebring. Aangesien die Franse staande leer nie groot genoeg was nie, het hy soldate van die verowerde lande opgekommandeer vir sy veldtog. Die groot leër wat in die somer van 1811 in Oos-Duitsland saamgetrek het, het uit meer as 600 000 man bestaan: Franse, Duitsers, Oostenrykers, Spanjaarde, Nederlanders en Portugese. Feitlik alle Europese volke was daarin verteenwoordig. Op 23 Junie 1812 het hierdie kolossale leër, met 3 000 kanonne en meer as 150 000 perde, die Niemenrivier oorgesteek en Rusland binnegeval. Net soos in Spanje, het Napoleon nie veel teenstand verwag nie. Hy het gemeen dat hy voor die koms van die winter Moskou sou kon inneem en [[tsaar]] [[Alexander die Grote|Alexander]] tot oorgawe dwing. Maar hy het nie met die taktiek van die [[Russe]] rekening gebou nie. Pleks van in 'n vaste veldslag met Napoleon se magtige leer kragte te meet, het hulle stadig in die rigting van Moskou teruggetrek en alles - stede, dorpe, voorrade en die veld - vernietig sodat die invallers niks daarvan kon gebruik nie. Die gevolg was dat Napoleon se groot leër spoedig begin honger ly het. Duisende soldate het ook van uitputting en ontbering begin sterf. Op 5 September het Napoleon [[Borodin]]o aan die [[Moskwa-rivier|Moskwarivier]] bereik. Die Russe het intussen besluit om sy leër te probeer stuit. In 'n veldslag wat twee dae geduur het, is die Russe verslaan, maar Napoleon se leër het meer as 30 000 man verloor. Hy het nou opgeruk na die Russiese hoofstad, maar toe hy aankom, het by die stad verlate en in vlamme aangetref. Die Russe het gevlug en hul stad aan die brand gesteek. Napoleon was nou in besit van die Russiese hoofstad, en hy het gewag dat 'n boodskapper of onderhandelaar van die Tsaar opdaag om hul nederlaag te erken en oor vrede te onderhandel. Maar niemand het gekom nie. Na meer as 'n maand het Napoleon uiteindelik besef dat hy en sy leër in 'n valstrik gelok is. Die Russiese winter het aangebreek en Napoleon het geen keuse gehad as om die terugtog aan te pak nie (19 Oktober 1812). === Die terugtog === Napoleon het Rusland met 'n leër van meer as 600 000 man binnegeval. Nou, na minder as vyf maande, het sy leër gekrimp tot 100 000 man. Duisende soldate het gedros, terwyl die ander in veldslae gesneuwel of van honger, koue en uitputting gesterf het. Ongelukkig vir die Franse het die Russiese winter daardie jaar vroeg gekom en was dit buitengewoon straf. Die uitgeputte en uitgehongerde leër het moeisaam deur die sneeu na die Beresinarivier voortgeploeter. Mettertyd is selfs perde geslag en geëet, terwyl die kanonne en waens sommer langs die pad gelos is. En asof dit nie genoeg was nie, het die Russe, wat aan die strawwe winters gewoond was, die Franse voortdurend aangeval. Op 9 November, minder as 'n maand na die aanvang van die terugtog, het Napoleon met 40 000 man [[Smolensk]] bereik. Maar nog was dit nie die einde nie. Toe die Franse die Beresinarivier bereik, moes hulle tot hul ontsteltenis ontdek dat die Russe die brug oor die rivier verwoes het. Te midde van bloedige aanvalle deur die Russe moes die Franse leeringenieurs 'n nuwe brug bou. Altesame 24 000 man het hier gesneuwel. 'n Ordelose bende van sowat 16 000 man, al wat oorgebly het van die leër van 600 000 man, het uiteindelik veiligheid bereik. Vir Napoleon was die Russiese Veldtog rampspoedig. Sy militêre mag en aansien was onherstelbaar geknak en die onderworpe volke oor die ganse Europa het hulle begin klaarmaak om finaal van sy juk ontslae te raak. === Die Volkereslag by Leipzig === Napoleon het by sy tuiskoms in [[Parys]] dadelik begin om 'n nuwe leer op die been te bring om die bedreiginge van buite die hoof te bied. Weer eens, soos in die verlede, is die Franse volk se verbeelding aangegryp en hulle het hulle in hul duisendtalle vir militêre diens aangemeld. [[Pruise]] en [[Rusland]] het intussen 'n verbond teen Napoleon gesluit, terwyl ook Engeland, Swede en Oostenryk hom die stryd aangesê het. Met sy nuwe leër het Napoleon weer Europa binnegeruk. Hoewel die oorgrote meerderheid van sy sowat 200 000 man uit rekrute en reserwetroepe bestaan het, het hy daarin geslaag om die gesamentlike Russiese en Pruisiese leër in Mei 1813 by [[Lutzen]] en [[Bautzen]] te verslaan. Maar hierdie oorwinning het nie die verwagte uitwerking gehad nie. Oostenryk het intussen by Pruise en Rusland aangesluit, en kort daarna ook Engeland en Swede. Met 'n leer van 190 000 man het Napoleon sy vyande, wat meer as 300 000 man sterk was, tegemoet getrek. Op 16 Oktober 1813 het die [[slag van Leipzig]] begin. Na drie dae, en met byna 100 000 Franse ongevalle, moes Napoleon die aftog blaas en vlug. Die bondgenote het Frankryk nou binnegeval. In [[Frankryk]] het Napoleon al hoe meer teenstand van die Franse volk gekry. Hulle wou nie meer by sy leër aansluit nie. Nogtans het hy nog oorwinnings by [[Aisne]] en [[Marne]] behaal, maar die oormag was te groot. Op 2 April het Napoleon gehoor dat die Senaat hom van sy amp onthef het. Die leër, waarop hy nog altyd staatgemaak het, was nou aan die kant van die Senaat en hy het geabdikeer ten gunste van [[Lodewyk XVIII van Frankryk|Lodewyk XVIII]]. Op 11 April is die Verdrag van Fontainebleau onderteken, waarvolgens Napoleon amptelik sy amp neergelê het. Hy is daarna na die eiland [[Elba]] verban. === Die Honderd dae === Op 4 Mei 1814 het die Engelse [[fregat]] ''Undoubted'' met Napoleon en sy gevolg in die hawe van Portoferraio op die eiland Elba aangekom. Hier het Napoleon hom ingerig en die bondgenote, wat intussen in die Oostenrykse hoofstad [[Wene]] byeengekom het om oor die toekoms van [[Europa]] te besluit, het gemeen dat hulle finaal van die Franse veroweraar ontslae was. Maar hulle het Napoleon onderskat. Terwyl die verrigtinge in Wene aan die gang was, het hy dit met die grootste belangstelling gevolg. Hy was bewus van die getwis onder die oorwinnaars oor die oorlogsbuit en van die groeiende ontevredenheid in Frankryk met die herstelde Huis van Bourbon. Die lede van die [[Huis van Bourbon]], en by name [[Lodewyk XVIII van Frankryk|Lodewyk XVIII]], wou die Ou Orde in Frankryk herstel en het sodoende gou die simpatie van die volk verloor. Napoleon het besef dat die onenigheid in Wene en die ontevredenheid in Frankryk in sy guns was. Teen die middel van Februarie 1815 besluit hy om na Frankryk terug te keer. Hy het daarin geslaag om van die eiland te ontsnap en op 1 Maart het hy met 'n duisend soldate by [[Cannes]] geland. Napoleon het min weerstand ondervind in sy opmars na [[Parys]]. Die offisier in bevel van [[Grenoble]] het gedreig om Napoleon en sy hele lyfwag uit te wis, maar by die verskyning van hul beroemde generaal het die wagte die bevel om te vuur, verontagsaam. Met trane van blydskap en met groot geesdrif het sy gewese soldate hulle agter hom geskaar - en die opmars na Parys het 'n triomftog geword. Toe [[Lodewyk XVIII van Frankryk|Lodewyk XVIII]] van Napoleon se aankoms hoor, het hy generaal Ney met 'n leër gestuur om Napoleon “in 'n ysterkou na Parys te bring". Maar toe Ney Napoleon sien, het hy met sy hele leër na hom oorgeloop. Sy magnetiese persoonlikheid, die herinneringe aan die glorieryke oorwinnings, die haat vir die Bourbons en die vrees van die kleinboere dat hul grond, wat hulle deur die Franse Revolusie bekom het, afgeneem sou word, het meegebring dat die Franse vir Napoleon as hul redder ontvang het. Op 19 Maart het koning Lodewyk na [[België]] gevlug. Met sy aankoms in Parys het Napoleon verklaar dat hy niks anders as vrede begeer nie. Hy sou die Vredesverdrag van Fontainebleau erken en onderhou en sou as grondwetlike vors regeer. Maar die bondgenote het Napoleon nie vertrou nie. Hy is voëlvry verklaar en [[Engeland]], [[Oostenryk]][[Pruise|, Pruise]] en [[Rusland]] het ʼn nuwe verbond teen hom gesluit. Elke land het onderneem om ʼn leër van 150 000 man in die veld te stoot om Napoleon se mag vir eens en altyd te verbreek. Die Engelse veldheer Wellington is aangestel as opperbevelhebber van die mag. === Waterloo en St. Helena === Die bondgenote het met 'n mag van 600 000 man teen Frankryk opgeruk. Omdat Napoleon nie op Franse bodem wou veg nie en die Engels-Pruisiese aanval die grootste bedreiging gebied het, het hy en sy leër op 11 Junie 1815 uit Parys vertrek en op 15 Junie die Belgiese grens oorgesteek. Hier het die Franse leër onder Napoleon die Pruisiese leër onder bevel van Blücher aangeval, terwyl maarskalk Ney met die Engelse aanvoerder [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] by [[Quatre Bras, Lochem|Quatre Bras]] slaags geraak het. Blücher was verplig om terug te val tot by [[Waterloo, België|Waterloo]], waar die Engelse en Pruisiese leërs verenig het. Die Franse leërs, wat toe al 'n paar dae lank in 'n bloedige stryd teen Wellington se magte gewikkel was, het voor die oormag geswig en is vernietigend verslaan. Napoleon het na Parys teruggeval, maar hy het nie daarin geslaag om die stad te verdedig nie. Op 3 Julie 1815 het Parys oorgegee. Napoleon het probeer om verdere weerstand te organiseer, maar dit het misluk. Weereens het die Franse parlement teen hom gedraai en geëis dat hy sy amp neerlê. Toe Napoleon sien dat hy geen verdere steun gaan kry nie, het hy na [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]] gevlug om daarvandaan na Amerika te ontsnap. Maar dit was reeds te laat. Op 15 Julie het hy hom aan kapt. Maitland op die Britse oorlogskip ''Bellerophon'' oorgegee. Op bevel van die Britse regering is hy na die oorlogskip ''Northumberland'' oorgeplaas, waarmee hy na die eiland [[Sint Helena|St. Helena]] vervoer is. Op hierdie eiland het hy as banneling gebly tot sy dood op 5 Mei 1821. In 1840 is sy stoflike oorskot na Frankryk gebring en in Parys begrawe. == Politiek == [[Lêer:Napoleon at the Great St. Bernard - Jacques-Louis David - Google Cultural Institute.jpg|duimnael|links|[[Jacques-Louis David]] ([[1748]]–[[1825]]): ''Napoleon steek die Sint-Bernard oor'', [[1800]]]] [[Lêer:Napoleoniceurope.png|duimnael|links|Kaart van Europa onder Napoleon Bonaparte {{legend|#000090|Frankryk onder Napoléon I}}{{legend|#3340dd|Verowerde "rebelse" state}}{{legend|#27c600|Geallieerde state}}]] Napoléon het, oor die loop van effe meer as 'n dekade, beheer verkry oor meeste van of die hele westelike en sentrale [[Europa]] deur oorwinning of alliansie. In 1812 het hy Rusland binnegeval en sy leër tot by [[Moskou]] gelei. Sy soldate het verskriklik gely in die Russiese winter, en die meeste van hulle is dood toe hulle die aftog moes blaas. Die geallieerde leërs van Oostenryk, Pruise, Rusland en ander lande het in Oktober 1813 by [[Leipzig]] 'n oorwinning oor Frankryk se troepe behaal. Die keiser het weer teruggeslaan in wat bekend is as die Honderd Dae (''les Cent Jours''), maar was oortuigend deur die Britte onder bevel van die [[Arthur Wellesley, 1ste hertog van Wellington|hertog van Wellington]] en Pruisiese soldate, gelei deur von Blücher, verslaan tydens die [[Slag van Waterloo]] in [[België]] op 18 Junie 1815. Hy is kort daarna deur die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] magte gevang en verban na die eiland [[Sint Helena]], waar hy oorlede is. Napoleon het baie lede van die [[Bonaparte]]-familie as monarge aangestel, maar hulle het oor die algemeen nie ná sy ondergang aanhou regeer nie. Napoleon was een van die "verligte monarge." == Biografie == <blockquote>''"Op die een-en-twintigste dag van Julie van die jaar eenduisend sewe-honderd een-en-sestig is die sakrament van die Heilige Doop bedien aan Napoleon, gebore op die vyftiende dag van Augustus van die jaar eenduisend sewehonderd nege-en-sestig, seun van [[Carlo Bonaparte]] en sy wettige eggenote, Maria Laetitia, gebore Ramolino..."''</blockquote>Hierdie doopseël, wat volgens die destydse Franse gebruik ook as geboortesertifikaat beskou is, dokumenteer nie alleen die begin van 'n menselewe nie, maar van 'n hele tydvak in die geskiedenis. Napoleon word as een van die grootste veldhere en staatsmanne van alle tye beskou. As Napoleon 'n bietjie meer as 'n jaar vroeër gebore was, sou hy 'n [[Italianers|Italianer]] gewees het. Op 15 Mei 1786 het die Italiaanse Republiek van [[Genua]] die eiland [[Korsika]] aan die Franse regering verkoop. Hoewel Napoleon dus as Franse onderdaan gebore is, was sy ouers Italianers. Sy ouers stam af uit ou Toskaanse families wat hulle reeds in die 16e eeu op die eiland gevestig het. Sy pa was van adellike afkoms. Napoleon is as die tweede van agt kinders in 'n huis in die middestad van [[Ajaccio]] gebore. Sy moeder het hom liefdevol maar redelik streng opgevoed. Hy het reeds as jong seun glo eiesinnig opgetree en leierskap getoon. Sy onderwysers is getref deur sy bo-gemiddelde intelligensie, en as skoolseun het hy veral in die wiskunde en geskiedenis belang gestel. In Mei 1779 het hy toelating verkry tot 'n Franse militêre skool by [[Brienne]], waar hy vyf jaar lank gestudeer het om hom voor te berei vir 'n loopbaan as offisier in die Franse leër. Hy was doelgerig, buitengewoon gesteld op sy eer en het alles met deursettingsvermoë aangepak. == Militêre loopbaan == Napoleon Bonaparte (Napoleone Buonaparte) is op 15 Augustus 1769 in [[Ajaccio]] op die eiland [[Korsika]] gebore, 'n jaar nadat dit in Franse hande oorgegaan het. Vroeër het die eiland aan die [[Republiek van Genua]] behoort. Napoleon is opgelei aan die militêre akademies van [[Brienne]] en Parys, maar as een van talle [[artillerie]]-luitenante was sy kanse op roem maar uiters skraal. Sy groot kans het egter met die Franse Revolusie gekom, toe talent in plaas van adellike afkoms ʼn vereiste geword het vir 'n suksesvolle loopbaan. Sy lewensideaal was om Korsika van Franse gesag te bevry, maar nadat hy daar in ʼn burgeroorlog die onderspit gedelf het, het hy as 'n hawelose offisier sonder 'n toekoms na Frankryk teruggekeer. In 1793, tydens die beleg van Toulon, wat in die hande van die Engelse geval het, het hy egter as bedrewe artillerie-offisier na vore getree. Met sy briljante optrede het hy daarin geslaag om die stad te herower en die rang van brigadiergeneraal is aan hom toegeken. Weens sy verbintenis met die [[Maximilien Robespierre]] (1758-1794) se broer, leier van die [[Jakobyn]]e tydens die [[Skrikbewind (Franse Rewolusie)|Skrikbewind]] (1791-1794), is sy loopbaan vroeg byna verongeluk. In 1794 is Napoleon in hegtenis geneem, maar hy het die dood vrygespring. 'n Jaar later het hy sy rang verloor omdat hy geweier het om na La Vendée op te ruk om die opstand daar te onderdruk. In 1795 het die Konvensie egter sy dienste benodig om 'n oproer van die rojaliste in Parys onder beheer te kry. Sy bloedige en geslaagde optrede het aan hom die kommandantskap van die binnelandse leër besorg. Die opperbevel van die Franse leër in [[Italië]] is kort daarna aan hom opgedra. Daar is dikwels beweer dat die bevordering 'n trougeskenk was van die belangrikste lid van die Direktoraat, Paul Barras (1755-1829), omdat Napoleon toe met [[Barraba|Barras]] se verwerpte minnares, Joséphine de Beauharnais (1763-1814), in die huwelik getree het. Dit kon 'n rol gespeel het, maar die opperbevel was waarskynlik tog in die eerste plek 'n beloning vir sy militêre prestasies. In [[Italië]] het die generaal so gewild geword dat hy 'n bedreiging vir die Direktoraat geword het. Deur sy oorwinnings in die veldslae van Lodi (1796), Areole (1796) en Rivoli (1797) het hy die Oostenrykse leër uit Noord-Italië verdryf. Hy het daarna op sy eie die Vrede van Campo Formio (Oktober 1797) gedikteer, waardeur Oostenryk afstand moes doen van België, die linkeroewer van die Rynrivier en Milaan, en Venesië in ruil daarvoor ontvang het. Die Vrede het 'n einde gebring aan die Eerste Koalisieoorlog (1792-1797), maar Engeland het as enigste oorblywende teenstander verbete voortgeveg. Napoleon het vervolgens ʼn ekspedisie na Egipte gelei waardeur hy die Engelse roete na Indië wou afsny. Tydelike suksesse op land kon egter nie verhinder dat die Britse admiraal [[Lord Nelson|Horatio Nelson]] (1758-1805) die [[Franse Vloot]] in die Seeslag van Aboekir, oos van [[Alexandrië]], verslaan en die Franse ekspedisieleër van Frankryk afsny nie. Dit het nou geblyk dat Napoleon nie onoorwinlik was nie, en Engeland, Oostenryk en Rusland het die Tweede Koalisieoorlog (tot 1802) begin. Groot verwarring het in Frankryk ontstaan en Napoleon het onmiddellik daarheen teruggekeer, waar hy 'n helde-ontvangs gehad het. Van sy terugslag in Egipte het die Franse nog nie geweet nie. Hulle was ook nie bewus daarvan dat Napoleon se nederlaag deur Franse oorwinnings in [[Holland]] en [[Switserland]] uitgekanselleer is nie. Op uitnodiging van 'n lid van die Direktoraat, Emmanuel Sieyes (1748-1836), het Napoleon op 9 November 1799 die sogenaamde [[Revolusie van Brumaire|"staatsgreep van 18 Brumaire"]] onderneem, wat op die laaste oomblik geslaag het vanweë die tussenkoms van Napoleon se broer Lucien. == Konsulaat == Die Direktoraat (1795-1799), wat met moeite 'n balans tussen allerlei aanslae van links en regs bewaar het, het weinig gesag uitgeoefen. Dit het die weg gebaan vir ʼn outoritêre (alleen-) bestuur. Napoleon het die regte oomblik benut toe die gematigde republikeine op soek was na 'n sterk leier om die verworwe ideale van die Franse Revolusie te beskerm. Sieyès en sy makkers het gemeen Napoleon sou 'n marionet wees wat hulle wense sou deurvoer, maar hy het spoedig na vore getree as iemand wat die alleenseggenskap het. Napoleon het as uitvoerende gesag aan die hoof gekom van ʼn voorlopige regering waarvan die grondwet deur Sièyes opgestel is. Met die skeiding van die wetgewende, die uitvoerende en die regterlike gesag, soos deur die [[Franse Rewolusie|Franse Revolusie]] bepaal is, het die wetgewende mag voortaan by 3 liggame berus. Die tribunaat van 100 lede sou wette bespreek, die wetgewende liggaam van 300 lede sou sonder bespreking oor die wette stem, en die senaat (60 tot 80 lede) sou besluit of die wette in ooreenstemming met die grondwet was en sou, indien nodig, dit hersien: Die tribunaat en die wetgewende liggaam is indirek deur die volk benoem, terwyl die Senaat homself aangevul het maar origens van weinig waarde was. Teen 1802 was hierdie 3 wetgewende liggame niks meer nie as ʼn fassade waaragter Napoleon, op advies van sy staatsraad, sy diktatuur uitgeoefen het. Hy het wei daarvoor gesorg dat sy uitvoerende gesag sterk was. Teoreties het die uitvoerende gesag uit 3 konsuls (ʼn konsulaat) bestaan, maar in die praktyk het die eerste konsul, Napoleon, alle mag gehad. Aanvanklik is hy vir 10 jaar benoem, maar in 1802 is hy lewenslank aangewys. Hy het alle offisiere, amptenare en regters aangestel en nuwe wette ingedien. Napoleon is aan die bewind gestel om die onsekere binnelandse situasie te stabiliseer en om 'n einde te maak aan die uitputtende buitelandse oorloë. Hy het albei oogmerke verwesenlik, hoewel die internasionale vrede van korte duur was. In Frankryk het Napoleon die beroerings wat op die Franse Revolusie gevolg het, beëindig en ʼn tydperk van konsolidasie het aangebreek. Daar is weggedoen met politieke partye en nasionale versoening was die leuse. Deur middel van 'n lang reeks hervormings is die doelstellings van die revolusie afgerond. Die konsolidasie is verstewig deur die uitskakeling van die godsdienstige tweedrag wat tydens die revolusie ontstaan het. Daar was naamlik skerp verdeeldheid onder die gelowiges van wee die verkoop van kerklike besittings en die onderwerping van die geestelikes aan die staat. Na uitgerekte onderhandelinge het Napoleon in 1801 die Konkordaat met die pous aangegaan - suiwer om staatsbelang, want hy het afsydig gestaan teenoor die godsdiens. Die Kerk en die Revolusie is hierdeur met mekaar versoen. Die pous hel berus by die verkoop van die kerklike besittings, maar sy herderskap oor die Franse Kerk was sterker as voor 1789. Die konsolidasie is in die eerste plek verseker deur die aanvaarding van wat die revolusie op sosiale gebied verwerf het. Die sogenaamde notabelemaatskappy of hoe bourgeoisie wat tydens die Nasionale Vergadering (1789-1791) geskep is en na die Skrikbewind (1791-1794) teruggekeer het, was stewig in Frankryk veranker. Die nuwe sosiale ordening is egter gekenmerk deur gelykheid voor die wet van alle burgers en die afskaffing van die feodale standegemeenskap en bevoorregte eiendom. Grond het die basis van rykdom gebly: grondbesit was 'n waardevolle en vaste verskansing sedert die rampspoedige inflasie tydens die revolusie, en grondbesit het aan die eienaar ook sosiale prestige besorg. Tot die heersende klasse van landeienaars het ook die deel van die ou adel behoort wat tydens Napoleon se bewind teruggekeer en daarin geslaag het om 'n kwart van hul besittings van voor 1789 terug te kry. Tot hierdie heersende klasse het ook baie van die bourgeoisie van die Ancien Régime behoort (renteniers, koopliede, regsgeleerdes en hoe amptenare), wat hul fortuin tydens die revolusie uitgebrei en in onroerende goed belê het. In werklikheid hel ʼn konserwatiewe klas van landeienaars, van wie die meeste groot landgoedere van ou oorsprong besit het, die heersende groep uitgemaak. Hierdie landeienaars het die leiersgroep geword wat die politieke lewe van Frankryk in die 19de eeu sou oorheers. Hoewel die revolusie op maatskaplike gebied konsolidasie gebring het, het dit op politieke gebied nie gevlot nie. Wat die revolusie wel op politieke gebied bereik het, was dat die gesag van die volk uitgegaan het en nie van die absolute heerser nie. 'n Verteenwoordigende en konstitusionele regeringsvorm met algemene stemreg vir mans is inderdaad bereik. Napoleon het egter gesorg dat die volk, wat hy gevrees en verag het, slegs 'n skynmag gehad het. In werklikheid het die demokrasie en die parlementere regeringstelsel van die tydperk tussen 1789 en 1791 nie meer bestaan nie. Napoleon het die politieke situasie in Frankryk gekonsolideer deur 'n militêr- georiënteerde diktatuur in te stel. 'n Sterk polisie-apparaat asook streng sensuur, wat deur Joseph Fouche (1759-1820) georganiseer is, het gesorg dat opposisiebesware doeltreffend stilgemaak is. Om aan die bewind te bly, moes Napoleon se regering sukses behaal, en dit het hy gedoen deur die Oostenrykers in 1800 in die Slag van Marengo te verslaan. Generaal Moreau se oorwinning oor die Oostenrykers by Hohenlinden het die keiser verplig om die [[Vrede van Lunéville]] in 1801 met Frankryk te sluit. Hierdeur is die Vrede van Campo Formio bevestig. 'n Jaar later het die [[Vrede van Amiens]] (1802) met Engeland ʼn einde gemaak aan 10 jaar van ononderbroke oorlogvoering tussen die twee lande. Sinne 3 jaar het Napoleon dus vir sowel binnelandse as buitelandse vrede gesorg. Frankryk het sodoende natuurlike (geografiese) grense bereik en satellietstate in Nederland, Switserland en Noord-Italië tot stand gebring. Vir Napoleon met sy grenslose ambisie was dit nie genoeg nie. Hy sou met militêre oorwinnings op die slagveld aan sy fantasieë uiting gee, en hy het sy uiteindelike ondergang ook op die wyse bewerkstellig Slegs 'n jaar na die Vrede van Amiens het die stryd met Engeland weer opgevlam. Hieraan het Napoleon met sy aggressiewe buitelandse en ekonomiese beleid die meeste skuld gehad. Hy het die satellietstate steeds nouer aan Frankryk gebind en na verdere uitbreiding bly strewe. Hierdie houding moes noodwendig bots met die eeue-oue buitelandse beleid van Engeland wat daarop gemik was om 'n [[magsewewig]] tussen die groot moondhede op die Europese vasteland te bewaar. Daarbenewens het Napoleon geprobeer om die Franse koloniale ryk in Amerika te laat herleef, wat 'n direkte aanslag op die [[Britse wêreldryk]] was. Die kwaai ekonomiese wedywering waardeur Frankryk Engelse produkte probeer uitsluit het, het die spanning verder verhoog. Napoleon se ambisie het hom steeds verder laat wegdryf van die ideale van die Franse Revolusie. In 1804 het hy van 'n koningsgesinde komplot om hom te vermoor, gebruik gemaak om Frankryk in ʼn keiserryk te omskep. Hy het die Franse volk oorreed dat die behoud van die ideale van die revolusie van hom afhang, en sameswerings teen sy lewe moes dus die hoof gebied word deur Frankryk in 'n erflike keiserskap te konsolideer. Tydens 'n groot plegtigheid het Napoleon op 2 Desember 1804 in die Notre Dame-katedraal, in die teenwoordigheid van pous Pius VII, homself tot keiser gekroon. == Keiserryk == Van 1804 af het Napoleon al hoe meer soos 'n 18e-eeuse verligte despoot opgetree. Die staatsraad is sy magte ontneem en, soos dit die geval was onder die Lodewyks, het willekeurigheid die reël geword onder 'n drukkende sensuur- en polisiestelsel. Van hervormings was daar nie juis meer sprake nie, en tog was daar weinig verset onder die volk. Die liberale en koningsgesinde opposisie was tot enkelinge beperk en die intriges van generaals en ministers het min gevaar ingehou vir Napoleon se posisie. In 1808 het Napoleon hom nog verder van die revolusie gedistansieer deur 'n nuwe adel te skep wat die gelykheid van alle burgers aangetas het, selfs al het hierdie adel geen belastingvoordele gekry nie. Die ekonomiese situasie in Frankryk was ook nie gesond nie. Tussen 1792 en 1815 het Frankryk in die eindfase van die lang ekonomiese tweestryd met [[Engeland]] sy status as groot handelsmoondheid verloor. In die Atlantiese hawens en die omliggende gebiede het die wêreldhandel en –nywerheid vanweë die oorloë en die Engelse oormag ter see in duie gestort. Die uitbreiding van die handel was nie meer die ruggraat van die nywerheidsgroei nie. Ook in die landbousektor het die Franse Revolusie vooruitgang vertraag. Deur die verkoop van kerklike landgoedere is baie eiendom versnipper en onder die boere verdeel. Die boere het baie waarde aan tradisionele verbouingsmetodes geheg en die produktiwiteit het gevolglik daaronder gely. Ook die grootgrondbesitters het tegniese vooruitgang in die wiele gery. Dit was vir hulle belangrik om met die ou tradisionele metodes soveel wins moontlik te maak en nuwerwetse metodes was vir hulle 'n te groot waagstuk. Onder hierdie omstandighede was 'n landbou- of agrariese revolusie nie moontlik nie. Industrialisasie het ook nie vlot verloop nie. Nywerhede het tydens die revolusie 'n kwaai knou gekry en die groei van die jare 1800-1819 het gedeeltelik vir die verliese van die verlede vergoed. Hierdie groei was veral te danke aan 'n sterk proteksionisme en aan die sogenaamde Kontinentale Stelsel wat in 1806 ingestel is om Engeland te troef. Die krisis wat in 1810 ontstaan het, het die verskriklike ellende van 'n groot deel van die bevolking aan die lig gebring. Vir die meeste boere en arbeiders was die keiserryk beslis geen goue tydperk nie. Die eindelose oorlog met die inkwartiering van soldate by huise, die baie slagoffers en die lotingstelsel vir krygsdiens, tesame met die belasting en inflasie, het 'n swaar las op die volk geplaas. Tog het Napoleon sy gewildheid tot die einde toe by die massa behou en sy militêre roem het van hom 'n volksheld gemaak. Hierdie militêre roem is behaal met 'n leer wat steeds minder die karakter van 'n nasionale revolusieleer gehad het. Aan die een kant het die aantal buitelandse hulptroepe voortdurend toegeneem, en aan die ander kant het die oorspronklike geesdrif by die Franse soldate grootliks verdwyn. Die ekspansie was immers nie meer 'n nasionale verdedigingsoorlog of 'n ideologiese kruistog nie, en die persoonlike band van lojaliteit het steeds belangriker geword - in hierdie geval 'n lojaliteit teenoor Napoleon as persoon. Oor hierdie leer het Napoleon met grenslose vertroue in sy eie briljantheid en geluk die bevel gevoer, hoewel hy nie juis taktiese en strategiese vernuwings deurgevoer het nie. Tog het hy baie van die artillerie gebruik gemaak, en hom daarop toegelê om blitsvinnig op te ruk en sy troepe te ontplooi. Napoleon het sy troepe op die regte oomblik op die swakste punt in die vyandelike stellings saamgetrek. Hy kon ʼn militêre situasie blitssnel opsom en 'n oplossing vind, met 'n voorliefde vir verrassende en waaghalsige planne. Dit het hom min geskeel hoeveel menselewens op die spel was. Sommige historici skat dat sowat 400 000 Franse gesterf het. Die meeste is egter nie op die slag- veld dood nie, maar weens die swak mediese versorging. Grootskaalse drostery het die leërs nog vinniger uitgedun. 'n Inval op Engeland is voorberei, maar weens die Engelse oormag ter see het daar niks van gekom nie. Die [[Seeslag van Trafalgar]] (1805), waarin die Engelse [[Lord Nelson|admiraal Nelson]] gesneuwel het, het die Engelse oorheersing ter see finaal bevestig. Napoleon het sy invalsplanne egter al vroeër laat vaar sodat hy Oostenryk en [[Rusland]] die hoof kon bied. Hierdie lande het intussen met Engeland die sogenaamde [[Derde Koalisie]] (1805- 1807) gevorm vanweë die steeds groter bedreiging wat Frankryk vir die magsewewig ingehou het. In die [[Slag van Austerlitz]] (Driekeiserslag) het Napoleon 'n briljante oorwinning behaal en by die [[Vrede van Pressburg]] (1805) moes Oostenryk [[Venesië]], Dalmasië en verdere Duitse gebiede afstaan. Napoleon het nou in Suid-Duitsland 'n sterk invloedsfeer geskep en Italië heeltemal in sy mag gehad. In [[1806]] het Napoleon die [[Rynbond]] van Suid- en Wes-Duitse state onder sy gesag tot stand gebring en die Oostenrykse keiser gedwing om van sy Duitse keiserskroon afstand te doen. So het Napoleon 'n einde aan die duisend jaar oue Heilige [[Romeinse Ryk]] gemaak. [[Hannover]], wat aan Engeland behoort het, is deur Napoleon aan Pruise oorhandig, maar toe Pruise begin vermoed dat Napoleon Hannover wil terughê, het [[Pruise]] Frankryk die stryd aangesê. In 1806 is Pruise binne 2 weke in die [[Slag van Jena]] en die [[Slag van Auerstädt]] militêr en moreel verslaan. Rusland was nou saam met Engeland die enigste oorblywende teenstander. Vir die eerste keer moes die Franse leer op die eindelose vlaktes van Oos-Europa veg. Die Franse gevegswyse was nog altyd gebaseer op 'n oorlogvoering sonder voorrade, sonder magasyne en sonder geld. In die lande waardeur hulle getrek het, het die soldate hulle deur plunder- en rooi- togte bevoorraad. Met hierdie strategie was blitssnelle oorwinnings uiters noodsaaklik. ʼn Vyand wat kwaai weerstand bied of sy voorrade aan die brand steek, kon die Napoleontiese manier van oorlogvoering baie skade berokken. Die rampspoedige ekspedisie na Rusland in 1812 het dit duidelik bewys, maar Napoleon het reeds in 1807 hiervan 'n voorsmakie gekry met die afgryslike bloedbaddens in die onbesliste Slag van Eylau en die oorwinning in die [[Slag van Friedland]]. Die [[Vrede van Tilsit]] (1807) het na die strategiese hoogtepunt van Napoleon se politieke loopbaan gelyk. Frankryk (Napoleon) en Rusland (tsaar [[Aleksander I van Rusland|Alexander I]], 1777-1825) het bondgenote geword en Europa tussen hulle verdeel. Pruise het al sy grond wes van die Elbe, asook die Poolse verowerings verloor. Konsolidasie van hierdie uitbreidings was Napoleon se volgende oogmerk. Die Groot Ryk (Frankryk), met sy 130 departemente, was baie sentraal geleë. Rondom Frankryk was daar afhanklike vasalstate wat meestal deur familielede van Napoleon geregeer is en oor wie hy beheer gehou het. Die derde groep was Frankryk se bondgenote. Frankryk se aartsvyand, Engeland, het Napoleon se blokkade van die Franse kus beantwoord met 'n teenblokkade van Engelse nywerheidsprodukte en koloniale ware. Met die instelling van die Kontinentale Stelsel in 1806 het Napoleon hierdie politiek tot die hele Groot Ryk en sy vasalstate uitgebrei. Pruise en Rusland het hulle by Tilsit by die Kontinentale Stelsel aangesluit en Portugal en die res van Italië is beset. Napoleon se mikpunt was nie net om die Engelse ekonomie dodelik te tref nie, maar ook om 'n ekonomie van die Europese vasteland onder Franse oorheersing op die been te bring, al was dit ten koste van die ander state. Engeland is aanvanklik deur die Kontinentale Stelsel benadeel, maar hy het deur middel van die groot smokkelhandel in Europa en die opening van nuwe markte in die VSA herstel. Tussen 1810 en 1812 het hy egter swaar verliese gely. Die Kontinentale Stelsel het uiteindelik tog nie in sy doel geslaag nie. Napoleon het deur die Kontinentale Stelsel ook by die Spaanse opvolgingstryd betrokke geraak. Nadat hy lank gehuiwer het, het hy die land in 18081aat beset. Dit was egter 'n groot flater, want ʼn grootskaalse nasionale versetgesteun deur Engeland – het spoedig teen die Franse besetters losgebars. Napoleon kon die situasie met 'n groot leër tydelik onder beheer bring. Oostenryk het egter ook nou kans gesien om hom van die Franse juk te bevry, veral nadat Napoleon se betrekkinge met Rusland na die Konferensie van [[Erfurt]] in 1808 afgekoel het. Die [[Slag van Aspern]] (1808) was Napoleon se eerste nederlaag. Na 'n moeisame oorwinning in die [[Slag van Wagram]] (1809) het hy met Oostenryk ʼn vredesooreenkoms gesluit waarvolgens hy groot gebiedstoegewings moes doen. Die vrede is bevestig deur die huwelik van Napoleon met die aartshertog Marie Louise (1791-1847) van Oostenryk. Hierdie huwelik met ʼn lid van 'n keiserlike familie was een van Napoleon se pogings om sy keiserlike regime te wettig aangesien die Europese regerings hom as 'n voorstander van die revolusie en die beginsels van vryheid en gelykheid beskou het. Hierdie verbintenis het gelei tot die vervulling van 'n diepgekoesterde ideaal: 'n seun, en dus 'n troonopvolger. Hy is [[Napoleon II]] genoem (1811-1832), maar het nooit geregeer nie. Oppervlakkig gesien het Napoleon in 1810 die toppunt van sy mag bereik. Afgesien van Engeland en Rusland, was die hele Europa in sy mag. Alles het rustig voorgekom behalwe in Spanje, waar die guerrillaoorlog steeds meer Franse troepe vereis het. 'n Nuwe bedreiging was die opkomende nasionalisme, wat Napoleon totaal misken het. Die spanning tussen Napoleon en Alexander I het ook steeds toegeneem en wedersydse verwagtinge van steun in die Kontinentale Stelsel en in oorloë teen die [[Turke]] het nie gerealiseer nie. Die toenemende Franse uitbreiding en die aarselende Russiese houding tydens die oorlog met Oostenryk het die teenstelling verskerp. Napoleon se ambisie en selfvertroue was grensloos en hy het sy eie magsposisie oorskat. Deur 'n oorwinning oor Rusland en die invoering van die Kontinentale Stelsel wou hy Engeland op die knieë dwing. In 1812 het Napoleon Rusland met 'n leër van 600 000 man (van wie slegs een derde Franse troepe was) binnegeval. Die gevaar van die Napoleontiese wyse van oorlogvoering sonder voorrade, magasyne en geld het nou duidelik geblyk. Die vyande het onder Franse druk bly terugwyk en die aarde agter hulle totaal vernietig sodat die Franse troepe geen voedsel in die hande kon kry nie. Vanweë 'n gebrek aan voorrade het die leer homself uitgewis: drostery, siekte, ondervoeding, selfmoord en die ontrouheid van die bondgenote het hul tol geëis. Met die besetting van Moskou na die afgryslike Slag van Borodino het tsaar Alexander steeds geweier om oor vrede te onderhandel, sodat Napoleon onverrigter sake moes terugkeer. Die koue en die [[Kosakke]] het ook hul tol geëis. Net soos in 1799 het Napoleon die "oorblyfsels" van sy groot leer in die steek gelaat; hierdie keer omdat daar in Parys ʼn sameswering aan die broei was. 'n Vrywillige terugkeer na die toestand van 1801 en 1802 sou die situasie waarskynlik nog vir Napoleon gered het, want die vyand was onderling sterk verdeel. So ʼn vrede was vir hom egter onaanvaarbaar. Sy ryk was op oorwinnings gebou en sou hiersonder waarskynlik inmekaarstort. 'n Vierde Koalisieoorlog (1813-1814) was nou onvermydelik en het al die vyande byeengebring. Intussen het verskeie volke hulle al begin bevry. Hulle was moeg vir die verwoesting en plundering, die inkwartiering van soldate en die Kontinentale Stelsel. Ook die nasionalisme het as onderstroming dikwels 'n rol gespeel. Met 'n leer wat nie meer van dieselfde gehalte was nie, het Napoleon die Slag van Leipzig (die sogenaamde Volkereslag, 1813) verloor. Ondanks geniale strategie ter verdediging van Frankryk was die einde in sig. Die teenstanders het hulle steeds meer verenig en Frankryk se leer het al hoe meer verdeeld geraak. Met die verbrokkeling van die front het 'n sterk opposisie in Frankryk vir die eerste keer na vore getree en die skuld vir alles is op Napoleon gepak. Met die val van Parys in 1814 moes Napoleon van sy keiserskroon afstand doen, en Elba is as verblyfplek aan hom gegee. Frankryk het na die grense van 1792 teruggekeer. == Staatkundige veranderinge == Napoleon het byna al sy hervorminge tydens die Konsulaat tot stand gebring, hoofsaaklik as afronding van die werk van die revolusie. Die sentraliseringstendens van die revolusie is op bestuursvlak voortgesit, en prefekte en onderprefekte met groot bevoegdhede is onderskeidelik aan die hoof van departemente en arrondissemente geplaas. Op juridiese gebied is meer veranderinge aangebring en is gekose regters deur benoemde amptenare vervang. Die kodifisering van die reg is afgerond met die burgerlike regskode wat spoedig bekend was as die [[Code Napoléon]]. Dit het ook elemente van gewoontereg en Romeinse reg verenig. Dit wat die revolusie op maatskaplike gebied verwerf het, is hierdeur behou, en 'n gesekulariseerde burgerlike staat met vryheid van gewete, burgerlike huwelike en die moontlikheid van egskeiding is ingestel. Wat inderdaad erken is, is die afskaffing van die standegemeenskap, die gelykstelling van alle burgers voor die wet en die beskerming van eiendom. Op ekonomiese gebied het Napoleon ook die doelstelling van die revolusie afgehandel. Belastings is verhoog en die wyse van invordering is verbeter. Dit was nie Napoleon wat die frank gestabiliseer het, soos dikwels beweer word nie, maar die Direktoraat voor 1799. Die Bank van Frankryk, wat Napoleon in 1800 opgerig het, was nie besonder suksesvol nie. In die middelbare en hoër onderwys was Napoleon se hervormings oorspronklik en het dit nie slegs die afhandeling van andere se werk behels nie. Die onderwys is gesekulariseer, gesentraliseer en gedissiplineer. === Buiteland === Ondanks alle pogings om wettige erkenning vir sy regime te verkry, is Napoleon steeds deur die monargieë met die idees van die Franse Revolusie vereenselwig. Die Europese state het dus net uit noodsaak met hom onderhandel. Dit was egter nie vreemd nie aangesien Napoleon deur sy militêre verowerings allerlei idees van die revolusie deur die hele Europa versprei het, terwyl hierdie lande nog absolute koningskappe gehad het. In lande wat voor 1799 beset is en in lande waar 'n ontwikkelde middelklas aanwesig was, het dit die meeste welslae gehad. Feodale regte, lyfeienskap en tiendes vir die kerk is oral afgeskaf, al is dit in verskeie Duitse state en in [[Pole (volk)|Pole]] nie so sterk beklemtoon nie sodat die heersende adel se vriendskap darem behou kon word. Ook die burgerlike regskode is oral ingevoer. Dit het gelykheid voor die wet en sekularisering van die staat verseker, en trouens die weg gebaan vir talentvolle mense om goeie ampte te bekom. Daarnaas is daar in die meeste lande konstitusies en juridiese, finansiële en militêre organisasies na die Franse model ingevoer. Maar net soos in Frankryk het daar geen politieke vryheid tot stand gekom nie. Outoritêre regerings het oral hoogty gevier, gesteun deur 'n skerp sensuur en 'n uitgebreide polisiemag. == Honderd Dae == Die terugkeer van die Bourbons in die persoon van Lodewyk XVIII (1755-1824) het geen herstel van die ''Ancien Régime'' beteken nie: die nuwe koning moes aanvaar wat die revolusie in 1789 tot stand gebring het. Die arrogansie van die teruggekeerde rojaliste en die antirevolusionêre elemente het ou haatgevoegvoelens weer laat opvlam. Onder hierdie omstandighede het Napoleon sy kans gesien: op 1 Maart 1815 het hy na Parys teruggekeer. Die teenstanders van die Bourbons was verheug, maar die grootste deel van die bevolking het onbetrokke gebly en Napoleon het hom gedwonge gevoel om die ingestelde konstitusionele monargie soos onder Lodewyk XVIII te aanvaar. In die daaropvolgende 3 maande, die sogenaamde Honderd Dae, het dit duidelik geword dat Napoleon nie in staat was om sy nuwe rol as konstitusionele monarg te handhaaf nie. Dit was ook duidelik dat hy by die eerste die beste geleentheid na die diktatuur sou terugkeer. Die hoë bourgeoisie was egter op soek na ʼn staat wat hulle sou beskerm en nie terselfdertyd verstik nie, Die groot moondhede was nie bereid om Napoleon te aanvaar nie, en het die stryd hervat. Die Slag van Waterloo (18 Junie 1815) het ʼn besliste einde aan Napoleon se mag gemaak, maar selfs al het hy die slag gewen, sou hy met ʼn uitgeputte Frankryk uiteindelik tog maar die onderspit gedelf het teen die groot oormag. Die keer is Frankryk nie met soveel genade behandel soos in 1814 nie, toe hy slegs na die grense van 1792 moes terugkeer. Frankryk moes nou terugkeer na die grense van 1789 en moes 'n skadevergoeding van 700 miljoen frank betaal. Napoleon is na [[Sint Helena]] verban, waar hy die laaste 6 jaar van sy lewe deurgebring het in [[Longwood House]]. Gedurende hierdie tyd op die eiland het hy 'n legende rondom sy eie persoon geskep, deur onder meer die te boekstelling van sy herinneringe. Hy is op 5 Mei 1821 oorlede. == Geskiedskrywing == As Napoleon slegs die situasie in Frankryk na die Franse Rewolusie gestabiliseer het, sou hy nie lank onthou gewees het nie. Omdat hy egter na 'n eindelose reeks veldtogte - wat altyd maklik tot die verbeelding spreek - die hele Europa aan sy voete gehad het, het sy naam bekend geword. Napoleon se persoonlikheid en sy bewind het aanleiding gegee tot twee basiese denkrigtings: die sogenaamde "wit" en "swart" legendes. Die "wit" legende is op [[St. Helena]] deur Napoleon self bedink. Hy was daarop gesteld dat sy optrede altyd as korrek deur die publiek beskou moes word. In hierdie legende was Napoleon die romantiese held wat links en regs probeer vrede maak het. Hy wou 'n [[federasie]] van vrye volkere op die been bring en [[oorlog]] was altyd aan hom opgedring deur koalisies onder aanvoering van die "verderflike" [[Engeland]]. Die onkreukbare held het almal met sy seges bevoordeel, en is slegs deur [[verraad]] tot 'n val gebring. Die "swart" legende kom van tydgenootlike teenstanders van Napoleon. Volgens hulle tree hy as ongevoelige massamoordenaar, as 'n despoot wat God en Sy gebod verag het, en as 'n liefdelose [[tiran]] na vore. Tot met Napoleon se dood in 1821 het die "swart" legende - die negatiewe beeld van Napoleon - oorheers, hoofsaaklik vanweë die voortdurende oorloë. Sy dood het egter alle negatiewe aspekte spoedig op die agtergrond geskuif. Die "wit" legende - die positiewe beeld van Napoleon - wat van sy herinneringe en ander werke op St. Helena afkomstig was, het oral byval gevind. Die diktatuur van [[Napoleon III van Frankryk|Napoleon III]] (1808- 1873) het na 1851 hierdie beeld verander. Hierdie diktatuur van Napoleon se broerskind het meegebring dat die republikeinse en die rojalistiese geskiedskrywers ook die bewind van Napoleon self as negatief beskou het. Die nederlaag wat Frankryk in die [[Frans-Duitse Oorlog|Frans-Pruisiese Oorlog]] (1870- 1871) gely het, het hierdie gesindheid egter weer verander. Die toenemende [[nasionalisme]] en die weerwraakgedagte het Napoleon se skitterende oorwinnings opgehemel en die "wit" legende weer laat oorheers. Sedert die begin van die [[20ste eeu|20e eeu]] het die wetenskaplike geskiedskrywing veld gewen, waarin die "wit" en die "swart" legendes in verswakte vorm sigbaar gebly het. Lede van die Académie Francaise, soos Bainville en Madelin, het Napoleon onthef van aanspreeklikheid deur 'n streng historiese determinisme te steun: hulle het geglo dat die revolusie noodwendig tot die diktatuur moes lei, en dat die natuurlike grense wat Frankryk bekom het, Frankryk in ʼn permanente oorlog gewikkel het. Andere, soos Aulard, Lefebvre en Soboul, was veel meer krities. Hulle erken dat 'n outoritêre regime nodig was vir die konsolidasie van die rewolusie, maar die [[keiser]]skap, nuwe [[aristokrasie]] en groot beeld uitbreiding is volgens hierdie geleerdes slegs aan Napoleon te wyte. == Nalatenskap == Die idee van die moderne professionele dienspligtige [[weermag]] is deur Napoleon aan Europa bekendgestel, 'n uitvinding wat ander state noodgedwonge sou volg. In Frankryk word Napoleon geag as die persoon wat die Revolusie bewaar het, en die mite geskep en aangeblaas het. Daar word wyd geglo dat, sou hy nie mag opgeneem het en die Franse samelewing (tesame met die kaart van Europa) só drasties verander het nie, die Franse [[monargie]] se instelling sou ontwikkel het in 'n parlementêre [[konstitusionele monargie]], soortgelyk aan die model wat die Britse monargie ontwikkel het. Verder het die [[Napoleontiese Oorloë]] die Revolusie na die res van [[Europa]] versprei, en daar word geglo dat die bewegings van nasionale vereniging en die verrys van die nasiestaat, veral in [[Italië]] en [[Duitsland]], direk gewortel was in en voorafgegaan is — indien nie veroorsaak is nie — deur Napoleontiese regering van daardie gebiede. Die ''Code Napoleon'' is deur die meeste lande van Europa aangeneem, en het voortbestaan ná Napoleon se nederlaag. Professor Dieter Langewiesche van die [[Universiteit van Tübingen|Universiteit van Tuebingen]] beskryf die kode as 'n "rewolusionêre projek" wat die ontwikkeling van ''[[bourgeois]]''-samelewing in [[Duitsland]] aangevuur het deur die reg om eiendom te besit uit te brei en die rug van [[feodalisme]] te breek. Langewiesche skryf ook aan Napoleon die herorganisering van wat die [[Heilige Romeinse Ryk]] toe, wat uit 1000 entiteite bestaan het, na 'n meer vaartbelynde netwerk van 40 state wat die basis van die [[Duitse Konfederasie]] sou word, asook die toekomstige eenheidswording van [[Duitsland]] onder die [[Duitse Keiserryk]] in [[1871]]. == Sien ook == * [[Napoleontiese Oorloë]] * [[Franse Rewolusie]] == Bronne == * KENNIS (1980) volume 2, bl. 377 - 379, {{ISBN|079810824X}} * KENNIS (1980) volume 7, bl. 1286 - 1287, {{ISBN|0 7981 0829 0}} * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409613}}, volume 20, bl. 94 == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Napoleon I of France}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bonaparte, Napoleon}} [[Kategorie:Franse keisers]] [[Kategorie:Franse militariste]] [[Kategorie:Franse politici]] [[Kategorie:Generaals]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Franse Rewolusie]] [[Kategorie:Geboortes in 1769]] [[Kategorie:Sterftes in 1821]] l0lmkpuaqpc3jbkwbkw173ezj3bjtnk 4 5209 2973924 2973358 2026-09-29T14:54:18Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ nuwe afdeling 2973924 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die Wikimedia opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) 4qrauw1r1lennlbxilyn8xp6d61o8s0 2973928 2973924 2026-09-29T14:59:06Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Ai! 2973928 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) o4xewjau29a1lfbyhcwipg2yp1vncwr 2973930 2973928 2026-09-29T15:04:20Z JMK 649 /* Mandela en kie */ nuwe afdeling 2973930 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) jfyuuxux7xys8vhlqhhbg1e27hrb2h7 2973933 2973930 2026-09-29T15:11:31Z ~2026-52465-55 215343 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Antwoord 2973933 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) newtdr5djavkuv6icma583vznhvti40 2973934 2973933 2026-09-29T15:13:13Z ~2026-52465-55 215343 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Antwoord 2973934 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) lc4elu9z5h3c0d6kj3x6u8thxl9upxz 2973939 2973934 2026-09-29T15:36:30Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Antwoord aan Burgert! 2973939 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) ptxuftj15fhmiv575x6j75znzydhvoe 2973941 2973939 2026-09-29T15:36:50Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Dis ek Oesjaar! 2973941 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) sv32zh2ykczn2ncbrl0tmdnc1h9b2c7 2973948 2973941 2026-09-29T15:55:53Z Pynappel 70858 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Antwoord 2973948 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) 78h764o8xc0ph7hngnwrvuoh8knvcos 2973950 2973948 2026-09-29T15:59:18Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Antwoord. 2973950 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) 599n10qbp2wj98yawoovpbiby19alki 2973951 2973950 2026-09-29T16:02:31Z Aliwal2012 39067 /* Mandela en kie */ Antwoord 2973951 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) jf4xlzdyxt1y82aak2mrnu1mr8yzm7c 2973957 2973951 2026-09-29T16:16:14Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Verduideliking... 2973957 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) j4df9nsk7e36rdomuzyfpj9xux8vr14 2973958 2973957 2026-09-29T16:17:10Z Oesjaar 7467 /* Mandela en kie */ Jammer... 2973958 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) :: Ditto. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:17, 29 September 2026 (UTC) 0blqbdlrelccqjhss1zjyudjp9wl9py 2973961 2973958 2026-09-29T16:20:21Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Uitbreiding van antwoord. 2973961 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Dit is interessant dat hulle artikels skep wat glad in hulle eie moedertaal Wikipedia's bestaan nie. Hoe weet ek dit? Daar is geen taalskakels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) :: Ditto. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:17, 29 September 2026 (UTC) 8h9t25pul035q2ailt8xai42mjcjtf9 2973987 2973961 2026-09-29T17:42:55Z Pynappel 70858 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Antwoord 2973987 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Dit is interessant dat hulle artikels skep wat glad in hulle eie moedertaal Wikipedia's bestaan nie. Hoe weet ek dit? Daar is geen taalskakels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) ::::Interessant, pleks hulle hul energie doelgerig aanwend. Vir my is dit vinnig om net op "rol terug" te klik. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:42, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) :: Ditto. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:17, 29 September 2026 (UTC) emkuc24rrrm4d8tfu07g7rwi615oetq 2973993 2973987 2026-09-29T17:49:27Z Oesjaar 7467 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Ai! 2973993 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Dit is interessant dat hulle artikels skep wat glad nie in hulle eie moedertaal Wikipedia's bestaan nie. Hoe weet ek dit? Daar is geen taalskakels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) ::::Interessant, pleks hulle hul energie doelgerig aanwend. Vir my is dit vinnig om net op "rol terug" te klik. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:42, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) :: Ditto. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:17, 29 September 2026 (UTC) hnuahtcfuov4s2ae0zj58mdfo2gaj74 2973998 2973993 2026-09-29T18:00:50Z Dumbassman 62009 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ Antwoord 2973998 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Dit is interessant dat hulle artikels skep wat glad nie in hulle eie moedertaal Wikipedia's bestaan nie. Hoe weet ek dit? Daar is geen taalskakels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) ::::Interessant, pleks hulle hul energie doelgerig aanwend. Vir my is dit vinnig om net op "rol terug" te klik. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:42, 29 September 2026 (UTC) :::::Oesjaar, jy maak baie aannames. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:00, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) :: Ditto. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:17, 29 September 2026 (UTC) amrbwlorrz3yw0fq0lzcnexzyerk8nb 2974013 2973998 2026-09-29T18:30:53Z SpesBona 2720 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ aw 2974013 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Dit is interessant dat hulle artikels skep wat glad nie in hulle eie moedertaal Wikipedia's bestaan nie. Hoe weet ek dit? Daar is geen taalskakels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) ::::Interessant, pleks hulle hul energie doelgerig aanwend. Vir my is dit vinnig om net op "rol terug" te klik. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:42, 29 September 2026 (UTC) :::::Oesjaar, jy maak baie aannames. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:00, 29 September 2026 (UTC) ::::::Met julle toestemming sal ek begin opruim. Ons praat oor die volgende: ::::::* Rekenaarvertaalde inhoud in bestaande artikels (bv. [[goud]]) word dadelik uitgevee ::::::* nuwe rekenaarvertaalde artikels word oor 14 dae (sonder verbetering) geskrap, volgens "Swak Afrikaans (reeds 2 weke+ nie vertaal of verbeter nie)" ::::::* konsepte in die hoofnaamruimte (artikels) met inhoud wat reeds in artikels bespreek word, word ook dadelik verwyder (as dit swak taalgebruik bevat en inhoud wat nie vir 'n ensiklopedie kwalifiseer nie). ::::::{{Ping|Maria The Scientist|Zoulla|Upthebucks|Tshegi|Zeetharr}}, {{Ping|VamuhleOmuhle|Argitsme|HoneyyR|Hermalyan|Nane2004}} ons praat oor julle betrokkenheid hier. :::::: Ek wil nie baklei nie, as ek weerstand ondervind, gaan ek voort met my eie projekte (geen probleem daarmee nie, vrede!). Julle menings asb. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:30, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) :: Ditto. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:17, 29 September 2026 (UTC) t8vgrj10re16ruyuuri2wbkf8asuqfd 2974023 2974013 2026-09-29T18:40:59Z SpesBona 2720 /* Die nuwe klomp gebruikers... */ aw 2974023 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]<!-- [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) == Die nuwe klomp gebruikers... == Admins, voel vry om die nuwe klomp gebruikers te versper. Hulle kom deur die WikimediaZA opleidingsprogram, die werk hier gelewer wys net hoe swak die opleiding is. Hulle reageer op geen boodskap nie, ploeter net voort ens. As hulle werklik wil saamwerk sal hulle ons admins en veterane hier respekteer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:54, 29 September 2026 (UTC) :Ja, ek voel nuwe gebruikers moet die konvensies volg. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:11, 29 September 2026 (UTC) :::Dis ek, Burgert.[[Spesiaal:Bydraes/~2026-52465-55|~2026-52465-55]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-52465-55|talk]]) 15:13, 29 September 2026 (UTC) :::: My selfoon het my Wiki aanmelding ook skielik verwerp! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 29 September 2026 (UTC) :Is daar 'n rede hoekom hulle spesifiek afwiki teiken? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:55, 29 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sal later verduidelik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:59, 29 September 2026 (UTC) ::: Sien die gemors: [[The five people you meet in heaven]]. 'n Absolute belediging van my taal. Dit gebeur as nie-moerdertaal sprekers aangemoedig word om hier betrokke te raak. Die ironie is dat die volgende grootste inheemse Suid-Afrikaanse taal op Wikipedia Zoeloe (diepte 6) is met slegs 12809 artikels, dan Noord-Sotho (diepte 0) met 9058 artikels. Logies sou mens verwag het dat WikimediaZA die grootste gedeelte van hul hulpbronne (hulle kry baie geld by die Stigting) sal gebruik om die plaaslike Wikipedia's te groei. Kom ons plaas dit in perspektief, gedurende die 2018 Wikimania Konferensie in Kaapstad was 'n groot lawaai gemaak omrede die Zoeloe Wikipedia 10,000 artikels bereik het. Afrikaans het op daardie stadium die 50,000 mylpaal bereik maar daar is geen woord daaroor gesê nie. Kyk waar staan ons vandag teenoor hulle. Myself het al 20595 (soos ons nou praat) artikels geskep waarvan 17 voorblad status dra en 'n klomp baie tegnies van aard is. Dit is interessant dat hulle artikels skep wat glad nie in hulle eie moedertaal Wikipedia's bestaan nie. Hoe weet ek dit? Daar is geen taalskakels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:16, 29 September 2026 (UTC) ::::Interessant, pleks hulle hul energie doelgerig aanwend. Vir my is dit vinnig om net op "rol terug" te klik. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:42, 29 September 2026 (UTC) :::::Oesjaar, jy maak baie aannames. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:00, 29 September 2026 (UTC) ::::::Met julle toestemming sal ek begin opruim. Ons praat oor die volgende: ::::::* Rekenaarvertaalde inhoud in bestaande artikels (bv. [[goud]]) word dadelik uitgevee ::::::* nuwe rekenaarvertaalde artikels word oor 14 dae (sonder verbetering) geskrap, volgens "Swak Afrikaans (reeds 2 weke+ nie vertaal of verbeter nie)" ::::::* konsepte in die hoofnaamruimte (artikels) met inhoud wat reeds in artikels bespreek word, word ook dadelik verwyder (as dit swak taalgebruik bevat en inhoud wat nie vir 'n ensiklopedie kwalifiseer nie). ::::::{{Ping|Maria The Scientist|Zoulla|Upthebucks|Tshegi|Zeetharr}}, {{Ping|VamuhleOmuhle|Argitsme|HoneyyR|Hermalyan|Nane2004}} ons praat oor julle betrokkenheid hier. :::::: Ek wil nie baklei nie, as ek weerstand ondervind, gaan ek voort met my eie projekte (geen probleem daarmee nie, vrede!). Julle menings asb. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:30, 29 September 2026 (UTC) ::::::Die belangrikste: Almal is natuurlik vry om met taalgebruik te help, ek verwyder slegs goed in die hoofnaamruimte wat nooit versorg is nie en daar ronddwaal. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:40, 29 September 2026 (UTC) == Mandela en kie == [[Lêer:Nelson Mandela, 2008 te Houghton Estate, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|duimnael|120px|Mandela 2008]] Net regs van Mandela staan 'n man met grys gestreepte das. As iemand dalk weet wie dit is sal ek graag die beskrywing wil aanvul. Die twee dames is terloops [[Geraldine Fraser-Moleketi]] en [[Gwen Ramokgopa]] van wie ons baie min inligting op af.wiki het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:04, 29 September 2026 (UTC) :Jy vra my vas, jammer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:02, 29 September 2026 (UTC) :: Ditto. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:17, 29 September 2026 (UTC) qqh2z9r4ew5ia36t28foqj34dz4xsl9 0 5777 2974121 2877010 2026-09-30T00:43:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974121 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Stellenbosch | ander_naam = | inheemse_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = StellenboschPleinStreet.jpg | beeld_alt = | beeldbyskrif = 'n Uitsig oor Pleinstraat na Bothmaskop in die ooste | beeld_vlag = | beeld_seël = | beeld_skild = | bynaam = | slagspreuk = | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie = onderkant | kaart_onderskrif = | latd = 33 |latm = 55 |lats = 12 | longd = 18 |longm = 51 |longs = 36 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Kaapse Wynland | munisipaliteit = Stellenbosch | hoofplek = | stigtingsdatum = 1679<ref>{{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=13 Februarie 2019 }}</ref> | regeringvoetnotas = | regeringstipe = | leier_party = [[Demokratiese Alliansie]] | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Gesie van Deventer<ref>{{cite web |url=https://www.stellenbosch.gov.za/council/executive-mayoral-committee |title=Executive Mayoral Committee |access-date=2 Julie 2017 |work=Stellenbosch Munisipaliteit |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609220158/https://www.stellenbosch.gov.za/council/executive-mayoral-committee |archive-date=9 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | leiertitel1 = | leiernaam1 = | leiertitel2 = | leiernaam2 = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = 8.24 | oppervlak_metro_km2 = | hoogte_m = | hoogte_maks_m = | hoogte_min_m = | bevolkingvoetnotas = | bevolking_skat = | bev_skat_op = | bevolking_totaal = 19068 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolking_metro = | bevolkingsdigtheid_metro_km2 = | bevolking_metro_voetnotas = | bevolking_demonym = | bevolkingnota = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 15,6% | persent_kleurling = 16,3% | persent_asiër = 0,9% | persent_wit = 65,6% | persent_ander = 5,0% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 71,0% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 20,6% | demografie2_titel3 = [[Xhosa]] | demografie2_info3 = 2,0% | demografie2_titel4 = [[Suid-Sotho]] | demografie2_info4 = 1,3% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 5,0% | poskode = 7600 | poskode2 = 7599 | skakelkode = 021 | sensuskode = | webwerf = }} '''Stellenbosch''', ewegoed bekend as die Eikestad, is die naasoudste [[Europa|Europese]] nedersetting in [[Suid-Afrika]] ná [[Kaapstad]], oorspronklik gevestig as 'n landboukolonie. Dit is geleë in die [[Wes-Kaap]]provinsie. [[Lêer:StellenboschWC-Aerial.jpg|duimnael|links|Lugbeeld van Stellenbosch]] [[Lêer:Stellenbosch WC ZA.jpg|duimnael|links|Landskap naby Stellenbosch]] Dit is sowat 50 [[kilometer]] van [[Kaapstad]], en in die sensus van 2011 is 77&nbsp;476 inwoners in die stedelike gebied van Stellenbosch getel, studente uitgesluit. Hierdie skatting is gegrond op formeel-behuisde inwoners, en is dus heel moontlik onderskat, omdat die Stellenbosch-omgewing ook 'n aantal informele nedersettings het. Stellenbosch is besig om vinnig saam te smelt met aanliggende nedersettings. == Voorgeskiedenis == [[Lêer:Biface Stellenbosch MHNT PRE 2009.0.195.1 Global fond.jpg|duimnael|links|Paleolitiese handbyl van Stellenbosch]] Die gebied rondom Stellenbosch is al sedert die vroeë [[steentydperk]] bewoon. In 1899 het Louis Péringuey, latere hoof van die Suid-Afrikaanse Museum in Kaapstad, 'n aantal klipwerktuie in 'n steengroef naby die huidige Adam Tas-brug oor die [[Eersterivier (rivier)|Eersterivier]] ontdek. Hierdie, en ander vondse in die Stellenbosse omgewing, was die eerste aanduidings dat oermense ook al 'n geruime tyd in Suider-Afrika gewoon het, en destydse argeoloë het aanvanklik skepties teenoor die ontwikkeling gestaan. Die klipwerktuigkultuur is aanvanklik die ''Stellenbosch Kultuur'' gedoop, maar die benaming is later verander na die internasionale term ''Acheuliese kultuur'' na aanleiding van Saint-Acheul, 'n dorpie in Frankryk waar soortgelyke werktuie eerste gevind is.<ref>Alan Mountain, ''The First People of the Cape: A Look at Their History and the Impact of Colonialism on the Cape's Indigenous People'', New Africa Books, 2003</ref><ref>Gilliomee en Mbenga (2007), ''Nuwe Geskiedenis van Suid-Afrika'', Tafelberg-Uitgewers, {{ISBN|0-624-04358-4}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Samuel Davis - Stellenbosch - 1779.jpg|duimnael|links|'n Skildery van Stellenbosch uit 1779]] [[Lêer:Bletterman House (corner view).JPG|duimnael|links|Tipiese [[Kaaps-Hollandse Styl]]huis in Stellenbosch]] [[Lêer:VOC Powder Magazine, Stellenbosch.jpg|duimnael|Die Kruithuis in Stellenbosch is tussen 1776 en 1777 deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) opgerig. Die VOC se monogram en datum is sigbaar op die gebou se gewel. In 1963 is dit as historiese monument gelys]] [[Lêer:Stellenboschhouse.jpg|duimnael|links|Dorpsmuseum in Stellenbosch]] Minder as drie weke nadat [[Simon van der Stel]] in [[1679]] as kommandeur van die nedersetting in die [[Kaap die Goeie Hoop|Kaap]] aangekom het, het hy en enkele amptenare 'n tog na [[Hottentots-Holland]] (vandag [[Somerset-Wes]] en omgewing) onderneem. Enkele [[Vryburgers]] het daar geboer. Op [[8 November]] het hulle in 'n landstreek aangekom wat in die Dagregister beskryf is as 'n ''vlacke valeij, in sicht begrijpende attelijcke duysent morgen schoon weijlant, mede seer beguam tot den ackerbouw, versien van een seer treffelijcke afwaterende verse rivier, ter wedersijde met schoone hooge boomen versiert, beguam tot tuijnen en brandhout''. Hulle het op 'n eiland in die rivier (later die ''Eersterivier'' genoem) oornag. Op die eiland was volop hoë bome en omdat geen ander kommandeur of goewerneur nog daar was nie, het Van der Stel volgens die Dagregister die eiland ''Stellenbosch'' genoem (letterlik ''"(Van der) Stel se Bos"''). Die ligging van hierdie eiland kan nog bespeur word tussen die Meulstroom en die Eersterivier self. Nog net die boonste deel van die Meulstroom vloei in sy oorspronklike koers. Die Eersterivier is so genoem omdat dit die eerste rivier was wat 'n mens teëgekom het soos wat jy van die Kaap af gereis het. Die plek was uiters geskik vir landbou. Van der Stel was van plan om deur private boerdery voedselverbouing sodanig te verhoog dat die Kaapse nedersetting selfversorgend kon word en selfs kos sou kon uitvoer. Ná sy terugkeer na die [[Kasteel van Goeie Hoop|Kasteel]], het hy aangekondig dat daar vir mense wat hulle aan die oewers van die Eersterivier wil vestig, grond in die vorm van plase beskikbaar is. Voornemende boere kon op verskeie gunstige voorwaardes daarheen trek. Die reaksie was goed en voordat die eerste winterreën in [[1680]] geval het, het agt mense hulle reeds daar gevestig.<ref>[[Beeld]] 8/11/1991</ref> Die eerste inwoners het [[druiwe]] aangeplant in die vrugbare valleie rondom die dorp, wat die wortels vir die Suid-Afrikaanse wynbedryf gevestig het. Die dorp groei só vinnig dat dit 'n onafhanklike plaaslike owerheid in [[1682]] word, en word 'n [[magistraat]]setel wat 25,000 [[km²]] beheer in [[1685]]. Om in die Kaapse kolonie se timmerhoutbehoeftes te voorsien, begin Simon van der Stel en sy seun [[Willem Adriaan van der Stel|Willem Adriaan]] duisende eike in onder meer Stellenbosch aan te plant. Die oudste eikebome in die stad is meer as 200 jaar oud en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Die dorp het in [[1710]] heeltemal afgebrand. In Desember [[1803]], het 'n soortgelyke brand weer gewoed en slegs 80 huise het staande gebly. Die eerste kerk is in [[1722]] gebou, kleiner as die eerste kerke in Roodezant en [[Paarl]], maar nie minderwaardig in terme van argitektuur nie.<ref name=":0">{{Boekverwysing|Outeur = Abraham Rees|Jaar = 1819|Titel = The cyclopaedia: or, universal dictionary of arts, sciences, and literature, Volume 34|Uitgewer = Longman, Hurst, Rees, Orme, & Brown, Paternoster-Row|ID = }}</ref> Teen 1819 het Stellenbosch ongeveer 1000 inwoners, insluitend slawe, gehad.<ref name=":0" /> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] is een wedstryd op Stellenbosch se [[Danie Craven-stadion]] beslis. [[Wilgenhof]] was 'n Koshuis in Stellenbosch. == Wapens == '''Drostdy''' — Die Kaapse regering het in 1804 heraldiese seëls aan die plaaslike owerhede toegewys. Die Stellenbosch-drostdy het Simon van der Stel se familiewapen gekry : ''Gevierendeel, I in goud twee rooi torings langs mekaar; II in rooi 'n pronkende pou; III in rooi drie ronde silwer skywe geplaas 1 en 2; IV in goud 'n rooi toring; 'n blou binneskild belaai met ses silwer wassenaars geplaas 2, 2 en 2''. 'n Anker is agter die wapenskild geplaas.<ref name=lv>Pama, C. (1965). ''Lions and Virgins''.</ref><ref name=sde>Smuts, F. (red) (1979). ''Stellenbosch – Drie eeue''.</ref> Die regering het egter in 1814 besluit dat drostdye voortaan eerder die Britse koningswapen moet gebruik.<ref name=ctg>Cape Town Gazette 418 (15 Januarie 1814).</ref> '''Munisipaliteit (1)''' — Alhoewel die munisipaliteit wat in 1840 gestig is nie die regsopvolger van die voormalige drostdy was nie, het dit die drostdy se wapen en seël aangeneem.<ref name=sde /> Met die verloop van tyd is verskeie veranderinge daartoe aangebring : kwartiere II en II is van rooi na blou verander, die pou is omgedraai om na regs te wys, die silwer skywe is met goue ringe vervang, en die binneskild is van blou na swart verander.<ref name=ngw>Die finale weergawe van die wapen kom voor op 'n [http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms tabakkaart] wat in 1931 uitgereik is.</ref> '''Munisipaliteit (2)''' — 'n Nuwe wapen is in 1951 ontwerp en in 1952 deur die Engelse College of Arms aan die munisipaliteit verleen : ''In goud, 'n rooi dwarsbalk belaai met 'n pronkende pou van natuurlike kleur tussen twee goue ringe, vergesel van drie rooi torings''. Die helmteken was 'n goue anker omwonde van 'n eiketak, en die wapenspreuk was "Fortis et superbus". Die wapen is in 1979 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> '''Afdelingsraad (1)''' — Stellenbosch se afdelingsraad (d.w.s die plaaslike owerheid vir die landelike gebiede buite die dorpsgrense) het jare lank die basiese Van der Stel-wapen gebruik, nl ''In goud, drie rooi torings''. Die helmteken was 'n soortgelyke toring. '''Afdelingsraad (2)''' — Die afdelingsraad het die wapen in 1970 deur dr [[Cornelis Pama]] laat hersien en dit toe by die Buro geregistreer. Die hersiene wapen was: ''Gedeel van goud en rooi, in die skildhoof twee burgte [d.w.s. torings] van die een op die ander, in die skildvoet 'n burg van die een in die ander''. Die helmteken was weereens 'n rooi burg.<ref name=bvh /> '''Kayamandi''' — Die Swart woongebied [[Kayamandi]] se dorpskomitee het in 1987 'n wapen by die Buro geregistreer: ''Deursnede blou en rooi, 'n silwer dwarsbalk aan die bokant pylpuntvormig geknobbel, aan die onderkant geknobbel en op die erepunt belaai met 'n swart blokkie; 'n goue skildhoof met drie uitkomende blou torings''. Die helmteken was 'n rooi muurkroon, en die wapenspreuk was "Kaya mandi".<ref name=bvh /> == Wyn == [[Lêer:Stellenbosch Vineyard.jpg|duimnael|Wingerde rondom Stellenbosch]] Die valleie om Stellenbosch, [[Paarl]] en [[Franschhoek]] vorm die Kaapse Wynlande, die grootste van die twee hoof aanbougebiede van [[wyn]] in Suid-Afrika. Die Suid-Afrikaanse wynindustrie produseer sowat 10 miljoen hektoliter wyn jaarliks, en Stellenbosch is die sentrum vir navorsing in dié gebied. Die Stellenbosch Wynroete, gestig in [[1971]], is wêreldbekend en 'n gewilde toeristebestemming. Die area het 'n Middellandse Seeklimaat (of winterreënklimaat), en is geleë aan die begin van die [[Kaapse Plooiberge]], wat uiters gepaste grond vir wynverbouing bied. Druiwe word dus ook primêr verbou vir wynproduksie, en nie as tafeldruiwe nie. ==Plase== Historiese plase in en rondom die dorp is [[Blaauwklippen]], Fleurbaix, Idasvallei, Langverwacht, Valle de Lutry en [[Vlottenburg]]. Aan 't Pad en Watergang is nou deel van die woonbuurt [[Cloetesville]] en Groenfontein is deel van van [[Klapmuts]]. Morgenster is nou 'n woonbuurt van [[Somerset-Wes]]. == Lys voorstede of buurte == [[Lêer:StellenboschMoederKerk.jpg|duimnael|Voorkant van die Gotiese styl [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG]] moedergemeente aan die punt van Kerkstraat]] {{Div col}} * Arbeidslus * Brandwacht * Cloetesville * Dalsig * De Zalze * Dennesig * Die Boord, voorheen ''Rhodes Fruit Farms'' * Die Rant * [[Idasvallei]] * Jamestown * Karindal * Krigeville * [[Kayamandi]] * Welbedaght * La Colline * Mostertsdrift * Onderpapegaaiberg, ook bekend as ''Voëltjiesdorp'' * Paradyskloof * Plankenberg * Rozendal * Simonswyk * Tegnopark * Tennantville * Middedorp * Uniepark * Universiteitsoord * Welgevonden {{Div col end}} == Sien ook == * [[Die Braak]] * [[Gereformeerde kerk Stellenbosch]] * [[Hoërskool Stellenbosch]] * [[NG gemeente Stellenbosch]] * [[Rupert Museum]] * [[Stellenbosch (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Wikt-inlyn|Stellenbosch}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * [http://www.stellenbosch.gov.za/ Amptelike Stellenbosch Webwerf] {{Panorama|Stellenbosch fan Papagaaiberch grut.jpg|900px|<center>'n Panorama van Stellenbosch, soos vanaf [[Papegaaiberg]] gesien.</center>}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Stellenbosch| ]] nus4zfll7lio2dpi6jf65pnjl12gmc2 0 7572 2973937 2957311 2026-09-29T15:24:57Z Maria The Scientist 203622 Wat ek verander het:Vloei verbeter: wat tot die familie Canidae behoort in plaas van (familie Canidae) - dit lees meer natuurlik.Logika duideliker gemaak: word as die mens se oudste huisdier beskou in plaas van net is waarskynlik die oudste huisdier.Meer sin bygevoeg: Ek het verduidelik HOEKOM die mens geheg is - ek het voorbeelde bygevoeg soos lojaliteit, intelligensie en 'n skerp reuksin wat nie in jou oorspronklike was nie.Herhaling verwyder: Jy het gesê selektiewe teling en kunsmatige seleks 2973937 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Honde | fossil_range = | status = DOM | image = Coat types 3.jpg | image_width = 260px | image_caption = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Canidae]] | genus = ''[[Canis]]'' | species = ''[[Gray Wolf|C. lupus]]'' | subspecies = '''''C. l. familiaris''''' en '''''C. l. dingo'''''.<ref name="MSW3 Lupus">{{cite web |url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000738 |title=Mammal Species of the World – Browse: lupus |publisher=Bucknell.edu |access-date=10 Augustus 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401032037/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000738 |archive-date= 1 April 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name="MSW3 Dingo">{{cite web |url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000751 |title=Mammal Species of the World – Browse: dingo |publisher=Bucknell.edu |access-date=10 Augustus 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216112621/http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000751 |archive-date=16 Desember 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | trinomial = ''Canis lupus familiaris'' en ''Canis lupus dingo''<ref name="MSW3 Lupus" /><ref name="MSW3 Dingo" /> | synonyms = *''Canis familiaris'' * ''Canis familiaris domesticus'' }} [[Lêer:Boerboel.jpg|duimnael|links|'n [[Boerboel]]]] [[Lêer:Small white dogs sniffing each other.JPG|duimnael|links|Twee honde]] '''Honde''' (''Canis lupus familiaris'') is vierpotige [[soogdier]]e, naverwant aan [[wolf|wolwe]]. Verskeie rasse is geteel vir 'n verskeidenheid eienskappe; aanvanklik veral vir jagdoeleindes. Honde is die diere in die mensgeskiedenis wat die vroegste [[Mak maak|makgemaak]] is. Hulle is die mees gebruikte troeteldier, jagter en werkdier in die wêreld. In 2001 was daar ongeveer 400&nbsp;miljoen honde in die wêreld.<ref name="Coppinger">{{cite book| author=Coppinger, Ray|title=Dogs: a Startling New Understanding of Canine Origin, Behavior and Evolution| url=https://archive.org/details/dogsstartlingnew00raym|year=2001|isbn=0-684-85530-5|publisher=Scribner|location= New York|page = 352}}</ref> Die meeste honderasse is nie veel ouer as 'n honderd jaar nie, aangesien hulle kunsmatig geteel word vir spesifieke biologiese eienskappe en gedrag. As gevolg van kunsmatige en selektiewe teling, is daar vandag honderde verskillende tipes honderasse, wat meer diverse biologiese- en gedragseienskappe vertoon as enige ander soogdier op aarde.<ref name="spady">{{cite journal|author=Spady TC, Ostrander EA |title=Canine Behavioral Genetics: Pointing Out the Phenotypes and Herding up the Genes |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-01_82_1/page/n8 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=82 |issue=1 |pages=10–8 |date=Januarie 2008 |pmid=18179880 |pmc=2253978 |doi=10.1016/j.ajhg.2007.12.001|issn = 0002-9297 }}</ref> Die hond, wat tot die familie Canidae behoort, word as die mens se oudste huisdier beskou, al is dit steeds 'n roofdier uit die orde Carnivora. Die noue band tussen mens en hond spruit uit die uitsonderlike eienskappe wat die hond van sy wilde voorouer, die wolf, geërf het - soos lojaliteit, intelligensie en 'n skerp reuksin. Deur eeue se doelgerigte selektiewe teling het die mens hierdie eienskappe verfyn, wat gelei het tot die ontwikkeling van die talle uiteenlopende honderasse wat ons vandag ken. Elke ras word vir sy besondere eienskappe gewaardeer. Honde is meer afhanklik as katte en gehoorsaam hul eienaars gewoonlik blindelings. In baie Asiatiese lande en in Meksiko word hondevleis as 'n lekkerny beskou en word honde sedert die vroegste tye ook as slagdiere aangehou. In [[China]] word die Chinese keeshond spesiaal vir dié doel vetgevoer. == Herkoms == Daar bestaan vandag feitlik geen twyfel meer daaroor dat die hond (''Canis familiaris'', uit die familie ''Canidae'') van die wolf afstam nie. 'n Vroeëre siening dat die jakkals ook 'n voorouer van die hond was kon nog nooit bevestig word nie. In die natuur is ook nog nooit kruisings tussen die jakkals en die huishond waargeneem nie, en die gedrag en lewensgewoontes van die jakkals en die wolf verskil in so 'n groot mate dat die diere mekaar vyandiggesind is. Daar word algemeen aanvaar dat die wolf die enigste stamouer van die hond is. Bewyse hiervoor is die groot verskeidenheid in tekstuur van die hare, kleur, grootte en gebit by die verskillende subspesies van die wolf. Daar kan ook maklik deur kruisteling nuwe vorme uit die wolf ontwikkel word. Huishonde is reeds sedert die Steentydperk bekend. Dit is nie bekend of mak wolwe aanvanklik as slagdiere aangehou is en of hulle vir jagdoeleiendes gebruik is nie. == Gedrag == Die hond het 'n sterk sosiale instink waarmee hy 'n hegte band vorm met die mense saam met wie hy woon. Hy sal sy baas nie net gehoorsaam nie, maar hom ook verdedig. Dié eienskappe het hy van die wolf, 'n baie sosiale dier, geërf. Wolwe jag in groepe en vir so ʼn bestaan is samewerking tussen lede van die groep, asook gehoorsaamheid aan die tropleier, baie belangrik. Gedragsnavorsing het getoon dat die hond die mens as rasgenoot beskou. Gevolglik vertoon hy gedragspatrone teenoor sy baas wat onderling tussen honde of wolwe voorkom. So is die vreugdeplassie wat 'n jong hond maak, by die tuiskoms van sy baas, 'n normale gedragspatroon wat hy openbaar wanneer hy sy ouers groet. Die meeste honde, selfs wanneer hulle volwasse is, gedra hulle teenoor hul eienaars soos 'n jong hond hom teenoor sy ouers sou gedra. Hul gedrag berus op instinkte en ervarings, en binne dié perke kan 'n eienaar sy hond sekere dinge leer. Omdat die hond 'n tropdier is aanvaar hy sy baas as sy leier en gehoorsaam hy hom. Hy toon sy toegeneëndheid teenoor die mens deur hom te lek. Hoewel dit onhigiënies is behoort 'n hond wat sy gehegtheid op die manier toon, nooit verstoot te word nie. Takties sal dit beter wees om die dier te leer om sy vriendskap op 'n ander manier te betoon. Oor die duisende jare wat die hond getem is het hy nie net uiterlik verander nie, maar het gedragsafwykings ook voorgekom. Die neiging om in troppe te leef, het byvoorbeeld verdwyn en plek gemaak vir die drang om hom by een mens of 'n groep mense aan te sluit. Oor die algemeen vind hewige gevegte om die sosiale rangorde te bepaal, soos by wildehondagtiges, nie meer plaas nie. Mannetjies en wyfies baklei selde met mekaar, maar oor die algemeen is tewe die aggressiefste. == Voortplanting == Die teef kom gewoonlik twee maal per jaar op hitte, meestal in Augustus en in Desember en Januarie. Terwyl sy hitsig is word die band met haar eienaar losser en begin sy rondloop. Die reun is in elk geval minder huisvas as die teef. Die neiging word verskerp wanneer daar 'n bronstige teef in die omgewing is. Die tewe toon 'n duidelike voorkeur vir bepaalde reuns en spesifiek vir groot diere. Rasegte tewe kan 'n stewige basterhond bo 'n skraal opregte rasgenoot verkies. Na die gebruiklike rituele vind paring plaas. Die werpsel, wat meestal wissel tussen drie en tien, word na sowat 63 dae gebore. Hulle is blind en het donserige hare wat eers later deur ʼn permanente pels vervang word. Die teef versorg haar kleintjies besonder goed. Haar moederinstink is so sterk dat sy kleintjies van ander honde of selfs van ander diersoorte sal aanneem. Die jong honde word na ses weke gespeen. Honde is op die ouderdom van ongeveer tien maande geslagsryp en word oor die algemeen nie ouer as 12 tot 14 jaar nie, maar daar is tog uitsonderings. Na hul twaalfde jaar toon honde dikwels allerhande ouderdomskwale wat die dier baie ergenis kan besorg en dit is dikwels mensliker om so 'n dier van sy lyding te verlos. Jong hondjies is meer vatbaar vir die sogenaamde hondesiekte of siekte van Carré. Dit is 'n ontstekingsiekte waartydens die dier feitlik niks eet nie en 'n hoë koors ontwikkel. Soms word die ontlasting vertraag en kom diarree voor. Die slymvliese van die neus en oë word ontsteek en 'n veluitslag kom dikwels op die maag voor. Die beste tyd om 'n dier teen hondesiekte in te ent is op die ouderdom van 'n maand. Besmetting deur wurms (onder meer lintwurms), miet, bosluise en vlooie kom ook voer. 'n Besonder gevaarlike siekte is hondsdolheid. Dit is 'n aansteeklike virussiekte wat oorgedra word wanneer 'n besmette dier 'n ander een byt. Hondsdolheid word veral deur wilde jakkalse oorgedra. Volgens wet moet honde wat aan hondsdolheid ly van kant gemaak word omdat die siekte ʼn gevaar vir die samelewing is. Daarom word die meeste honde teen die siekte ingeënt. In baie lande is [[inenting]] teen hondsdolheid vir honde sowel as mense verpligtend. == Siektes == Benewens genetiese afwykings, kom verskeie verworwe siektes en toestande by honde voor. Opvallende siektes het betrekking op pels- en spysverteringstoornisse ([[diarree]]). [[Parasiet|Parasiete]] kan hierin 'n rol speel. Voorbeelde sluit in [[Vlooi|vlooie]], [[Bosluis|bosluise]], verskillende soorte wurms en myte wat brandsiekte en hondjiebrandsiekte veroorsaak. Parasiete kan ook verskeie soorte gevaarlike [[Virus|virusse]], [[Bakterie|bakterieë]], protosoë en ander diere (soos hartwurm) na honde oordra.<ref name="Axelsson">{{Citeer tijdschrift|achternaam=Axelsson|voornaam=Erik|titel=The genomic signature of dog domestication reveals adaptation to a starch-rich diet|url=https://www.nature.com/articles/nature11837|jaargang=495|tijdschrift=Nature|datum=2013-03|taal=en|nummer=7441|doi=10.1038/nature11837|issn=1476-4687|pagina's=360–364|last2=Ratnakumar|first2=Abhirami|last3=Arendt|first3=Maja-Louise|last4=Maqbool|first4=Khurram|last5=Webster|first5=Matthew T.|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230617013241/https://www.nature.com/articles/nature11837|archiefdatum=2023-06-17}}</ref><ref>{{Citeer tijdschrift|achternaam=Pajic|voornaam=Petar|titel=Independent amylase gene copy number bursts correlate with dietary preferences in mammals|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6516957/|jaargang=8|tijdschrift=eLife|datum=2019-05|doi=10.7554/eLife.44628|issn=2050-084X|pmid=31084707|pmc=6516957|pagina's=e44628|last2=Pavlidis|first2=Pavlos|last3=Dean|first3=Kirsten|last4=Neznanova|first4=Lubov|last5=Romano|first5=Rose-Anne|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221110211217/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6516957/|archiefdatum=2022-11-10}}</ref><ref>{{Citeer tijdschrift|achternaam=Arendt|voornaam=M|titel=Diet adaptation in dog reflects spread of prehistoric agriculture|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5061917/|jaargang=117|tijdschrift=Heredity|datum=2016-11|nummer=5|doi=10.1038/hdy.2016.48|issn=0018-067X|pmid=27406651|pmc=5061917|pagina's=301–306|last2=Cairns|first2=K M|last3=Ballard|first3=J W O|last4=Savolainen|first4=P|last5=Axelsson|first5=E|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221110211216/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5061917/|archiefdatum=2022-11-10}}</ref> Soortgelyke siektes kan by honde voorkom as by mense, soos, benewens die toestande wat reeds genoem is, byvoorbeeld siektes van die longe en lugweë (kennelhoes), gewrigte en skelet (breuk, Wobbler-sindroom), spiere, geslagsdele, hart, brein (epilepsie), niere en blaas (sistitis), gehoor (oorinfeksie), sig (ooginfeksie, [[Katarak|katarakte]]), reuk, tande en probleme met die [[immuunstelsel]], bloed, hormone en gedrag. 'n Seldsame, maar ernstige en hoogs aansteeklike siekte in Nederland vandag is hondesiekte. Die siekte word veroorsaak deur die hondesiektevirus, wat versprei word deur direkte kontak met honde wat besmet is. Die infeksie raak aanvanklik die respiratoriese organe: die hond kry moeilik asem en hoes. Die oë sal ook traan. Daarbenewens kan die infeksie lei tot longontsteking, derminfeksies, velafwykings en skade aan die senuweestelsel, wat lei tot verlamming van die ledemate. Die siekte kan dodelik wees. [[Hondsdolheid]] is 'n siekte wat ook gevaarlik is vir mense. == Rasse == Daar het reeds in prehistoriese lye verskillende honderasse bestaan. Die ongeveer 400 bestaande rasse, wat as gevolg van selektiewe teling ontstaan hel, kan in 'n aantal groepe verdeel word. Kenners meen dat die hond uit vier basiese wolfsoorte (die Noord-Amerikaanse, die Chinese, die Indiese en die Europese wolf) ontwikkel het. Die indelings van honderasse is egter geen uitgemaakte saak nie omdat die verwantskap en afstamming van baie rasse nie met sekerheid vasgestel kan word nie. Die oudste honde is die sogenaamde turfhonde; hulle oorblyfsels is saam met die reste van menslike nedersettings van die paalwoningbouers uit die [[Steentydperk]] van [[Europa]] in turflae ontdek. Van die turfkese of paalwoningspitshonde stam alle keeshonde, schnauzers, pinschers en terriërs af. Honde soos die laika, die  sleehond (huskie), die Laphond en die Eskimohond is almal sleehonde. Die honde, wat uit die [[Bronstydperk]] stam, is waarskynlik die stamouers van die herders- en skaaphonde. Groot, swaargeboude honde is vir beskerming deur die Romeine in leërkampe aangehou. Rasse soos die bulhond en die herdershond stam van die leerkamphonde af. Oorblyfsels van honde wal waarskynlik die stamouers van die meeste jaghonde was (patryshonde, spanjoele en poedels), is in die reste van nedersettings uit die Bronstydperk in Boheme gevind. Die groep word ashonde genoem. Nog ʼn groep wat onderskei word, is die sogenaamde langskedelhonde, waarvan alle windhonde afstam. Honde kan ruweg in die volgende families verdeel word: die skaaphond- familie (bv. wolfhonde, Oud-Engelse skaaphonde en die kollie); die dwerghonde (bv. die Malteser, die Pekinees en die Skye-terriër): die jaghond-familie (bv. die patryshond, jaghonde [" setters"] en sniphonde ("cocker spaniels"]); die windhond-familie (bv. die Engelse windhond, die Afgaanse hond en die Italiaanse windhond): die worshond; die spitshonde (bv .poedels, die Eskimohond en die skootspitshond): die terriërs (bv. Airedale-terriërs, die steekbaardfoksterriër en die gladdehaar-foksterriër) en die bulhond-familie (bv. die Deense hond, die bokser en die Sint Bernard). Op tentoonstellings word die indeling dikwels verskillend benader; die honde word dan volgens hulle funksies ingedeel. == Stamboom == 'n Rasegte hond is ʼn hond wat rassuiwer geteel is en ʼn stamboom het. 'n Rasegte hond het bepaalde kenmerke wat sy uiterlike en karakter betref en wat tiperend is vir die ras waartoe hy behoort. Die besondere eienskappe het vanweë seleksie ontstaan en word deur kunsmatige seleksie verder ingeteel en veredel. Die stamboom gee ʼn oorsig van die lyn waarlangs die teling plaasgevind het. Die beskrywing "raseg" is egter geen aanduiding van die dier se voorkoms of geaardheid nie. Al waarvan 'n mens seker kan wees met die aankoop van byvoorbeeld 'n rassuiwer Afgaanse windhond, is dal hy heeltemal 'n ander karakter as ʼn herdershond of Deense bulhond het. Daar is baie literatuur beskikbaar waaruit vasgestel kan word watter tipe hond by 'n bepaalde gesin sal inpas. Die sogenaamde straathond kan net so getrou en liefdevol soos 'n rasegte hand wees. Uiterlik kan die straathond dikwels ook baie soos 'n rasegte hond lyk. Anders as by rasegte honde kan 'n mens egter nie voorspel hoe 'n jong hond wat uit 'n "toevallige kruising" gebore is, sal ontwikkel nie. Wat versorging betref, stel straathonde dieselfde eise as rasegte honde. 'n Mens kan nie altyd sonder meer sien of 'n dier rassuiwer is nie. Die beste manier waarop dit vasgestel kan word, is om 'n erkende liggaam te nader vir inligting oor rasegte diere. == Versorging van die hond as troeteldier == Honde word op ses weke gespeen en moet nie voor die tyd van hul moeders weggeneem word nie. Jong honde van ses weke kan reeds vaste kos inneem, maar moet steeds versigtig gevoed word. Hulle het vier maaltye per dag nodig. Melk en pap, brood wat in melk of vleissous geweek is, is voldoende. Tot op drie maande is een porsie gekookte vis per week en twee klein porsies gemaalde vleis twee maal per week saam met die pap of brood 'n goeie gebalanseerde dieet. Van drie maande af sal die hondjie gereed wees om al om die ander dag 'n porsie gekookte vleis te eet. Jong honde behoort elke dag een teelepel lewertraan oor hulle kos te kry. [[Brouersgis]] of [[Vitamien B1|Vitamiene B]] is ook noodsaaklik om die hondjie gesond te hou. Eers van vier maande af kan die kos droër en die maaltye na drie per dag verminder word. Die hondjie kan nou gedroogde koskorrels begin eet, maar van vyf maande af het die hond elke dag 'n porsie vis of vleis nodig. Beentjies moet uit die vleis verwyder word, maar die vleis moet nie te klein gesnipper word nie, anders sal die hond se tande nie goed ontwikkel nie. Op sewe maande is die hond byna volgroei en kan hy twee goeie maaltye per dag kry. Dit kan bestaan uit ʼn kleinerige maaltyd van droë beskuitjies of koskorrels soggens, en 'n groter maaltyd wat vleis bevat saans. Vars water of melk moet voortdurend beskikbaar wees. Voordat rou vleis aan 'n hond gegee word, moet seker gemaak word dat die vleis nie "af" is nie. In so 'n geval moet die vleis eers gekook word. Vars, rou vleis kan af en toe aan die hond gegee word. 'n Jong hond moet nie alleen in ʼn hok buite gelaat word nie. Hy moet eerder in 'n warm, droë plek in die huis slaap totdat hy volwasse genoeg is om buite te slaap. Indien die hond buite slaap, moet hy ʼn waterdigte en gemaklike hok hê. Vir die eerste paar maande, wanneer die hond binnenshuis gehou word, moet hy higiëniese toiletmaniere geleer word. Indien hy in die huis sou vuilmaak, moet die hand besef dat hy verkeerd gedoen het. Sommige kenners meen egter dat dit nadelig is om sy neus daarin te hond vryf en om hom te slaan. Die hond moet liewer na elke maaltyd (of elke keer nadat hy in die huis vuilgemaak het), buitetoe geneem word en hy sal gou leer wat van hom verwag word. Honde het oefening nodig, maar te veel oefening kan nadelig wees. Jong honde het baie rus nodig en moet nooit ooreis word nie. Tot op die ouderdom van 3 maande is die spelery en gehardloop in die tuin voldoende oefening. Daarna kan die hond vir 'n kort wandeling geneem word. Volgroeide honde kan ver afstande loop of draf, maar ook hulle het rus nodig na so ʼn uitstappie. Ou honde sal verkies om tuis te bly of om 'n kort entjie te gaan stap. Omdat 'n hond homself nie behoorlik kan skoonmaak nie, moet die eienaar hom gereeld borsel. ʼn Hond moet ook slegs gebad word wanneer dit noodsaaklik is, en moet dan goed afgedroog word. Sterk seep moet nooit gebruik word nie; verskeie soorte veilige hondeseep is verkrygbaar. Daar is ook verskeie seepsoorte en poeiers beskikbaar om die hond vry te hou van vlooie, luise en bosluise. Siek honde moet verkieslik deur 'n veearts behandel word. Siektes soos hondesiekte en bosluiskoors kan noodlottig wees. Die siektes kan met welslae deur 'n veearts behandel word indien die hond betyds aandag kry. Minder ernstige wonde kan tuis behandel word deur dit skoon te hou. 'n Gesonde hond het helder oë, sy neus is nat en koel, sy tandvleise is skoon en hy is op en wakker. 'n Teef moet toegelaat word om minstens 1 werpsel in haar leeftyd te hê. Indien 'n teef gesteriliseer word voordat sy kleintjies gehad het, kan haar gesondheid later daaronder ly. 'n Teef wat haar kleintjies speen, het drie goeie maaltye per dag nodig. Hulle is gewoonlik goeie moeders, maar dit is soms nodig om die jong hondjies bykomstige voeding te gee. == Enkele rasse == * [[Africanis]] * [[Australiese herdershond]] * [[Basenji]] * [[Boerboel]] * [[Duitse herdershond]] * [[Foksterriër]] * [[Labrador Retriever]] * [[Malamoet]] * [[Rottweiler]] * [[Skiepertjie]] * [[Skotse terriër]] * [[Shar Pei]] * [[Staffordshire bulterriër]] * [[Yorkshire terriër]] == Verwysings == == Bronne == * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0908409524}} band == Verwysings == {{Verwysings}} {{wikt|hond}} {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Honde| ]] d28462f3df8xtpnxf1325ybe3lt5aw7 0 9575 2974162 2882378 2026-09-30T05:30:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974162 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Tulbagh | beeld_stadsilhoeët = Tulbagh Collage.png | beeldbyskrif = Tulbagh, Wes-Kaap | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 33 |latm = 17 |lats = 6 | longd = 19 |longm = 8 |longs = 16 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Kaapse Wynland | munisipaliteit = Witzenberg | stigtingsdatum = 1795<ref name=established>{{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 Julie 2016 }}</ref> | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 180 | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 22.7% | persent_kleurling = 69.3% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 6.9% | persent_ander = 0.8% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 74.4% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 18.3% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 3.6% | demografie2_titel4 = [[Sotho]] | demografie2_info4 = 2.0% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 1.7% | poskode = 6820 | poskode2 = | skakelkode = 023 | sensuskode = 165004 | webwerf = }} <!-- reeds ingesluit in collage--------------- [[Lêer:Tulbagh WC ZA.jpg|duimnael|links|Tulbagh se hoofstraat met die Winterhoek-berge agter.]]--> '''Tulbagh''' is 'n [[dorp]] in die [[Witzenberg Plaaslike Munisipaliteit]] van die provinsie [[Wes-Kaap]] ([[Suid-Afrika]]) met bykans 9&nbsp;000 inwoners (2011),<ref name="census2011" /> Dit is sowat 125 kilometer noord-oos van [[Kaapstad]] geleë en is genoem na [[Ryk Tulbagh]], die Kaapse goewerneur van [[1751]] tot [[1771]]. Tulbagh is die sentrum van 'n wynboustreek. == Geskiedenis == Baie van die dorp se geboue in Kerkstraat dateer van die tweede helfte van die [[18de eeu]]. Op [[29 September]] [[1969]] het 'n [[Bolandse aardbewing van 1969|aardbewing]], wat 6,5 op die [[Richterskaal]] gemeet het, die dorp verwoes en nege menselewens geëis. Tulbagh lê regstreeks op 'n breuk in die ondergrondse rots wat die sterkte van die aardbewing verklaar. Die heropbou en restourasie van Tulbagh was die grootste projek van dié soort wat tot dusver in Suid-Afrika aangepak is. == Wapens == '''Drostdy''' — Die Kaapse regering het in 1804 heraldiese seëls aan die plaaslike owerhede toegewys. Die Tulbagh-drostdy het Ryk Tulbagh se familiewapen gekry, nl. 'n silwer skild met drie afgesnede Turkkoppe daarop. 'n Anker is agter die wapen geplaas. Die regering het egter in 1814 besluit dat drostdye voortaan eerder die Britse koningswapen moet gebruik.<ref name=ctg>''Cape Town Gazette'' 418 (15 Januarie 1814).</ref> Die '''Munisipaliteit''', wat in 1861 gestig is, het jare lank Ryk Tulbagh se wapen gebruik. 'n Gedifferensieerde weergawe daarvan is in 1984 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In blou, drie gebaarde afgesnede Turkkoppe van natuurlike kleur, getulband van silwer''. Die helmteken was 'n uitkomende gepantserde regterarm wat 'n kromswaard met die hand swaai.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Montpellier-2.jpg|duimnael|links|250px|Die historiese wynplaas ''Montpellier de Tulbagh'' naby Tulbagh.]] [[Lêer:Ou NG kerk Tulbagh.jpg|duimnael|links|250px|Tulbagh se ou NG kerkgebou.]] Die vrugtebedryf is een van die belangrikste plaaslike werkgewers. Vrugte word veral in die noordelike en suidelike dele van die Tulbaghvallei verbou en sluit [[appel]]s, pere, [[pruim]]e, [[perske]]s, [[appelkoos|appelkose]] en sitrusvrugte in. Die grootste deel van die vrugteopbrengs word na [[Europa]], [[Noord-Amerika]] en [[Asië]] uitgevoer, maar 'n aansienlike gedeelte word ook plaaslik verwerk as droë- of geblikte vrugte. [[Wyn]]bou het al lank 'n groot rol in die Tulbaghvallei gespeel, maar dié bedryf het sedert die negentigerjare van die 20ste eeu die vinnigste gegroei. Daar is nou 'n groot aantal wynplase, waarvan sommige wêreldroem geniet. Danksy die topgehalte van plaaslike wyne, wat na bestemmings orals ter wêreld uitgevoer word, is baie nuwe wingerde aangeplant, en nuwe wynkelders het ontstaan. Baie van die wynkelders maak nou deel uit van Tulbagh se Wynroete, een van die gewildste [[toeriste]]bestemmings in die Wes-Kaap. == Besienswaardighede == * [[De Wet Huis]] * Die '''Oude Kerk Volksmuseum''' behandel die geskiedenis van Tulbagh. * Verskeie wynplase in die omgewing. == Sien ook == {{commonskat|Tulbagh}} * [[NG gemeente Kruisvallei]] * [[Steinthal]]-landgoed, 5&nbsp;km van die dorp. * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Grootste rampe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tulbagh| ]] iyaufh3ukpxd9ce4pkrif24lb7w2evk 0 9949 2974155 2537774 2026-09-30T04:46:09Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974155 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Touwsrivier | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = Touwsrivier street.jpg | beeldbyskrif = 'n Straat in Touwsrivier | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 33 |latm = 20 |lats = 16 | longd = 20 |longm = 02 |longs = 01 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Kaapse Wynland | munisipaliteit = Breedevallei | stigtingsdatum = 1877 | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 770 | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 7.5% | persent_kleurling = 84.9% | persent_asiër = 0.3% | persent_wit = 6.6% | persent_ander = 0.7% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 93.1% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 2.6% | demografie2_titel3 = [[Xhosa]] | demografie2_info3 = 1.0% | demografie2_titel4 = | demografie2_info4 = | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 3.3% | poskode = 6880 | poskode2 = | skakelkode = 023 | sensuskode = 168001 | webwerf = }} '''Touwsrivier''' is 'n [[dorp]] in die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Die [[N1 (Suid-Afrika)|N1 nasionale pad]] gaan verby die dorp. [[Lêer:Touwsrivier Louw (3).JPG|duimnael|links|Die NG kerk op Touwsrivier.]] == Vroeë geskiedenis == Reeds in die eerste helfte van die 18de eeu het boere hulle hier gevestig. Die plaas waarop die dorp ontwikkel is, is reeds in 1748 toegeken. Die naam ''Touw'' is moontlik 'n vervorming van die [[Khoikhoi]] woord ''dau'' ('weg' of 'pas'). == Spoorweggeskiedenis == Nadat die spoorlyn na die noorde [[Matjiesfontein]] in die 1870's bereik het, is 'n [[steenkool]]- en diensdepot aan die noordekant van die [[Hexrivierberge]] as 'n noodsaaklikheid beskou. Die keuse het op Touwsrivier geval waar 'n stasie met die naam Montaguweg op 7 November 1877 geopen is. Die naam is op 1 Januarie 1883 na Touwsrivier verander. Die aanleg is juis hier so groot gemaak omdat daar 'n steil opdraande na [[Worcester]] voorgelê het en sommige treine se massa en lengte minder gemaak moes word om die stywe [[Hexrivier-spoorwegpas|Hexrivierpas]] te kon uitkom. Die hotel Frere is deur die spoorwegowerhede gebou om voorsiening te maak vir passasiers wat 'n dag of twee op Touwsrivier moes deurbring. Vir die volgende 60 jaar was die dorp niks meer as 'n groot spoorwegsentrum nie. Dit het daartoe gelei dat die destydse [[Suid-Afrikaanse Spoorweë]] die dorp se administrasie oorgeneem het. Dit het tot 1959 geduur totdat die eerste bestuursraad vir die dorp ingestel is. Nadat die spoorlyn geëlektrifiseer is, het die belangrikheid van die dorp begin afneem. Omrede die gebruik van [[stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]] afgeneem het, is die uit diens onttrekte<!-- afgetrede --> stoomlokomotiewe in Touwsrivier gehuisves en was dit 'n nasionale gedenkwaardigheid vir baie jare totdat die Spoorweë besluit het om hierdie lokomotiewe as skrootmateriaal te verkoop. Die [[Verkeerdevlei (dam)|Verkeerdevleidam]] is ontwikkel om die stoomtreine van water te voorsien. == Wapen == Die munisipale raad het 'n wapen in 1962 by die Kaapse Provinsiale Administrasie geregistreer: ''Verhoogde, omgekeerde kepersgewys deursnede, silwer en groen, in die skildhoof 'n aansiende stoomlokomotief van natuurlike kleur, in die skildvoet 'n silwer golwende dwarsbalk belaai met 'n ander van blou, in die skildhoof vergesel van twee goue koringgerwe en in die skildvoet van 'n silwer aansiende ramskop''. Die helmteken was 'n rooi blom, en die wapenspreuk "Floreat flumen Touense".<ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Amptelike Koerant'' 3129 (13 April 1962).</ref> Die wapen is in 1994 gewysig deur (a) die lokomotief met "twee oop en een toe rooidirkieblomkelke (''Ornithogalum maculatum'') van natuurlike kleur aan 'n groen stingel" te vervang en (b) die lokomotief na die helmteken te skuif, en toe by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Omgewing == Die belangrikste produkte van die distrik is [[merino]]wol, [[koring]], [[lusern]] en gars wat onder besproeiing verbou word. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * {{cite book |last=Erasmus |first= B.P.J.|authorlink=B.P.J. Erasmus |title=[[Op Pad in Suid-Afrika]]|year= 1995|publisher=Jonathan Ball Uitgewers |isbn= 1-86842-026-4}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC2}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 4d0fjo6u1j8oqfjrcyl560ld15cfh1l 0 10871 2974227 2883634 2026-09-30T10:32:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974227 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die dorp in die [[Wes-Kaap]]. Vir plekke elders met dieselfde naam, sien die dubbelsinnigheidsblad by [[Wellington]].'' {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Wellington | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = Wellington moederkerk.jpg | beeldbyskrif = Wellington se NG moederkerk troon uit bo Kerkstraat | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 33 |latm = 38 |lats = 30 | longd = 19 |longm = 0 |longs = 16 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Kaapse Wynland | munisipaliteit = Drakenstein | stigtingsdatum = 1840<ref name=established>{{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 Julie 2016 }}</ref> | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 99 | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 16.2% | persent_kleurling = 67.3% | persent_asiër = 0.4% | persent_wit = 15.4% | persent_ander = 0.6% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 81.2% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 10.7% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 5.9% | demografie2_titel4 = | demografie2_info4 = | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.1% | poskode = 7655 | poskode2 = | skakelkode = | sensuskode = 166005 | webwerf = [http://www.wellington.co.za Wellington Tourism] }} '''Wellington''' is 'n dorp in die [[Wes-Kaap]]provinsie van [[Suid-Afrika]], wat in [[1840]] na die hertog van Wellington genoem is. Dit is die geboorteplek van die Voortrekker [[Piet Retief]] en generaal [[J.B.M. Hertzog]] en maak deel uit van die [[Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit]] waarvan [[Paarl]] die setel is. Dit het in 2011 'n bevolking van 55&nbsp;543 gehad.<ref name="census2011"/> Dit was oorspronklik "Wagenmakersvallei" en tot die koms van die motorkar een van Suid-Afrika se belangrikste wamakersentrums. 'n Sentrum vir [[wyn]], [[koring]] en [[vrugte]] met 'n belangrike inmaakfabriek vir droëvrugte is in die dorp geleë, asook 'n belangrike opleidingsentrum en tuiste van die [[Hugenote Kollege]], in 1874 gestig as Hugenote-Seminarie, eerste inrigting in Suid-Afrika vir hoër onderwys vir vroue. Dit is die tuiste van 'n afdeling van die Skiereilandse Universiteit van Tegnologie en die jaarlikse Stokkiesdraaifees. Die dorp spog met 'n aantal historiese Kaaps-Hollandse huise, waaronder die bekende ''Twist Niet'' in Bergstraat. Langs die pad na die nabygeleë dorpie Bovlei kan die kerk van die Nederduitse Gereformeerde sendingstasie Wagenmakersvallei besigtig word. Die kerkgebou is in [[1820]] gewy. Noord van die dorp, op die plaas Versailles, staan 'n historiese [[blokhuis]] uit die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. [[Lêer:WellingtonCBD.jpg|duimnael|links|270px|Wellington se sakekern, met die NG kerk Moedergemeente en die sneeubedekte Wemmershoekspits daaragter]] <br/> == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Wellington was van 1873 tot 1996 'n munisipaliteit. Die raad het in 1918 'n skynheraldiese "wapen" in gebruik geneem. Die skild was blou, met 'n landskaptoneel daarop. Die hertog van Wellington se skildhouers, nl. twee rooi leeus met goue krone om hulle halse, is daarby gevoeg.<ref name=ngw>Die wapen kom voor op 'n [http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms tabakkaart] wat in 1931 uitgereik is.</ref> '''Munisipaliteit (2)''' — 'n Heraldieskorrekte wapen is in 1948 in gebruik geneem : ''Kepersgewys verdeel, silwer en blou, in die skildhoof twee skywe, ook blou, elk belaai met 'n goue fleur-de-lis, en in die skildvoet 'n silwer Hugenotekruis''. Die skildhouers is behou, en silwer ankers is tot die goue krone gevoeg om hulle te differensieer. Die wapenspreuk is "Par foi et loyaute". Die wapen is in 1987 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer, en 'n blou muurkroon is toe as helmteken bygevoeg.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> [[Ivan Mitford-Barberton]] en H. Ellis Tomlinson het die wapen ontwerp. == Joodse gemeenskap == Soos baie ander plattelandse dorpe het Wellington vroeër 'n groot en aktiewe Joodse gemeenskap gehad. Hulle het in 1902 grond vir 'n sinagoge gekoop, en Isaiah Goldstein het die hoeksteen op [[24 Augustus]] [[1921]] gelê. Die huis langs die sinagoge is in 1942 gekoop, en in 1945 is nog eiendom aangeskaf en in 'n gemeenskapsaal en Hebreeuse Skool omskep. Dié geboue is in 1981 verkoop en die dorp se oorblywende nege Joodse gesinne het by die Paarlse gemeente aangesluit. Die gebou huisves nou (2012) die gemeente van die [[Nuwe Apostoliese Kerk]]. ==Plase== Die bekendste historiese plase in die Wagenmakersvallei is Limietrivier, Champagne, De Krakeelhoek en Versailles. == Bekende boorlinge == *[[Herman Bailey]], gemeenskapsleier, voormalige burgemeester en 1996 "Wellingtonner van die Jaar".<ref>[https://www.netwerk24.com/niemand-kan-bailey-se-skoene-vul-20210728-2 ‘Niemand kan Bailey se skoene vul’].</ref> * [[Jan F.E. Cilliers]], Afrikaanse digter. * Genl. [[J.B.M. Hertzog]], eerste minister van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[Stephen Korabie]], Suid-Afrikaanse politikus en burgemeester van die [[Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit]] (sedert 2024). * [[Adam Small]], Afrikaanse skrywer. * [[Piet Retief]], Voortrekkerleier. * Ds. [[George Stephanus Malan]], predikant in die NG Kerk en redakteur van die ''[[Kerkbode]]''. * [[Japie Hauptfleisch]], soldaat in die [[Anglo-Boereoorlog]]. * Ds. [[Bernard Petrus Jacobus Marchand]], predikant in die NG Kerk. * [[Sailor Malan]], vlieënier en leier van die [[Torch Commando]]. * Pieter Malan, lid van die Wetgewende Vergadering vir Wagenmakersvallei. * [[F.S. Malan]], president van die Senaat, kabinetsminister. * Ds. [[M.L. de Villiers]], komponis van ''[[Die Stem]]'' en agtereenvolgens leraar van die NG gemeente [[Glen Lynden]] en die [[NG gemeente Vishoek]]. == Sien ook == * [[Hugenote Hoërskool]] * [[Hugenote-seminarie]] * [[Goodnow-saal, Wellington|Goodnow-saal]] * [[Hugenote-kollege]] * [[Moorreesburg (kiesafdeling)]] * [[Wellington (kiesafdeling)]] * [[NG gemeente Wellington]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * Coertzen, Pieter: Die Hugenote van Suid-Afrika 1688 - 1988. Kaapstad: Tafelberg, 1988. {{ISBN|0-624-02618-3}} * [http://media1.mweb.co.za/wellingtonmuseum/historicalbuildings.html Prente van ou geboue op Wellington-museum se webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202204929/http://media1.mweb.co.za/wellingtonmuseum/historicalbuildings.html |date= 2 Februarie 2012 }} * [http://wellington.org.za/ 'n Geemeenskapswebtuiste vir die inwoners van Wellington] * [http://bainskloof.com/ Meer inligting aangaande Bainskloof pas] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC2}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 1vco6u6u3zchj9kr2io4x2gk4khz153 0 10916 2974196 2899710 2026-09-30T07:42:06Z JMK 649 /* Nasionale Park */ details 2974196 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Nasionale Krugerwildtuin |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Landscape kruger-park.jpg |beeld_byskrif = Landskap in die Nasionale Krugerwildtuin |kaart = Kruger National Park locator map.svg |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Mpumalanga]] en [[Limpopo]] |naaste_dorp = [[Nelspruit]] en [[Phalaborwa]] |duimdrukkerkaart = |duimdrukkeretiketposisie = |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 24 |breedtegraad_m = 0 |breedtegraad_s = 41 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 31 |lengtegraad_m = 29 |lengtegraad_s = 7 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 1&nbsp;962&nbsp;300&nbsp;ha (19&nbsp;623&nbsp;km²) |openingsjaar = 1926 |besoekerstal = 1 659 793 (1&nbsp;277&nbsp;397 dag, 382&nbsp;396 oornag) |besoekersjaartal = 2014/15 Fin.jr. |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/kruger/ Nasionale Krugerwildtuin] }} [[Lêer:Kruger Park Zebra.jpg|duimnael|250px|'n [[Sebra]] steek 'n pad oor in die Krugerwildtuin]] [[Lêer:Burchell's Zebra (Equus quagga burchellii) (6032643938).jpg|duimnael|250px|'n [[Sebra]]merrie met jong vul in die mopanieveld]] Die '''Nasionale Krugerwildtuin''' is die grootste [[wildreservaat]] in [[Suid-Afrika]], en 'n trekpleister vir internasionale en plaaslike [[toeriste]]. Die park strek ongeveer 360 kilometer van noord na suid en gemiddeld 65 kilometer van oos na wes. Die park grens in die ooste aan [[Mosambiek]] en in die noorde aan [[Zimbabwe]]. Die park strek oor die [[Laeveld]] van twee Suid-Afrikaanse provinsies, [[Mpumalanga]] en [[Limpopo]]. Die Krugerwildtuin maak nou deel uit van die [[Groter Limpopo Oorgrenspark]], 'n [[vredespark]] wat die Krugerwildtuin kombineer met twee nasionale parke in sy buurlande: die [[Gonarezhou Nasionale Park]] in [[Zimbabwe]], en die [[Limpopo Nasionale Park]] in [[Mosambiek]]. Meer as 'n miljoen toeriste besoek die Krugerwildtuin elke jaar. Die park bevat ongeveer 2&nbsp;000 [[plant]]-, 507 [[voël]]-, 147 [[soogdier]]-, 114 [[reptiel]]-, en 49 [[vis]][[spesie]]s. Die sogenaamde [[Groot Vyf diere|Groot Vyf soogdiere]] kan in die park gesien word, naamlik die [[leeu]], [[olifant]], [[renoster]], [[buffel]], en [[luiperd]]. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Daar is bewyse gevind van oermense wat in die area gewoon het so vroeg as 1&nbsp;500&nbsp;000 jaar gelede. Die [[Boesman]]s het ook in die gebied gewoon ongeveer 100&nbsp;000 jaar gelede. In ongeveer 200 n.C. het die eerste [[Nguni]]-sprekende mense vanaf die noorde migreer na die area en die Boesmans verdryf. Teen 800 n.C. het [[Arabier]]e die gebied begin teiken vir [[slawerny|slawe]] deur van die hawe by [[Mosambiek]] gebruik te maak. Sommige het hulle in die teenswoordige park gevestig waar hulle in die noordelike dele van die park [[yster]] ontgin het. In die Thulamela area kan ongeveer 200 myne gevind word wat dateer van die jare tussen 1250 en 1700 n.C. Die eerste Europeër wat die area verken het was die [[Nederland]]er Francois de Cuiper, wat 'n ekspedisie van die [[Kaapkolonie]] gelei het in [[1725]] namens die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]]. Die ekspedisie is egter deur plaaslike etniese groepe by Gomondwane aangeval en weggedryf. Teen ongeveer [[1838]] het [[Voortrekkers|Voortrekkerekspedisies]] gelei deur [[Louis Tregardt]] en [[Hans van Rensburg]] die Laeveld verken. In [[1845]] het João Albasini, 'n 18-jarige [[Italië|Italianer]], die eerste Europeër geword om in die area te kom woon. Hy was gestrand in Mosambiek en het besluit om wes binneland toe te trek. Hy het 'n opstal gebou en 'n winkel geopen naby die hedendaagse Phabenihek. Teen ongeveer dieselfde tyd is waroetes regoor die Laeveld gestig wat die [[Transvaal|Transvaalse Republiek]] met [[Maputobaai|Delagoabaai]] in [[Maputo]] verbind het. [[Goud]] is in September [[1873]] in [[Pelgrimsrus]] ontdek, en daarna ook in [[1881]] in [[Barberton, Mpumalanga|Barberton]]. Fortuinsoekers het na die Laeveld gestroom ondanks hul vrees vir leeus, [[krokodil]]le en [[malaria]]. Hierdie instroming het aanleiding gegee tot 'n dramatiese vermindering van wilde diere in die omgewing as gevolg van die jag en ruiling van dierehorings en -velle. === Wildreservaat === [[Lêer:Bustes Kruger NP.jpg|duimnael|220px|'n Beeldhouwerk by die ontvangsarea van Skukuzakamp in die Krugerwildtuin. Vlnr: [[P.G.W. Grobler|Piet Grobler]], [[Paul Kruger]], en [[James Stevenson-Hamilton]].]] In [[1869]] het die [[runderpes]]virus 'n groot gedeelte van die streek se wild en [[vee]] uitgewis. Om wild vir toekomstige [[jag]]ters te behou, het die Transvaalse [[Volksraad]] ingestem tot 'n klein regeringswildreservaat. Fondse vir die Sabie Wildreservaat is in [[1898]] verkry, maar toe breek die [[Anglo-Boereoorlog]] uit. Ná die oorlog het Majoor (later Lt-kol) [[James Stevenson-Hamilton]] die eerste hoofveldwagter van die park geword in [[1902]]. 'n Paar maande later is die area tussen die [[Sabierivier|Sabie-]] en [[Olifantsrivier, Limpopo|Olifantsriviere]] ook by die park gevoeg. Die verre noorde van die park het in [[1903]] beskerming verkry as die Shingwedzi Wildreservaat. Hierdie deel het 'n klein driehoek ingesluit wat bekend is as Crook's Corner. Die area is geleë waar die grense van Mosambiek, Suid-Afrika en Zimbabwe ontmoet. In die vroeë 1900's was hierdie area 'n veilige hawe vir jagters, wapensmokkelaars, vlugtelinge en wetteloses. Dit was maklik om oor die rivier van een land na 'n ander te vlug sou die polisie van 'n spesifieke land op jou spoor wees. Daar is 'n gedenkplaat hier opgerig vir die legendariese [[ivoor]]jagter Cecil Barnard (Bvekenya), wat in die 1920's op die [[eiland]] in die middel van die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] geskuil het sodat veldwagters en polisie hom nie in die hande kon kry nie. Ironies het Barnard self later 'n veldwagter geword en is 'n polisiestasie hier gebou. As gevolg van eeuelange jag, was daar egter bitter min wild oor in die reservaat. Met die reputasie van die Laeveld as 'n malariagebied en die "witman se graf", het Stevenson-Hamilton ook alle mense uit die reservaat verwyder. Hy en ander veldwagters het begin om alle roofdiere uit te skiet om die bokspesies 'n kans te gee om hul getalle te vermeerder. === Nasionale Park === [[Lêer:Kruger Gate Monument, RSA (cropped).JPG|duimnael|210px|links|Die reuseborsbeeld by Krugerhek op pad na [[Skukuza]]kamp]] In 1912 is 'n spoorlyn gebou wat deur die reservaat geloop het. Stevenson-Hamilton het hierdie spoorlyn suksesvol aangewend om besoekers na die park te lok vir middagete. In 1916 het die regering ondersoek ingestel na die toekoms van die reservaat. In [[1926]] het die Britse administrasie in 'n goeie gebaar besluit om die reservaat na [[Paul Kruger]] te vernoem en dit as Suid-Afrika se eerste nasionale park te verklaar. [[Johannes Andries (Dries) de Ridder]], 'n staatsamptenaar en later sekretaris van Volkswelsyn onder [[Hans Strijdom]], was sekretaris van die kommissie wat die Krugerwildtuin park beplan het.<ref>Willem J. Punt. Cecile de Ridder -Tannie Cecile Volkspele. Pretoriana. Tydskif van die Pretoria Historiese Vereniging: Genootskap Oud-Pretoria (Journal of the Pretoria Historical Association: Old Pretoria Society). 2002.[https://repository.up.ac.za/dspace/bitstream/handle/2263/16345/Pretoriana_115_2002.pdf]</ref> In [[1927]] is die eerste besoekers tot die park toegelaat teen 'n fooi van £1. Slegs 'n handvol motors het die park daardie jaar besoek, maar teen [[1935]] het 26&nbsp;000 mense deur die hekke beweeg. Tans besoek ver meer as 'n miljoen toeriste jaarliks die wildtuin. Stevenson-Hamilton was verras dat die meerderheid besoekers [[roofdier]]e wou sien, en het toe opgehou om hierdie diere uit te skiet. Hy het in 1946 afgetree, en is in 1957 oorlede. In die 1960's is die Water vir Wildlewe-projek begin om wildgetalle te vermeerder. Ongeveer 300 [[windpomp]]e met suipkrippe is in die park opgerig. Die watergate het wild na verskeie besigtigingsplekke in die park gelok. Alhoewel dit aanvanklik na 'n goeie idee geklink het, is daar dekades later ontdek dat meer roofdiere na die watergate gelok is deur die groter hoeveelheid [[rooibok]]ke en [[sebra]]s wat daar kom drink het. Voor die watergate gebou is, het die droër areas spesies soos die [[bastergemsbok]] gehuisves, maar hulle kon egter nie met die leeus meeding nie. Die park het intussen besluit om die watergate te sluit en die natuur sy gang te laat gaan. === Modernisering === In 1991, is Robbie Robinson as Uitvoerende Hoof van die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Parke|Nasionale Parkeraad]] aangestel. Robinson het die oorskakeling van die Krugerwildtuin na die Nuwe Suid-Afrika begin. Robinson het 'n plan in werking gestel waar die grensdrade op die park se westelike grens verwyder is. Dit laat diere van die aangrensende privaat wildreservate toe om vrylik te beweeg tussen die reservate en die Krugerwildtuin. In [[1998]] is die Krugerwildtuin se eerste swart uitvoerende hoof aangewys, David Mabunda, later ook hoof van [[Sanparke]], die Nasionale Parkeraad van Suid-Afrika. Volgens 'n geskrif van Mabunda in 2003, sal daar in die toekoms veel meer aandag geskenk moet word aan volhoubaarheid in samewerking met die arm gemeenskappe wat rondom die wildtuin se grense woon.<ref>http://www.sanparks.org/assets/docs/conservation/park_man/revised-knp-zonation.pdf</ref> Volgens Statistiek SA woon daar drie miljoen mense in 181 nedersettings op die wildtuingrens, hulle het saam 'n grondeis vir 60% van die Krugerwildtuin ingestel. Deur hersonering van die suidelike deel van die park, word beplan om hierdie gemeenskappe te laat deel in winste verkry uit ekotoerisme, bv. wildkykuitstappies, toegangsbeheer, restourante, begeleide toere, 4x4 roetes, boskampe en moontlik hotelle. Die volgende deel van die Krugerwildtuin se ontwikkeling is die totstandkoming van die [[Groter Limpopo Oorgrenspark]]. Hierdie park stel die Krugerwildtuin in staat om groter troppe diere, wat nie lewensvatbaar in die park onderhou kan word nie, oor te plaas na die ongerepte bos van aangrensende nasionale parke in Mosambiek en Zimbabwe. == Riviere == Weens sy uitermatige grootte, word 'n groot aantal riviere in die Krugerwildtuin aangetref. Die grootstes vloei almal ooswaarts in die rigting van Mosambiek. Enkeles, van noord na suid gelys, is die: {{Kolomme3 |Kolom1= * [[Limpoporivier]] * [[Levuburivier|Luvuvhurivier]] * [[Shingwedzirivier]] * [[Letabarivier]] |Kolom2= * [[Olifantsrivier, Limpopo|Olifantsrivier]] * [[Timbavatirivier]] * [[Sabierivier]] * [[Krokodilrivier (Mpumalanga)|Krokodilrivier]] |Kolom3= }} == Fauna en flora == <gallery mode="packed-hover" heights="130px"> Lêer:South African Safari Wildlife1.jpg|Jong njalabul Lêer:AfricanElephant.jpg|Olifantbul Lêer:berghaan.jpg|Berghaan Lêer:Giraffe (Giraffa camelopardalis) male ... (51681865495).jpg|Kameelperd Lêer:African Leopard Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|Luiperd Lêer:Common Warthog (Phacochoerus africanus) (52008129190).jpg|Vlakvark Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|Witrenoster Lêer:Buffel 1.jpg|Buffel Lêer:KuduKrüger.jpg|Koedoe </gallery> === Soogdiere === Die Krugerwildtuin huisves die [[Groot Vyf diere]] onder die 147 [[soogdier]]e wat in die park aangetref word. Tydens die 2010 sensus, was die wildgetalle soos volg: - 1 600 [[leeu]]s - 1 000 [[luiperd]]s - 120 [[jagluiperd]]s - 150 [[wildehond]]e - 3 500 [[hiëna]]s - 13 700 [[olifant]]e - 10 500 [[witrenoster]]s - 600 [[swartrenoster]]s - 26 500 [[sebra]]s - 3 100 [[seekoei]]e - 3 500 [[vlakvark]]e - 9 000 [[kameelperd]]e - 37 500 [[buffel]]s - 460 [[eland]]e - 90 [[bastergemsbok]]ke - 290 [[swartwitpens]]e - 9 500 [[koedoe]]s - 300 [[njala]]s - 500 [[bosbok]]ke - 5 000 [[waterbok]]ke - 150 [[rietbok]]ke - 11 500 [[blouwildebees]]te - 200 [[tsessebe]]s - en meer as 120 000 [[rooibok]]ke. === Voëls === [[Lêer:Cape Starling (Lamprotornis nitens) (52737021416).jpg|duimnael|regs|250px|'n [[Kleinglansspreeu]] in die Krugerwildtuin.]] Ongeveer 507 [[voël]]spesies word aangetref in die park. Gelukkige besoekers kan die "Groot Ses" voëls in die park besigtig, naamlik die [[bromvoël]], [[gompou]], [[swartaasvoël]], [[breëkoparend]], [[visuil]] en die [[saalbekooievaar]]. === Reptiele, vis en amfibieë === Daar is 114 spesies [[reptiel]]e, insluitend ongeveer 5&nbsp;000 [[nylkrokodil]]le, in die park. Ook 49 [[vis]]spesies en 34 spesies [[amfibieë]] word aangetref. === Plante === Die Krugerwildtuin word verdeel in 6 ekosisteme: kremetartsandveld, mopaniestruikveld, Lebombo knoppiesdoring-maroelaveld, akasiaruigbos, Combretum-silwer bosveld op graniet, en rivierbos. Altesaam is daar 1&nbsp;982 [[plant]]spesies in die park. Van die 336 [[boom]]spesies wat in die park aangetref word, is die mees unieke (deur sommige genoem die "Groot Vyf"-bome) die [[kremetart]], [[koorsboom]], [[knoppiesdoring]], [[maroela]], en [[mopanie]]. == Verblyf == Daar is 12 tradisionele ruskampe (met 4 satellietkampe) in die Krugerwildtuin, grotendeels onder bestuur van [[Sanparke]], die nasionale parkeraad. Gedeeltes van die park word ook deur private maatskappye bedryf. Daar is tans 5 bosveldkampe wat deur Sanparke bestuur word, en verskeie private bosveldkampe wat as konsessies bedryf word. Meeste winkels en restaurante in die ruskampe word ook deur private maatskappye as konsessies bedryf. === Ruskampe === Al die groot ruskampe in die Krugerwildtuin beskik oor basiese fasiliteite (elektrisiteit, noodhulpsentrum, winkel, braaiareas en gemeenskaplike kombuise, [[restourant]], wegneem-kafeteria, swembad, publieke telefone en 'n [[vulstasie]]). Daar is inligtingsentrums geleë in Letaba, Skukuza en Berg-en-Dal. [[Lêer:Mopani Camp Kruger.JPG|duimnael|regs|250px|Mopanikamp se uitsig oor Pionierdam.]] [[Lêer:Lower Sabie bungalows KNP.jpg|duimnael|regs|250px|Skaduryke stoepe en parkeerplek tussen die rondawels van [[Onder-Sabie]] ruskamp.]] [[Lêer:Tent in tamboti camp.jpg|duimnael|regs|250px|'n Tenteenheid in Tambotikamp naby Orpen.]] * '''[[Balule-satellietkamp]]''': Sekerlik die mees tradisionele kamp in die wildtuin. Balule bestaan uit 'n kampeerterrein met 15 plekke en ses rondawels met 3 beddens elk, geleë direk op die suidelike oewer van die [[Olifantsrivier, Limpopo|Olifantsrivier]], voorheen bekend as ''Ngotsamond''. Daar is geen elektrisiteit, restaurant of winkel nie, maar wel warm lopende water in die opwas- en ablusiegeriewe, asook gemeenskaplike vries/yskaste, almal deur gas aangedryf. Alhoewel die kamp digby Olifantskamp geleë is, is dit 'n satellietkamp en gaste moet by Olifantskamp of Satara aanmeld voor hul aankoms by Balule. * '''[[Berg-en-Dal, Krugerwildtuin|Berg-en-Dal]]''' (slaapplek vir 884 in 221 kamers): Een van die mees moderne kampe in die park, amptelik geopen in Februarie 1984. Die kamp is geleë op die oewer van die [[Matjuluspruit]] in die suide van die park. Die kamp is gebou op 'n ruwe [[berg]]terrein – 'n area bekend vir volop [[witrenoster]]s. Die kamp beskik ook oor konferensiefasiliteite en staproetes vir wildbesigtiging. * '''[[Krokodilbrug]]''' (slaapplek vir 208 in 45 kamers): Geleë op die oewer van die [[Krokodilrivier (Mpumalanga)|Krokodilrivier]] in die suidooste van die park. Krokodilbrug is nie slegs 'n kamp nie, maar ook 'n toegangshek met 'n vulstasie en klein kampwinkel. * '''[[Letaba-ruskamp|Letaba]]''' (slaapplek vir 781 in 251 kamers): In die sentrale deel van die park op die oewers van die [[Letabarivier]]. Een van die wonders van die kamp is 'n [[Olifantmuseum]] waar die tande en skedels van die [[Manjifieke Sewe Olifante]] uitgestal word, met hul geskiedenis en ander tersaaklike inligting. Die museum is daagliks oop vir besoekers. * '''Malelane''': Voorheen 'n privaatkamp, en een van die park se kleiner kampe. Dit is 'n satellietkamp van Berg-en-Dal en is geleë in die verre-suide van die park naby die toegangshek met dieselfde naam. * '''[[Mopani-ruskamp|Mopani]]''' (slaapplek vir 1559 in 253 kamers): Die park se nuutste kamp, gebou in 1989. Dit is in die noordelike deel van die park op die oostelike oewer van die Pionierdam in [[mopanie]]veld, vandaar die naam. Dit het 'n moderne styl soos Berg-en-Dal en die kamp beskik oor 'n [[restaurant]], groot winkel, [[vulstasie]] en ook 'n swembad en konferensiefasiliteite. * '''[[Olifantskamp|Olifants]]''' (slaapplek vir 269 in 178 kamers): Olifantskamp is uniek omdat dit op 'n baie hoë krans gebou is wat wyd uitkyk op die Olifantsrivier ondertoe. Geleë in die sentrale deel van die park, met 107 pragtige rondawels en twee groter gastehuise, genaamd ''Nshawu'' en ''Lebombo'' (wat elk agt persone kan huisves). Geen kampering word hier toegelaat nie, maar wel piekniek en wildkyk deur dagbesoekers. * '''[[Onder-Sabie]]''' het 'n gedaanteverwisseling ondergaan sedert die vorige restourant afgebrand het, ten spyte daarvan dat dit een van die oudste kampe in die park is. 'n Moderne restourant en nuwe winkel is gebou, en die kamp het safari-tente wat dit die gevoel van 'n Afrika-boskamp gee. Die kamp is op die oewer van die [[Sabierivier]] geleë en besoekers kan met 'n koue drankie op die groot restaurantstoep sit en die groot aantal wild uit hul stoele besigtig. * '''[[Orpen]]''': 'n Kleiner kamp wat ook 'n toegangshek is, sentraal geleë op die wildtuin se westegrens. Die kampkantoor beheer ook twee nabygeleë satellietkampies, ''Maroela'' (vir woonwaens en eie tente) en ''Tamboti'' (permanent gemeubileerde tente van die park; 30 met gemeenskaplike kook- en ablusiegeriewe en 10 met eie geriewe). * '''[[Pretoriuskop]]''' (slaapplek vir 270 in 290 kamers): 'n Ouer kamp met 'n ryk geskiedenis. Die kamp is gebou op die ou wa-roete tussen [[Lydenburg]] en Mosambiek. Die kamp is vernoem na [[Marthinus Wessel Pretorius|MW Pretorius]], die seun van die [[Voortrekker]] [[Andries Pretorius]]. Die kamp is in die suidweste van die park geleë in 'n area wat taamlik klam en groen is, en word omring deur 'n paar bergkoppies. Besoekers mag gelukkig wees om [[swartwitpens]]e en [[renoster]]s in die area te sien. * '''Punda Maria''' (slaapplek vir 549 in 133 kamers): Die mees noordelike ruskamp in die wildtuin en oorspronklik in 1919 gebou as 'n veldwagterspos. Punda Maria is in 'n ruskamp omskep in 1933. * '''[[Satara]]''' (slaapplek vir 980 in 298 kamers): Sentraal geleë aan die oewer van Shitsikanaspruitjie. Anders as meeste kampe is dit nie aan 'n aansienlike rivier of dam geleë nie. Die omgewing is by wildtuingangers as leeuwêreld bekend, met 'n groot verskeidenheid wildsoorte. Weens die oop en plat basaltvlaktes om die kamp, is dit ideaal vir wildbesigtiging. * '''[[Shingwedzi]]''' (slaapplek vir 614 in 195 kamers): In die verre noorde van die park, nader aan Punda Maria, is Shingwedzi. Bekend vir die grootste olifante in die wildtuin. 'n Wildrit vroegoggend langs die Shingwedzirivier in 'n suidoosterlike rigting na die Kanniedooddam is werklik een van die belowendste uitstappies in die Krugerwildtuin. Waterbokke, njalas, koedoes en olifante word gereeld hier gesien en die voëllewe is ook volop. * '''[[Skukuza]]''' (slaapplek vir 1091 in 355 kamers): Die hoofkamp van die Krugerwildtuin, geleë op die suidelike oewer van die [[Sabierivier]]. Die kamp het plek vir meer as 1&nbsp;000 gaste en beskik oor volle fasiliteite, insluitend 'n bank, biblioteek, poskantoor, motorwerkswinkel, gholfbaan en kwekery. Die kamp is in 1902 gestig en was oorspronklik "Sabiebrug" genoem. Die kamp se naam is egter in 1936 verander na [[James Stevenson-Hamilton]] se [[Tsonga|Sjangaannaam]], Skukuza. Die naam beteken "hy wat skoonvee" of "hy wat alles onderstebo keer". [[Lêer:Pafuri Gate (North Entrance Kruger Park).jpg|duimnael|regs|250px|Pafurihek, die verste noord in die park]] [[Lêer:Phabeni.jpg|duimnael|regs|250px|Die ontvangsarea by Phabeni-hek, naby Pretoriuskopruskamp.]] === Bosveldkampe === Boskampe is kleiner, afgeleë ruskampe wat oor min fasiliteite beskik. Daar is geen restaurante of winkels nie, en slegs oornagbesoekers word toegelaat. * '''Bateleur''': Geleë langs die [[Mashokwespruit]] ongeveer 40&nbsp;km suidwes van [[Shingwedzirivier|Shingwedzi]]. * '''Biyamiti''': Geleë in die suide van die park langs die [[Mbiyamitirivier]]. * '''Shimuwini''': Geleë langs die [[Letabarivier]]. Die naam beteken "Plek van die Kremetart" en verskeie van dié bome kan in die omgewing gesien word. * '''Sirheni''': Ook geleë in die noorde van die park, langs die Sirhenidam. Die naam beteken "begraafplaas" en daar is 'n tipe olifantsbegraafplaas naby die kamp. * '''Talamati''': Geleë in die omgewing van Orpenkamp. Die naam beteken "baie water" alhoewel die rivier waar dit geleë is eintlik baie droog kan wees. === Privaat Bosveldkampe === Dié privaat bosveldkampe verskil van die ander bosveldkampe deurdat die hele kamp deur 'n enkele groep gaste bespreek word. Die kampe is absoluut privaat, en slegs inwoners word in die kampe toegelaat. * '''Boulders''' kan 'n maksimum van 12 besoekers huisves. Die naaste kamp is Mopani. * '''Roodewal''' kan 19 besoekers huisves. Dis geleë tussen Satara- en Olifantskamp. === Luukse Bosveldkampe === Die volgende vyfster luukse bosveldkampe word in 2025 deur privaatmaatskappye in die park bedryf: {{Kolomme3 |Kolom1= * Gorah Lodge * Kuzuko Lodge * Nguni Lodge * RiverBend Lodge * !Xaus Lodge * Imbali Safariboskamp * Hamiltons Tentkamp |Kolom2= * Hoyo-Hoyo Tsonga Lodge * Jock Safariboskamp * Lukimbi Safariboskamp * Marataba Safari Company * Rhino Stapsafaris * Kamp Shawu * Kamp Shonga |Kolom3= * Shishangeni Privaatboskamp * Singita Lebombo Privaatboskamp * Singita Sweni Privaatboskamp * Tinga Privaatboskamp * Tintswalo Atlantic Lodge }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Kruger National Park}} * [http://www.sanparks.org/ Nasionale Parkeraad webblad (SANParks)] {{en}} ** [http://www.sanparks.org/parks/kruger/ Webwerf van die Krugerwildtuin] {{en}} ** [http://www.sanparks.org/parks/kruger/tourism/map.php Kaart van die Krugerwildtuin] {{en}} ** [http://www.sanparks.org/webcams/ Webkameras in die Krugerwildtuin] {{en}} * [http://www.krugersightings.com/ Onlangse waarnemings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017003419/http://www.krugersightings.com/ |date=17 Oktober 2012 }} {{en}} * {{Wikivoyage|Kruger_National_Park|Kruger National Park}} {{en}} {{Ruskampe in die Krugerwildtuin}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krugerwildtuin| ]] [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] 9tohikoxwrf4v1abb0nijfh7u1cay15 0 12009 2974180 2968582 2026-09-30T06:59:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974180 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit Stellenbosch |beeld = Stellenbosch University New Logo.jpg |beeldbyskrif = Universiteit Stellenbosch Logo |latyn_naam = |leuse = ''Pectora roborant cultus recti'' |leuseafr = 'n Goeie opvoeding versterk die gees |leuseeng = ''A sound education strengthens the spirit'' |gestig = [[1866]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = R1,5 miljard<ref>{{en}} {{cite book |title=Stellenbosch University Annual Report 2011 |publisher=University of Stellenbosch |url=http://www.sun.ac.za/english/Documents/About/YearReport/US%20Annual%20Report_Vir%20web_Blaaibaar.pdf |accessdate=1 Junie 2014 |page=83 |archive-date=11 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411210914/http://www.sun.ac.za/english/Documents/About/YearReport/US%20Annual%20Report_Vir%20web_Blaaibaar.pdf |url-status=dead }}</ref> |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = [[Edwin Cameron]] |vise-kanselier = [[Wim de Villiers]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |rektor = Wim de Villiers |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 939<ref>{{en}} [http://www.sun.ac.za/english/about-us/statistical-profile "Stellenbosch University Statistical Profile 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528020334/http://www.sun.ac.za/english/about-us/statistical-profile |date=28 Mei 2013 }}, Official Stellenbosch University Website, SU Consensus, Junie 2012</ref> |studentetal = 27&nbsp;823 |voorgraadse studente= 17&nbsp;970 |nagraadse studente = 9&nbsp;853 |doktoraal = |ander = |ligging = [[Stellenbosch]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Stellenbosch]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|55|48.27|S|18|51|53.01|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = 2 voorstedelike en 2 stedelike |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#74273b}} Maroen |bynaam = ''Maties'' |gelukbringer = Pokkel<ref>{{en}} [http://www.sun.ac.za/news/MatiesNewsItem_Eng.asp?Lang=2&ItemID=15171 "Meet Pokkel the Maties mascot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613015243/http://www.sun.ac.za/news/MatiesNewsItem_Eng.asp?Lang=2&ItemID=15171 |date=13 Junie 2011 }}, ''Matie News'', 18 Februarie 2009</ref> |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[Cape Higher Education Consortium|CHEC]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]] |webtuiste = [http://www.sun.ac.za/ sun.ac.za] |logo = |voetnotas = }} [[Lêer:Stellenbosch16.JPG|duimnael|250px|J.H. Neethlinggebou]] [[Lêer:Stellenbosch14.JPG|duimnael|250px|J.S. Gericke Biblioteek]] [[Lêer:Stellenbosch11.JPG|duimnael|250px|Konservatorium]] Die '''Universiteit Stellenbosch''' (US) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[universiteit]], geleë in die [[Boland|Boland streek]] van die [[Wes-Kaap]]. Die instelling is in 1865 gestig as ''Openbare Skool'', maar is in 1866 herdoop as die ''Stellenbossche Gymnasium''. In 1874 kom die sogenaamde ''Arts Department'' van die Stellenbosch Gymnasium tot stand met 'n leerlingtal van 120, en word amptelik as Kollege verklaar in 1881. Danksy 'n ruim skenking deur mnr [[Jannie Marais|Jan Marais]] van Coetzenburg, wat in sy testament £100 000 vir hoër onderwys op Stellenbosch nagelaat het, kon die inrigting onafhanklike status as universiteitsinrigting verkry. Die Universiteitswet is in 1916 deur die Unie-parlement aangeneem. Op 2 April 1918 het hierdie wet in werking getree en is die Victoria Kollege deur die Universiteit van Stellenbosch vervang. Die totale getal ingeskrewe studente aan die Kollege in die jaar voor sy verhoging tot Universiteit, het 503 beloop. In dieselfde jaar het die doserende personeel uit 40 lede bestaan, van wie 22 professore en 18 [[lektor]]e was. Namate nuwe behoeftes in verband met die opleiding van studente ontstaan het, is daar aan die Universiteit van Stellenbosch nuwe fakulteite en afdelings gestig; vandag beskik die universiteit oor tien fakulteite. Duisende mense het al op Stellenbosch gestudeer en uitgegaan om 'n waardevolle bydrae in die praktyk te lewer. Op talle terreine van die samelewing speel oudstudente van Stellenbosch 'n belangrike rol. Sonder hulle sou Suid-Afrika vandag baie armer gewees het. Vandag word die Universiteit gereken onder die voorste universiteite in die suidelike halfrond en blink dit uit op die terrein van die onderrig, navorsing en gemeenskapsdiens. == Wapens == Die Victoria College het [[Stellenbosch]] se destydse munisipale wapen gebruik, met die bykomende wapenspreuk "Pectora roborant culturis recti". Op die vooraand van universiteitswording in 1918 is 'n nuwe wapen in gebruik geneem.<ref name=kal>Die nuwe wapen verskyn vir die eerste keer op die 1918-uitgawe van die kollege/universiteit se ''Kalender''.</ref> Dit is in 1939 by die Departement van Binnelandse Sake geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Die wapen kan soos volg geblasoneer word : ''Gevierendeel, I en IV in goud drie rooi torings; II in blou die kop van Minerva in silwer; III in blou drie gestingelde en geblaarde silwer akkers; op 'n swart binneskild 'n ope boek van silwer''. Die helmteken is 'n hand wat 'n brandende fakkel vashou. Die bestaande wapenspreuk is behou. == Bekende oudstudente == US-studente staan bekend as ''Maties''. {{Div col|colwidth=20em}} * [[Edwin Cameron]] * [[Danie Craven]] * [[Riaan Cruywagen]] * [[Casper de Vries]] * [[Johan Degenaar]] * [[Cromwell Everson]] * [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] * [[Elsa Joubert]] * [[Marina Joubert]] * [[Uys Krige]] * [[C.J. Langenhoven]] * [[D.F. Malan]] * [[Beyers Naudé]] * [[Johann Rupert]] * [[Frederik van Zyl Slabbert]] * [[Jan Smuts]] * [[Sampie Terreblanche]] * [[Andries Treurnicht]] * [[Deon van der Walt]] * [[Ernst van Heerden]] * Dr. [[Hendrik Verwoerd]] * [[John Vorster]] * [[Heinz Winckler]] {{Div col end}} == Fakulteite == * Agriwetenskappe * Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe * Fakulteit Gesondheidswetenskappe * Fakulteit Ingenieurswese * Krygskunde * Lettere en Sosiale Wetenskappe * Natuurwetenskappe * Opvoedkunde * Regsgeleerdheid * Teologie == Koshuise == '''Manskoshuise''' {{Div col|colwidth=20em}} * [[Dagbreek]] * Eendrag * Helderberg * Helshoogte * Huis Marais * Huis Visser * Majuba * Simonsberg * [[Wilgenhof]] {{Div col end}} Wilgenhof is die oudste universiteitskoshuis in Afrika en is in 1913 geopen '''Dameskoshuise''' {{Div col|colwidth=20em}} * Erica * [[Harmonie Dameskoshuis|Harmonie]] * Heemstede * Huis Ten Bosch * Huis Francie van Zijl * Irene * Lydia * Minerva * Monica * Nemesia * Nerina * Serruria * Sonop {{Div col end}} '''Gemengde Koshuise''' {{Div col|colwidth=20em}} * Academia * Concordia * Goldfields * Hippokrates * Kerkenberg * Metanoia * Meerhoff {{Div col end}} {{Div col|colwidth=20em}} '''Mans PSO's''' * Pieke * Libertas * Oude Molen * Vesta '''Dames PSO's''' * Aristea * Equité * Silene * Venustia '''Gemengde PSO's''' * Aurora * Osler * Olympus {{Div col end}} '''Studentegemeenskappe (klusters)''' Koshuise en Privaat Studente Organisasies (PSO’s) word in klusters gegroepeer om studentegemeenskappe te vorm. Vir elke kluster word ’n fasiliteit opgerig wat as ’n naaf (hub) bekend staan. Twee klusterfasiliteite is reeds opgerig, naamlik amaMaties en Wimbledon. Hier kan dagstudente, net soos koshuisstudente, etes koop, aan mentorgroepe deelneem en tyd tussen klasse by ’n goed toegeruste plek met internettoegang deurbring.<ref>{{Cite web |url=http://www0.sun.ac.za/ssg/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=529&lang=en |title=argiefkopie |access-date=25 Julie 2017 |archive-date=20 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020121918/http://www0.sun.ac.za/ssg/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=529&lang=en |url-status=dead }}</ref> '''''Klusters op die Stellenbosch-kampus''''' * amaMaties * Rubix * Validus * VicMeyr * Victoria * Wimbledon '''''Kluster op die Tygerberg-kampus''''' * Tygerberg == Hoofde == <ref>{{cite web|url=http://www0.sun.ac.za/100/af/timeline/1960/|title=Universiteit van Stellenbosch 100 jaar|publisher=Universiteit van Stellenbosch|access-date=9 September 2018|archive-date=23 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023200113/http://www0.sun.ac.za/100/af/timeline/1960/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" width=750px style= border: 1px |- !colspan="8"|Rektor |- !style="white-space: nowrap;" width="45" | !width="80" | Periode !width="210" | Van !width="400" | Naam !width="210" | Geboortedatum !width="210" | Sterfdatum |- |1 |1919-1925 |Cillié |Gabriël Gideon |10 September 1870 |1 April 1958 |- | |1925-1934 |Geen | | | |- |2 |1934-1955 |Wilcocks |Raymond William |23 Januarie 1892 |16 Maart 1967 |- |3 |1955-1970 |[[Hendrik Bernardus Thom|Thom]] |Hendrik Bernardus |31 Desember 1905 |4 November 1983 |- |4 |1970-1979 |de Villiers |Jan Naude |17 Augustus 1923 | |- |5 |1979-1993 |de Vries |Michiel Josias |5 Mei 1933 |5 Julie 2002 |- |6 |1993-2002 |van Wyk |Andreas Hercules |17 September 1941 | |- |7 |2002-2007 |[[Chris Brink|Brink]] |Chris |31 Januarie 1951 | |- |8 |2007-2014 |Botman |Hayman Russel |18 Oktober 1953 |28 Junie 2014 |- |9 |2014- |[[Wim de Villiers|de Villiers]] |Willem Johan Simon |26 September 1959 | |} {| class="wikitable sortable" width=750px style= border: 1px |- !colspan="8"|Kanselier |- !style="white-space: nowrap;" width="45" | !width="80" | Periode !width="210" | Van !width="400" | Naam !width="210" | Geboortedatum !width="210" | Sterfdatum |- |1 |1918-1919 |Marais |Johannes Izak |23 Augustus 1848 |27 Augustus 1919 |- |2 |1919-1931 |Vos |Pieter Jacobus Gerhard |29 Oktober 1842 |31 Oktober 1931 |- |3 |1931-1932 |[[Jacob de Villiers|de Villiers]] |Jacob Abraham Jeremias |14 Desember 1868 |16 September 1937 |- |4 |1932-1939 |Moorrees |Adriaan |18 Augustus 1855 |17 November 1938 |- |5 |1939-1941 |[[J.D. Kestell|Kestell]] |John Daniel |15 Desember 1854 |9 Februarie 1941 |- |6 |1941-1959 |[[D. F. Malan|Malan]] |Daniël Francois |22 Mei 1874 |7 Februarie 1959 |- |7 |1959-1968 |[[Eben Dönges|Dönges]] |Theophilus Ebenhaezer |8 Maart 1898 |10 Januarie 1968 |- |8 |1968-1983 |[[John Vorster|Vorster]] |Balthazar Johannes |13 Desember 1915 |10 September 1983 |- |9 |1983-1983 |Thom |Hendrik Bernardus |31 Desember 1905 |4 November 1983 |- |10 |1984-1988 |[[P. W. Botha|Botha]] |Pieter Willem |12 Januarie 1916 |31 Oktober 2006 |- |11 |1988-1998 |van der Horst |Johannes Gerhardus |19 September 1919 |23 April 2003 |- |12 |1998-2008 |[[Elize Botha|Botha]] |Elizabeth |19 November 1930 |16 November 2007 |- |13 |2008-2009 |[[Frederik van Zyl Slabbert|Slabbert]] |Frederik Van Zyl |2 Maart 1940 |14 Mei 2010 |- |14 |2009-2019 |[[Johann Rupert|Rupert]] |Johann Peter |1 Junie 1950 | |- |15 |2019- |[[Edwin Cameron|Cameron]] |Edwin |15 Februarie 1953 | |} == Omstredenheid == === Afrikaans as voertaal === In 2015 het 'n bestuurspan onder leiding van [[Wim de Villiers]] beslis dat "alle onderrig aan die Universiteit Stellenbosch in [[Engels]] gefassiliteer sal word" en dat "aansienlike akademiese ondersteuning volgens studente se behoeftes in ander Suid-Afrikaanse tale beskikbaar gestel sal word".<ref>Parker, M. 2016, 'Stellenbosch and the Afrikaans racial baggage', New African, 557, p. 38, MasterFILE Premier, EBSCOhost, geraadpleeg op [[10 Mei]] [[2017]].</ref> In 2017 word die Universiteit se Taalbeleid, wat in 2016 hersien is, toegepas. Die hersiene beleid stel Engels as onderrigtaal op dieselfde vlak as Afrikaans en het hewige polemiek ontlok. Die US bied steeds onderrig in Afrikaans aan.<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/us-taalbeleid-afrikaans-gelyk-met-engels/</ref> Die Grondwetlike Hof se beslissing in ''Gelyke Kanse en Andere v Voorsitter van die Senaat van die Universiteit van Stellenbosch en Andere'' (gelewer op 10 Oktober 2019) het egter Afrikaans se toekoms as voer- en kultuurtaal aan dié staatsinstelling die nekslag toegedien.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2019-10-10-english-prevails-in-stellenbosch-university-language-battle/|title=English prevails in Stellenbosch University language battle|website=Daily Maverick|access-date=12 Mei 2021}}</ref> === Persgesig-insident === Twee damesstudente het hulself in 2016 gegrimeer om soos ruimtewesens te lyk. Die US-bestuur het op grond van foto’s geoordeel dat hulle hulle gesigte swart gesmeer het. Die twee dames is daarna uit 'n US-koshuis geskors. Die gebeure staan as die persgesig-insident of swartgesig-herrie bekend, waar dit skynbaar onverskoonbaar vir wit mense is om hulle soos swart mense te vermom.<ref>[http://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/swartgesig-herrie-twee-maties-geskors/ Swartgesig-herrie: twee maties geskors], [[Maroela Media]], 7 Februarie 2016</ref> 'n Soortgelyke foto het in 2014 opslae gemaak toe twee US-studente hul gesigte swart gesmeer het om soos die tennis-susters [[Venus Williams|Venus]] en [[Serena Williams]] te lyk. Die universiteit het destyds besluit om nie dissiplinêr op te tree nie, maar eerder die voorval vir “versoening” aan te wend. == Sien ook == * [[Instituut vir Toekomsnavorsing]] * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] * [[STIAS]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * {{cite web|url=https://www.litnet.co.za/die-us-draai-sy-rug-op-afrikaans-as-doseertaal/|title=Die US draai sy rug op Afrikaans as doseertaal|date=13 September 2018|work=[[LitNet]]|accessdate=16 September 2018|author=[[Hermann Giliomee]]}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Stellenbosch University|Universiteit Stellenbosch}} * [http://www.sun.ac.za/indeks.asp Amptelike webwerf van die Universiteit van Stellenbosch] * [http://www.sun.ac.za/university/history/geskiedenis.htm Amptelike geskiedenis op die Universiteit se webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915231557/http://www.sun.ac.za/university/history/geskiedenis.htm |date=15 September 2012 }} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Universiteit Stellenbosch| ]] 5laanep8vn2179q55763i4zo6mm1d9c 0 13029 2974190 2562955 2026-09-30T07:34:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974190 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Velddrif | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = Velddrif.jpg | beeldbyskrif = Bokkomlaan, een van Velddrif se gewilde toeristebestemmings. | beeld_vlag = | beeld_seël = | beeld_skild = | bynaam = | slagspreuk = | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie= regs | kaart_onderskrif = | latd = 32 |latm = 47 |lats = 0 | longd = 18 |longm = 10 |longs = 0 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Bergrivier | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyk --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 12.2% | persent_kleurling = 57.1% | persent_asiër = 0.5% | persent_wit = 29.6% | persent_ander = 0.6% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 83.5% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 8.7% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 5.8% | demografie2_titel4 = Ander | demografie2_info4 = 2.1% | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 7365 | poskode2 = 7365 | skakelkode = 022 | sensuskode = 162006 | webwerf = www.velddriftourism.co.za }} [[Lêer:Langrietvlei_opstal.jpg|duimnael|links|Geskiedkundige opstal op die plaas Langrietvlei naby Velddrif.]] '''Velddrif''' is 'n vissersdorp aan die mond van die [[Bergrivier]] geleë in die [[Bergrivier Plaaslike Munisipaliteit]]-gebied. Dit grens aan [[Laaiplek]] en Port Owen. Velddrif se bevolking is in [[2011]] op sowat 11&nbsp;000 geraam, teenoor 7&nbsp;800 in [[2007]] en 5&nbsp;905 in [[1996]]. Die dorpie het sy naam gekry omrede dit die enigste plek was waar vee en voertuie die rivier kon kruis. Die [[drif]] is vervang met 'n brug. Daar is 'n groot soutaanleg van ''Cerebos'' suid van Velddrif waar 12&nbsp;000&nbsp;ton [[tafelsout|sout]] jaarliks uit die see ontgin word. == Port Owen == Port Owen is 'n vakansiedorp en 'n marina, aangrensend aan die vissershawe van Laaiplek en word omring deur soutmoerasse. Die area is bekend vir sy [[voël]]lewe: meer as 350 verskillende see-, land- en riviervoëls word hier gevind. Port Owen was die eerste diepsee, residensiële marinaontwikkeling in Suid-Afrika. Die waterweë word beheer deur die Port Owen Marina-owerheid. <ref>[http://www.gideonestates.co.za Gideon Estates]</ref> Port Owen word aan drie kante omring deur die Bergrivier, wat se toekomstige groei beperk word om seker te maak dit bly rustig en eksklusief. Die rivier is vir 56 km bevaarbaar deur klein bote.<ref>''Port Owen Handbook'' deur Gideon Langart</ref> == Wapen == Velddrif se munisipale raad het in 1967 'n wapenverlening van die Kaaplandse provinsiale administrateur verkry : ''In rooi, in die skildhoof 'n fabriek en in die skildvoet 'n pelikaan, albei van natuurlike kleur; die kante rond gesnee van silwer belaai met vier golwende dwarsbalke van blou''. Die helmteken was twee gekruiste gekroonde goue visse, en die wapenspreuk "Labori detur". <ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3427 (27 Oktober 1967).</ref> Die wapen is in 1972 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Piketberg]] * [[Langebaan]] * [[Bergrivier]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.hsvelddrif.co.za/ Webwerf van Hoërskool Velddrif] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] 5ny0m8unyksiclou0e6kwc4clho2sto 0 13460 2974132 2955749 2026-09-30T01:39:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974132 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Korea |volle_naam = <small>대한민국 / 大韓民國 ([[Koreaans]])<br />''Daehanminguk''</small> |algemene_naam = Suid-Korea |beeld_vlag = Flag of South Korea.svg |beeld_wapen = Coat of arms of South Korea.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Republic of Korea (orthographic projection).svg |leuse = 홍익인간/弘益人間<ref name="lie">{{en}} {{cite journal |url=https://www.fssp.uaic.ro/argumentum/Numarul%2010%20(2)/Articol%20Cozmiuc.pdf |page=6 |format=PDF |title=A New Way of Seeing Country Social Responsibility |journal=Faculty of Philosophy and Social-Political Sciences |publisher=Alexandru Ioan Cuza University |accessdate=1 Julie 2026}}</ref><br /><small>''([[Koreaans]] vir: "Bring voordeel vir die mensdom"'')</small> |volkslied = ''[[Aegukga]]''<br />애국가<br /><small>''(Koreaans vir: "Die Patriotiese Lied")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |amptelike_tale = [[Koreaans]] en [[gebaretaal]]<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |title=[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정] (Handhawing 2016.8.4. Wet No 13978, uitgevaardig op 3 Februarie 2016 |year=2016 |accessdate=11 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |archive-date=11 Maart 2016 |url-status=live}}</ref> |hoofstad = [[Seoel]] {{Koördinate|37|33|N|126|58|O}} |latd = 37 |latm = 33 |latNS = N |longd = 126 |longm = 58 |longEW = O |grootste_stad = [[Seoel]] |regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Lee Jae-myung]]<br />[[Han Seong-sook]] |oppervlak_rang = 109^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 99&nbsp;720<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260202173845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|archive-date=2 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 38&nbsp;502 |persent_water = 2,7 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=1 Julie 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 52&nbsp;081&nbsp;799<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 28^ste |bevolking_sensus = 48&nbsp;580&nbsp;000 |bevolking_sensus_jaar = 2010 |bevolkingsdigtheid = 522,3 |bevolkingsdigtheidmi² = 1&nbsp;352,7 |bevolkingsdigtheidrang = 15^de |BBP_PPP = $3&nbsp;488&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=542&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Korea |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 14^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $67&nbsp;589<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 27^ste |BBP = $1&nbsp;852&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 15^de |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $35&nbsp;880<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 36^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Gojoseon (mitologies)<br />• [[Drie koninkryke van Korea|Drie Koninkryke]]<br />• Balhae- en Silla-koninkryke<br />• [[Goryeo]]-dinastie<br />• [[Joseon]]-dinastie<br />• [[Koreaanse Keiserryk|Keiserryk]]<br />• [[Japannese Keiserryk|Japannese]] anneksasie<br />• Onafhanklikheidsverklaring<br />• Voorlopige regering<br />• Japannese oorgawe<br />• Amerikaanse administrasie<br />• Eerste republiek<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />2333 v.C.<br />[[57 v.C.]]<br />[[668]]<br />[[25 Julie]] [[918]]<br />[[13 Augustus]] [[1392]]<br />[[12 Oktober]] [[1897]]<br />[[29 Augustus]] [[1910]]<br />[[1 Maart]] [[1919]]<br />[[11 April]] [[1919]]<br />[[15 Augustus]] [[1945]]<br />[[8 September]] [[1945]]<br />[[15 Augustus]] [[1948]]<br />[[25 Februarie]] [[1988]] |MOI = {{wins}} 0,937<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> |MOI_rang = 20^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#009900|baie hoog}} |Gini = 32,9<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KR |title=Gini Index – Korea, Rep. |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> |Gini_rang = 93^ste |Gini_jaar = 2021 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Suid-Koreaanse won|'''Won''']] (simbool: '''₩''') |geldeenheid_kode = KRW |land_kode = KR |tydsone = [[Korea Standaardtyd|KST]] |utc_afwyking = [[UTC+09:00|+9]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+09:00|+9]] |internet_domein = [[.kr]], .한국 |skakelkode = 82 |voetskrif = }} '''Suid-Korea''' ([[Koreaans]]: 한국, [[Hanja]]: 韓國, ''Hanguk''), amptelik die '''Republiek Korea''' (Koreaans: 대한민국, Hanja: 大韓民國, ''Daehanminguk'', {{Audio|Ko-Daehan Minguk.ogg|luister}}, letterlik: "Groot Han-Republiek" of "Groot Koreaanse Republiek"), is 'n [[grondwet]]like [[republiek]] in [[Oos-Asië]] wat die suidelike helfte van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] en eilande langs die kus beslaan. [[Jeju]], die grootste eiland, is ongeveer 82&nbsp;km suid van die vasteland af geleë. Die land word in die noorde begrens deur die Demokratiese Volksrepubliek Korea ([[Noord-Korea]]), in die ooste deur die [[See van Japan]] (wat in Suid-Korea egter Oossee genoem word), die [[Oos-Chinese See]] in die suide en die [[Geelsee]] in die weste. Die land word in die suidooste deur die [[Straat van Korea]] van die [[Japan]]nese eiland Tsushima geskei. Die [[Volksrepubliek China]] is oorkant die Geelsee geleë. [[Lêer:Seoul sykline.jpg|duimnael|links|[[Seoel]], Suid-Korea se [[hoofstad]] en grootste stad]] [[Lêer:Satellite image of South Korea in January 2004.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Korea]] [[Lêer:KOCIS Korea Snowfall in Gyeongbokgung 03 (11318876484).jpg|duimnael|links|Korea staan tradisioneel as die "Land van die Oggendstilte" bekend]] [[Lêer:Lotte World Tower at sunset.jpg|duimnael|links|Lotte World Tower in Seoel in Augustus 2015 – een van die wêreld se hoogste wolkekrabbers]] Die [[hoofstad]] en grootste metropolitaanse gebied is [[Seoel]] aan die Hanrivier waar byna die helfte van die Suid-Koreaanse bevolking saamgetrek is. Seoel is die ekonomiese spilpunt van dié land en het sentraal gestaan in die sogenoemde "Wonder aan die Hanrivier", die vinnige industrialisering en verstedeliking van Suid-Korea ná die [[Korea-oorlog]] (1950–1953) wat van die republiek – oorspronklik 'n arm agrariese samelewing – binne enkele dekades een van die vernaamste en tegnologies gevorderdste nywerheidslande ter wêreld gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/South-Korea |title=South Korea |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Multinasionale ondernemings en konglomerate soos [[Samsung Groep|Samsung]], [[LG]], [[Hyundai Motormaatskappy|Hyundai]] en [[Kia]] het in globale rolspelers ontwikkel. Suid-Korea het, net soos sy buurland Japan, 'n etnies uiters homogene bevolking van meer as 52 miljoen. [[Koreane]] se nasionale identiteit en selfbeskouing as lotgemeenskap spruit voort uit hierdie eendersheid en 'n geskiedenis as 'n [[Onafhanklikheid|onafhanklike]] land wat tot in die 7de eeu n.C. terugstrek. So word die politieke verdeling van Korea ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] volgens 'n ooreenkoms tussen die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en die [[Sowjetunie]] steeds as 'n traumatiese en smartvolle gebeurtenis ervaar. Die stigting van Suid-Korea in 1948 is voorafgegaan deur die Japannese besetting van Korea van 1910 af. Nadat die [[Kommunisme|kommunistiese]] Noord-Korea op 25 Junie 1950 die suide binnegeval het, het die Korea-oorlog as internasionale konflik, waarby ook [[Suid-Afrika]] militêr betrokke was, drie jaar lank op die skiereiland gewoed. Die oorlogshandelinge is in 1953 met 'n [[wapenstilstand]]sooreenkoms beëindig waarvolgens Noord- en Suid-Korea deur 'n gedemilitariseerde sone met 'n wydte van vier kilometer van mekaar geskei word. Dié sone, wat oor 'n afstand van 240&nbsp;km loop en ongeveer die 38ste noordelike breedtegraad vanaf die monding van die Hanrivier aan die weskus van die Koreaanse Skiereiland tot 'n punt aan die ooskus, net suid van die Noord-Koreaanse nedersetting Kosŏng, volg, kom grootliks ooreen met die wapenstilstandslyn van 1953. Sedert republiekwording het Suid-Korea vyf groot [[grondwet]]like veranderinge ondergaan wat dié land van outokrasieë en militêre diktature tot 'n volwaardige veelpartydemokrasie gelei het. == Etimologie == [[Lêer:History of Korea-476.PNG|duimnael|links|Die naam ''Korea'' is ontleen aan die verkorte vorm van ''Goguryeo'': ''Goryeo'' (''Koryŏ)'']] Die naam ''Korea'' is 'n [[eksoniem]] ontleen aan die naam van die historiese koninkryk ''[[Goryeo]]'' (hersiene romanisering) of ''Koryŏ'' (McCune-Reischauer-transkripsie). ''Goryeo'' is die verkorte naam wat deur [[Goguryeo]] in die vyfde eeu amptelik in gebruik geneem is<ref>{{en}} {{cite book|last1=Roberts|first1=John Morris|last2=Westad|first2=Odd Arne|title=The History of the World|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-993676-2|page=443|url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC&q=koguryo+powerful+empire|accessdate=15 Julie 2016|year=2013|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234403/https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC&q=koguryo+powerful+empire|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last1=Gardner|first1=Hall|title=Averting Global War: Regional Challenges, Overextension, and Options for American Strategy|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-60873-3|pages=158–159|url=https://books.google.com/books?id=acvGAAAAQBAJ&q=great+powers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417203941/https://books.google.com/books?id=acvGAAAAQBAJ&q=great+powers|url-status=dead|archive-date=17 April 2021|accessdate=15 Julie 2016|date=27 November 2007}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last1=Laet|first1=Sigfried J. de|title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-102813-7|page=1133|url=https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA1133|accessdate=8 November 2016|year=1994|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234404/https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA1133|url-status=live}}</ref> en die naam van sy 10de-eeuse opvolgerstaat Goryeo.<ref name="Koryo1">{{en}} {{cite book|last1=Rossabi|first1=Morris|title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th–14th Centuries|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04562-0|page=323|url=https://books.google.com/books?id=sNpD5UKmkswC&q=%22As+the+self-proclaimed+successor+to+Koguryo+and+the+protector+of+Parhae+refugees%2C+many+of+them+of+Koguryo+origin%2C+Koryo+considered+the+northern+territories+in+Manchuria+its+rightful+legacy.%22|accessdate=8 November 2016|date=20 Mei 1983|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234928/https://books.google.com/books?id=sNpD5UKmkswC&q=%22As+the+self-proclaimed+successor+to+Koguryo+and+the+protector+of+Parhae+refugees%2C+many+of+them+of+Koguryo+origin%2C+Koryo+considered+the+northern+territories+in+Manchuria+its+rightful+legacy.%22|url-status=live}}</ref><ref name="Koryo2">{{en}} {{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|page=103|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA103|accessdate=8 November 2016|year=1984|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234927/https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA103|url-status=live}}</ref> Besoekende [[Arabiere|Arabiese]] en [[Perse|Persiese]] handelaars het die naam uitgespreek as "Korea".<ref>{{en}} {{citation |last = Yunn |first = Seung-Yong |year = 1996 |title = Religious culture of Korea |chapter = Muslims earlier contact with Korea |publisher = Hollym International |page = 99}}</ref> Die moderne naam Korea het in 1568 vir die eerste keer verskyn op die eerste [[Portugal|Portugese]] kaart deur João vaz Dourado as ''Conrai''<ref>{{pt}} {{cite web|last=Dourado|first=Fernão|title=Atlas de Fernão Vaz Dourado|url=https://digitarq.arquivos.pt/details?id=4162624|website=Arquivo nacional da Torre do Tombo|accessdate=13 Augustus 2020|archive-date=21 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621104001/http://digitarq.arquivos.pt/details?id=4162624|url-status=live}}</ref> en later in die laat 16de eeu en vroeë 17de eeu as ''Corea'' (Korea) op die kaarte deur Teixeira Albernaz in 1630.<ref>{{es}} {{cite web|title=1369MAPAS E ICONOGRAFIA DOS SÉCS. XVI E XVII|url=https://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/4951/fmpnro4de4.pdf?sequence=4&isAllowed=y|accessdate=13 Augustus 2020|archive-date=6 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206024701/https://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/4951/fmpnro4de4.pdf?sequence=4&isAllowed=y|url-status=live}}</ref> Die Koninkryk ''Goryeo'' het vir die eerste keer aan [[Weste]]rlinge bekend geword, toe [[Afonso de Albuquerque]] in 1511 [[Malacca]] verower en die mense beskryf het wat met dié wêrelddeel handel gedryf het, wat deur die Portugese die ''Gores'' genoem is.<ref>{{pt}} {{cite web|last=pato|first=Raymundo|title=Cartas de Afonso de Albuquerque, vol. 1|url=https://pt.scribd.com/doc/123188359/Cartas-de-Afonso-de-Albuquerque-vol-1|accessdate=13 Augustus 2020|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417213142/https://pt.scribd.com/doc/123188359/Cartas-de-Afonso-de-Albuquerque-vol-1|url-status=live}}</ref> Ondanks die naasbestaan van die spellings ''Corea'' en ''Korea'' in 19de-eeuse publikasies meen sommige Koreane, dat die [[Japannese Keiserryk]] tydens die Japannese besetting doelbewus die spelling na ''Korea'' gestandaardiseer het, waarvolgens Japan in die alfabet eerste verskyn.<ref name="UDN">{{zh}} {{cite web|date=5 Julie 2008|title=Korea原名Corea? 美國改的名|url=http://city.udn.com/54543/2933925|accessdate=28 Maart 2014|publisher=[[United Daily News]]|archive-date=6 Oktober 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101951/http://city.udn.com/54543/2933925|url-status=live}}</ref><ref name="LATimes0309">{{en}} {{cite web|url=https://articles.latimes.com/2003/sep/15/world/fg-corea15|title=A 'C' Change in Spelling Sought for the Koreas|publisher=[[Los Angeles Times]]|author=Barbara Demick|date=15 September 2003|accessdate=28 Maart 2016|archive-date=11 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411062040/http://articles.latimes.com/2003/sep/15/world/fg-corea15|url-status=live}}</ref> Nadat Goryeo in 1392 deur die Koninkryk [[Joseon]] (조선; 朝鮮; ''Chosŏn'') opgevolg is, het Joseon die amptelike naam vir die hele gebied geword, hoewel dit nie algemeen aanvaar is nie. Die nuwe amptelike naam het sy oorsprong in die antieke koninkryk [[Gojoseon]] (2333 v.C.). In 1897 het die Joseon-dinastie die land se amptelike naam verander van ''Joseon'' na [[Koreaanse Keiserryk]] (대한제국; 大韓帝國; ''Daehan Jeguk''; ''Taehan Cheguk''; letterlik: "Keiserryk Groot-Korea"). 'n Deel van die Koreaanse Keiserryk se naam ''Daehan'' (대한; 大韓; letterlik: "Groot Han") is afgelei van ''Samhan'' ("Drie Han") en verwys na die [[drie koninkryke van Korea]], maar nie na die antieke konfederasie in die Suidelike Koreaanse Skiereiland nie.<ref>{{ko}} {{cite web |last1=이기환 |title=[이기환의 흔적의 역사]국호논쟁의 전말…대한민국이냐 고려공화국이냐 |url=http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201708300913001&code=960100&www |website=경향신문 |publisher=Kyunghyang Shinmun |accessdate=2 Julie 2018 |date=30 Augustus 2017 |archive-date=12 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812154305/http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201708300913001&code=960100&www |url-status=live }}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |last1=이덕일 |title=[이덕일 사랑] 대~한민국 |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2008/08/14/2008081401512.html |website=조선닷컴 |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=2 Julie 2018 |archive-date=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134345/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2008/08/14/2008081401512.html |url-status=live}}</ref> Hoewel dit nie meer die amptelike naam was nie, is die naam ''Joseon'' egter steeds gebruik deur die meeste Koreane om na hul land te verwys. Tydens die Japannese heerskap is die twee name ''Han'' en ''Joseon'' langs mekaar gebruik. Ná die oorgawe deur Japan in 1945 is Republiek Korea ([[Koreaans]]: 대한민국; 大韓民國, ''Daehan Minguk'', {{Audio|Ko-Daehan Minguk.ogg|luister}}, letterlik: "Groot Han-Republiek") goedgekeur as die amptelike [[Afrikaans]]e naam vir die nuwe land. Dit is egter nie 'n regstreekse vertaling van die Koreaanse naam nie.<ref name="unloved" /> Vervolgens word soms die Koreaanse naam "Daehan Minguk" deur Suid-Koreane as 'n [[metoniem]] gebruik om na die Koreaanse [[etniese groep]] (of "ras") in sy geheel te verwys pleks vir slegs die Suid-Koreaanse staat.<ref name="thefreelibrary.com">{{en}} {{cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/North+Korea%27s+state-loyalty+advantage.-a0274114570|archive-url=https://archive.today/20180520092751/https://www.thefreelibrary.com/North+Korea's+state-loyalty+advantage.-a0274114570|url-status=dead|last=Myers|first=Brian Reynolds|title=North Korea's state-loyalty advantage.|publisher=Free Online Library|date=20 Mei 2018|archive-date=20 Mei 2018|accessdate=26 Mei 2018}}</ref><ref name=unloved>{{en}} {{Cite web|url=http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/|title=Still the Unloved Republic|date=28 Desember 2016|accessdate=10 Junie 2019|last=Myers|first=Brian Reynolds|publisher=Sthele Press|archive-date=13 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313210134/http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/|url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == === Prehistoriese Korea === ==== Paleolitikum ==== [[Lêer:Stone hand axe. Imjin-Hantan river. Korea. Lower Paleolithic.jpg|duimnael|'n Ou Paleolitiese handbyl uit die [[Imjin]]-[[Hantan]]-gebied by die grens tussen Noord- en Suid-Korea]] Die Koreaanse Skiereiland is vermoedelik in die Ou Paleolitiese tydperk vir die eerste keer deur [[mens]]e bevolk. Daarop dui sowat 30 vondsplekke uit die [[Paleolitikum]] wat oor die hele Koreaanse Skiereiland en die grootste deel van Noordoos-China versprei is. 'n Groot deel van dié vondse bestaan uit steen-, horing- en beengereedskap, met gepoleerde klipgereedskap wat domineer. Ander vondse behels klipdierefigure of in klip gegraveerde dierefigure wat op kunssinnige of magies-religieuse handelinge dui. Daarbenewens is bene van ''[[Homo erectus]]'' opgegrawe, waaronder twee volledige kinderskelette. Volgens die [[radiokoolstofdatering]] is die vondse sowat 400&nbsp;000 tot 500&nbsp;000 jaar oud.<ref name="Kim1-3">{{de}} {{cite book |author=Hiyoul Kim |title=Koreanische Geschichte. Einführung in die Koreanische Geschichte von der Vorgeschichte bis zur Moderne |publisher=Asgard-Verlag |location=Bonn |year=2004 |ISBN=3-537-82040-2 |pages=1–3}}</ref><ref>{{de}} {{cite book |author=Dieter Kuhn |title=Neue Fischer-Weltgeschichte: Ostasien bis 1800 |publisher=Fischer |location=Frankfurt am Main |year=2014 |ISBN=978-3-10-010843-2 |pages=68}}</ref> Die Koreaanse Skiereiland se vroeë bewoners het gebly in grotte of hutte wat hulle self opgerig het, dikwels op sonnige plekke naby waterbronne. Hulle het vuur gebruik vir verhitting en kook en staat gemaak op jag, visvang en die versameling van vrugte, bessies en eetbare wortels. Deesdae se [[Koreane]] is meestal egter geen etniese nakomelinge van hierdie vroeë bewoners nie.<ref name="Kim1-3" /> ==== Jeulmun-tydperk ==== Argeologiese vondse dui daarop dat die skiereiland sowat 18&nbsp;000 tot 12&nbsp;000 jaar gelede bevolk was. Die skiereiland se ou bevolking het uit inheemse Noordoos-Asiatiese kusbewoners en aan die Jomon-verwante groepe bestaan. Sogenoemde Kamkeramiek met visgraatpatrone is in al die landsdele gevind. Die Jeulmun-kultuur, wat op 6000 tot 1500 v.C. gedateer word, toon groot ooreenkomste met die gelyktydige kultuur van die [[Japannese Argipel]].<ref>{{de}} {{cite book |author=Dieter Kuhn |title=Ostasien bis 1800 |publisher=Fischer |location=Frankfurt am Main |year=2014 |pages=71}}</ref> Die mense in hierdie tydperk het bestaan gemaak as [[jagter-versamelaar]]s en [[Vissery|vissers]] en het wilde rys, [[Manna (graan)|manna]], [[gars]] en [[sorghum]] verbou. Met garsverbouing is omstreeks 4500 v.C. begin.<ref name=":1">{{en}} {{cite book |author=John Whitman |title=Northeast Asian Linguistic Ecology and the Advent of Rice Agriculture in Korea and Japan |series=Rice |edition=4 |volume=3 |year=2012 |ISSN=1939-8433 |DOI=10.1007/s12284-011-9080-0 |pages=149–158 |url=https://thericejournal.springeropen.com/articles/10.1007/s12284-011-9080-0 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die Jomon-volk toon 'n groot genetiese verwantskap met Oos-Asiatiese kusvolke soos [[Ainoe]], Japannese, Koreane, [[Oeltsje]], [[Nifchers]] en die [[inheemse volke van Taiwan]] ([[Amis]] en [[Atayal]]).<ref>{{en}} {{cite book |authors=Naoki Osada, Yosuke Kawai |title=Exploring models of human migration to the Japanese archipelago using genome-wide genetic data |series=Anthropological Science |edition=129 |volume=1 |year=2021 |DOI=10.1537/ase.201215 |pages=45–58 |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/129/1/129_201215/_html/-char/en |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die Jeulmun-Kultur het tussen 1500 v.C. en 700 v.C. tot 'n einde gekom. Gedurende die [[Neolitikum]] het die Mumun-kultuur ontstaan. === Mumun- en Bronstydperk === Aanvanklik is koudbestande droë [[rys]] verbou. Die verbouing van nat rys het later in Korea en Japan ontwikkel, vanuit [[Shandong]] en rondom 1500 v.C. oor die [[Liaodong]]-skiereiland Korea bereik. Hierdie verspreiding word met die Mumun-kultuur ná 1500 v.C. op die Koreaanse Skiereiland en die Yayoi-kultuur ná 950 v.C. op die Japannese Argipel geassosieer.<ref name=":1" /> Die vervaardiging van [[sy]], [[spin]] en [[weef]] dateer uit die eerste eeu v.C.<ref>{{de}} {{cite book |author=Dieter Kuhn |title=Ostasien bis 1800 |publisher=Fischer |location=Frankfurt am Main |year=2014 |pages=78}}</ref> Omtrent 35&nbsp;000 Dolmen, sowat 40% van al die megaliete wêreldwyd, bevind hulle in Korea, waarvolgens na Korea ook as die "Koninkryk van die Dolmen" verwys word. In hierdie dolmen is [[brons]]- en [[jade]]juweliersware gevind. 'n Genetiese studie deur Siska et al. (2017) dui daarop dat moderne Koreane 'n baie sterk verwantskap met beenvondse in die ''Devil’s Gate'' in Rusland, naby Noord-Korea toon, saam met die [[Oeltsje]], [[Oroqe]], [[Nanai]] en gedeeltelik ook met die [[Japannese]].<ref name="Siska-et-al-2017">{{en}} {{cite book |author=Veronika Siska |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals dating to 7700 years ago |publisher=Science Advances |edition=3 |series=2 |date=2017 |url=https://advances.sciencemag.org/content/3/2/e1601877.full |accessdate=21 Maart 2017 |DOI=10.1126/sciadv.1601877}}</ref> Bevolkingsgroepe uit die Mumun- en Yayoi-tydperk is [[Taalwetenskappe|taalkundig]] verwant aan die Koreaanse en [[Japannese tale]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.academia.edu/35280086/Origins_of_the_Japanese_Language |title=Origins of the Japanese Language |author=Alexander Vovin |accessdate=17 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117140020/https://www.academia.edu/35280086/Origins_of_the_Japanese_Language |archive-date=17 Januarie 2023 |url-status=dead}}</ref> In die 3de eeu v.C. verdwyn rysverbouingsplekke uit argeologiese vondse en verskyn weer in die 1ste eeu n.C. Die onderbreking in die verbouing van nat rys gaan gepaard met die ontstaan van die Koreaanse Bronsdolk-kultuur in die 3de eeu v.C.<ref name=":1" /> Die met Gojoseon geassosieerde Bronsdolk-vondse van Liaoning se Bronsdolk-kultuur of Koreaanse Bronsdolk-kultuur verdwyn wes van die [[Liao]] ná die verowering van die boloop deur die [[Yan (staat)|Yan-staat]] in Noordoos-China. === Gojoseon === [[Lêer:History of Korea-108 BC.png|duimnael|'n Kaart van Korea in 108 v.C.]] Volgens die Samguk Yusa, oftewel Verhale van die Drie Koninkryke, is die eerste Koreaanse staat [[Gojoseon]] (고조선, 古朝鮮, letterlik: "Alt-Joseon") in die 2300's v.C. deur die mitologiese halfgod [[Dangun]] gestig. Die [[voorvoegsel]] ''Go-'' "oud" is 'n moderne konvensie om die antieke staat van die latere [[Joseon]] te onderskei. Die eintlike naam was Joseon. Na Joseon word vir die eerste keer in die Chinese skrifte uit die [[tydperk van die Lente en die Herfs]] (8ste tot 5de eeu v.C.) verwys en dit was volgens die bronne in die noordooste van die destydse China en die [[Bohai-baai]] geleë. Die histories verifieerbare Gojoseon se ontstaan word volgens argeologiese vondste op die laatste in die 7de eeu v.C. beraam. In die huidige geskiedskrywing word Gojoseon met die gelyktydige Bronstydperk, veral die verspreiding van blaarvormige bronsdolke in Noordoos-Asië, geassosieer.<ref name=":0">{{en}} {{cite book |authors=Michael D. Shin, Injae Lee |title=Korean History in Maps: From Prehistory to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/isbn_9781107098466 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2014 |ISBN=978-1-107-09846-6}}</ref> Soos dit uit 'n vonds van 'n bronsskild met 'n uitbeelding van 'n [[Sjamanisme|sjamanistiese]] paal blyk was daar teen 300 v.C. in Korea sogenoemde ''sottae'' met drie voëls bo-op waarmee op die eerste volmaandag van die jaar steeds talle dorpsingange versier word. Die voëls was gunstige draers van graansaad. In die werk Samguk Sagi word na sy hoofstad as ''Asadal'' (아사달, 阿斯達) verwys. In teenstelling met die naam van Wiman Joseon se hoofstad ''Wanggeomseong'' is die naam Asadal se fonetiese waarde uit die Oud-Koreaansse alfabet oorgedra pleks van 'n semantiese vertolking. Dit is dalk saamgestel uit die twee woorde ''*asa'' vir "opkomende (oggend-)son" (vergelyk Koreaans ''achim'' en Middel-Koreaans ''achóm'') en ''*dal'' wat "groot veld" beteken. ==== Wiman Joseon ==== [[Lêer:History of Korea-001.png|duimnael|'n Kaart van Korea in 1 n.C.]] Nadat [[Wei Man]] (Koreaans ''Wiman''), 'n generaal uit die Noordoos-Chinese [[Yan (staat)|Yan]] wat op sy eie opgetree het, in 194 v.C. na Gojoseon gekom en daar bewind oorgeneem het, is na die land onder hom en sy opvolgers as ''Wiman Joseon'' verwys. Dit het vir 'n rukkie langs die China onder die [[Han-dinastie]] bestaan, maar is uiteindelik deur dit verower en onder beheer van vier militêre kommandanture geplaas. Teen die einde van sy bestaan het 'n aantal deelstate weggebreek, waaronder [[Goguryeo]] in die noorde, [[Buyeo (staat)|Buyeo]] in Mantsjoerye asook [[Okjeo]] en [[Dongye]] in die noordooste van Korea, wat een-een by Goguryeo ingelyf is. Die [[Taoïsme]] was vermoedelik die eerste van die [[Oosterse filosofie|Oosterse filosofieë]] wat Korea bereik het. Daarteenoor bestaan vir Gija Joseon uit die 11de eeu v.C. geen historiese bronne nie en dit het in Joseon in 16de-eeuse in [[Nieu-Konfusianisme|Nieu-konfusianistiese]] geskrifte verskyn. Die [[Gija]]-verhaal is vermoedelik bedink om 'n niebestaande teenwoordigheid van die [[Konfusianisme]] te skep en sodoende 'n voorrang teenoor die ouer Koreaanse [[Boeddhisme]] te skep. === Jinguk en die Proto-Drie Koninkryke-tydperk === ==== Jinguk ==== Wiman Joseon het dele van die noordweste van Korea beheer; in die suide was daar die ryk ''Jin'' (辰), waaroor min bekend is, omdat dit nie oor 'n skryfstelsel beskik het nie of geen skriftelike optekeninge vervat is nie (nie verwant met die 金 van die Chinese Jin-dinastieë nie). Die konfederasie het kort ná die val van Gojoseon ontbind en saam met migrante uit Gojoseon die lande van die [[Samhan]]-tydperk gevorm. Voordat die groot aantal state tot Mahan, Jinhan en Byeonhan saamgesluit het, het daar volgens die Dongyi-hoofstuk van ''Sanguo zhi'' 70 state op die Koreaanse Skiereiland bestaan.<ref name=":0" /> ==== Die vier Han-kommandanture ==== [[Lêer:Hyondo-rom.png|duimnael|Die Han-kommandanture (Lelang, Zhenfan, Lintun, Xuantu)]] Die Han-kommandanture (Lelang, Zhenfan, Lintun, Xuantu en later die van Zhenfan afgestigte Daifang)<ref name=":0" /> is in die jare ná die verowering van Gojoseon in sy invloedsfeer deur [[Han Wudi]] gestig. In die noorde van die Koreaanse Skiereiland is die Koreaanse opvolgerstaat [[Buyeo]] gestig, wat wesentlik was in die vorming van Goguryeo tot 'n koninkryk. Lelang het die regstreeks deur Wiman Joseon beheerde gebied gekontroleer, terwyl Zhenfan en Lintun twee van Gojoseon afhanklike satellietstate vervang het. Xuantu is op die Yemaek se stamgebied gestig. Daifang is op die plek van die in 75 v.C. vernielde Zhenfan-kommandantur opgerig. Die Han-kommandanture is deur goewerneurs beheer wat deur die sentrale mag in China ontplooi is. Die goewerneurs het op hul beurt ondergeskikte burokrate uit die inheemse bevolking benoem. ==== Samhan ==== Uit Mahan en Jinhan het veral twee state voortgespruit, naamlik Saro/Seora/Seorabeol (Silla) en Baekje met sy hoofstad Soburi/Sabi, wat hul grondgebied plek-plek uitgebrei en uiteindelik met onderskeidelik Mahan en Jinhan verenig het. Byeonhan het by die Gaya-stadstatebond aangesluit. Silla is glo in 57 v.c. deur [[Hyeokgeose]] naby die huidige [[Gyeongju]] gestig en Baekje deur 'n migrant uit Goguryeo in die [[Hangang|Han]]-riviervallei. Volgens taalkundiges het in die suide van die Koreaanse Skiereiland sprekers van 'n Proto-Japannese taal gebly wat hulle tussen die 10de en 3de eeu v.C. hulle gedeeltelik op die [[Japannese Argipel]] gevestig het. Hul nasate het later die huidige Japannese geword. Na dié taal word ook as "Skiereilandse Japannees" verwys en dit word as 'n lid van die [[Japannese tale]] geklassifiseer. Die oorsake agter die Yayoi-migrasie is onduidelik, vermoedelik was dit die gevolg van 'n verdringing of assimilasie deur Proto-Koreaanse ruiternomades uit Suid-Siberië.<ref>{{en}} Vovin, Alexander: ''From Kogury to T’amna: Slowly riding to the South with speakers of Proto-Korean.'' 2013, Korean Linguistics. [[doi:10.1075/kl.15.2.03vov]].</ref> === Drie koninkryke van Korea === {{Hoofartikel|Drie koninkryke van Korea}} [[Lêer:Three Kingdoms of Korea Map.png|duimnael|Die drie koninkryke op die Koreaanse Skiereiland aan die einde van die 5de eeu]] In die eerste eeue n.C. kon die koninkryke [[Goguryeo]], [[Baekje]] en [[Silla]] hulle eindelik vestig – die sogenoemde drie koninkryke van Korea. Die [[Boeddhisme]] het in hierdie tydperk in die hele Korea versprei. Aanvanklik was Goguryeo in die noorde die magtigste ryk, maar dit het meer en meer in konflik gekom met China. In 313 het Goguryeo die Chinese kommandantuur Lelang verower, wat hom ongeveer op die grens tussen die twee Koreas bevind het. Daarmee het dit 'n buurstaat geword van Baekje en Silla, waarmee konflikte met dié twee kleiner ryke ontstaan het, wat oor baie eeue sou streek. Japan en China het in aanmerking gekom vir alliansies. In 655 het Silla 'n militêre alliansie gesluit met die Chinese [[Tang-dinastie]] en in 660 eers Baekje en in 668 ook Goguryeo verslaan. In albei gevalle het dit baat gevind by sy teenstanders se binnelandse meningsverskille. === Verenigde Silla en Balhae === [[Lêer:History of Korea-Inter-country Age-830 CE.gif|duimnael|Silla en Balhae in 830]] Ná sy oorwinning oor die ander deelryke het Silla tot aan die einde van die 9de eeu die skiereiland beheer. Die hoofstad ''Seorabeol'' (letterlik: "hoofstad"), ook ''Gyerim'' ("hanebos") of ''Geumseong'' ("goudstad") was op die plek van die huidige [[Gyeongju]] geleë en 'n vir sy rykdom en welvaart bekende metropool. Seorabeol was 'n deel van die [[Syroete]]netwerk en het deelgeneem aan die kulturele uitruil tot in die [[Islam]]itiese wêreld en die [[Sentraal-Asië|Sentraal-Asiatiese]] [[steppe]]. In Arabiese geografiese beskrywings oor Silla word daarna as 'n [[eilandstaat]] aan die oostelike hoek van die wêreld verwys.<ref>{{en}} {{cite book |author=Hee-soo Lee |title=Early Korea-Arabic Maritime Relations Based on Muslim Sources |publisher=Silk Road Programme, Knowledge Bank |location=Republiek Korea}}</ref> In die verre noorde van die Koreaanse Skiereiland en veral in Mantsjoerye het die koninkryk ''Balhae'' ontwikkel, wat die vlugtelinge uit Goguryeo deels opgeneem het. Aangesien Balhae ongeveer in dieselfde tyd as Silla ineengestort het, het baie Koreane vanuit die noorde na die Koreaanse Skiereiland geïmmigreer. === Dinastieë van rykseenheid === ==== Goryeo ==== {{Hoofartikel|Goryeo}} [[Lêer:History of Korea-Later three Kingdoms Period-915 CE.gif|duimnael|Die latere drie koninkryke van Korea]] Die nuut gestigte Goryeo-ryk (918–1392), wat aanvanklik die sentrale deel van die huidige Korea beheer het, het die Silla-ryk geannekseer en van 936 tot 1392 bestaan met die nuwe hoofstad van die verenigde Korea, [[Kaesong|Kaegyeong]]. In die 10de en vroeë 11de eeue was Goryeo in drie oorloë betrokke met die para-Mongoolse [[Liao-dinastie]] wat Goryeo kon wen. Die daaropvolgende tyd van die 11de en 12de eeu word as Goryeo se bloeitydperk beskou. Die 12de-eeuese internasionale balans in Oos-Asië is deur die [[Jin-dinastie (1115–1234)|Jin-dinastie]] se invalpogings teen Liao en Song gestuit. Die grootste deel van die skiereiland is ná die [[Mongole]] se invalle in 1231/32 en 1238 beset, nogtans het die destydse militêre regime (onder beheer van 'n militêre diktator pleks van 'n magtelose heerser) in die daaropvolgende 30 jaar en altesaam nege opeenvolgende invalle kwaai weerstand ontbied. Ná die omverwerping van die militêre diktatuur het die koninklike familie, wat aanvanklik gevlug het, ná jare se asiel op die eiland Gangwha oorgegee. Vir die daaropvolgende 150 jaar was Korea 'n vasalstaat van die Mongole wat [[tribuut]] moes betaal (''Quda'') en was ook deur afgedwonge huwelike en bloedbande (''Khüregen'') aan die Khagan se familie verbonde. Gevolglik was die Goryeo-dinastie ook betrokke by die Mongoolse pogings om Japan te annekseer en het bygedra met skepe en matrose. In 1356 het Goryeo ná 'n verrassingsaanval op die Mongoolse garnisoene by die [[Yalu|Amnok]] sy diplomatieke betrekkinge met die [[Yuan-dinastie]] beëindig en sodoende sy volle soewereiniteit herwin. ==== Joseon ==== {{Hoofartikel|Joseon}} [[Lêer:Paldochongdo dokdo.jpg|duimnael|'n Kaart van 1531]] [[Lêer:Stielers Handatlas 1891 63.jpg|duimnael|'n Kaart van 1891]] Nadat die regerende familie van Goryeo in die nasleep van binnelandse politieke krisisse asook 'n invalplan op die [[Liaodong]]-skiereiland in 1392 omvergewerp is, het generaal Yi Seong-gye die Koninkryk Joseon gestig. Joseon was betrokke in plaaslike militêre konflikte, waaronder die Oei-invasie op Tsushima om [[seerowery]] langs die Koreaanse kus te beëindig. In die 1390's tot 1410's is die noordelike grense tot by die [[Tumen]]-rivier verskuif, wat sedertdien die Koreaanse grens vorm. In 1443 is onder die bewind van koning [[Sejong]] die [[Hangul|Koreaanse alfabet]] ontwikkel. In 1592 het die onder [[Toyotomi Hideyoshi]] verenigde Japan met 'n groot strydmag Korea binnegeval. Die Imjin-oorlog het geduur van 1592 tot 1595 en van 1596 tot 1598, en is gewen deur Joseon, veral danksy generaal [[Yi Sun-sin]] se suksesse ter see. In 1637 het Joseon 'n vasalstaat geword van die [[Mantsjoes]] se [[Qing-dinastie]] wat tribuut moes betaal. Dit was van toepassing tot op 17 April 1895, toe China as deel van die konflik oor die Koreaanse Skiereiland die [[Eerste Chinees-Japannese Oorlog]] teen die [[Japannese Keiserryk]] verloor het. In die Verdrag van Shimonoseki het China sy tradisionele betrekkinge met Korea beëindig. In 1897 het koning [[Gojong van Korea|Gojong]] die [[Koreaanse Keiserryk]] gestig, waarmee die Koninkryk Joseon amptelik beëindig is. ==== Koreaanse Keiserryk ==== {{Hoofartikel|Koreaanse Keiserryk}} Ná die [[Russies-Japannese Oorlog]] (1904–1905) het Japan homself as oorheersende mag in Oos-Asië gevestig. In 1905 het Joseon met die Eulsa-verdrag (of Japan-Korea-Anneksasieverdrag van 1910) 'n Japannese protektoraat geword en onder Gojong se seun, keiser [[Sunjong van Korea|Sunjong]], is 'n Japannese generaal-resident vir Joseon benoem. Op 22 Augustus 1910 is die Koreaanse keiser deur die Japannese regering gedwing om te abdikeer, nadat die Japannese eerste minister [[Itō Hirobumi]] op 26 Oktober 1909 die slagoffer van 'n sluipmoordpoging geword het. === Koloniale tydperk === [[Lêer:China 1910.jpg|duimnael|'n Kaart uit 1910 met die Japannese Keiserryk se grondgebied (in grys). Dit het die Koreaanse Skiereiland as nuwe provinsie ''Chosen'' ingesluit.]] In 1910 is Korea deur Japan geannekseer. Deur die hele besettingstyd heen is min moeite gedoen om Korea te moderniseer en dit was tot aan die einde 'n verarmde landbouhinterland. Dit het gepaard gegaan met die onderdrukking van die Koreaanse kultuur en taal. Die algehele [[geletterdheid]]syfer het by 20% gestagneer, 'n vlak identies aan dié voor die besetting. Aan die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] op 15 Augustus 1945 het die Japannese Keiserryk oorgegee. Die [[Keiserlike Japannese Weermag]] se soldate in die noorde van Chosen (noord van die 38ste [[Breedtegraad]]) moes hulleself aan die [[Sowjetunie]] se magte oorgee, dié in die suide aan die Amerikaners. Die 15 Augustus 1945 word vandag in albei dele van Korea as [[Onafhanklikheid]]sdag (광복절, ''Gwangbokjeol'') gevier. === Verdeling in Noord- en Suid-Korea === Nadat die onderhandelinge tussen die Verenigde State en die Sowjetunie oor 'n verenigde Korea tot in 1947 misluk het, het die Verenigde State die Koreavraag by die [[Verenigde Nasies]] voorgelê. Die Verenigde State het op 14 November 1947 'n [[VN-resolusie]] bereik, wat vrye verkiesings, die onttrekking van al die buitelandse magte en die stigting van 'n VN-kommissie (UNTCOK: ''UN Temporary Commission on Korea'') vir Korea bedoel het. Die Verenigde State het hul troepe uit die suide onttrek en die USSR het hom volgens die vertrag tot aan die einde van 1948 uit Noord-Korea onttrek. Op 10 Mei 1948 is in die suide verkiesings gehou wat deur [[Syngman Rhee]] gewen is. Dié verkiesings is egter deur die linkse partye geboikot. Op 13 Augustus 1948 het Syngman Rhee amptelik bewind oorgeneem by die Amerikaanse militêre regering. Die Sowjetbeheerde noorde het dit op 9 September 1948 met die stigting van die [[Noord-Korea|Demokratiese Volksrepubliek Korea]] beantwoord, met [[Kim Il-sung]] as die eerste president. Albei regerings het hulleself as wettige regering oor die hele Korea beskou en verder aangekondig, dat hulle dié eis ook militêr wou afdwing. Aangemoedig deur 'n verklaring van die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Dean Acheson]], wat as sodanig geïnterpreteer kon word, dat die Verenigde State nie vir Korea sou veg nie, het Noord-Korea op 25 Junie 1950 Suid-Korea binnegeval en daarmee die [[Korea-oorlog]] ontketen. === Republiek Korea === [[Lêer:Kaart Korea Nederlands.PNG|duimnael|Korea sedert die Korea-oorlog]] Aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog het Amerikaanse troepe en troepe uit die Sowjetunie die suidelike en noordelike helftes van die Koreaanse Skiereiland onderskeidelik beset. Die Koreaanse Skiereiland is effektief langs die 38ste breedtelyn in twee verdeel. Ten spyte van beloftes van 'n onafhanklike en verenigde Korea tydens die [[Kaïro]]-Deklarasie van 1943 het die [[Koue Oorlog]] spoedig gelei tot die vestiging van twee afsonderlike regerings: 'n [[Kapitalisme|kapitalistiese]] Suid-Korea en 'n kommunistiese Noord-Korea. Die Sowjetunie het [[Kim Il-sung]] as die Noord-Koreaanse premier aangewys. Terwyl talle Koreane hulle vir 'n nasionale verkiesing beywer het om 'n regeerder vir die hele land te kies, het die Kommuniste geweier om aan die verkiesing deel te neem deur toegang tot Noord-Korea te blokkeer. Gevolglik is demokratiese verkiesings slegs in die Suide gehou en is [[Syngman Rhee]] as president verkies en die Republiek Korea as 'n wettige regering deur die [[Verenigde Nasies]] erken. Op 25 Junie 1950 het Noord-Korea die Suide binnegeval met die ondersteuning en goedkeuring van [[Josef Stalin]] en [[Mao Zedong]]. Dit het gelei tot 'n bloedige oorlog waarin meer as vier miljoen burgerlikes en soldate gesterf het. Die oorlog staan vandag bekend as die Korea-oorlog. Die Verenigde Nasies het ten behoewe van Suid-Korea ingegryp toe dit blyk dat die Kommunistiese magte die oorhand begin kry het. Noord-Korea is deur sy kommunistiese bondgenote gesteun en die Volksrepubliek China het miljoene troepe na Korea gestuur. Die oorlog is deur 'n wapenstilstand in 1953 beëindig en is tegnies gesproke nog aan die gang. Beide Suid- en Noord-Korea word verdeel deur 'n swaar bewapende gedemilitariseerde sone.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2004/WORLD/asiapcf/06/03/koreas.agree/index.html |title=Koreas agree to military hotline |publisher=[[CNN]] |date=4 Junie 2004 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> In 1960 het 'n studenteopstand gelei tot die bedanking van president Syngman Rhee, wie se regering outokraties en korrup geword het. Dit het verder gelei tot 'n tydperk van burgerlike onrus en politieke onsekerheid. Generaal [[Park Chung-hee]] het die daaropvolgende jaar 'n militêre staatsgreep uitgevoer (die sogenoemde "5.16 staatsgreep") en is in 1961 as president aangestel. Hy het die pos beklee tot en met die [[sluipmoord]] op hom in 1979. Sy leierskap is gekenmerk deur die vestiging van 'n snelgroeiende uitvoerekonomie, maar ook politieke onderdrukking. Die jaar na die sluipmoord op Park is deur politieke onrus gekenmerk. In 1980 het Generaal [[Chun Doo-hwan]] 'n suksesvolle staatsgreep uitgevoer en die oorgangsregering van [[Choi Gyu Hwa]] (voormalige premier onder Park) omvergewerp. Chun se magsoorname het 'n nasionale protesaksie en 'n pleidooi vir demokratisering uitgelok. In [[Gwangju]] in die Suid-Jeolla provinsie het Chun sy spesiale magte die stad ingestuur om studente en burgerlikes wat onder die vaandel van 'n Burgerlike Weermag betoog het te stuit. 'n Beraamde 207 mense is deur sy magte gedood en 'n verdere duisend is beseer tydens die bekende [[Gwangju-slagting]] in Mei 1980. Hierdie slagting het 'n langtermyn demokratiese era vir Suid-Korea ingelei. Die regering het later formeel verskoning aangebied vir die slagting en 'n nasionale begraafplaas vir die slagoffers opgerig. Chun het hom daarna tot 'n enkele leierskapstermyn verbind en in 1988 weens druk van landwye opstand die eerste direkte presidensiële verkiesings toegelaat. In dieselfde jaar het Seoel as gasheer van die [[Olimpiese Somerspele 1988|XXIVste Olimpiese Somerspele]] en die [[Paralimpiese Somerspele 1988|VIIIste Paralimpiese Somerspele]] opgetree. In 2001 het Suid-Korea saam met Japan die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2001|3de FIFA Sokker-Konfederasiebeker]] aangebied en in 2002 saam met Japan die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|17de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]]. In 2018 is die [[Olimpiese Winterspele 2018|XXIIIste Olimpiese Winterspele]] en die [[Paralimpiese Winterspele 2018|XIIde Paralimpiese Winterspele]] in die Suid-Koreaanse stad [[Pyeongchang]] aangebied. === 2024-staatskrisis === {{Hoofartikel|Suid-Koreaanse krygswetafkondiging van 2024}} Op 3 Desember 2024 het die destydse Suid-Koreaanse president [[Yoon Suk-yeol]] die [[krygswet]] afgekondig om sy begroting teen die opposisie deur te druk, wat in die parlement oor 'n meerderheid beskik het. Met die Suid-Koreaanse krygswet is al die politieke aktiwiteite, vergaderings en saamtrekke verbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/south-korea-yoon-martial-law-997c22ac93f6a9bece68454597e577c1 |title=South Korea lifts president’s martial law decree after lawmakers reject military rule |publisher=Associated Press |author=Kim Tong-hyung |date=4 Desember 2024 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Ná enkele ure het die parlement, deels nadat afgevaardigdes oor die heinings van die deur die polisie afgesperde parlementsgebou moes klim, die krygswet eenparig opgehef. Die daaropvolgende dag het die president Yoon op sy beurt die krygswet opgehef en die weermag het onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cn38321180et |title=South Korean president faces impeachment vote as defence minister offers to resign |publisher=[[BBC]] |date=3 Desember 2024 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die opposisie het die bedanking van die president geëis en met 'n [[mosie van wantroue]] gedreig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8rjd064012o |title=South Korea opposition files motion to impeach President Yoon |publisher=[[BBC]] |authors=Kelly Ng, Jake Kwon & Yuna Ku |date=4 Desember 2024 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Op 14 Desember het die parlement met 204 teenoor 85 met agt ongeldige stemme asook drie onthoudings vir Yoon Suk-yeol se afsetting gestem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-14/south-korean-parliament-votes-to-impeach-president/104726176 |title=South Korean parliament votes to impeach President Yoon Suk Yeol |publisher=ABC News |date=14 Desember 2024 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Einde Desember 2024 het die parlement ook gestem om die tussentydse president [[Han Duck-soo]] af te sit, waarvolgens [[Choi Sang-mok]] tydelik as president oorgeneem het. Einde Maart 2025 het Han Duck-soo weer in die amp oorgeneem. Op 4 April 2025 is Yoon Suk-yeol uiteindelik deur die Konstitusionele Hof uit sy amp verwyder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2025/04/03/asia/yoon-impeachment-verdict-south-korea-intl-hnk/index.html |title=South Korea’s impeached president is removed from office, four months after declaring martial law |publisher=[[CNN]] |authors=Yoonjung Seo, Gawon Bae, Mike Valerio, Jessie Yeung |date=4 April 2025 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> [[Lee Jae-myung]] het die daaropvolgende presidentsverkiesings op 3 Junie 2025 gewen en is die volgende dag as president ingehuldig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreatimes.co.kr/southkorea/politics/20250604/lee-jae-myung-to-take-presidential-oath-at-national-assembly-at-11-am |title=Lee Jae-myung to take presidential oath at National Assembly at 11 am |publisher=The Korea Times |date=4 Junie 2025 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Regering en politiek == [[Lêer:President Lee Jae Myung 20260306.jpg|duimnael|links|upright|[[Lee Jae-myung]], die huidige Suid-Koreaanse president]] [[Lêer:National Assembly Building of the Republic of Korea.png|duimnael|Die Nasionale Vergadering (국회, ''Gukhoe'') in Seoel]] [[Lêer:Main conference room of South korean national assembly building.JPG|duimnael|Die hoofkonferensiekamer van die nasionale vergadering]] [[Lêer:Prime Minister Han Seong-sook 20260707.jpg|duimnael|links|upright|[[Han Seong-sook]], die huidige eerste minister van Suid-Korea]] Suid-Korea is 'n grondwetlike republiek en die grondwet definieer die land as 'n demokratiese republiek met 'n regering bestaande uit drie takke: wetgewende gesag, uitvoerende gesag en regsprekende gesag. Die uitvoerende gesag en wetgewing werk veral op nasionale vlak, hoewel baie departemente in die uitvoerende gesag ook plaaslike funksies waarneem. Die regsprekende gesag werk op beide nasionale en plaaslike vlak. Plaaslike regerings is halfoutonoom en beskik oor hul eie uitvoerende gesag en wetgewers. Die staatshoof van die Republiek Korea is die regstreeks deur die volk verkose president. Die president word vir 'n termyn van vyf jaar verkies en kan nie herkies word nie. Hy is die hoogste verteenwoordiger van die republiek en verteenwoordig dit binne en buite. Onder andere verwelkom hy buitelandse diplomate, ken medaljes toe en kan kwytskelding gee. Hy is ook die hoof van die administrasie en implementeer in hierdie hoedanigheid wette wat deur die Nasionale Vergadering goedgekeur is. Hy is die Weermag se Bevelvoerder en kan oorlog verklaar. Suid-Korea se wetgewende orgaan is die Gukhoe of Nasionale Vergadering, 'n eenkamerparlement. Die Nasionale Vergadering bestaan uit die hoofkonferensiekamer, met 300 setels, wat verkies word deur algemene verkiesings elke vier jaar of wanneer dit ontbind word. Die President van Suid-Korea is die regeringshoof, terwyl die eerste minister as sy adjunk dien en deur hom benoem word. Die kabinet bestaan uit tussen 15 en 30 lede, dit word ook deur die president saamgestel. Sowel die eerste minister asook die kabinetslede moet deur die parlement bevestig word. Die mees onlangse verkiesings is op 10 April 2024 gehou. Die regerende sosiaalliberale Demokratiese Party het 170 van die 300 setels gewen, terwyl die opposisie, konserwatiewe Volksmagparty 108 setels gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-opposition-wins-landslide-parliamentary-vote-resounding-blow-yoon-2024-04-10/ |title=Opposition win in South Korea election to deepen policy stalemate for Yoon |publisher=[[Reuters]] |authors=Hyunsu Yim, Jack Kim |date=11 April 2024 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> 'n Ander belangrike politieke liggaam in die Suid-Koreaanse stelsel is die Grondwetlike Hof. Dit hou toesig oor die Regeringswerk en beslis in gevalle van mosies van wantroue en dies meer. Die hof bestaan uit nege Hoofregters: Die President benoem drie regters, die parlement benoem ook drie regters wat deur die president bekragtig moet word en die oorblywende drie regters word deur die Grondwetlike Hof se Voorsitter benoem. == Buitelandse betrekkinge == Suid-Korea se buitelandse betrekkinge weerspieël sy 20ste-eeuse geskiedenis. Sedert die stigting van die Republiek Korea en veral ná die Korea-oorlog het Suid-Korea noue bande aangeknoop met Westerse liberale demokrasieë wat dié land ook in die oorlog bygestaan het, waaronder veral die Verenigde State. Sedert die Korea-oorlog en die veredeling van die Koreaanse Skiereiland maak beide Suid- en Noord-Korea aanspraak op die hele Korea en erken mekaar nie aan nie. Die verhouding met die noordelike aartsvyand wissel van hoogtepunte met noue besprekings oor 'n moontlike Koreaanse hereniging tussen albei leiers en 'n gesamentlike Koreaanse span op Olimpiese Spele onder die vlag van Koreaanse hereniging tot laagtepunte met voortgesette oorlogsdreigemente en Noord-Koreaanse kerntoetse, waarop Suid-Korea saam met sy nouste bondgenoot, die Verenigde State, met grootskaalse militêre oefeninge antwoord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/16/unification-with-south-korea-no-longer-possible-says-kim-jong-un |title=Unification with South Korea no longer possible, says Kim Jong-un |publisher=[[The Guardian]] |author=Justin McCurry |date=16 Januarie 2024 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Hoewel beide Suid-Korea en Japan die vorste liberale demokrasieë met 'n belangrike en wêreldwyd invloedryke ekonomie is, is die betrekkinge tussen albei lande ook wisselvallig. Dit het sy oorsprong veral in die Japannese kolonisering van Korea, die plundering van Koreaanse grondstowwe vir die Japannese oorlogsekonomie tydens die Tweede Wêreldoorlog, die onderdrukking van die Koreaanse taal en kultuur en die vergryping aan vroue as sogenoemde "troosvroue". Daarbenewens is Suid-Korea betrokke in 'n gebiedsgeskil met Japan oor die [[Rotse van Liancourt|Liancourtrotse]]. Daar is egter ook baie ooreenkomste in albei lande se buitelandse beleid, aangesien albei lande die nouste bondgenote van die Verenigde State in die streek is en hulle dieselfde dreigemente deur Noord-Korea, die Volksrepubliek China en Rusland in die gesig staar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2023/05/07/world/asia/south-korea-japan-kishida-yoon.html |title=The Forces Behind South Korea's and Japan's Thaw |publisher=[[The New York Times]] |author=Sang-Hun Choe |date=7 Mei 2023 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/10/06/japan/south-korea-japan-strategic-dialogue/ |title=Japan and South Korea hold first strategic dialogue in nine years |publisher=The Japan Times |date=6 Oktober 2023 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Administratiewe streke == Die belangrikste administratiewe afdelings in Suid-Korea is die elf provinsies, drie spesiale selfregerende provinsies, ses metropolitaanse stede (selfregerende stede wat nie deel is van enige provinsie nie), een spesiale stad en een spesiale selfregerende stad. {| class="wikitable" !Kaart!!Stad!![[Hangul|Hangeul]]!![[Hanja]]!!Bevolking^c |- |rowspan="28" |[[Lêer:Provinces of Korea (ROK point of view)-en+Inter-Korean border.svg|500px]] ! colspan="6"|Spesiale stad (''Teukbyeol-si'')^a |- |[[Seoel]]||서울특별시||서울特別市^b||9&nbsp;830&nbsp;452 |- ! colspan="6"|Metropolitaanse stad (''Gwangyeok-si'')^a |- |[[Busan]]||부산광역시||釜山廣域市||3&nbsp;460&nbsp;707 |- |[[Daegu]]||대구광역시||大邱廣域市||2&nbsp;471&nbsp;136 |- |[[Incheon]]||인천광역시||仁川廣域市||2&nbsp;952&nbsp;476 |- |[[Gwangju]]||광주광역시||光州廣域市||1&nbsp;460&nbsp;972 |- |[[Daejeon]]||대전광역시||大田廣域市||1&nbsp;496&nbsp;123 |- |[[Ulsan]]||울산광역시||蔚山廣域市||1&nbsp;161&nbsp;303 |- ! colspan="6"|Spesiale selfregerende stad (''Teukbyeol-jachi-si'')^a |- |[[Sejong]]||세종특별자치시||世宗特別自治市||295&nbsp;041 |- ! colspan="6"|Provinsie (''Do'')^a |- |[[Gyeonggi]]||경기도||京畿道||12&nbsp;941&nbsp;604 |- |[[Noord-Chungcheong]]||충청북도||忠淸北道||1&nbsp;595&nbsp;164 |- |[[Suid-Chungcheong]]||충청남도||忠淸南道||2&nbsp;120&nbsp;666 |- |[[Suid-Jeolla]]||전라남도||全羅南道||1&nbsp;890&nbsp;412 |- |[[Noord-Gyeongsang]]||경상북도||慶尙北道||2&nbsp;682&nbsp;897 |- |[[Suid-Gyeongsang]]||경상남도||慶尙南道||3&nbsp;377&nbsp;126 |- ! colspan="6"|Spesiale selfregerende provinsie (''Teukbyeol-jachi-do'')^a |- |[[Jeju]]||제주특별자치도||濟州特別自治道||661&nbsp;511 |- |[[Gangwon]]||강원특별자치도||江原特別自治道||1&nbsp;545&nbsp;452 |- |[[Jeonbuk]]||전북특별자치도||全北特別自治道||1&nbsp;847&nbsp;089 |- ! colspan="6"|Opgeëiste maar onbeheerde provinsie ([[Noord-Korea]]) |- |''[[Noord-Hamgyeong]]'' ||함경북도||咸鏡北道||— |- |''[[Suid-Hamgyeong]]''||함경남도||咸鏡南道||— |- |''[[Noord-Pyeongan]]''||평안북도||平安北道||— |- |''[[Suid-Pyeongan]]'' |평안남도||平安南道||— |- |''[[Hwanghae]]''||황해도||黃海道||— |} {{Kleiner|^a hersiene romanisering; ^b Name van Seoel; ^c Teen Mei 2018;<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.mois.go.kr/frt/sub/a05/totStat/screen.do |title=행정안전부> 정책자료> 통계> 주민등록 인구통계 |publisher=Departement van Binnelandse Sake en Veiligheid |accessdate=20 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180420175139/http://www.mois.go.kr/frt/sub/a05/totStat/screen.do |archive-date=20 April 2018 |url-status=dead}}</ref> ^d Gebiede wat volgens die Grondwet van die Republiek Korea tot sy grondgebied behoort, maar nog nie herwin is nie.}} == Geografie == [[Lêer:Korea south map.png|duimnael|Kaart van Suid-Korea]] Suid-Korea beslaan die suidelike deel van die Koreaanse Skiereiland, wat oor sowat 1&nbsp;100&nbsp;km van die [[Asië|Asiatiese]] hoofkontinent strek. Die bergagtige skiereiland word aan die westelike kant deur die [[Geelsee]] (wes) en aan die oostelike kant deur die [[See van Japan]] (Koreaans: Oossee) omring. Die suidelike punte van Korea is aan die [[Straat van Korea]] en die [[Oos-Chinese See]] geleë. Suid-Korea beslaan 'n oppervlakte van 99&nbsp;720 vierkante kilometer. [[Jeju]] is verreweg die grootste eiland van Suid-Korea en bevind hom in die suide van die land, sowat 80&nbsp;km van die kus af. Op dié eiland is ook Suid-Korea se hoogste berg, [[Hallasan]], geleë, 'n [[skildvulkaan]] met 'n hoogte van 1&nbsp;947&nbsp;m. In die ooste is die [[Rotse van Liancourt]] geleë, wat deur Suid-Korea beset en ook deur Japan opgeëis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4361343.stm |title=South Koreans vent fury at Japan |publisher=[[BBC]] |author=Charles Scanlon |date=18 Maart 2005 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Suid-Korea kan in vier algemene streke verdeel word: 'n oosterse streek met hoë bergreekse en nou kuslaagtes; 'n heuwelagtige westelike streek met breë kuslaagtes en rivierbekkens; 'n suidwestelike streek met berge en valleie en 'n suidoostelike streek waar die Nakdongrivier uitloop. Volgens die Suid-Koreaanse grondwet streek die grondgebied ook oor die noordelike deel van die Koreaanse Skiereiland tot by die grens met die Volksrepubliek China in die noorde en Rusland in die noordooste. Vervolgens vorm die [[Yalu]]- en [[Tumen]]-riviere volgens die siening van die regering in Seoel die noordelike grens van Suid-Korea. Tussen albei riviere se brongebiede en op die grens met die Volksrepubliek China is die hoogste berg van die hele Korea, [[Paektusan]], geleë met 'n hoogte van 2&nbsp;744&nbsp;m. == Klimaat == [[Lêer:Snow-covered Bukhansan.jpg|duimnael|links|'n Wintertoneel op die Bukhan-bergpiek (Bukhansan)]] [[Lêer:South Korea map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Korea volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Korea maak deel uit van die Suid-Asiatiese monsoensone en het 'n gematigde [[klimaat]] met vier verskillende seisoene. Kontinentale lugmassas, wat uit die noorde na die Koreaanse Skiereiland beweeg, oefen 'n groter invloed op Suid-Korea se weer uit as mariene lugmassas vanuit die [[Stille Oseaan]]. Koreaanse [[winter]]s is gewoonlik lank en koud, met droë weer, terwyl die kort [[somer]]s neig om warm en bedompig te wees, met baie neerslae. [[Lente]]- en [[herfs]]maande word deur aangename temperature gekenmerk, maar is betreklik kort. Die gemiddelde temperature in Seoel wissel van tussen -5,0 en -2,5&nbsp;°C in Januarie tot tussen 22,5 en 25&nbsp;°C in Julie. Die eiland Jeju het 'n meer gematigde klimaat as ander landsdele vanweë sy suidelike ligging temidde van die see. Hier beweeg die gemiddelde temperature tussen 2,5&nbsp;°C in Januarie en 25&nbsp;°C in Julie. == Omgewing == [[Lêer:CheonggyecheonSeoul.jpg|duimnael|Die Cheonggyecheon-rivier is 'n moderne openbare ontspanningsruimte in die middestad van Seoel]] Gedurende die eerste 20 jaar van Suid-Korea se ekonomiese opbloeiing is min moeite gedoen om die omgewing te beskerm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www1.american.edu/TED/KORPOLL.HTM |title=Korea Air Pollution Problems |publisher=Amerikaanse Universiteit van Washington |accessdate=9 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100309142227/http://www1.american.edu/TED/KORPOLL.HTM |archive-date=9 Maart 2010 |url-status=dead}}</ref> Onbeheerste industrialisasie en stedelike ontwikkeling het gelei tot ontbossing en die voortdurende vernietiging van vleilande soos die Songdo-getyvlakte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_opinion/373552.html |title=Letter to Lee administration: Save the Songdo Tidal Flat |publisher=The Hankyoreh |author=Randolph T. Hester |date=28 Augustus 2009 |accessdate=11 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511181051/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_opinion/373552.html |archive-date=11 Mei 2011 |url-status=dead}}</ref> Daar is egter onlangse pogings om hierdie probleme te balanseer, insluitende 'n regeringsbestuurde vyfjaar groengroeiprojekt ter waarde van $84&nbsp;miljard wat daarop mik om energiedoeltreffendheid en groen tegnologieë te bevorder.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.greentechmedia.com/articles/south-korea-to-boost-renewable-energy-investments-by-60-1191.html |title=South Korea Boosts Renewable-Energy Investments by 60% |publisher=Greentechmedia |author=Ucilla Wang |date=28 Julie 2008 |accessdate=16 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216145303/http://www.greentechmedia.com/articles/south-korea-to-boost-renewable-energy-investments-by-60-1191.html |archive-date=16 Desember 2008}}</ref> Die groengebaseerde ekonomiese strategie is 'n omvattende hersiening van Suid-Korea se ekonomie wat sowat twee persent van die nasionale BBP bestee. Die vergroeningsinisiatief sluit voornemens in soos 'n landswye fietsnetwerk, [[Sonenergie|son-]] en [[windenergie]], die vermindering van olie-afhanklike vaartuie, die handhawing van dagligbesparingstyd en die uitgebreide gebruik van omgewingsvriendelike tegnologieë soos ligdiodes in elektronika en beligting. Die land — een van die mees bedrade ter wêreld — beplan ter vermindering van energiegebruik om 'n landwye volgende generasie netwerk te bou wat tien keer vinniger as breëbandfasiliteite sal wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2009/10/18/eok.lah.greening.korea.cnn?iref=videosearch |title=South Korea's green new deal |publisher=[[CNN]] |date=18 Oktober 2009 |accessdate=31 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2009/10/18/eok.lah.greening.korea.cnn?iref=videosearch |archive-date=31 Augustus 2010 |url-status=dead}}</ref> In 2017 was Suid-Korea die wêreld se sewende grootste vrysteller van [[kweekhuisgasse]] en die vyfde grootste vrysteller per inwoner. President Moon Jae-in het belowe om kweekhuisgasvrystelling teen 2050 tot nul te verminder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-southkorea-environment-newdeal-analys-idUSKBN23F0SV/ |title=Jobs come first in South Korea's ambitious 'Green New Deal' climate plan |publisher=[[Reuters]] |authors=Josh Smith, Sangmi Cha |date=8 Junie 2020 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20200908000676 |title=Moon vows to shut down 30 more coal plants to bring cleaner air and battle climate change |publisher=The Korea Herald |author=Ko Jun-tae |date=8 September 2020 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Ekonomie == === Ekonomiese ontwikkeling === [[Lêer:South Korea's GDP (PPP) growth from 1911 to 2008.png|duimnael|Suid-Korea se ekonomiese groei van 1911 tot 2008, waarna dikwels as die "Wonder aan die Hanrivier" verwys word]] Van die 1960's af het Suid-Korea 'n ekonomiese en tegnologiese transformasieproses deurloop wat van dié land – nog in die 1950's een van die armste samelewings ter wêreld – een van die tien gevorderdste [[nywerheid]]slande gemaak het. Hierdie ontwikkeling is ongeëwenaar en teen 'n asemberowende snelheid voltrek.<ref>{{de}} Werner Pascha: ''Von der Agrargesellschaft zum IT-Staat: Der Aufstieg Südkoreas zur Wirtschaftsmacht''. In: Lee Eun-Jeung/Hannes B. Mosler (reds.): ''Länderbericht Korea''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2015, bl. 231</ref> Dié ekonomiese opswaai het van Suid-Korea een van die vier sogenoemde [[Vier Asiatiese Tiere]] gemaak, saam met [[Hongkong]], die [[Republiek China]] en [[Singapoer]].<ref>{{en}} {{cite journal |last1=Day |first1=Dong-Ching |title=Four Asian Tigers' Political and Economic Development Revisited 1998–2017: From the Perspective of National Identity |journal=Asian Journal of Interdisciplinary Research |date=2021 |volume=4 |issue=4 |pages=54–61 |doi=10.54392/ajir2147 |doi-access=free}}</ref> In die 1950's was die ekonomie in Korea gekenmerk deur die Japannese kolonisasie se nalatenskap. Destyds het die ekonomie in die vrugbare Suid-Korea hom veral op [[landbou]] toegespits, terwyl die nywerhede veral in die ryk aan mineraalbronne Noord-Korea saamgetrek was. Vandag is Suid-Koreaanse nywerhede wêreldmarkleiers in [[skeepsbou]], [[halfgeleier]]s, [[Geïntegreerde stroombaan|geïntegreerde stroombane]], platskerms en [[rekenaars]]. === Vervoer === [[Lêer:KTX-1.jpg|duimnael|Die Korea Train Express]] [[Lêer:Subway gwangju.jpg|duimnael|Die Metro van Gwangju]] Vervoer in Suid-Korea bestaan uit 'n uitgebreide netwerk van spoorweë, snelweë, skeeps-, bus- en lugroetes. Al die stede het plaaslike busdienste en word verder deur tussenstedelike busdienste met mekaar verbind. Suid-Korea se 3&nbsp;000 kilometer lange netwerk van snelweë bestaan uit snelweë (''expressways/motorways''), nasionale snelweë en ander sekondêre roetes. Die Koreaanse Snelwegkorporasie bedryf dié land se tolweë en belangrikste diensroetes. "Korail" bedryf treindienste met gereelde dienste na al die Suid-Koreaanse groot stede. 'n Spoorverbinding met Noord-Korea deur die Gyeongui- en Donghae Bukbu-lyne is in die herstelproses. Suid-Korea spog sedert 2004 met 'n hoëspoedtrein. Die KTX (Korea Train Express) bedryf gereelde sneldienste teen ongeveer 300&nbsp;km per uur via die Honam en Gyeongby-lyne na Suid-Korea se vernaamste stede, te wete Daejeon, Gwangju, Mokpo, Daegu en Busan. Seoel, Busan, Daegu, Incheon, Gwangju en Daejoen het ondergrondse treine. Die "Seoel Metropolitan Subway" is een van die besigstes ter wêreld, bestaan uit 23 lyne en 768 stasies en bedien 1,9 miljard passasiers per jaar. Die treine word deur Korail en die Seoul Metropolitan Rapid Transit Corporation (SMRT) bedryf. Die internasionale hooflughawe staan bekend as die [[Incheon Internasionale Lughawe]]. Suid-Korea het 'n verdere agt internasionale en sewe plaaslike lughawens. [[Korean Air]] en [[Asiana Airlines]] is Suid-Korea se vernaamste [[lugredery]]e. === Handelsvennote === [[Lêer:South Korea's Exclusive Economic Zone.png|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Suid-Korea]] Suid-Korea se hoofuitvoervennote is die Volksrepubliek China 25%, die Verenigde State 18%, Hongkong 4%, Japan 4% en die Republiek China 4% (in 2023). Suid-Korea se hoofuitvoere is geïntegreerde stroombane, motors, geraffineerde petroleum, plastiek en masjienonderdele. Met weinig natuurlike hulpbronne om ekonomiese ontwikkeling te onderhou steun Suid-Korea op ander lande vir meeste van sy grondstowwe; die land voer dus 'n verskeidenheid goedere in. Die land se hoofinvoervennote is die Volksrepubliek China 31%, die Verenigde State 13%, Japan 9%, Duitsland 5% en Australië 4% (ook in 2023). Suid-Korea se hoofinvoere is geïntegreerde stroombane, [[aardgas]], [[ruolie]], masjinerie, motors geraffineerde petroleum en ander grondstowwe vir sy industrieë. Suid-Korea se algehele grootste handelsvennote is die Volksrepubliek China en die Verenigde State.<ref name="CIA" /> == Wetenskap en tegnologie == [[Lêer:KSLV-1 Naro Replica.jpg|duimnael|links|upright|'n Replika van [[Korea Space Launch Vehicle|Naro-1]]]] [[Lêer:Einstein-Hubo.jpg|duimnael|upright|Albert HUBO]] Suid-Korea het in 2014 4,3% van sy [[Bruto binnelandse produk|BBP]] vir navorsing en ontwikkeling spandeer en en daarmee meer as enige ander land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nature.com/articles/534020a |title=Why South Korea is the world’s biggest investor in research |publisher=[[Nature]] |author=Mark Zastrow |date=3 Junie 2016 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> In 2006 het die Suid-Koreaanse regering 'n regulasie geïmplementeer, waarvolgens skrywers van vakartikels in vername tydskrifte soos ''[[Science]]'', ''[[Nature]]'' en ''[[Cell]]'' drie miljoen won ontvang.<ref>{{en}} {{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/51547613_Changing_Incentives_to_Publish |title=Changing Incentives to Publish |journal=[[Science]] |authors=Chiara Franzoni, Giuseppe Scellato, Paula E. Stephan |edition=333 |volume=6043 |date=2011 |pages=702 |format=PDF |accessdate=1 Julie 2026 |DOI=10.1126/science.1197286}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Paula E. Stephan |title=How Economics Shapes Science |url=https://archive.org/details/howeconomicsshap0000step |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2012 |ISBN=978-0-674-04971-0 |pages=[https://archive.org/details/howeconomicsshap0000step/page/44 44]}}</ref> Ter ondersteuning van die navorsing is die ''Institute for Basic Science'' gestig, soortgelyk aan [[RIKEN]] in [[Japan]] en die [[Max Planck-geselskap]] in [[Duitsland]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.10667 |title=South Korean research centre seeks place at the top |publisher=[[Nature]] |author=Soo Bin Park |date=17 Mei 2012 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Suid-Korea is die [[OESO]]-lid met die hoogste graag aan gegradueerdes in [[natuurwetenskap]] en [[ingenieurswese]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.oecd-ilibrary.org/science-and-technology/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2015_sti_scoreboard-2015-en |title=OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2015. Innovation for growth and society |publisher=[[OESO]] |date=2015 |accessdate=1 Julie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075715/https://www.oecd-ilibrary.org/science-and-technology/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2015_sti_scoreboard-2015-en |archive-date=28 November 2018 |url-status=dead}}</ref> Die land is ook eerste in die ''[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]-Innovasie-indeks''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-17/sweden-gains-south-korea-reigns-as-world-s-most-innovative-economies |title=These Are the World's Most Innovative Economies |publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |authors=Michelle Jamrisko, Wei Lu |date=17 Januarie 2017 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Daarbenewens plaas Suid-Korea min perke op nuwe tegnologie en is derhalwe ook 'n toetsmark, veral vir [[slimfoon]]-tegniek. Talle uitvindings van nuwe media en toepassings, asook [[4G]]- en [[5G]]-infrastruktuur word in Suid-Korea opgerig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=3_cc-session_bf0e07a8-7c4b-4f3d-8f87-cfaf7c08d7ce |title=Can South Korean startups (and the government) save its flailing giant tech conglomerates? |publisher=TechCrunch |author=Martin Pasquier |date=17 Mei 2016 |accessdate=1 Julie 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Ná [[Japan]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Duitsland]] het Suid-Korea die vierde meeste industriële robotte wêreldwyd. Die aantal het van 2011 tot 2014 met sowat 59% gegroei op 'n totaal van 150&nbsp;505 industriële robotte.<ref>{{de}} {{cite book |title=Gutachten zu Forschung, Innovation und technologischer Leistungsfähigkeit Deutschlands 2016 |publisher=Expertenkommission Forschung und Innovation |location=Berlyn |year=2016 |ISBN=978-3-00-051948-2 |pages=52 |url=https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |accessdate=11 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155923/https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |archive-date=11 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> Wat diensrobotte betref is Suid-Korea saam met Japan die leier.<ref>{{de}} {{cite book |title=Gutachten zu Forschung, Innovation und technologischer Leistungsfähigkeit Deutschlands 2016 |publisher=Expertenkommission Forschung und Innovation |location=Berlyn |year=2016 |ISBN=978-3-00-051948-2 |pages=53 |url=https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |accessdate=11 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155923/https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |archive-date=11 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> In 2005 het navorsers van die Koreaanse Gevorderde Instituut vir Wetenskap en Tegnologie (''Korea Advanced Institute of Science and Technology'', KAIST) die wêreld se tweede lopende [[humanoïde robot]], [[HUBO]], ontwikkel. 'n Span van die Koreaanse Instituut vir Nywerheidstegnologie (''Korea Institute of Industrial Technology'', KITECH) het in Mei 2006 die eerste Koreaanse [[Androïde]], [[Ever-1]], ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.nationalgeographic.com/news/2006/05/android-korea-1.html |title=Photo in the News: Female Android Debuts in S. Korea |publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]] |author=Victoria Gilman |date=15 Mei 2006 |accessdate=14 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814135526/https://news.nationalgeographic.com/news/2006/05/android-korea-1.html |archive-date=14 Augustus 2014}}</ref> Die ''Korea AeroSpace Administration'' (KASA) is die regeringsbefondsde ruimte- en lugvaartagentskap wat onder die Ministerie van Wetenskap en IKT gestig is. Dit hou toesig oor die Koreaanse Lugvaartnavorsingsinstituut en die Koreaanse Sterrekunde- en Ruimtewetenskapinstituut.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.segye.com/newsView/20240108514061 |title=‘한국판 나사’ 우주항공청, 과기부에 설치… 항우연·천문연도 편입 |publisher=Segye |date=8 Januarie 2024 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Suid-Korea het planne in ruimteverkenning, insluitend 'n [[maan]]landing teen 2032 en 'n [[mars]]landing teen 2045.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ipdefenseforum.com/2025/01/south-korea-plans-mars-landing-in-2045-as-it-launches-space-agency/ |title=South Korea Plans Mars Landing In 2045 As It Launches Space Agency |publisher=Indo-Pacific Defense FORUM |date=27 Januarie 2025 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Sedert 1992 het Suid-Korea meer as 15 satelliete in die ruimte gelanseer, waaronder as deel van die [[KOMPSAT]]-program sedert 1999 in samewerking met Rusland ook twaalf afstandswaarnemingsatelliete.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.defencetalk.com/korea-russia-enter-full-fledged-space-partnership-12504/ |title=Korea, Russia Enter Full-Fledged Space Partnership |publisher=Defence Talk |date=5 Julie 2007 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die eerste van hierdie satelliete, ''Arirang-1'', het in 2008 ná nege jaar se gebruikstyd in die ruimte verlore gegaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://directory.eoportal.org/satellite-missions/kompsat-1#eop-quick-facts-section |title=KOMPSAT-1 (Korea Multi-Purpose Satellite-1) / Arirang-1 |publisher=eoPortal |date=1 Junie 2012 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> In April 2008 het [[Yi So-yeon]] die eerste Koreaanse ruimtevaarder geword wat aan boord van 'n Russiese [[Sojoes-program|Sojoes TMA-12]] die ruimte ingevlieg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7335874.stm |title=First S Korean astronaut launches |publisher=[[BBC]] |date=8 April 2008 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> In Junie 2009 is Suid-Korea se eerste [[ruimtehawe]], die [[Naro-Ruimtesentrum]], in Goheung (Jeollanam-do) ingewy.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/09/113_46562.html |title=S. Korea Completes Work on Naro Space Center |publisher=The Korea Times |date=10 Junie 2009 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die lansering van die Naro-1-vuurpyl in August 2009 het misluk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.yonhapnews.co.kr/techscience/2009/08/26/15/0601000000AEN20090826005500320F.HTML |title=(3rd LD) S. Korean satellite lost shortly after launch: gov’t |publisher=Yonhap |date=26 Augustus 2009 |accessdate=1 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001085526/http://english.yonhapnews.co.kr/techscience/2009/08/26/15/0601000000AEN20090826005500320F.HTML |archive-date=1 Oktober 2018}}</ref> In Junie 2010 het ook die tweede poging misluk. Die derde lansering in Januarie 2013 het eindelik geslaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2013/01/south-korea-stsat-2c-via-kslv-1/ |title=South Korea launch STSAT-2C via KSLV-1 |publisher=NASASpaceflight.com |author=Chris Bergin |date=30 Januarie 2013 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Demografie == === Etnogenese en samestelling === [[Lêer:Korea-Seoul-Royal wedding ceremony 1365-06.JPG|duimnael|'n Tradisionele Koreaanse koninklike troue]] Navorsers neem aan dat die Koreaanse volk oorspronklik 'n historiese verbintenis met [[etniese groep]]e in [[Sentraal-Asië]], die [[Baikalmeer]]gebied in [[Siberië]], [[Mongolië]] en die kusgebiede van die [[Geelsee]] gehad het. So toon werktuie uit die Paleolitiese tydperk wat in Sokchang naby Kongju ontdek is, baie ooreenkomste met soortgelyke argeologiese vondse in die Baikalmeergebied en in Mongolië. Vandag het Suid-Korea 'n uiters homogene bevolking van etniese [[Koreane]], met klein minderhede [[Han-Chinese]]. Weens Suid-Korea se militêre en ekonomiese bande met ander wêrelddele vestig steeds meer buitelanders hulle in stedelike gebiede, veral Amerikaners (waaronder lede van die [[Amerikaanse Gewapende Magte]] wat hier gestasioneer is), [[Japannese]] en Han-Chinese. Enkele tienduisend Chinese en [[Suidoos-Asië|Suidoos-Asiate]] het hulle as buitelandse werknemers in Suid-Korea gevestig. Die Chinese gemeenskap in Suid-Korea besig onder andere tale soos [[Wu]]. Wat geloofsoortuiging betref, is sowat 60% van die bevolking ongebonde, terwyl die oorblywende helfte uit [[Christendom|Christene]] ([[Protestantisme|Protestante]] 17% en [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] 6%) en [[Boeddhisme|Boeddhiste]] (16%) bestaan.<ref name="CIA" /> === Demografiese ontwikkeling === [[Lêer:Korea Spring of Insadong 23 (13326968084).jpg|duimnael|links|upright|Kleurryke lentefeesviering in Insadong, Seoel]] [[Lêer:Seoul Suburbs (1366869739).jpg|duimnael|Seoel het ná die Korea-oorlog tot een van die grootste metropolitaanse gebiede ter wêreld gegroei. Die grootskaalse oprigting van woonstelblokke soos dié in 'n voorstad van Seoel het in die afgelope dekades die woningsnood verlig, maar intussen val die klemtoon op die verhoging van lewenskwaliteit en -waarde]] Suid-Korea se bevolking het in die tweede helfte van die 20ste eeu meer as verdubbel, maar intussen toon dié land se demografiese patrone baie ooreenkomste met dié van ander [[ontwikkelde land]]e van die [[Weste]]rse wêreld. So het die geboortekoers van 1960 af drasties begin daal en die natuurlike bevolkingsgroei in die vroeë 21ste eeu feitlik tot stilstand gekom. Steftesyfers het in dieselfde periode eweneens afgeneem – 'n tendens wat die algemene verhoging van lewenstandaarde in Suid-Korea weerspieël. Die vinnig groeiende stedelike bevolking en ontvolking van groot dele van die Suid-Koreaanse platteland is tans die belangrikste demografiese vraagstukke. Meer as vier vyfdes van die huidige bevolking is verstedelik en ongeveer die helfte van al die Suid-Koreane is in die sewe grootste stedelike nedersettings saamgetrek. Al is die natuurlike bevolkingsaanwas intussen laag, is Suid-Korea nogtans een van die digbevolkste lande op aarde. Sy bevolkingsdigtheid is twee en 'n half keer hoër as dié van Noord-Korea. Nóg 'n belangrike faktor in Suid-Korea se demografiese ontwikkeling was migrasie. Voor die Tweede Wêreldoorlog het groot getalle Koreane geëmigreer, waarby [[Mantsjoerye]] in Noordoos-China die belangrikste bestemming vir Noord- en Japan die vernaamste immigrasieland vir Suid-Koreane was. Daar word beraam dat die Koreaanse bevolking in Mantsjoerye en [[Siberië]] in 1945 op sowat twee miljoen gestaan het. Rofweg dieselfde aantal Koreane het hulle in Japan gevestig, waarvan sowat die helfte ná 1945 na Suid-Korea teruggekeer het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Sonia Ryang |title=Koreans in Japan: Critical Voices from the Margin |chapter=The North Korean homeland of Koreans in Japan |year=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-136-35312-3 |url=https://books.google.de/books?id=ZUVGAQAAQBAJ&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die belangrikste migrasiepatroon was egter die vestiging van twee miljoen Noord-Koreane in die suide, hoofsaaklik gedurende en kort ná die Korea-oorlog. Die meeste binnelandse migrante het hulle in die metropolitaanse gebiede van Suid-Korea gevestig. Groot gemeenskappe Koreaanse immigrante word daarnaas ook in die Verenigde State (veral in [[Kalifornië]]), die Volksrepubliek China, Japan en [[Kanada]] aangetref.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.mofa.go.kr/www/wpge/m_21509/contents.do |title=다수거주국가 |publisher=Suid-Koreaanse Departement van Buitelandse Sake |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> === Taal === [[Lêer:Hangeul.svg|duimnael|''Hangeul'' in Koreaans]] [[Koreaans]] is 'n lid van die Koreaanse taalfamilie saam met die Jeju-taal of -[[dialek]]. Sommige taalkundiges het dit by die [[Altaïese tale|Altaïese]] familie ingesluit, maar die Altaïese voorstel het die meeste van sy vorige steun verloor.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Sungdai Cho, John Whitman |title=Korean: A Linguistic Introduction |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=978-0-521-51485-9 |pages=11–12}}</ref> Koreaanse streek[[dialek]]te is onderling verstaanbaar, met die uitsondering van die dialek wat op die eiland Jeju gebesig word.<ref>{{en}} Andrea Matles Savada en William Shaw: ''South Korea: A Country Study''. Vierde uitgawe. Washington, DC: Federal Research Division / Library of Congress 1992, bl. xvi</ref> Die ontwikkeling van 'n eie [[alfabet]], wat die klanke van Koreaans stelselmatig weergee, ''[[Hangul|Hangeul]]'', is een van die grootste kulturele prestasies van Korea. Dié alfabet behels tien eenvoudige klinkers en veertien medeklinkers as fonetiese simbole. Koreaans word in Suid-Korea nogtans dikwels as 'n kombinasie van Chinese ideogramme en Hangeul-letters, waarby die gebruik van Chinese skriftekens tendensieel afneem. Die aanwesigheid van honderdduisende Amerikaanse troepe, sakemanne, ''Peace Corps''-vrywilligers en sendelinge sedert die einde van die Korea-oorlog word deur 'n groot aantal [[Engels]]e [[leenwoord]]e en uitdrukkings weerspieël wat óf regstreeks en onveranderd oorgeneem is óf by Koreaanse taalgebruik en uitspraakgewoontes aangepas is. Hulle bly onverstaanbaar vir Noord-Koreane. ''Hangeul'' is danksy die inisiatief van koning Sejong in 1443 deur 'n span geleerdes ontwikkel. ''Hunminjeongeum'', 'n historiese dokument met aanwysings vir die onderrig van ''Hangeul'', is in 1997 as 'n kulturele [[Unesco]]-wêrelderfenis gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/hunminjeongum-manuscript |title=Hunminjeongum Manuscript |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Unesco ken ter herdenking van die uitvinders van ''Hangeul'' jaarliks die Koning Sejong-literatuurprys toe.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393075 |title=Statutes of the UNESCO King Sejong Literacy Prize |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Onderwys en gesondheid == Vanweë Konfusianisme se groet invloed geniet opvoeding in Korea 'n baie groot reputasie. Opvoeding het 'n wesentlike invloed op 'n mens se latere sosiale status. Die hoë vlak aan entoesiasme vir onderwys word as 'n sleutelfaktor in die sterk ekonomiese opbloei beskou. Moderne skole is in die 1880's in Korea ingestel. Aan die begin van die 20ste eeu is moderne voorskoolse onderwys ingevoer. Met die stigting van Suid-Korea het die regering 'n moderne skoolstelsel volgens die Westerse model gevestig. Dit het 'n belangrike rol gespeel tydens die land se modernisering in die 1970's. Dit is sedert die 2000's hervorm en verder uitgebrei. Sowat 97% van 'n jaargroep voltooi hoërskool suksesvol, daarmee is Suid-Korea se onderwysstelsel die beste in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/4240668.stm |title=South Korea's education success |publisher=[[BBC]] |date=13 September 2005 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Suid-Korea beskik oor een van die vorste gesondheidsstelsel wêreldwyd. In 2022 het die land sowat 9,7% van by BBP vir gesondheid spandeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=KR |title=Current health expenditure (% of GDP) |publisher=[[Wêreldbank]] |date=2022 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> In 2019 was daar 24,8 dokters per 10&nbsp;000 inwoners in Suid-Korea.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/health-workforce |title=Global Health Workforce statistics database |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |date=2022 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Vir elke lewende geboortes was daar in 2022 drie sterftes by onder vyfjariges.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?locations=KR |title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) |publisher=[[Wêreldbank]] |date=2022 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Kuns en kultuur == [[Lêer:Kpop fans in poland.jpg|duimnael|links|K-pop-aanhangers by die Koreaanse Kultuursentrum in [[Warskou]], [[Pole]], 2011]] [[Lêer:Psy performing Gangnam Style at the Future Music Festival 2013.jpg|duimnael|Psy tydens 'n optrede in [[Sydney]], [[Australië]], 2013]] [[Lêer:Korean.food-Hanjungsik-01.jpg|duimnael|'n Tipiese Koreaanse maaltyd]] Suid-Korea deel 'n tradisionele kultuur met Noord-Korea, maar sedert die Korea-oorlog word dit veral deur die buurlande China en Japan beïnvloed, asook die Verenigde State. Nogtans het die land daarin geslaag om sy eie, onafhanklike kultuur te ontwikkel wat veral sedert die begin van die 21ste 'n ongekende wêreldwye gewildheid beleef, waarna dikwels as "K-golf" (''K-wave'') of ''Hallyu'' (한류) verwys word. Van die bekendste voorbeelde sluit in "K-dramas", wat na Suid-Koreaanse televisiedramas verwys en waarmee die Koreaanse golf sy aanvang geneem het. "[[K-pop]]" of ''gayo'' (가요) is 'n sambreelterm vir kontemporêre Suid-Koreaanse [[popmusiek]], veral musiekgroepe, maar ook solokunstenaars soos [[Psy]] met sy treffer ''Gangnam Style'', wat 'n wêreldwye gewildheid geniet. 'n Ander bestanddeel is televisiedramas en rolprente soos ''[[Squid Game]]'' en ''[[Parasite (2019-rolprent)|Parasite]]''; laasgenoemde kon 'n ''[[Oscar]]'' wen. Hierdie fenomeen het van Suid-Korea 'n "sagte mag" gemaak en genereer intussen 'n belangrike bydrae tot die Suid-Koreaanse ekonomie met die uitvoer van goedere en [[toerisme|toeriste]] wat Suid-Korea besoek.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Walsh |editor=Yasue Kuwahara |contribution=''Hallyu'' as a Government Construct: The Korean Wave in the Context of Economic and Social Development |title=The Korean Wave: Korean Popular Culture in Global Context |date=20 Februarie 2014 |pages=13–31 |publisher=Palgrave Macmillan |location=New York |isbn=978-1-137-35027-5 |doi=10.1057/9781137350282_2}}</ref> Die K-golf betrek intussen ook ander dele van die Suid-Koreaanse kultuur en samelewing wat wêreldwyd bekend is soos die Koreaanse taal, kookkuns ([[Kimchi]]), sportsoorte soos [[taekwondo]], maar ook maatskappye soos [[Samsung Groep|Samsung]]. Die Suid-Koreaanse kontemporêre letterkunde word veral deur drie hooftemas beïnvloed: Die verdeling van Korea, die Korea-oorlog en die industrialisasie van die land sedert die 1960's. Verder vind die vervreemding van die individu plaas in 'n kapitalistiese en verstedelikte samelewing wat worstel met sy tradisionele waardes. Na die generasie skrywers ná 1945 word ook verwys as die Hangul-generasie omdat hulle nie meer in die Japannese taal geskryf het nie.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.deutschlandfunk.de/koreanische-literatur-ein-radio-essay-100.html |titel=Koreanische Literatur. Ein Radio-Essay |publisher=Deutschlandfunk |author=Claudia Kramatschek |date=28 Oktober 2002 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Suid-Koreaanse [[Strokiesverhaal|strokiesverhale]] word ''Manhwa'' (만화) genoem en geniet 'n groeiende belangstelling wêreldwyd. In Suid-Korea is daar talle sogenoemde ''Manhwabangs'' (만화방), waar Manhwas gelees en geleen kan woord. Deur ''Webtoons'' (웹툰) en toepassings soos ''Daum Webtoon'' en ''Line Webtoon'' kry Suid-Koreaanse strokiesverhale internasionale aandag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20151231000081 |title=‘It’s time for webtoons to go global in 2016’. Korean digital comic platforms zero in on overseas forays, cross-media deals |publisher=The Korea Herald |author=Park Hyong-ki |date=31 Desember 2015 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die term vir Suid-Koreaanse tradisionele volkskuns is ''Minhwa'' (민화), waarin veral die strewe na 'n gelukkige lewe uitgedruk word. In die Suid-Koreaanse kontemporêre kuns tree die tradisionele Koreaanse vormtaal in 'n dialoog met die Westerse moderne. Suid-Koreaanse kontemporêre kuns geniet die onlangse jare 'n toenemende belangstelling en genereer ook hoë pryse op groot kunsveilings, nadat dit vir 'n lang tydperk deur Chinese kuns oorskadu is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/10/10/arts/10iht-rcartkor.1.16840287.html |title=Korean art emerges from China's shadow |publisher=[[The New York Times]] |author=Sonia Kolesnikov-Jessop |date=10 Oktober 2008 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Aanlynspeletjies en die tradisionele bordspeletjie [[Baduk]] (Japannees: [[Go]]) het 'n belangrike deel van die Suid-Koreaanse kultuur geword. Onder andere word Baduk-wedstryde op televisie gebeeldsend en vir feitelike ontleding herhaal. Die Suid-Koreaanse nasionale gereg is [[Kimchi]] (김치), bestaande uit veral gefermenteerde geurige groente. Saam met die Koreaanse golf het ook die tradisionele Koreaanse braai wêreldwye bekendheid verwerf. Onder die Suid-Koreaanse hoofgeregte het [[Bulgogi]] (불고기, gebraaide beesvleisrepies) 'n besondere plek. Die repies vleis wat in 'n mengsel van [[sojasous]], [[sesam]] en [[spesery]]e gemarineer is, word oor 'n koolvuur gebraai. [[Galbi]] (갈비) is sagte stukkies ribbetjies, wat soos Bulgogi gemarineer en gebraai of gerooster word. In Suid-Korea is egter nie die vleis die hoofbestanddeel van die maaltyd nie, dit is steeds [[rys]] soos in die kookkunste van China, Japan en Viëtnam. In teenstelling met dié Asiatiese kookkunste speel soepe in die Koreaanse kookkuns 'n heelwat groter rol. == Sport en ontspanning == [[Lêer:Taekwondo1.jpg|duimnael|links|[[Taekwondo]], die nasionale sportsoort van Suid-Korea]] [[Lêer:South Korea national football team - October 2012.jpg|duimnael|Die [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan]] in 2012]] [[Lêer:ARC2016-Top3 JPN-KOR 20160430 korsb.jpg|duimnael|Die [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] tydens die Asiatiese Rugbykampioenskap in 2016]] [[Taekwondo]] is die nasionale [[sport]]soort van Suid-Korea<ref>{{en}} {{cite web |title=Taekwondo designated as South Korea's flagbearing national sport |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1063449 |publisher=insidethegames |date=4 April 2018 |accessdate=1 Julie 2026 |archive-date=14 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514230229/https://www.insidethegames.biz/articles/1063449 |url-status=dead}}</ref> en dit het in 2000 'n Olimpiese sportsoort geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/sports/tae-kwon-do |title=Tae kwon do |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Ander Koreaanse [[vegkuns]]te sluit in taekkyeon, hapkido, Tang Soo Do, Kuk Sool Won, kumdo en subak. Ná onafhanklikheidwording is talle Westerse sportsoorte na Suid-Korea ingevoer en het dit deur die onderwysstelsel versprei. Gelyktydig het die Koreaanse vegkunste in Westerse lande gewild geword en word nou wêreldwyd beoefen. [[Sokker]] en [[bofbal]] word tradisioneel as die gewildste sportsoorte in Suid-Korea beskou.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.news1.kr/articles/?2139988 |title=프로스포츠, 흥행 봄날 오나…야구·축구 인기몰이 중 |publisher=EBN |date=17 Maart 2015 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Die [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan]] is een van die suksesvolste spanne in Asië en het die [[AFC Asië-beker]] reeds twee keer gewen (in 1956 en 1960). Suid-Korea en Japan het die eerste Asiatiese lande geword wat 'n [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] gehuisves het en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] saam aangebied. Tydens dié toernooi het Suid-Korea die eerste nasionale sokkerspan van die [[AFC|Asiatiese Sokkerkonfederasie]] geword om die halfeindrondte van 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi te haal. Hulle kon tot dusver vir elke Sokker-Wêreldbeker sedert [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]] kwalifiseer en het drie keer tot die uitklopfase deurgedring: in 2002, [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]], waar hulle die agtste eindrondte gehaal het. Tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] is hulle in die groepfase uitgeskakel. Daarbenewens het hulle een keer aan 'n FIFA [[Sokker-Konfederasiebeker]]toernooi deelgeneem, maar hulle is in [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2001|2001]] in die groepfase uitgeskakel. Bofbal is in 1905 deur Amerikaanse sendelinge ná Korea saamgebring en dit het sedertdien 'n sterk groei getoon, ook tydens die Japannese besetting. Die Koreaanse Bofbal-kampioenskap is in 1982 gestig en dit is een van die gewildste bofballigas wêreldwyd. Die Suid-Koreaanse nasionale bofbalspan het tydens die 2006 World Baseball Classic derde geëindig en tydens die 2009-toernooi tweede. Die span se 2009-eindstryd teen Japan is wyd gekyk in Suid-Korea. [[Basketbal]] is ook 'n gewilde sport in Suid-Korea. Suid-Korea word tradisioneel as een van die beste basketbalspanne in Asië beskou en het een van die sterkste basketbalafdelings op die vasteland. [[Rugby]] word ook in Suid-Korea gespeel, maar die [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] kon tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Hulle is tans Asië se derde sterkste span ná [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Hongkongse nasionale rugbyspan|Hongkong]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> en ding in die Asiatiese Rugbykampioenskap met ander opkomende rugbyspanne mee. Hulle het dié toernooi reeds vyf keer gewen (in 1982, 1986, 1988, 1990 en 2002), 18-keer in die derde en nege keer in die vierde plek geëindig. Ander ontspanningsaktiwiteite sluit ook die bordspeletjies [[Go]] en [[Janggi]] in. Go word deur tussen vyf en tien persent van die Suid-Koreaanse bevolking beoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.britgo.org/intro/history |title=History of Go |date=4 Mei 2014 |publisher=British Go Association |accessdate=30 Mei 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425115224/https://www.britgo.org/intro/history |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sowat 1,2 miljoen Koreane speel Janggi, waarvan 124 op professionele vlak.<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.kja.or.kr/ |title=Koreaanse Janggivereniging |publisher=Koreaanse Janggivereniging |accessdate=1 Julie 2026}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.kja.or.kr/data_room/professional.php |title=프로기사 정보 ( 총 124 명 ) |publisher=Koreaanse Janggivereniging |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Suid-Korea is een van drie Asiatiese lande wat tot dusver beide [[Olimpiese Spele]] en [[Paralimpiese Spele]] gehuisves het. In Seoel is die [[Olimpiese Somerspele 1988]] en die [[Paralimpiese Somerspele 1988]] aangebied, die laaste tydens die Koue Oorlog. In [[Pyeongchang]] is die [[Olimpiese Winterspele 2018]] en daarna die [[Paralimpiese Winterspele 2018]] gehou. Boogskiet is 'n Olimpiese sportsoort wat sedert dekades deur Suid-Korea oorheers word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://olympics.com/en/news/south-korean-archers-extend-their-olympic-reign |title=Republic of Korea's archers extend their Olympic reign |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |date=7 Augustus 2016 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Daarbenewens vaar Suid-Korea gereeld goed in [[skyfskiet]], [[tafeltennis]], [[pluimbal]], [[kortbaanskaats]], [[handbal]], [[veldhokkie]], [[vrystylstoei]], [[Grieks-Romeinse stoei]], [[bofbal]], [[judo]], [[taekwondo]], [[langbaanskaats]], [[kunsskaats]] en [[gewigoptel]]. Die Olimpiese Museum Seoel behandel die Olimpiese Somerspele van 1988. Die [[Koreaanse Grand Prix]] is van 2010 tot 2013 as deel van die [[Formule Een]]-wêreldkampioenskap op die Koreaanse Internasionale renbaan van Yeongam beslis, maar dit het nie 'n breë ondersteuning geniet nie en is toe weer gekanselleer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/formula1/25220593 |title=New Jersey, Mexico, and Korea dropped from 2014 F1 calendar |publisher=[[BBC]] |author=Andrew Benson |date=4 Desember 2013 |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Korea en Suid-Afrika == [[Lêer:War Memorial of Korea main building.JPG|duimnael|links|Oorlogsgedenkteken in Korea wat die Korea-oorlog (1950–1953) herdenk (let op die [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse vlag]] regs)]] [[Lêer:South Africa-Korean War Memorial01.jpg|duimnael|Gedenkteken vir Suid-Afrikaners wat gesneuwel het in die Korea-oorlog. Die gedenkteken kan gevind word op 'n muur in die tuine van die [[Uniegebou]] in [[Pretoria]]]] Weens Suid-Afrika se destydse militêre alliansie met [[Weste]]rse lande het 'n eskader van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] aan die [[Korea-oorlog]] (1950–1953) deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |title=A Brief Account of the Korean War |author=Jack D. Walker |work=Information |publisher=Korean War Veterans Association |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Volgens die webtuiste van die Suid-Afrikaanse ambassade in Suid-Korea het die twee lande in 1992 formele diplomatieke betrekkinge aangeknoop. In Julie 1995 en April 1998 het die eertydse President [[Nelson Mandela]] en [[Thabo Mbeki]] in sy hoedanigheid as adjunkpresident onderskeidelik besoeke aan Suid-Korea afgelê en daarmee ekonomiese bilaterale handelsbande verstewig. Suid-Afrika is Suid-Korea se grootste handelsvennoot in [[Afrika]] en Suid-Korea is Suid-Afrika se vierde grootste handelsvennoot in Asië. Suid-Afrika voer veral onverwerkte minerale soos [[ferrochroom]] of [[platinum]], halfverwerkte goedere soos [[staal]] en voedsel soos [[suiker]] uit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.southafrica-embassy.or.kr/eng/sankorea/bilateral.php |title=South African Embassy, Seoul |publisher=Suid-Afrikaanse Ambassade, Seoel |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> Twee groeiende gebiede van moderne uitruiling sluit in groen energie, waar Suid-Koreaanse en Suid-Afrikaanse maatskappye sonenergie en [[seldsame aardelement]]e uitruil,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://saiia.org.za/wp-content/uploads/2022/08/Opening-remarks_Amb-Lyeo-Woon-ki_President-of-the-Korea-Africa-Foundation.pdf |title=Opening remarks at the seminar commemorating the 30th anniversary of the relations between South Korea and South Africa |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> en bilaterale beleggings. Vandag is daar heelwat gegradueerde Suid-Afrikaners wat aan Suid-Koreaanse privaat- en regeringskole Engels onderrig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://iol.co.za/news/education/2021-08-25-teaching-english-in-south-korea--a-south-africans-journey/ |title=Teaching English in South Korea – a South African’s journey |publisher=[[IOL]] |accessdate=1 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Korea|title=South Korea|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Julie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260202173845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|archive-date=2 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}} ; Korea en Suid-Afrika ---- * {{en}} [http://www.korea.net/ Koreawebportaal] – Suid-Koreaanse Regeringsportaal == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Korea|Suid-Korea}} * {{en}} {{Wikivoyage|South_Korea|Suid-Korea}} * {{en}} [http://www.visitkorea.or.kr/intro.html KTO, die Koreaanse Toerisme-organisasie: Visit Korea] * {{en}} [http://www.koreainfogate.com/ Korea Infogate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102092655/http://www.koreainfogate.com/ |date= 2 Januarie 2015 }} Suid-Koreaanse Inligtingsportaal. * {{en}} [http://www.koreaherald.com/ The Korean Herald] Engelse dagblad. * {{en}} [https://www.koreasociety.org/ Die Korea Vereniging (The Korea Society)] * {{en}} {{ko}} [http://www.southafrica-embassy.or.kr/ Die Suid-Afrikaanse Ambassade in Seoel] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Korea}} | Noord = ({{vlagland|Noord-Korea}}) • {{vlagland|Volksrepubliek China}} | Noordoos = {{vlagland|Rusland}} | Oos = [[See van Japan]] (Oossee) | Suidoos = [[See van Japan]] (Oossee) • {{vlagland|Japan}} | Suid = [[Straat van Korea]] • {{vlagland|Republiek China}} | Suidwes = {{vlagland|Volksrepubliek China}} • [[Oos-Chinese See]] | Wes = {{vlagland|Volksrepubliek China}} • [[Geelsee]] | Noordwes = {{vlagland|Volksrepubliek China}} • [[Geelsee]] }} {{Lande van Asië}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Korea| ]] [[Kategorie:Voormalige Japannese kolonies]] a28en170mvtcyhr0qpejr33hqiyro90 10 13882 2974212 2968424 2026-09-30T09:56:19Z Aliwal2012 39067 +Dennis Haskins 2974212 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Currie Cup1.jpg|150px|regs|Die Curriebekertrofee.]] * 'n [[Oos-Rand-moorde|Reeksmoordenaar]] is moontlik in die [[Oos-Rand]]-gebied in [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] aktief. Die lyke van nege vrouens is sedert Julie 2026 gevind. * Op [[Griekwapark]] in [[Kimberley]] klop die verdedigende kampioen [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] tydens die eindstryd van die '''[[Curriebeker]]''' 2026 die [[Pumas]] met 23–16 en palm sodoende hul vyfde titel in. * [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]], sterf op 89 en is opgevolg deur sy seun, koning [[Haakon VIII]]. * Tydens sy 48ste sessie in [[Busan]], [[Suid-Korea]], lys [[Unesco]] onder ander [[Gdynia]] se modernistiese stadsentrum, die Griekse berg [[Olimpus]], [[Tasjkent]] se modernistiese argitektuur, asook van [[Alvar Aalto]] en sy vroue Aino en Elissa se werk as nuwe [[wêrelderfenisgebied]]e. * [[Andy Burnham]] is ingehuldig as nuwe eerste minister van die [[Verenigde Koninkryk]]. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]: [[Tim Curry]] • [[Yayoi Kusama]] • [[Harald V van Noorweë|Harald V]] • [[Joggie Jansen]] • [[Dennis Haskins]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> 8d5ukv3s6o93a5jukdinwsews5hhpan 0 15240 2974256 2589636 2026-09-30T11:51:08Z Aliwal2012 39067 /* P */ 2974256 wikitext text/x-wiki {{indeks}} [[Beeld:Irma Stern.jpg|duimnael|regs|170px|[[Irma Stern]].]] [[Beeld:Johannes Meintjes.jpg|duimnael|regs|170px|[[Johannes Meintjes]].]] [[Beeld:JH Pierneef.jpg|duimnael|regs|170px|[[Hendrik Pierneef|J.H. Pierneef]].]] Hier is 'n lys van '''Suid-Afrikaanse kunstenaars'''. == Individuele kunstenaars == === A === * [[Lionel Abrams]] * [[Bill Ainslie]] * [[Nina Aleksander-Ristic]] * [[Gerars Alers]] * [[Jane Alexander]] * [[Stefan Ampenberger]] * [[Nils Andersen]] * [[Deane Anderson]] * [[Tyrone Appollis]] * [[Quanita Adams]] * [[Fatima Abdool]] * [[Elana Afrika]] === B === * [[Phillip Badenhorst]] * [[Beezy Bailey]] * [[Kenneth Bakker]] * [[Armando Baldinelli]] * [[Vincent Baloyi]] * [[Bokkie Basson]] * [[Walter Battiss]] * [[Deborah Bell]] * [[Hanneke Benade]] * [[Anton Benzon]] * [[Gerard Bengu]] * [[Barnadine Biden]] * [[Wim Blom]] * [[Gregoire Boonzaier]] * [[Zoltan Borbereki]] * [[Willem Boshoff]] * [[Conrad Botes]] * [[David Botha]] * [[Wim Botha]] * [[Eugene-Leon Bouffa]] * [[Claude Bouscharain]] * [[George Boys]] * [[Brian Bradshaw]] * [[Kevin Brand]] * [[Mascha Braunger]] * [[Anton Brink]] * [[Sunande Botha]] * [[Ivan Botha]] * [[Carl Büchner]] * [[Barbara Burry]] * [[Nils Burwitz]] * [[Rowena Bush]] * [[Jan Buys]] * [[Hykie Berg]] * [[Stian Bam]] * [[Simon Bruinders]] * [[Michelle Botes]] * [[Martin Bester]] * [[Melinda Bam]] * [[Nadia Beukes]] * [[Jacques Blignaut]] * [[Pietie Beyers]] * [[Esmeralda Bihl]] * [[Maggie Benedict]] * [[Schalk Bezuidenhout]] * [[Quinne Brown]] === C === * [[Brendon Cahill]] * [[Nina Campbell-Quinn]] * [[Arthur Cantrell]] * [[Giuseppe Cattaneo]] * [[Thelma Chait]] * [[Geoffrey Charlesworth]] * [[Richard Cheales]] * [[Marco Cianfanelli]] * [[Johan Cilliers]] * [[Bettie Cilliers-Barnard]] * [[Frans Claerhout]] * [[Joan Clare]] * [[Denise Clur]] * [[Christo Coetzee]] * [[Herbert Coetzee]] * [[Pearl Cohen]] * [[Lesley Cope]] * [[Florencio Cuairan]] * [[Edin Currie-Wood]] * [[Tobie Cronjé]] * [[Sally Campher]] * [[Elize Cawood]] * [[Susan Coetzer]] * [[Elme Churr]] === D === * [[André de Beer]] * [[Tertius Dednam]] * [[Tony de Freitas]] * [[Ernst de Jong]] * [[Gabriel de Jongh]] * [[Tinus de Jongh]] * [[Koos den Houting]] * [[Nerine Desmond]] * [[Merwyn Dewes]] * [[Barend de Wet]] * [[Eone de Wet]] * [[Christiaan Diedericks]] * [[Jan Dingemans]] * [[Solly Disner]] * [[Thafa Dlamini]] * [[Alison Dodd]] * [[Pranas Domsaitis]] * [[H.J.L. Douwes]] * [[Georges Duby]] * [[Marlene Dumas]] * [[Mslaba Dumile]] * [[Jane Dunn]] * [[Diederick During]] * [[Elza Dziomba]] * [[Lochner de Kock]] * [[Leandie du Randt]] * [[Casper de Vries]] * [[Chanelle de Jager]] * [[Melanie du Bois]] * [[Jo da Silva]] * [[Paul du Toit]] * [[Anchen du Plessis]] * [[Elani Dekker]] === E === * [[Mike Edwards]] * [[Heinrich Egersdörfer]] * [[George Enslin]] * [[Nel Erasmus]] * [[Eleanor Esmonde-White]] * [[Victor Everton]] * [[Willie Esterhuizen]] * [[Vinette Ebrahim]] === F === * [[Alma Flynn]] * [[Bruce Franck]] * [[Audrey Frank]] * [[Merle Freund]] * [[Gordon Froud]] * [[Violet Ferguson-Louw]] * [[Bennie Fourie]] === G === * [[Marijka Geerlings]] * [[Daniella Geldenhuys]] * [[Henk Grimsell]] * [[David Goldblatt]] * [[Sidney Goldblatt]] * [[Alice Goldin]] * [[Rhona Gorvy]] * [[Willem Gravett]] * [[Barbara Greig]] * [[Dale Grobler]] * [[Diek Grobler]] * [[Mila Guy]] * [[Desiré Gardner]] * [[Jak de Priester]] === H === * [[James Hall]] * [[Robert Hamblin]] * [[Hannes Harrs]] * [[J.C.W. Heath]] * [[H.H.J. Henckert]] * [[Irmin Henkel]] * [[Michael Heyns]] * [[Cecil Higgs]] * [[May Hillhouse]] * [[Robert Hodgins]] * [[Jeanne Hugo]] * [[Ted Hoefsloot]] * [[Gretha Helberg]] * [[Nadia Herbst]] * [[Katinka Heyns]] * [[Nicola Hanekom]] * [[Reynardt Hugo]] * Zak Hendrikz === I === === J === * [[George Jaholkowski]] * [[Tadeusz Jaroszynski]] * [[Berrell Jensen]] * [[Adolf Jentsch]] * [[Pieter Jooste]] * [[Rosalind Jossel]] * [[Tessa Jubber]] * [[Hennie Jacobs]] === K === * [[Maurice Kahn]] * [[Gustav Kaltenbrun]] * [[Anton Kannemeyer]] * [[Anton Karstel]] * [[Dorothy Kay]] * [[Louise Kaye]] * [[Nell Kaye]] * [[Jaco Kemp-Bezuidenhout]] * [[William Kentridge]] * [[Alexander Kiddie]] * [[Peter Kirchhoff]] * [[Robert Kirchner]] * [[Otto Klar]] * [[Phil Klobe]] * [[Johannes Koorzen]] * [[Jeanne Kotze]] * [[Fritz Krampe]] * [[Francois Krige]] * [[Braam Kruger]] * [[Sydney Kumalo]] * [[Bettie Kemp]] * [[Vicky Kente]] === L === * [[Eugene Labuschagne]] * [[Humphrey Langness]] * [[Elmarie Lategan]] * [[Erik Laubscher]] * [[Maggie Laubser]] * [[Ezrom Legae]] * [[Eben Leibbrandt]] * [[Renee de Wet le Roux]] * [[Neville Lewis]] * [[H.A. Lindsell-Stewart]] * [[Johann Louw]] * [[Jack Lugg]] * [[Stefan Ludik]] * [[Ruda Landman]] * [[Bertha le Roux]] * [[Isabel Le Roux]] * [[Francois Lensley]] * [[Antoinette Louw]] === M === * [[Vusi Maboda]] * [[Churchill Madikida]] * [[Peter Machen]] * [[Ian Marley]] * [[Elsa Marschall]] * [[Peta Marshall]] * [[Judith Mason]] * [[Azaria Mbatha]] * [[Dirk Meerkotter]] * [[Johannes Meintjes]] * [[Hannes Meiring]] * [[Berenice Michelow]] * [[Shuramith Miller]] * [[Ivan Mitford-Barberton]] * [[Ceasar Mkize]] * [[Walter Moessmer]] * [[Paul Munro]] * [[Ronald Mylchreest]] * [[Luther Marais]] * [[Ronald Mylchreest]] * [[Phillip Moolman]] * [[Zane Meas]] * [[Nobuhle Mahlasela]] * [[Millan Murray]] === N === * [[Hylton Nel]] * [[Carel Nel]] * [[Peter Nel]] * [[Ephraim Ngatane]] * [[Hendrik Niemann]] * [[Zelda Nolte]] === O === * [[Walter Oltmann]] * [[Cecile Ormerod]] * [[Georgina Ormiston]] * [[Frank Opperman]] === P === * [[Fred Page]] * [[Tracy Payne]] * [[Desireé Picton-Seymour]] * [[Jacobus Hendrik Pierneef]] * [[Jack Pieters]] * [[Alexander Podlashuc]] * [[Hendrik Potgieter, kunstenaar|Hendrik Potgieter]] * [[Alexis Preller]] * [[Ruth Prowse]] * [[John Powrie]] * [[Sandra Prinsloo]] * [[Nico Panagio]] * [[Trix Pienaar]] * [[Elma Postma]] * [[Ingrid Paulus]] * [[Pascal Pienaar]] === Q === * [[Maureen Quinn]] === R === * [[Annalie Rabie]] * [[José Ramalho]] * [[Christine Rautenbach]] * [[Laura Rautenbach]] * [[Albert Chr. Reck]] * [[Zainab Reddy]] * [[Leslie Reinhardt]] * [[Michael Roos]] * [[Alexander Rose-Innes]] * [[Frank Rosen]] * [[Frank Rautenbach]] * [[Gérard Rudolf]] * [[Donnalee Roberts]] * [[Freek Robinson]] * [[Crystal Donna Roberts]] === S === * [[Lily Sachs]] * [[Ruth Sandler]] * [[Cecily Sash]] * [[Greg Schültz]] * [[Laurence Scully]] * [[Elizabeth Sebök]] * [[Solomon Sedibane]] * [[Gerard Sekoto]] * [[Henk Serfontein]] * [[Clement Serneels]] * [[Stella Shawzin]] * [[Hans Shlamm]] * [[Lucas Sithole]] * [[Cecil Skotnes]] * [[Anton Smit]] * [[Lionel Smit]] * [[Wynand Smit]] * [[Frank Spears]] * [[Mary Stainbank]] * [[Helmut Starcke]] * [[Cynthia Stanford]] * [[Irma Stern]] * [[Nathaniel Stern]] * [[Rhona Stern]] * [[Coert Steynberg]] * [[Maud Sumner]] * [[Charl Stone]] * [[Elma Smit]] * [[Hans Strydom (akteur)|Hans Strydom]] * [[Devi Sankaree Govender]] * [[Cindy Swanepoel]] * [[Franci Swanepoel]] * [[Sandi Schultz]] * [[Je-ani Swiegelaar]] * [[Dean Smith]] * [[Waldemar Schultz]] * [[Cintaine Schutte]] === T === * [[Angus Taylor]] * [[Joan Templer]] * [[June te Water]] * [[Conrad Nagel Theys]] * [[Michael Taylor]] * [[Nicola Taylor]] * [[Gino Trame]] * [[Jill Trappler]] * [[Vladimir Tretchikoff]] * [[Alessandro Tripani]] * [[Carmen Truter]] * [[Carel Trichardt]] * [[Karl Thaning]] * [[Tim Theron]] === U === * [[Ernest Ullmann]] * [[Sheila Ulyate]] === V === * [[Minnette Vari]] * [[Clive van den Berg]] * [[Eben van der Merwe]] * [[Jan van der Merwe]] * [[Justinus van der Merwe]] * [[Gunther van der Reis]] * [[Hannatjie van der Wat]] * [[Pieter van der Westhuizen]] * [[Maurice van Essche]] * [[Riena van Graan]] * [[Johan van Heerden]] * [[Claude van Lingen]] * [[Jacobina van Tilburg]] * [[Mary Vaughan-Williams]] * [[Floris van Zyl]] * [[Diane Victor]] * [[Gustav Viktor]] * [[Edoardo Villa]] * [[Wendy Vincent]] * [[Jan Volschenk]] * [[Anna Vorster, kunstenaar|Anna Vorster]] * [[Gordon Vorster]] * [[Sandra Vaughn]] * [[Andries Vermeulen]] * [[Richard van der Westhuizen]] * [[Hannes van Wyk]] * [[Pierre van Pletzen]] * [[Brümilda van Rensburg]] * [[Zetske van Pletzen]] * [[Nadia Valvekens]] * [[Lee-Ann van Rooi]] * [[June van Merch]] * [[Rob van Vuuren]] * [[Lea Vivier]] * [[Marguerite van Eeden]] * [[Morné Visser]] * [[Edwin van der Walt]] * [[Ansu Visser]] * [[Wilhelm van der Walt]] === W === * [[Alex Wagner]] * [[Richard Wake]] * [[Herman Wald]] * [[Marjorie Wallace]] * [[Johanna Wassenaar]] * [[Peter Webber]] * [[Wolf Weinek]] * [[Jean Welz]] * [[Walter Westbrook]] * [[Matthew Whippman]] * [[Adelé White]] * [[Berco Wilsenach]] * [[Adeline Wilson]] * [[Thelma Wise]] * [[Max Wolpe]] * [[Merwyn Woodrow]] * [[W.G. Wren-Sargent]] * [[Joan Wright]] * [[Derek Watts]] * [[André Weideman]] * [[Petru Wessels]] * [[Marius Weyers]] === Z === * [[Asha Zero]] * [[Michael Zondi]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Kunstenaars]] hwkoong1zqqc85b66gag2380uf8zgxp 0 15680 2974183 2968583 2026-09-30T07:05:41Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974183 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Wes-Kaapland |beeld = University of the Western Cape - Central Campus entry.jpg |beeldbyskrif = Die hoofgebou van die Universiteit van Wes-Kaapland |latyn_naam = |leuse = ''Respice Prospice'' |leuseafr = |leuseeng = |gestig = [[1959]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = Thabo Makgoba |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Brian O’Connell |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = 15&nbsp;226 |voorgraadse studente= 11&nbsp;836 |nagraadse studente = 3&nbsp;390 |doktoraal = |ander = |ligging = Modderdamweg, [[Bellville]], [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Kaapstad]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|56|0|S|18|38|0|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = Stedelike omgewing |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[Cape Higher Education Consortium|CHEC]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]] |webtuiste = [http://www.uwc.ac.za/ uwc.ac.za] |logo = |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Wes-Kaapland''' ('''UWK'''), of ook die University of the Western Cape (UWC), is in [[1960]] opgerig as 'n universiteit vir [[Kleurling]]e in [[Bellville]], naby [[Kaapstad]]. Ander universiteite in of naby Kaapstad is die [[Universiteit van Kaapstad]] (University of Cape Town, UCT, oorspronklik vir Engelstalige blankes) en die [[Universiteit van Stellenbosch]] (oorspronklik vir [[Afrikaans]]sprekende blankes). Die stigting van UWK was 'n tipiese apartheidsfenomeen, 'n direkte gevolg van die Wet op Aparte Universiteite, wat in [[1957]] aangeneem is. Met dié wet is die segregasie tot in die hoër onderwys deurgevoer. [[Kleurling]]e het slegs toegang gehad tot 'n beperkte aantal universiteite en is nie meer toegelaat by blanke universiteite nie. Ook ander "etniese universiteite", soos die Universiteit van Zoeloeland en die Universiteit van die Noorde, is in dié tydvak opgerig. == Beginperiode == [[Lêer:University of the Western Cape - View towards main library.jpg|duimnael|links|Die biblioteek]] UWK was oorspronklik 'n 'boskollege', dit wil sê dat dit nie 'n outonome universiteit was nie, maar onder gesag van [[UNISA]] gestaan het. Die onderwys was boonop gerig op die opleiding van kleurlinge vir funksies op laer en middelbare vlak binne die eie kleurlinggemeenskap, spesiaal vir funksies van opleiding en dienslewering. In die eerste jare na die oprigting van UWK het die akademiese personeel uitsluitlik bestaan uit blankes, veral Afrikaners; 'n groot deel van die dosente het van die [[Universiteit van Stellenbosch]] gekom. Die taal was in die meeste van die lesings [[Afrikaans]]. Die eerste rektor was prof. J G Meiring.<ref>Die Burger Laaste, 29 April 1991, bl 8: Dr. J.G. Meiring</ref> Die universiteit het klein begin: in die eerste jaar was 166 studente geregistreer en was daar 17 personeelmedewerkers. Eers in 1970 het die UWK universiteitstatus verkry en kon universiteitsdiplomas en -grade toegeken word. == Verset teen apartheid == [[Lêer:University of Western Cape - Inside main library.jpg|duimnael|upright|Binne die biblioteek]] In die eerste vyftien jare was die bestuurders en 'n groot deel van die personeel ondersteuners van die [[Nasionale Party]], en dus ook van [[apartheid]]. Een van die min uitsonderings was [[Adam Small]], hoof van die departement Filosofie. Small is in 1973 ontslaan as gevolg van sy politieke betrokkenheid by die [[Swartbewussynsbeweging]]. Naas dosente soos Small was daar ook baie studente aktief in die apartheidstryd en [[solidêr]] met die Swartbewussynsbeweging. Proteste van studente teen die konserwatiewe bestuur en die gemis aan inspraak/medeseggenskap het in [[1975]] tot die benoeming gelei van die eerste kleurlingrektor, [[Richard Ernest van der Ross|Richard E. van der Ross]]. In die jare daarna het 'n vryer klimaat ontstaan, waarin die universiteit meer en meer afstand geneem het van die apartheidsideologie. In [[1982]] is 'n missieverklaring opgestel waarin apartheid formeel verwerp is. Die volgende jaar is 'n wet aangeneem wat die universiteit dieselfde outonomie verleen het as die blanke universiteite. In die jare tagtig en negentig het die universiteit meer en meer 'n linkse beeld gekry. Rektor [[Jakes Gerwel]] maak van UWK 'n "intellektuele tuiste vir linksgesindes", met baie aandag vir sosiale en politieke kwessies. Studente uit agterstandsposisies was baie welkom en die universiteit het naas kleurlinge ook meer en meer swart studente getrek. Gerwel is in [[1995]] opgevolg deur Cecil Abrahams, wat in [[2001]] op sy beurt opgevolg is deur Brian O'Connell. By die hervorming van die Suid-Afrikaanse hoëronderwys in [[2002]], het UWK die status van 'n outonome universiteit behou. == Wapen == Die universiteitskollege het kort na sy ontstaan 'n heraldiese wapen aangeneem. Dit is in 1989 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In blou, 'n silwer portiek met ses kolomme; op 'n skildhoof drie rooi proteas, silwer geknop en groen gestingel en geblaar''. Die wapenspreuk is "Respice prospice".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> 'n Helmteken bestaande uit 'n protea binne-in 'n ope silwer lourierkrans is ook in 1989 geregistreer maar in die praktyk gebruik die universiteit steeds die oorspronklike tekening uit die 1960's wat slegs die skild (omsoom met goue lourierblare) en wapenspreuk toon. == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Du Pré, R.H. (1996) ''Historical positioning''. In: Thomas, Cornelis C. (1997) ''Wakker wakker en aan die brand; Waarneminge van 'n studente-aktivis, UWK 1976''. Mayibuye History and Literature Series No.75. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of Western Cape|Universiteit van die Wes-Kaap}} * [http://www.uwc.ac.za Webtuiste van die Universiteit van Wes-Kaapland] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Universiteit van Wes-Kaapland|Wes-Kaapland]] r9kx6v90g37z2wxsy9gi6qoqqcvhxfv 0 17063 2973915 2697234 2026-09-29T14:31:42Z Maria The Scientist 203622 Created by translating the section "Treatment and transmission" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1377399222|HIV]]" 2973915 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = ''Menslike Immuniteitsgebreksvirus'' | image = Human Immunodeficency Virus - stylized rendering.jpg | image_width = 220px | image_caption = 'n Voorstelling van 'n deursnit van die MI-virus. | virusgroep = vi | familia = ''[[Retroviridae]]'' | genus = ''[[Lentivirus]]'' | subdivision_ranks = Spesies | subdivision = * '''''Menslike Immuniteitsgebreksvirus 1''''' * '''''Menslike Immuniteitsgebreksvirus 2''''' }} Die '''Menslike Immuniteitsgebreksvirus''' (MIV, ''"HIV"'' of ''Human Immunodeficiency Virus'' in Engels) is die [[virus]] wat [[Vigs]] (Verworwe immuniteitsgebreksindroom) veroorsaak (''AIDS'' in Engels). == Amptelike Suid-Afrikaanse Statistieke == Teen 1998 het Suid-Afrika een van die vinnigsgroeiende MIV-epidemies ter wêreld gehad. Volgens 'n studie deur die Suid-Afrikaanse Departement van Gesondheid in 2005, is 30,2% van swanger Suid-Afrikaanse vrouens MIV-positief. 'n Soortgelyke studie (''The South African National HIV Survey'') toon dat 16,2% van die bevolking tussen die ouderdomme van 15 en 49 MIV-positief is. Baie wetenskaplikes meen dat die werklike persentasie veel hoër is (tot 40%). In September 2021 verwys die Aidsmap webtuiste dat Suid-Afrika die grootste MIV positiewe bevolking het in die wêreld, met geraamde 7.7 miljoen mense wat MIV-positief is.<ref>[https://www.aidsmap.com/news/sep-2021/hiv-incidence-declines-south-africa-new-infections-are-concentrating-those-over-25#:~:text=South%20Africa%20has%20the%20largest,people%20currently%20living%20with%20HIV. https://www.aidsmap.com/news/sep-2021/hiv-incidence-declines-south-africa-new-infections-are-concentrating-those-over-25#:~:text=South%20Africa%20has%20the%20largest,people%20currently%20living%20with%20HIV.]</ref> == Klassifikasie == MIV is 'n lid van 'n groep virusse wat bekend staan as die ''retroviridae'' en is dus 'n [[retrovirus]], so genoem omdat die virusse van 'n spesifieke ensiem, [[tru-transkriptase]], (''reverse transcriptase'' in Engels) gebruik maak om te vermenigvuldig in menslike selle. 'n Retrovirus besit nie sy eie [[DNS]] nie (waarin die genetiese inligting van meeste organismes gestoor word in die sel se kern) maar stoor sy genetiese materiaal in die vorm van [[RNS]]. Wanneer 'n retrovirus soos MIV 'n gasheersel indring, word die tru-transkriptase ensiem gebruik om die DNS van die gasheersel te "kaap" en so kopieë van die oorspronklike virus te maak. == Variante == Tans bestaan daar 2 variante van die vigsvirus: MIV-1 is die klassieke oorsaak van vigs, en is wydversprei dwarsdeur die wêreld. MIV-2 veroorsaak ook vigs, maar nie altyd nie en in 'n minder-ernstige vorm. MIV-2 word hoofsaaklik in [[Wes-Afrika]] aangetref. MIV-2 is besonder nouverwant aan [[Simiaanse immuniteitsgebreksvirus|SIV]], 'n virus wat 'n vigs-soortgelyke siekte in ape veroorsaak, en daar word gedink dat MIV vermoedelik ontstaan het toe 'n aap-retrovirus na mense oorgegaan het. == Siektebeeld == MIV veroorsaak vigs deur spesiale [[witbloedselle]], die CD4+ T-selle, aan te val en te vernietig. Die CD4-selle is [[limfosiete]], 'n groep witbloedselle wat normaalweg die menslike [[immuunstelsel]] koordineer in geval van [[infeksie]] of ontsteking. Die virus vermenigvuldig binne-in die CD4-selle en soos nuwe virusse vrygestel word, word die selle vernietig. Omdat die virus die immuunstelsel self aanval, kan die liggaam nie sy gewone meganisme gebruik om homself te beskerm nie. Die drastiese vermindering in die normale aantal CD4-selle lei daartoe dat ander patogene (virusse, bakterieë, parasiete en swamme), wat gewoonweg sonder probleme deur die menslike immuunstelsel beveg sou word, in staat is om ernstige sieketoestande te veroorsaak. Die siektebeeld van vigs ontstaan dus wanneer die CD4-telling na 'n kritieke vlak daal. Die CD4-telling is taamlik maklik om vas te stel met 'n roetine bloedtoets. [[Dokter]]s kan dus die CD4-telling gebruik om 'n pasiënt se behoefte aan [[teenretrovirale middel]]s vas te stel. == Verspreiding == [[Lêer:AIDS and HIV prevalence 2009.svg|duimnael|400px|Wêreldwye verspreiding van MIV en [[vigs]] onder jong volwassenes (15–49) volgens lande in 2009:<ref>{{cite web |title=AIDSinfo |url=http://aidsinfo.unaids.org// |work=UNAIDS |access-date=30 Mei 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517024351/http://aidsinfo.unaids.org/ |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{columns-list|3| {{sleutel|#787878|Geen data}} {{sleutel|#94bf8b|<0,1%}} {{sleutel|#f4e2ba|0,1–0,5%}} {{sleutel|#eaca83|0,5–1%}} {{sleutel|#f07568|1–5%}} {{sleutel|#ff4800|5–15%}} {{sleutel|#b00000|15–50%}}}}]] In 'n besmette individu is die virus teenwoordig in [[bloed]], [[semen]], vaginale vog en borsmelk. Teoreties gesproke mag die virus ook teenwoordig wees in speeksel, urine en ontlasting. Die mees algemene maniere van verspreiding is deur: * Onbeskermde [[seks]]uele kontak (vaginaal, mondelings of anaal). Die gebruik van [[kondoom|kondome]] laat die risiko aansienlik daal mits die kondoom korrek gebruik word. * [[Hergebruik]] van onsteriele naalde onder [[dwelm]]verslaafdes * Verspreiding van moeder na fetus (waar die moeder MIV-positief is) * Naaldprikongelukke onder mediese personeel (effektief voorkom met die gebruik van handskoene en 'n kursus antiretrovirale middels in diegene wat blootgestel is). Die virus word nie oorgedra deur ongebroke vel of om eetgerei met 'n besmette persoon te deel nie. Dit word ook nie oorgedra deur muskietbyte nie. == Treatment and transmission == Die bestuur van MIV/VIGS behels tipies die gebruik van verskeie antiretrovirale middels. In baie dele van die wêreld het MIV 'n chroniese toestand geword, met progressie na VIGS wat toenemend skaars is. MIV het 'n geskatte basiese voortplantingsgetal ( R0​) van 2–5, wat beteken dat die gemiddelde persoon met MIV tipies ongeveer 2–5 ander mense besmet..<ref>{{Cite web|url=https://netec.org/2020/01/30/playing-the-numbers-game-r0/|title=Playing the Numbers Game: R0|date=January 30, 2020|publisher=National Emerging Special Pathogen Training and Education Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512013302/https://netec.org/2020/01/30/playing-the-numbers-game-r0/|archive-date=12 May 2020|access-date=27 December 2020|quote=[...] while infections that require sexual contact like HIV have a lower R₀ (2-5).}}</ref> MIV-latensie en die gevolglike virale reservoir in CD4+ T-selle, dendritiese selle en makrofage is die hoof versperring vir die uitwissing van die virus.<ref name="HIV Latency">{{Cite journal |vauthors=Siliciano RF, Greene WC |date=September 2011 |title=HIV latency |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |doi=10.1101/cshperspect.a007096 |pmc=3234450 |pmid=22229121}}</ref> <ref name="Rodari">{{Cite journal |last=Rodari |first=Anthony |last2=Darcis |first2=Gilles |last3=Van Lint |first3=Carine M. |date=29 September 2021 |title=The Current Status of Latency Reversing Agents for HIV-1 Remission |journal=Annual Review of Virology |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=491–514 |doi=10.1146/annurev-virology-091919-103029 |issn=2327-056X |pmid=34586875 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref> Alhoewel MIV hoogs virulent is, vind oordrag deur seksuele kontak nie plaas wanneer 'n MIV-positiewe individu 'n konsekwent onopspoorbare viruslading (<50 kopieë/ml) handhaaf as gevolg van antiretrovirale behandeling nie. Hierdie konsep is die eerste keer in 2008 deur die Switserse Federale Kommissie vir VIGS/MIV voorgestel in wat bekend staan as die Switserse Verklaring.<ref>{{Cite web|url=http://i-base.info/qa/factsheets/the-swiss-statement|title=The Swiss statement|last=Swiss National AIDS Commission|date=15 October 2016|publisher=[[HIV i-Base]]|access-date=2 April 2019}}</ref> <ref name="Vernazza&Bernard">{{Cite journal |vauthors=Vernazza P, Bernard EJ |date=29 January 2016 |title=HIV is not transmitted under fully suppressive therapy: The Swiss Statement—eight years later |journal=[[Swiss Medical Weekly]] |volume=146 |issue=304 |doi=10.4414/smw.2016.14246 |pmid=26824882 |doi-access=free}}</ref> Alhoewel dit aanvanklik kontroversieel was, het daaropvolgende studies bevestig dat die risiko van MIV-oordrag deur seks effektief nul is wanneer die MIV-positiewe persoon 'n konsekwent onopspoorbare viruslading het, 'n konsep wat nou algemeen bekend staan as U=U, of "Onopspoorbaar = Onoordraagbaar".<ref>{{Cite journal |last=The Lancet HIV |date=November 2017 |title=U=U taking off in 2017 |department=Editorial |journal=The Lancet. HIV |volume=4 |issue=11 |page=e475 |doi=10.1016/S2352-3018(17)30183-2 |pmid=29096785 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.tht.org.uk/our-work/our-campaigns/cant-pass-it-on|title=Can't Pass It On|year=2019|publisher=[[Terrence Higgins Trust]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407233322/https://www.tht.org.uk/our-work/our-campaigns/cant-pass-it-on|archive-date=7 April 2019|access-date=2 April 2019}}</ref> Studies wat die U=U-beginsel vasgestel het, sluit in Opposites Attract, PARTNER 1, PARTNER 2 (wat op man-man-paartjies gefokus het), en HPTN 052 (wat op heteroseksuele paartjies gefokus het). Hierdie studies het paartjies betrek waar een maat MIV-positief en een MIV-negatief was, en het gereelde MIV-toetsing ingesluit. Oor hierdie vier studies het 'n totaal van 4 097 paartjies van vier kontinente deelgeneem, wat 151 880 dade van kondoomlose seks met nul filogeneties gekoppelde MIV-oordragte gerapporteer het toe die positiewe maat 'n onopspoorbare viruslading gehad het. Na aanleiding van hierdie bevindinge is die U=U-konsensusverklaring, wat die gebruik van die term 'nul risiko' voorstaan, deur talle individue en organisasies onderskryf, insluitend die CDC, die Britse MIV-vereniging en die mediese tydskrif The Lancet.[1][2][3][4][5][6][7] Daarbenewens word die heraktivering van herpes simplex virus-2 (HSV-2) by individue met genitale herpes geassosieer met 'n toename in CCR-5-verrykte CD4+ T-selle en inflammatoriese dendritiese selle in die dermis van ulseratiewe genitale weefsel, wat selfs ná ulkusgenesing voortduur. MIV se tropisme vir CCR-5-positiewe selle dra by tot die twee- tot drievoudig verhoogde risiko vir MIV-verwerwing by persone met genitale herpes. Dit is opmerklik dat daaglikse antivirale medikasie, soos asiklovir, nie die subkliniese inflammasie ná heraktivering verminder nie en dus ook nie die risiko van MIV-oordrag verlaag nie..<ref>{{Cite journal |display-authors=6 |vauthors=Zhu J, Hladik F, Woodward A, Klock A, Peng T, Johnston C, Remington M, Magaret A, Koelle DM, Wald A, Corey L |date=August 2009 |title=Persistence of HIV-1 receptor-positive cells after HSV-2 reactivation is a potential mechanism for increased HIV-1 acquisition |journal=Nature Medicine |volume=15 |issue=8 |pages=886–92 |doi=10.1038/nm.2006 |pmc=2723183 |pmid=19648930}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Looker KJ, Elmes JA, Gottlieb SL, Schiffer JT, Vickerman P, Turner KM, Boily MC |date=December 2017 |title=Effect of HSV-2 infection on subsequent HIV acquisition: an updated systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=17 |issue=12 |pages=1303–1316 |doi=10.1016/S1473-3099(17)30405-X |pmc=5700807 |pmid=28843576}}</ref> == Sien ook == * [[Simiaanse immuniteitsgebreksvirus]] (SIV) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|HIV}} * [http://www.lovelife.org.za LoveLife], die Suid-Afrikaanse organisasie wat daarna streef om bewustheid oor VIGS in Suid-Afrika te bevorder. * [http://www.aids.org.za Die VIGS-stigting van Suid-Afrika (Aids Foundation of South Africa)], 'n nie regeringsorganisasie wat hom beywer om gemeenskappe te help om maatreëls in plek te stel om nuwe besmettings te minimiseer en die impak van die epidemie te verminder. * [http://www.worldaidsday.com Wêreld VIGS-dag se webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816191737/http://worldaidsday.com/ |date=16 Augustus 2019 }} * [http://www.aidsdrugsonline.com AIDS Drugs] * [http://www.avert.org 'n Webwerf met meer inligting oor VIGS] * [http://hivinsite.ucsf.edu HIV InSite] {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Vigs]] [[Kategorie:Virusse]] nkesqvqz9tcluba27v35v7lc830uh7y 0 17154 2974140 2883141 2026-09-30T03:08:53Z SpinnerLaserzthe2nd 133814 ([[c:GR|GR]]) [[File:United States Navy Band - United Republic.ogg]] → [[File:National Anthem of the Republic of Yemen.oga]] 2974140 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Jemen |volle_naam = <small>ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْيَمَنِيَّةُ<br />''al-Jumhūriyya l-Yamaniyya'' ([[Arabies]])</small> |algemene_naam = Jemen |beeld_vlag = Flag of Yemen.svg |beeld_wapen = Emblem of Yemen.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Yemen (orthographic projection).svg |leuse = الله، ٱلْوَطَن، ٱلثَوْرَة، ٱلْوَحْدَة<br />''Allāh, al-Waṭan, ath-Thawrah, al-Waḥdah''<br /><small>''([[Arabies]] vir: "God, Nasie, Rewolusie, Eenheid")''</small> |volkslied = الجمهورية المتحدة<br />''al-Jumhūriyyah al-Muttaḥidah''<br /><small>''(Arabies vir: "Verenigde Republiek")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of the Republic of Yemen.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Arabies]] |hoofstad = [[Sanaa]] {{Koördinate|15|20|N|44|12|O}} |latd = 15 |latm = 20 |latNS = N |longd = 12 |longm = 26 |longEW = O |grootste_stad = [[Sanaa]] |regeringsvorm = Unitêre grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = • [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Rashad al-Alimi]]<br />[[Shaea al-Zindani]] |oppervlak_rang = 52^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 527&nbsp;968<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/yemen/|title=Yemen|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Januarie 2026|archive-date=17 Desember 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217084112/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/yemen/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 203&nbsp;850 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 34&nbsp;505&nbsp;496<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2025 |bevolking_rang = 48^ste |bevolking_sensus = 19&nbsp;685&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |title=Statistical Yearbook 2011 |url=http://www.cso-yemen.org/publiction/yearbook2011/population.xls |publisher=Central Statistical Organisation |accessdate=24 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324170205/http://www.cso-yemen.org/publiction/yearbook2011/population.xls |archive-date=24 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2004 |bevolkingsdigtheid = 65,4 |bevolkingsdigtheidmi² = 169,3 |bevolkingsdigtheidrang = 143^ste |BBP_PPP = $71,489&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=474%2C&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2C&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Yemen |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=29 Januarie 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 117^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $1&nbsp;664<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 183^ste |BBP = $17,285&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 135^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $402<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 190^ste |onafhanklikheidstipe = • Noord-Jemen{{smallsup|a}}<br />• Arabiese Republiek Jemen<br />• Suid-Jemen{{smallsup|b}}<br />• Vereniging<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[30 Oktober]] [[1918]]<br />[[26 September]] [[1962]]<br />[[30 November]] [[1967]]<br />[[22 Mei]] [[1990]]<br />[[16 Mei]] [[1991]] |MOI = {{daal}} 0,470<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=29 Januarie 2026}}</ref> |MOI_rang = 184^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |Gini = 36,7<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=YE |title=Gini Index – Yemen |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=29 Januarie 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Jemense rial|Rial]] |geldeenheid_kode = YER |land_kode = YE |tydsone = AST |utc_afwyking = [[UTC+03:00|+3]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.ye]], اليمن. |skakelkode = 967 |voetskrif = a. van die [[Ottomaanse Ryk]].<br />b. van die [[Verenigde Koninkryk]] }} '''Jemen''' ([[Arabies]]: ٱلْيَمَنْ, ''al-Yaman''), amptelik die '''Republiek Jemen''' (ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْيَمَنِيَّةُ, ''al-Jumhūriyya l-Yamaniyya''), is 'n [[republiek]] in die [[Midde-Ooste]] en [[Wes-Asië]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van 527&nbsp;968&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 34&nbsp;505&nbsp;496 gehad.<ref name="CIA" /> Jemen grens in die noorde aan [[Saoedi-Arabië]], in die noordooste aan [[Oman]], in die ooste aan die [[Arabiese See]], in die suide aan die [[Golf van Aden]], in die suidweste aan die [[Bab-el-Mandeb]] en in die weste aan die [[Rooisee]]. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Sanaa]], terwyl die belangrikste hawestad [[Aden]] is. Die eiland [[Sokotra]], wat in [[Afrika]] naby [[Somalië]] aan die [[Horing van Afrika]] geleë is, behoort aan Jemen. == Bodem en reliëf == [[Lêer:Yemen-CIA WFB Map.png|duimnael|links|Kaart van Jemen]] [[Lêer:Yemen Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Jemen]] In teenstelling met die sentrale deel van die [[Arabiese Skiereiland]] het Jemen kontrasterende reliëfs en 'n verskeidenheid van landskappe. Die sentrale gebied is 'n 1&nbsp;000 tot 3&nbsp;000&nbsp;m hoë berglandskap met vrugbare vulkaniese grond. Die hoogste punt van die hele Arabiese Skiereiland is Hadoer Sjoeaib (3&nbsp;760&nbsp;m), sowat 50&nbsp;km suidwes van die hoofstad Sanaa. In die suidweste van die land is daar ook verskeie hoë pieke. Oos-Jemen bestaan uit 'n plato, wat na die ooste oorgaan in die woestyn Ar Roeb al chali (letterlik: "die leë deel"), een van die mees verlate streke van Saoedi-Arabië. Wes van die sentrale bergland lê 'n middelgebergte wat bekend staan as die Bo-Tihama (500–1&nbsp;500&nbsp;m). Dit is 'n weggevrete landskap wat soos 'n muur uit die uitermate droë kusvlakte langs die Rooisee, die Tihama, ontstaan. == Klimaat == Die [[klimaat]] van Jemen word deur die noordewinde en 'n suidwesmoeson oorheers. Die meeste [[reën]] val in die [[somer]], terwyl die laagliggende Timaha feitlik geen reën kry nie. Toestande in die hoogliggende Tihama is gunstiger met meer gematigde temperature. Die sentrale bergland het 'n jaarlikse neerslag van 500 tot 1&nbsp;000&nbsp;mm. In die hoogste dele van Jemen val [[sneeu]] in die [[winter]]. == Wadi's en eilande == Daar is geen bevaarbare [[rivier]]e in Jemen nie. Die meeste riviere loop in 'n oostelike of suidwestelike rigting, maar laasgenoemde riviere bereik nie die see nie. Langs die kus is daar talle [[Koraalrif|koraalriwwe]] en klein en groot eilande, waarvan net 'n paar bewoon word. Die Kamaraan-eilande was 'n twisappel tussen Noord- en Suid-Jemen. In 1967 het die bevolking verkies om by Suid-Jemen ingelyf te word, maar in 1972 is die grootste eiland deur troepe van Noord-Jemen beset. == Bevolking == [[Lêer:Sanaa HDR (16482367935).jpg|duimnael|links|Saleh-[[moskee]] in [[Sanaa]]]] Die presiese bevolkingsyfer van Jemen volgens die laaste 2004-volkstelling was byna 20 miljoen. Die mees onlangse skatting (2025) is ongeveer 34,5 miljoen. Die bevolkingsaanwas word bepaal deur 'n hoë geboortesyfer (sowat 5%) en 'n sterftesyfer van tussen 2 en 4%. Ongeveer twee derdes van die bevolking woon in die sentrale bergland en Bo-Tihama. Benewens die hoofstad Sanaa is net die hawestad Aden van belang. Die meeste inwoners is [[Moslem]]s, waarvan die meerderheid Saïdiete is. 'n Groot aantal Jemeniete woon in Suid-Jemen. Die onderwys en alle kultuuruitinge word deur die [[Koran]] gereguleer. Laer en voortgesette onderwys, wat gratis is, word hoofsaaklik by Koranskole verskaf. == Landbou en veeteelt == [[Lêer:Coffee Plantation 1.jpg|duimnael|links|Koffieplantasie in Noord-Jemen]] Die [[landbou]] vorm steeds die fondament van die Jemenitiese ekonomie. Tussen 80 en 85% van die bevolking leef van die landbou, en hoewel dit baie gevarieer is, is dit oor die algemeen nog baie primitief. Die belangrikste landbougebied is die sentrale bergland, waar onder meer [[graan]]soorte, [[sitrus]]vrugte en [[druiwe]] verbou word. Op die hoogliggende dele tussen 2000 en 3000&nbsp;m word [[koffie]] verbou. Koffie uit Jemen word beskou as van die beste ter wêreld en staan bekend as mokka, genoem na die uitvoerhawe Mokka. Langs die sanderige, droë kus word [[katoen]], suikerriet en dadels verbou. Ongeveer 5% van die bevolking is [[Nomade|nomadies]] of halfnomadies en beoefen veeteelt. [[Huide en velle]] is ’n belangrike uitvoerproduk. Die [[vissery]]bedryf is minder belangrik en vis word meestal in die kusstede verbruik. == Delfstowwe en nywerhede == Na 'n [[burgeroorlog]] van sewe jaar (1962–1969) was die [[ekonomie]] in 'n benarde toestand. Invoere het toegeneem en uitvoere het tot stilstand gekom. In 1970 het die regering 'n herstelprojek van stapel gestuur: naas landbouhervorming is plaaslike en buitelandse ondernemings gelok om [[delfstowwe]] te ontgin. [[Yster]]erts word op klein skaal in die noorde ontgin en [[ruolie]] in die suide. Jemenitiese edelsmeewerk, [[Leer (stof)|leerware]] en [[glas]] is wêreldberoemd. Naas hierdie tradisionele nywerhede is daar min ander nywerhede. Die [[Sowjetunie]] en die [[Volksrepubliek China]] het enkele nywerhede in Jemen gevestig. == Geskiedenis == [[Lêer:Divided Yemen.svg|duimnael|Kaart van die verdeelde Jemen tot in 1990]] Van die vroegste eeue af is Jemen deur verskillende ryke oorheers, onder meer deur dié van die [[Romeinse Ryk|Romeine]], die [[Ethiopië]]rs en die [[Perse]]. Na die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Jemen onafhanklik geword onder die imam ('n [[Islam]]itiese titel vir 'n geestelike sowel as politieke leier) Jahja Hamied Said. Die tydperk tussen die twee wêreldoorloë is gekenmerk deur grensgeskille met Saoedi-Arabië, wat uiteindelik in 1934 in Saoedi-Arabië se guns beslis is. Ondanks die konflikte het Jemen tot die [[Arabiese Liga]] toegetree. 'n Staatsgreep teen die imam in 1948 het 'n nuwe periode van verdere onrus ingelui. == Politiek en bestuur == [[Lêer:Yemeni Civil War.svg|duimnael|Jemen tydens die burgeroorlog sedert 2011: {{sleutel|#cae7c4|Beheer deur [[Iran]]-ondersteunde [[Houthi-beweging|Houthis]] en Saleh-lojaliste}} {{sleutel|#f98787|Beheer deur Saoedi-ondersteunde Hadi-lojaliste}} {{sleutel|#ffffff|Beheer deur [[al-Kaïda]] en [[Islamitiese Staat]]-ondersteunde Ansar al-Sharia}} {{sleutel|#e3d975ff|Beheer deur die [[Verenigde Arabiese Emirate|VAE]]-ondersteunde Suidelike Oorgangsraad}} {{sleutel|#ffb77c|Beheer deur Tareq Saleh se nasionale weerstandsmagte}}]] Die nuwe imam het vriendskapsbande aangeknoop met onder meer die Sowjetunie, die Volksrepubliek China en Egipte. ’n Mislukte [[staatsgreep]] in 1955 het egter getoon dat die era van [[absolutisme]] verby was, en in 1956 is die eerste kabinet saamgestel. Sedertdien was daar al meer as 25 kabinette. Na die dood van die imam het die burgeroorlog uitgebreek. Sedertdien het Jemen byna net soveel [[grondwet]]te as premiers gehad. Die huidige grondwet dateer uit 1991 en bepaal onder meer hoe die land bestuur moet word deur 'n republikeinse raad van vyf lede, met die [[president]] as [[staatshoof]]. Daarbenewens is daar 'n raadgewende vergadering bestaande uit 159 lede. Twintig lede word deur die republikeinse raad benoem en die res word verkies. Die belangrikste aspek van die huidige Jeminitiese politiek is die strewe na eenheid binne die samelewing na die vereniging van Noord- en Suid-Jemen. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yemen|title=Yemen|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Januarie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/yemen/|title=Yemen|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Januarie 2026}} * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-53-2}} band == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Yemen|Jemen}} * {{en}} {{Wikivoyage|Yemen|Jemen}} * {{ar}} [http://www.yemen.gov.ye/ Amptelike webwerf van die Jemense regering] {{Lande van Asië}} {{Arabiese wêreld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Jemen| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] [[Kategorie:Arabiese wêreld]] gtqamtkwsv4p20w40lsbes1v2sw1uj7 0 17464 2974257 2644356 2026-09-30T11:54:41Z Aliwal2012 39067 2974257 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Museum | Beeld = Pretoriase kunsmuseum 1.jpg | Beeldonderskrif = Syaansig van die Pretoriase Kunsmuseum | Vorige naam = | Ander name = | Stad of dorp = [[Pretoria]] | Land = {{RSA}} | Openingsjaar = [[1964]] | Geopen deur = Dr P.J. van der Walt | Tipe museum = Kunsmuseum | Webtuiste = [http://www.tshwane.gov.za/sites/tourism/Arts-Culture-and-Heritage/Pages/The-Pretoria-Art-Museum.aspx ''The Pretoria Art Museum''] }} [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Het Pretoriase Kunsmuseum TMnr 20014796.jpg|duimnael|'n Ou foto van die museum]] Die '''Pretoriase Kunsmuseum''' is 'n kunsmuseum in [[Arcadia, Pretoria|Arcadia]], [[Pretoria]] in [[Suid-Afrika]]. Die museum is geleë in Arcadia Park wat die hele blok tussen, Park-, Wessels-, Schoeman-, en Johannstraat beslaan. Die Pretoria Kunsmuseum het tot stand gekom om die Stadsraad van Pretoria se kunsversameling te huisves wat sedert die [[1930]]'s opgebou is. Die versameling het veral 'n hupstoot gekry toe Lady Michaelis in [[1932]], na haar man, Sir [[Max Michaelis]], se dood 'n groot aantal [[kuns]]werke aan die stadsraad bemaak het. Die versameling het veral 17de eeuse werk van die Noord-Hollandse skool bevat. Suid-Afrikaanse werke het dié van [[Jacobus Hendrik Pierneef|Pierneef]], [[Pieter Wenning]], [[Frans Oerder]], [[Anton van Wouw]] en [[Irma Stern]] ingesluit. Die versameling is aanvanklik in die Pretoriase Stadsaal gehuisves. Aangesien Suid-Afrikaanse museums in [[Kaapstad]] en [[Johannesburg]] reeds goeie versamelings van 17de, 18de en 19de eeuse [[Europa|Europese]] kuns gehad het, is besluit om te fokus op die saamstel van 'n verteenwoordigende versameling van Suid-Afrikaanse kuns. Benewens bogenoemde kunstenaars is werk van [[Hugo Naudé]], [[Maggie Laubser]] en andere aangeskaf. Die aankoop van internasionale werke was gefokus op meer bekostigbare grafiese afdrukke uit Europa en die [[VSA]]. Meer onlangs is groter klem gelê op kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns en die bou van 'n histories meer verteenwoordigende versameling wat ook tradisionele kuns en nuwe media insluit.<ref name="PAM">[http://www.pretoriaartmuseum.co.za/ PAM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212113216/http://www.pretoriaartmuseum.co.za/ |date=12 Desember 2006 }}, [http://www.pretoriaartmuseum.co.za/history.htm History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030417235735/http://www.pretoriaartmuseum.co.za/history.htm |date=17 April 2003 }}, besoek op 30 Desember 2006</ref> Na die afsterwe van die beeldhouer Lucas Sithole in 1994 is die helfte van sy onvoltooide werk deur die Haenggi-stigting aan die museum geskenk nadat dit deur kunshistorikus Elza Miles gedokumenteer is.<ref>[http://www.museum.com/jb/start.html Museums.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704043338/http://www.museum.com/jb/start.html |date= 4 Julie 2014 }}, [http://www.museum.com/ja/museum/id=38904&show=2 LUCAS SITHOLE VIRTUAL MUSEUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813001640/http://www.museum.com/ja/museum/id%3D38904%26show%3D2 |date=13 Augustus 2020 }}, besoek op 30 Desember 2006</ref> Die Suid-Afrikaanse versameling sluit nou ook werk van [[Gerard Sekoto]] en [[Judith Mason]] in.<ref>[http://www.southafrica.info/ SouthAfrica.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103142958/http://www.southafrica.info/ |date= 3 Januarie 2013 }} [http://www.southafrica.info/plan_trip/holiday/culture_heritage/973776.htm Art galleries in Gauteng] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721233723/http://www.southafrica.info/plan_trip/holiday/culture_heritage/973776.htm |date=21 Julie 2011 }}, besoek op 30 Desember 2006</ref> Sedert die middel van die 1990's word die Nuwe Handtekeninge-kompetisie ook by die Pretoriase Kunsmuseum gehou.<ref>[http://www.sasol.com/sasol_internet/frontend/signature/sig_rules.jsp;jsessionid=KM1CUBUITN0ING5N4EZSFEQ Sasol New Signatures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316094624/http://www.sasol.com/sasol_internet/frontend/signature/sig_rules.jsp;jsessionid=KM1CUBUITN0ING5N4EZSFEQ |date=16 Maart 2012 }}, besoek op 30 Desember 2006</ref> Die Stadsraad van Pretoria het in [[1954]] besluit dat 'n gebou opgerig moes word om die kunsversameling te huisves. Die argiteksfirma Burg, Lodge en Burg en W.G. McIntosh, en die boukontrakteur J. Zylstra (Edms) Bpk is aangestel. Die kurator van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]], Anton Hendriks het in adviserende hoedanigheid opgetree en die stadsklerk van Pretoria, Henry Preiss, wat die dryfveer agter die projek was, het in [[1956]] met vakansie in Europa getoer waar hy kunsmuseums bestudeer het.<ref name="PAM" /> Bouwerk het op [[26 Januarie]] [[1962]] begin en die hoeksteen is op [[19 Oktober]] 1962 deur die destydse eerste minister Dr [[H.F. Verwoerd]] en die burgemeester van Pretoria, Raadslid E. Smith, gelê. Die gebou uit beton en glas is oor 'n tydperk van 18 maande teen 'n bedrag van R400 000 voltooi. Die ontwerp is in die [[modernisme|modernistiese]] [[Internasionale Styl]] ontwerp en tegniese innovasies wat op daardie tydstip uitvoerbaar was is gebruik. Die museum is amptelik ingehuldig op [[20 Mei]] [[1964]] deur die nuwe burgemeester van Pretoria, Dr P.J. van der Walt. Die eerste kurator van die nuwe Pretoria Kunsmuseum was Dr Albert Werth wat vroeg in [[1963]] aangestel is en tot met sy aftrede in [[1991]] as Direkteur van die kunsmuseum in die diens van die museum was.<ref name="PAM" /> Addisionele uitstalruimte is in [[1975]] geskep met die oprig van afskeiding van 'n oop gedeelte tussen die hoofingang en die Oos-Galery. Die gebou is in [[1988]] en weer in [[1999]] opgegradeer. In laasgenoemde geval in voorbereiding van die internasionale uitstalling, [[Leonardo da Vinci]]: wetenskaplike, uitvinder, kunstenaar. 'n Beeldetuin is ook op die stadium tot die museum toegevoeg.<ref name="PAM" /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://www.pretoriaartmuseum.co.za/ Die Pretoriase Kunsmuseum se amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212113216/http://www.pretoriaartmuseum.co.za/ |date=12 Desember 2006 }} * Kempff, Katinka: Pretoria se kunsmuseum. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 28, nr. 3, Augustus 1979 * {{en}} [http://www.pelmama.org/PretoriaArtMuseum.htm Pretoriase Kunsmuseum werklys] * {{en}} [http://www.111.co.za/Architecture%20of%20Air/transmigrations_at_pretoria_art_.htm Transmigrasies by Pretoriase Kunsmuseum ] {{Koördinate|25|44|54.30|S|28|12|49.02|E|type:landmark_region:SA|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Arcadia, Pretoria]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Kunsmuseums en galerye van Suid-Afrika]] 87rmcsj2cvxqwj2omldynmm3dlansf5 0 19962 2974220 2914903 2026-09-30T10:15:44Z Makenzis 94013 | seisoen = 2025/26 | posisie = 1ste van 20 (kampioene) 2974220 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | | beeld = [[Lêer:®_S.D._MADRID_E.S.B._FACHADA_PRINCIPAL_-_panoramio.jpg|280px]] | | klubnaam = Real Madrid| | vollenaam = Real Madrid Club de Fútbol| | bynaam = ''Realeza, Vikingos, Los Merengues, Los Blancos'' | | stadion = [[Estadio Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]], [[Madrid]] | | kapasiteit = 83 186<ref name=":2">{{Cite web |title=LaLiga bate record histórico de asistencia a los estadios con más de 15 millones de espectadores |url=https://www.laliga.com/noticias/laliga-bate-record-historico-de-asistencia-a-los-estadios-con-mas-de-15-millones-de-espectadores |access-date=2025-07-28 |website=LALIGA |language=es}}</ref> | | | afrigter ={{vlagikoon|POR}} [[José Mourinho]] | | liga = {{vlagikoon|SPA}} [[La Liga]] | | seisoen = 2025/26 | posisie = 1ste van 20 (kampioene) | patroon_la1 = _realmadrid2526h | patroon_b1 = _realmadrid2526h | patroon_ra1 = _realmadrid2526h | patroon_sh1 = _realmadrid2526h | patroon_so1 = _realmadrid2526h | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = FFFFFF | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _realmadrid2526a | patroon_b2 = _realmadrid2526a | patroon_ra2 = _realmadrid2526a | patroon_sh2 = _realmadrid2526a | patroon_so2 = _realmadrid2526al | linkerarm2 = 262a45 | liggaam2 = 262a45 | regterarm2 = 262a45 | broek2 = 262a45 | kouse2 = 262a45 ||stigting={{Start date and age|df=yes|1902|3|6}} (as ''Madrid Football Club'')|president={{vlagikoon|SPA}} Florentino Pérez}} [[Lêer:Estadio Santiago Bernabéu (Lateral Oeste).jpg|duimnael|regs|250px|Santiago Bernabéu stadion.]] '''Real Madrid''' (volle naam: '''Real Madrid Club de Fútbol''') is 'n [[Spanje|Spaanse]] [[Sokker]]klub in die stad [[Madrid]]. Real Madrid is op 6 Maart 1902 gestig as ''Sociedad Madrid FC''. Die klub se byname is ''Los Blancos'' en ''Los Merengues''. Dit is die suksesvolste klub in Spanje en is deur [[FIFA]] as die beste sokkerklub van die 20ste eeu aangewys.<ref>[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730576269/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(1991-2008).htm Real Madrid turns 106 (1991-2008)]</ref> == Ondersteuning == Gedurende die meeste tuiswedstryde word die meeste sitplekke in die stadion beset deur seisoenkaarthouers, waarvan die syfer beperk is tot 65,000.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/29697426 "Real Madrid v Barcelona: Saturday's El Clasico in numbers"]. BBC. Opgehaal op 14 April 2017</ref> Om 'n seisoenkaarthouer te word, moet mens eers 'n ''socio'', of klublid wees. Behalwe lede, het die klub meer as 1,800&nbsp;''peñas'' (amptelike, klub-geaffilieerde ondersteunersgroepe) in Spanje en regoor die wêreld. Real Madrid het die tweede hoogste gemiddelde algehele bywoning in Spaanse voetbal en trek gereeld meer as 74,000 aanhangers na die Bernabéu. Een van die mees ondersteunde spanne wêreldwyd, was Real Madrid die eerste sportspan (en eerste handelsmerk) om 100 miljoen ondersteuners op Facebook te bereik in April 2017.<ref>{{cite news|title=Real Madrid C.F. Reaches The 100 Million Likes Mark on Facebook|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/real-madrid-cf-reaches-the-100-million-likes-mark-on-facebook-300433058.html|publisher=PR Newswire|date=3 April 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Real Madrid eclipse 100 million likes on Facebook|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2017/04/real-madrid-eclipse-100-million-likes-on-facebook|publisher=Realmadrid.com}}</ref> Real Madrid se hardcore ondersteuners is die sogenaamde ''Ultras Sur''-ondersteuners, of eenvoudig [[Ultras (sokker)|Ultras]]. Hulle is bekend vir hul ekstreme regse politiek, soortgelyk aan Barcelona se hardcore ondersteunersgroep Boixos Nois. Die Ultras Surs het 'n alliansie ontwikkel met ander regse groepe, veral Lazio ''Irriducibili''-ondersteuners, en het ook 'n alliansie met linkse groepe ontwikkel. Op verskeie geleenthede het hulle opposerende spelers rassisties beledig, en is deur UEFA ondersoek vir hul optrede.<ref>{{cite news|title=Real supporters reported to Spanish FA|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4459757.stm|work=BBC Sport|access-date=3 June 2008|date=19 April 2005}}</ref><ref>{{cite news|title=UEFA investigate Real Madrid supporters|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4037269.stm|work=BBC Sport|access-date=3 June 2008|date=25 November 2004}}</ref> Florentino Pérez het dit op hom geneem om die Ultras van die Bernabéu te verbied en hul sitplekke aan die algemene publiek toe te ken. Hierdie besluit was omstrede onder sommige van die Bernabéu-getroues, aangesien die lewendige atmosfeer van wedstryde daaronder sou ly.<ref>{{cite news|title=A Bernabéu without 'Ultras'|url=http://www.marca.com/2013/12/02/en/football/real_madrid/1386010116.html|work=Marca|access-date=1 January 2015|date=9 December 2013}}</ref> Die Ultras het sedertdien buite die Bernabéu betoog en geëis om herstel te word en toegelaat te word om die gronde binne te gaan.<ref>{{cite news|title=Ultras Sur protest outside Bernabeu|url=http://www.football-espana.net/39258/ultras-sur-protest-outside-bernabeu|publisher=Football Espana|access-date=1 January 2015|date=9 December 2013}}</ref> Gevra oor Pous Fransiskus se toewyding aan 2014 FIFA Club World Cup Final teenstander San Lorenzo, het Madrid se kaptein Sergio Ramos gesê: "In die halfeindstryde het ons die liefde van ondersteuners in [[Marrakesh]] opgemerk en dit het gevoel asof ons tuis speel. Dit som die grootsheid van hierdie span op. Madrid is [[God in Christianity|God]] se span en die wêreld se span."<ref>{{cite web|url=http://www.managingmadrid.com/2014/12/19/7421663/ancelotti-ramos-press-conference-san-lorenzo-club-world-cup|title=Sergio Ramos: "Real Madrid is God's team"|last=Navarrete|first=Lucas|date=19 December 2014|work=Managing Madrid|access-date=25 April 2017|quote=Ek glo in God en ek respekteer die Pous. Maar dis tog net sokker. Real Madrid is God en die wêreld se span.}}</ref> Onder die klub se beroemde ondersteuners is die gholfspeler Sergio García, wat genooi is om die ere-afskop vir El Clásico by die Bernabeu te neem terwyl hy sy groen jassie van die wen van die 2017 Masters dra. == Beroemde (eks-)sokkerspelers == {| |valign="top"| * [[Raúl González]] * [[Zinedine Zidane]] * [[Luís Figo]] * [[David Beckham]] * [[Ronaldo Luiz Nazario da Lima|Ronaldo Nazario]] * [[Iker Casillas]] * [[Fernando Hierro]] * [[Ferenc Puskás]] * |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * [[Fernando Morientes]] * [[Alfredo Di Stéfano]] * [[Bernd Schuster]] * [[Hugo Sánchez]] * [[Sergio Ramos]] * [[Kaká]] * [[Cristiano Ronaldo]] * [[Gonzalo Higuaín]] * [[Mesut Özil]] |} == Bronnelys == * Sid Lowe: Fear and Loathing in La Liga. Barcelona vs Real Madrid. Yellow Jersey Press, London 2013. {{ISBN|978-0-22409-180-0}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.realmadrid.com Real Madrid se webtuiste] {{Sokkersaadjie}} {{La Liga}} {{Normdata}} [[Kategorie:Madrid]] [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] l0mxcu19v6zo3dtjvcebwpxu42sv5ot 0 19995 2974188 2915614 2026-09-30T07:23:44Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974188 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Vanrhynsdorp | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = NG kerk Vanrhynsdorp.jpg | beeldbyskrif = Die NG kerk op Vanrhynsdorp | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 31 |latm = 37 |lats = | longd = 18 |longm = 44 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Matzikama | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 6.9% | persent_kleurling = 71.9% | persent_asiër = 0.4% | persent_wit = 19.7% | persent_ander = 1.0% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 95.3% | demographics2_title2 = [[Engels]] | demographics2_info2 = 1.6% | demographics2_title3 = [[Xhosa]] | demographics2_info3 = 1.2% | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 1.8% | poskode = 8170 | poskode2 = 8170 | skakelkode = 027 | sensuskode = 160009 | webwerf = }} '''Vanrhynsdorp''' is 'n dorp in die [[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit|Munisipaliteit Matzikama]] sowat 307&nbsp;km noord van [[Kaapstad]], 23&nbsp;km oos van [[Vredendal]] en 80&nbsp;km noord van [[Clanwilliam]] geleë in wat algemeen as die Noordweste bekend staan. Die dorp is langs die [[N7 (Suid-Afrika)|N7]] nasionale pad geleë. == Geskiedenis == Vanrhynsdorp is in 1887 uitgelê, nadat die NG gemeente reeds in 1877 van Clanwilliam afgestig is. Dit is genoem na Petrus Benjamin van Rhyn, die eerste parlementslid vir [[Namakwaland]]. Hy was die grootvader van 'n latere minister van ekonomie, dr. [[Albertus van Rhyn|A.J.R. van Rhyn]]. Dit het munisipale status in 1913 verkry, maar is nou deel van die munisipaliteit Matzikama, waarvan Vredendal die hoofdorp is. == Tweede Vryheidsoorlog == Tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het generaal [[Barry Hertzog]] die dorp op 19 Januarie 1901 beset. Hy was nog steeds in die dorp toe hy op 23 Januarie verneem het van die afsterwe van [[Koningin Victoria]]. Uit respek laat hy toe dat die magistraat die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] halfmas mag hang. <ref>* ''The War Reporter''. [[J.E.H. Grobler]]. Jonathan Ball Publishers. 2004. {{ISBN|978-1-86842-186-2}}</ref> == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Vanrhynsdorp se munisipale raad het in 1961 'n wapen by die Kaapse Provinsiale Administrasie geregistreer: ''In goud, 'n groen keper belaai met drie goue koringgerwe en vergesel van Namakwalandse madeliefies gestingel en geblaar van natuurlike kleur; 'n rooi skildhoof belaai met 'n staande merinoram van natuurlike kleur''. Die wapenspreuk was ''Sterker deur eenheid''.<ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3106 (3 November 1961).</ref> '''Afdelingsraad''' — Die afdelingsraad (d.w.s. die plaaslike owerheid vir die landelike gebiede buite die dorpsgrense) het in 1976 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In goud, 'n verhoogde golwende dwarsbalk van blou in die skildhoof vergesel van 'n druiwetros hangende aan 'n geblaarde wingerdrank van natuurlike kleur; 'n golwende skildvoet van rooi belaai met 'n aansiende ramkop van natuurlike kleur''. Die helmteken was 'n rooi veldblom tussen twee goue koringare. Die wapenspreuk was ''Bou aan die toekoms''.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> '''Munisipaliteit (2)''' — Die munisipale raad het in 1988 'n nuwe wapen by die Buro vir Heraldiek geregistreer: ''Kepersgewys verdeel, rooi en groen, 'n silwer keper vergesel van drie goue blomme, silwer geknop, gestingel en geblaar''. Die helmteken was 'n silwer muurkroon met oor die middel heen 'n versmalde gewelfde goue dwarsbalk belaai met 'n ander van groen. Die wapenspreuk was weereens ''Sterker deur eenheid''.<ref name=bvh /> == Opvoeding == Die dorp en onmiddellike omgewing het drie skole, waarvan een privaat is. Die gekombineerde Hoërskool Vanrhynsdorp het in 2008 336 leerders van graad een tot graad twaalf gehad, in 2010 370, in 2011 392 en in 2016 404, en die intermediêre Maskam Primêr het 694 leerders van graad een tot nege gehad (2016). Die laerskool Urionskraal Primêr het in 2011 36 leerders van graad een tot graad ses gehad, maar is sedertdien gesluit. Die Môrester Privaatskool het in 2010 32 leerders van gr. 1 tot gr. 12 gehad en in 2011 reeds 47. In 2016 het dit egter teruggesak tot net 18. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] nskftlhmjhabdt3ky1xts017onc8bf3 0 20000 2974204 2701121 2026-09-30T09:33:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974204 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Vredendal | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = Vredendal.jpg | beeldbyskrif = Die [[NG gemeente Vredendal|NG moederkerk]] in die middedorp. | latd = 31 |latm = 39 |lats = 52 | longd = 18 |longm = 30 |longs = 22 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Matzikama | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyk --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_kleurling = 67.8% | persent_swart = 12.3% | persent_wit = 15.7% | persent_asiër = 0.7% | persent_ander = 3.6% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 86.6% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 7.5% | demografie2_titel3 = | demografie2_info3 = | demografie2_titel4 = [[Engels]] | demografie2_info4 = 2.3% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 3.6% | poskode = 8160 | poskode2 = 8160 | skakelkode = 027 | sensuskode = 160010 | webwerf = }} '''Vredendal''' is een van die jongste en dus ook modernste dorpe in die Wes-Kaap en ook een van die snelgroeiendste. == Ligging == Die dorp is 322&nbsp;km noord van [[Kaapstad]] aan die spoorlyn na [[Bitterfontein]] en langs die [[Olifantsrivier, Namakwaland|Olifantsrivier]] geleë. Dit val binne die Olifantsrivier-besproeiingsgebied. [[Vanrhynsdorp]] en [[Klawer]] is elk 24 km per pad van die dorp geleë en [[Lutzville]] ietwat verder. == Geskiedenis == Die dorp het sy ontstaan te danke aan die besproeiingskema wat hier gebou is. Dit is vroeg in 1945 as dorp gestig en het eers op 1 Maart [[1963]] munisipale status verkry. Ingevolge die huidige munisipale bedeling is Vredendal deel van die [[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit]], waarvan dit die setel is. == Wapen == Vredendal se munisipale raad het in 1972 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''Ingeboe kepersgewys verdeel van rooi en silwer, in die skildhoof twee gousblomme van goud en in die skildvoet 'n aansiende olifantskop van natuurlike kleur''. Die helmteken was 'n wit duif met 'n takkie in sy bek, en die wapenspreuk was ''Prosperitas per pacem''.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Die wapen is deur dr. [[Cornelis Pama]] ontwerp. == NG gemeente == {{Hoofartikel|NG gemeente Vredendal}} Die gemeente is op 13 November [[1933]] onder die naam "Olifantsrivier" met 1 000 lede van [[Vanrhynsdorp]] afgestig. Die gemeente het aanvanklik swaar gekry, omdat die nedersetters van die skema noustrop getrek het. Eredienste op Vredendal is eers in 'n klein skoolgeboutjie gehou. Vir Nagmaaldienste moes die kerkgangers in die oopte onder 'n bloekombos byeenkom. Die eerste predikant was ds. P.F. Greyling. Die gedeelte van die gemeente wat aanvanklik as Neersetting bekendgestaan het, is in [[1937]] as [[Lutzville]] afgestig. In [[1940]] besluit die Sinode om die naam van die gemeente [[Olifantsrivier, Namakwaland|Olifantsrivier]] na '''Vredendal''' te verander. Die huidige kerkgebou is op 23 September [[1950]] ingewy, sonder skuld. Die [[NG gemeente Klawer]] het in 1949 hoofsaaklik van die [[NG gemeente Vanrhynsdorp]] afgestig, buiten 10 huisgesinne wat van Vredendal weggesny en by Klawer gevoeg is. Vredendal-Wes is in 1974 afgestig en vandag het die twee gemeentes saam meer as 2&nbsp;500 doop- en belydende lidmate. == Onderwys == Volgens die Wes-Kaapse Onderwysdepartement het Vredendal in 2016 sewe skole gehad. Twee was preprimêre skole, drie [[Laerskool|laerskole]] (Vergenoeg RK Primêre Skool, Vredendal-Noord Primêre Skool en die Laerskool Vredendal) en twee [[hoërskool|hoërskole]] (Vredendal Sekondêre Skool en die Hoërskool Vredendal). Van die laerskole het Vergenoeg 876 leerders van gr. R tot 7 gehad, Vredendal-Noord 1&nbsp;091 in dieselfde grade en Vredendal 573. Vredendal Sekondêr het 1&nbsp;059 leerders gehad en die Hoërskool Vredendal 468.<ref>{{en}} [http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html Find-a-School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414055823/http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html |date=14 April 2016 }}. URL besoek op 21 April 2016.</ref> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * {{en}} {{af}} Kelly, Maureen. 1986. ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek''. Johannesburg: HELM Publikasies. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.tourismvredendal.co.za/ Toerisme Vredendal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929155902/http://www.tourismvredendal.co.za/ |date=29 September 2007 }} (in Engels). {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] 8d7tv00eurl900k5tyg72gxhszhp90z 0 20118 2974253 2884126 2026-09-30T11:41:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974253 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die nedersetting in die [[Breedevallei Plaaslike Munisipaliteit|Breedevallei, Wes-Kaap]]. Vir ander gebruike, sien [[Worcester (veelsinnig)]].'' {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Worcester | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = WorcesterWC-HighStreet.jpg | beeldbyskrif = Hoogstraat in Worcester se sakekern | duimdrukkeretiketposisie= bokant | latd = 33 |latm = 38 |lats = 42 | longd = 19 |longm = 26 |longs = 37 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Kaapse Wynland | munisipaliteit = Breedevallei | stigtingsdatum = 1819<ref name=established>{{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20–26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv–lii |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 6 April 2016 }}</ref> | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/168006 Zweletemba] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/168007 Worcester] ''Sensus 2011''.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 73.2 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 97078 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011 /> | persent_swart = 25.4% | persent_kleurling = 58.7% | persent_asiër = 0.8% | persent_wit = 14.0% | persent_ander = 1.1% | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 73.1% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 19.1% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 3.7% | demografie2_titel4 = [[Sotho]] | demografie2_info4 = 1.7% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.4% | poskode = 6850 | poskode2 = | skakelkode = 023 | sensuskode = | webwerf = [http://www.breedevallei.gov.za www.breedevallei.gov.za] }} '''Worcester''' is een van die groter dorpe van die [[Wes-Kaap]], in die [[Breederivier]]vallei, 121&nbsp;km oos-noordoos van Kaapstad en 52&nbsp;km noordwes van [[Robertson]]. Dit is geleë aan die rant van die [[Hexrivierberge]] en is een van die mooisgeleë dorpe in [[Suid-Afrika]]. Die [[N1]] nasionale pad gaan deur die dorp. Synde die grootste dorp in die Wes-Kaap se binnelandstreek, dien dit as die administratiewe hoofstad van die [[Breedevallei Plaaslike Munisipaliteit]] en as streekhoofkwartier vir die meeste sentrale en Provinsiale Regeringsdepartemente. Die dorp dien ook as die middelpunt van die Wes-Kaap se binnelandse kommersiële, verspreiding en kleinhandelaktiwiteite met 'n winkelsentrum, goed ontwikkelde sentrale sakekern en infrastruktuur. Worcester is op 'n hoogte van 220 meter geleë en kan per pad bereik word deur óf op die N1-hoofweg deur die Hugenote-tonnel óf deur skouspelagtige bergpasse te ry. Geografies word die distrik hoofsaaklik deur berge afgebaken; in die suidweste lê die massiewe Stettynsbergreeks met 'n jaarlikse reënval van meer as 2000 mm. In die weste lê die Du Toitskloofberge en noordwes lê die [[Slanghoekberge|Slanghoek]]-, [[Klein Drakensteinberge|Klein Drakenstein]]-, Elandskloof- en Lemietbergreekse. Na die noorde styg die [[Hexrivierberge]] wat die toringpieke van Chavonness, Brandwacht, Fonteintjiesberg en Audensberg insluit. Noordoos van die dorp loop die kleurvolle Keeromberg in die [[Langeberg]]reeks. Worcester en sy omgewing vorm deel van die Breederivier-opvangsgebied, wat gevoed word deur 'n aantal kleiner riviere aangevul deur die afloop van wintersneeu in die berge. Die distrik sluit ook die Hexriviervallei in. Worcester bestaan ​​ook uit 'n township genaamd Zwelethemba. In 1985 het studente geprotesteer oor Afrikaans as 'n dominante taal op skool. Onluste het uitgebreek en verskeie studente is deur die polisie in Robertsonweg geskiet. ’n Student genaamd Nkosana Nation Bahumi is weens die betogings oorlede. == Geskiedenis == Worcester is in 1820 gestig op die plase Langerug en Roodewal (sommige bronne Roodedraai) en word 'n munisipaliteit in [[1842]]. Dit is vernoem deur lord [[Charles Somerset]], indertydse goewerneur van die Kaap, na sy broer, die markies van Worcester. Die dorp is bekend om sy skole vir dowes en blindes. Die NG gemeente is in [[1821]] gestig en vandag is daar, benewens die moedergemeente, nog ses NG gemeentes. == Distrik == Die distrik is 4 139&nbsp;km² groot en lewer ongeveer 25% van die land se [[druiwe]]. Hier word meer [[wyn]] en [[brandewyn]] gemaak as in enige ander distrik in die land. == Dorps- en afdelingsraadswapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipale raad het voor 1931 'n wapen aangeneem: ''In blou, 'n goue valhek met kettings op 'n rooi en silwer wrong''.<ref name=ngw>Die wapen kom voor op 'n [http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms tabakkaart] wat in 1931 uitgereik is.</ref> Die valhek kom uit die Somerset-familiewapen. '''Munisipaliteit (2)''' — Die raad het 'n nuwe wapen in 1948 aangeneem. Dit is jare later (in 1983) by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''Gevierendeel van swart en rooi, 'n goue valhek gespyker van blou; op 'n golwende silwer skildhoof, drie blou skywe, elk belaai met 'n goue fleur-de-lis''. Die helmteken was 'n goue halwe leeu met 'n horing van oorvloed. Die wapenspreuk was "Mutare sperno".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> '''Afdelingsraad (1)''' — Op 'n stadium het die afdelingsraad (die plaaslike owerheid vir die landelike gebiede buite die munisipale grense) die vorige munisipale wapen oorgeneem. '''Afdelingsraad (2)''' — Die afdelingsraad het in 1974 'n nuwe wapen by die Buro vir Heraldiek geregistreer: ''In groen, 'n hoekige skuinsbalk van silwer in die vorm van 'n letter W tussen twee penninge van goud''. Die helmteken was twee druiwetrosse aan weerskante van 'n rooi stok. Die wapenspreuk was "Fructu noscitur".<ref name=bvh /> '''Zwelethemba''' — Die Swart woongebied Sidesaviwa het van 1978 tot 1996 sy eie plaaslike owerheid gehad. Die dorpskomitee het in 1989 'n wapen by die Buro vir Heraldiek geregistreer: ''Tweelingkepersgewys deursnede, rooi en swart, twee silwer aanstotende kepers vergesel in die skildhoof van 'n byekorf, die skildvoet getralie, alles goud''. Die helmteken was 'n swart muurkroon.<ref name=bvh /> == Galery == <gallery> Lêer:Dutch_Reformed_Church,_Church_Street,_Worcester.jpg|Worcester se NG moederkerk. Lêer:Gereformeerde kerk Worcester.jpg|Die [[Gereformeerde kerk Worcester]]. Lêer:Karro Pict1027.JPG|Karoo Nasionale Botaniese Tuin. Lêer:Karro Pict1002.JPG| Lêer:Tylecodon Karro PICT0934.jpg| Lêer:Karro PICT0936.JPG| </gallery> == Sien ook == * [[Gereformeerde kerk Worcester]] * [[Worcester (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Eksterne skakels == * [http://www.places.co.za/cgib/plscripts/mapinfo?city=Worcester Worcester info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306163759/http://www.places.co.za/cgib/plscripts/mapinfo?city=Worcester |date= 6 Maart 2007 }} * [http://www.capegateway.gov.za/eng/directories/facilities/15912/21170 De la Bat-skool] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070131041745/http://www.capegateway.gov.za/eng/directories/facilities/15912/21170 |date=31 Januarie 2007 }} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC2}} {{SA grootste stede}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 7fogv36q3eh7fqtj3jq608vlh1x504d 0 20613 2974127 2955258 2026-09-30T01:03:53Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974127 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Strand |nedersetting_tipe=Voorstad |beeld_stadsilhoeët=Strand_Western_Cape_and_Golf_Club.jpg |beeldbyskrif=Strand se kusgebied en gholfbaan. |duimdrukkerkaart=Kaapstad |duimdrukkeretiketposisie=links |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=Metropolitaanse Munisipaliteit |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]] |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1714 |oppervlak_totaal_km2=21.36 |hoogte_m= |koördinate = {{Koördinate|34|07|S|18|49|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title }} |bevolking_soos_op=2011 |bevolking_totaal=55558<ref name="census2011">[http://census2011.adrianfrith.com/place/199047 Hoofplek Strand] ''2011-sensus''</ref> |bevolkingsdigtheid_km2=2600 |bevolkingnota= |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode=7139 (Busse)<br/> 7140 (Strate) |skakelkode=021 |voetnotas= |webwerf= }} '''Strand''' is 'n groot dorp en strandoord in [[Valsbaai]] in die [[Helderberg]]-substreek van die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Kaapstadse Metropool]]. Die nedersetting het 'n merendeels Afrikaanssprekende bevolking van 55&nbsp;000 en dateer uit die [[Nederlandse Ryk]], daar dit in [[1714]] as 'n vissersoord tot stand gekom het. Strand grens aan [[Somerset-Wes]] en [[Gordonsbaai]] en is sowat 48&nbsp;km van [[Kaapstad]] geleë. [[Lêer:Strand Beach Promenade.jpg|duimnael|450px|links|Die goue sandstrand van Strand]] __TOC__ == Naam == Strand is in [[1850]] '''Van Ryneveld's Town''' genoem deur landdros D.J. van Ryneveld van [[Stellenbosch]], wat grond daar gekoop het. Die dorp het in latere jare ook bekend gestaan as "Hottentots-Holland Strand", "Somerset-Strand" en "Die Strand".<ref>{{cite book|last=Raper|first=Peter E.|title= Plekname van Suider-Afrika|page=689|year=2020|publisher=Protea Boekhuis}}</ref> Laasgenoemde naam is in [[1918]] aan die dorp gegee en in [[1937]] is dit verkort tot net "Strand". Die dorp word egter gereeld nog na verwys as '''Die Strand'''. Munisipale status is in [[1896]] aan die dorp toegeken, nadat dit lank as 't ware die kusvoorstad van [[Somerset-Wes]] was. [[Lêer:Strand sonsondergang.JPG|duimnael|Wandelaars in Strand geniet die sonsondergang oor Valsbaai]] == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipaliteit het in 1927 'n wapen in gebruik geneem: ''Gedeel, regs 'n blou 'n stralende son van goud; links golwend gedwarsbalk van silwer en blou, 'n swemmende goue vis; 'n goue skildhoof belaai met drie rooi torings''. 'n Anker is agter die skild geplaas. Die wapenspreuk is "Inspirata floruit".<ref name=wka>Wes-Kaapse Argief : Strand Munisipale Notules (24 Februarie 1927).</ref><ref name=sacm>Die wapen kom voor op 'n [http://southafricanmedals.com/index.php?page=shop.browse&option=com_virtuemart&Itemid=1 herdenkingspenning]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} wat in 1928 uitgereik is.</ref> '''Munisipaliteit (2)''' — Die wapen is in 1955 deur [[Ivan Mitford-Barberton]] verbeter en toe by die Kaapse Provinsiale Administrasie geregistreer: ''Deursnede, blou en golwend gedwarsbalk van silwer en blou, 'n rooi faas belaai met drie goue torings, in die skildhoof vergesel van 'n halwe uitkomende son en in die skildvoet van 'n swemmende vis, albei goud''. Die helmteken was 'n rooi anker op 'n goue muurkroon. Die wapenspreuk het "Inspirata floruit" gebly.<ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Amptelike Koerant'' 2771 (19 Augustus 1955).</ref> Die wapen is in 1993 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == NG gemeente == [[Beeld:NG kerk Strand.jpg|duimnael|regs|[[Wynand Louw]] was die argitek van [[NG gemeente Die Strand|Die Strand se kerkgebou]]. Dit is in 1930 ingewy.]] {{hoof|NG gemeente Die Strand}} In 1904 het ds. W. Conradie 'n beroep as tweede leraar van die gemeente Somerset-Wes, met werkkring Somerset-Strand, aangeneem. Die gemeente-wyk het vinnig ontwikkel en kon op 12 Junie 1906 van Somerset-Wes afstig, maar foutiewe prosedure met die stigting het die kansellering daarvan genoodsaak. Met die ringsitting van 1907 het ds. Conradie 'n memorie van belanghebbendes ingedien waarin die stigting as ongewens verklaar word. 'n Spesiale ringskommissie het in dieselfde jaar rapporteer dat, hoewel die stigting wenslik was, dit onder die omstandighede nie aanbeveel kon word nie. Die gemeente "Het Strand" is daarna op 22 Augustus 1912 met 200 lidmate en 'n sieletal van 450 afgestig. Die kerkgebou is in September 1930 ingewy. Die gemeente is 'n jaar vantevore "Strand" herdoop toe weggedoen is met die "Het". Die gemeente, soos die dorp, het aanvanklik nie vinnig gegroei nie. In 1933 was hier maar 559 lidmate. Daarna het die getalle vinnig toegeneem tot 2&nbsp;060 in 1950, met 'n sieletal van 2&nbsp;990. Die eerste medeleraar is eers in 1950 beroep. Deur die jare is drie ander gemeentes op die dorp gestig: Strand-Noord (1952), en Lourensrivier-Strand en Suider-Strand (albei in 1972). In 2007 het die vier gemeentes saam 8&nbsp;049 lidmate gehad. == Bevolking == Volgens die nasionale sensus van 2011 het Strand 'n bevolking van ietwat meer as 55&nbsp;000.<ref name="census2011"/> 51% van die bevolking is [[Kleurlinge]], 34,2% is [[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]], 11,6% [[swartmense|Swart]], en 1% [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiërs of Asiërs]]. Twee persent van die bevolking klassifiseer hulself as "ander".<ref name="census2011"/> Die wydsgesproke huistaal in Strand is [[Afrikaans]] (77%), gevolg deur [[Engels]] (14%) en [[Xhosa]] (2%). Vier persent van die bevolking het nie een van die elf amptelike landstale of Suid-Afrikaanse [[gebaretaal]] as huistaal nie.<ref name="census2011"/> == Onderwys == Sedert [[2007]] is daar 19 staats- en privaatskole van pre-primêr tot sekondêr in die Strand. Die grootste [[hoërskool]] is die [[Afrikaans]]talige [[Hoërskool Strand]]. Die plaaslike tersiêre onderwysinstelling is [[Boland Kollege]]. Die naaste [[universiteit]] is [[Akademia]], wat 'n studiesentrum in die aangrensende Somerset-Wes het. == Infrastruktuur == === Vervoer === Strand word bedien deur die [[N2]] nasionale pad. Die [[R44 (Suid-Afrika)|R44]] wat in [[Gordonsbaai]] die toeriste-aantreklikheid [[Clarence-rylaan]] word, loop deur die nedersetting tot verby [[Stellenbosch]]. Die laaste treinstasie van [[Metrorail#Wes-Kaapstreek|Metrorail]] se Noordelike Lyn, met treine van Kaapstad, is die Strand-stasie. Spoorpendelaars tussen Strand en Stellenbosch wissel treine by [[Eersterivier]]. Die plaaslike minibushalte is neffens die Van der Stel-treinstasie. Die naaste hawe en marina is Harbour Island in Gordonsbaai. === Gesondheidsorg === Die Paardevlei Privaathospitaal is in die historiese Paardevlei-distrik, naby die ou dinamietarea en oorkant die Strand Gholfbaan, geleë. == Besienswaardighede == Strand se naam is afgelei van sy gewilde strand met kilometers wit sand en volop veilige swemplekke. Strand is 'n gewilde bestemming vir [[branderplankry]]ers. == Noemenswaardige inwoners == * [[Ingrid Jonker]], digter == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Burman, Jose: The False Bay Story. Kaapstad: Human & Rousseau,1977. {{ISBN|0-7981-0777-4}} * [[Phil Olivier]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952 * Raper, P.E., ''Dictionary of South African Place Names'', Lowry Publishers, Johannesburg, 1987 * Tredgold, Arderne: Bay between the mountains. Kaapstad: Human & Rousseau, 1995. {{ISBN|0-7981-3424-0}} == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] {{Kaapstadse voorstede}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Voorstede van Kaapstad]] d126l7egtqyevtuj1sqhy0xs7ruqtuz 0 21321 2973940 2941716 2026-09-29T15:36:30Z Zoulla 203618 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1367584572|Thomas Crapper]]" te vertaal 2973940 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Inligtingskas Persoon|name=Thomas Crapper|image=Thomas Crapper.jpg|image_size=|birth_place=[[Thorne, South Yorkshire|Thorne]], Yorkshire, England|baptised=28 September 1836|death_date={{Death date and age|df=y|1910|1|27|1836|9|28}}|death_place=[[Anerley]], [[London Borough of Bromley|Bromley]], England|education=|occupation=Plumber, businessman|spouse=Maria Green<ref name="odnb"/>}}'''Thomas Crapper''' (gedoop 28 September 1836 – 27 Januarie 1910) was 'n Engelse loodgieter en entrepreneur. Hy het Thomas Crapper & Co in Londen begin, 'n loodgieterstoerustingmaatskappy. Sy bekendheid met betrekking tot toilette is dikwels oordryf, hoofsaaklik as weens van die publikasie in 1969 van 'n satiriese biografie <ref>{{Cite book |last=Reyburn |first=Wallace |url=https://archive.org/details/flushedwithpride0000reyb_r5x1 |title=Flushed with pride: the story of Thomas Crapper |date=2010 |publisher=Polperro Heritage |isbn=978-0-9559541-5-3 |edition=2nd |location=Clifton-upon-Teme}}</ref> deur die Nieu-Seelandse humoris Wallace Reyburn . <ref>{{Cite magazine|accessdate=27 January 2022|location=Washington D.C.}}</ref> Crapper het nege patente besit, drie daarvan vir verbeterings aan die watertoilet soos die drywende balkraan . Hy het die S-buig-loodgietersval in 1880 verbeter deur die U-buig te ontwikkel. Die firma se toilettoerusting is vervaardig op 'n perseel in nabygeleë Marlboroughweg (nou Draycottlaan). Die maatskappy het die wêreld se eerste bad-, toilet- en wasbak-uitstalruimte in King's Road besit. Crapper was beroemd vir die voorttreflike gehalte van sy produkte en het verskeie koninklike lasbriewe gekry. Mangatdeksels met Crapper se maatskappy se naam daarop in [[Westminster-abdy|Westminster Abbey]] het een van Londen se minder toeriste-aantreklikhede geword. <ref>{{Verwysing|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B05E6DB1639F935A15756C0A963948260&sec=travel&spon=&pagewanted=2|title=Group Walks Gain Ground in London|author1=Goddard|date=26 May 1985}}</ref> <ref name="Crapper History">{{Verwysing|url=http://www.thomas-crapper.com/history02.asp|title=Thomas Crapper history, Westminster Abbey, Sandringham|date=24 January 2004}}</ref> == Lewe == Thomas Crapper is in 1836 in Thorne, Wes-Riding van Yorkshire, gebore; die presiese datum is onbekend, maar hy is op 28 September 1836 gedoop. Sy pa, Charles, was 'n matroos. In 1853 is hy as vakleerling by sy broer George, 'n meesterloodgieter in [[Chelsea, Londen|Chelsea]], ingeskryf en daarna drie jaar as 'n reisloodgieter deurgebring het. In 1861 het Crapper hom gevestig as 'n sanitêre ingenieur gevestig met sy eie kopergietery en werkswinkels in nabygeleë Marlboroughweg. <ref name="odnb">{{Cite ODNBweb|last=McConnell|first=Anita|title=Dictionary of National Biography|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/55389|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/55389}}</ref> [[File:Thomas_Crapper_Toilet_Horta_Museum_Branding.jpg|duimnael| Thomas Crapper-handelsmerk op een van sy maatskappy se toilette]] In die 1880's het Prins Albert (later [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] ) sy landgoed setel [[Sandringham House]] in Norfolk aangeskaf en Thomas Crapper & Co. opdrag gegee om die loodgieterswerk te instaleer, insluitend dertig toilette met sederhoutsitplekke en -omhulsels, wat Crapper sy eerste koninklike lasbrief gegee het. Die firma het verdere lasbriewe van Edward as koning en van [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] ontvang, beide as [[Prins van Wallis]] en as koning. In 1904 het Crapper uigetree en die firma aan sy neef George en sy besigheidsvernoot Robert Marr Wharam oorgedra. Crapper het die laaste ses jaar van sy lewe te Thornsettweg 12, Anerley, gebly en is op 27 Januarie 1910 aan [[Kolorektale kanker|dermkanker]] oorlede. <ref>{{Cite web|url=https://www.historyextra.com/period/victorian/the-legend-of-thomas-crapper/|title=The legend of Thomas Crapper, the man who didn't invent the toilet|date=17 August 2021|website=History Extra|access-date=10 June 2026}}</ref> Hy is in die nabygeleë Elmers End-begraafplaas begrawe. <ref name="odnb" /> == Postume lot van die Crapper-maatskappy == In 1966 is die Crapper-maatskappy deur die destydse eienaar Robert G. Wharam (seun van Robert Marr Wharam) met sy aftrede aan sy mededingerfirma John Bolding & Sons verkoop. Bolding het in 1969 in likwidasie gegaan. Die maatskappy het in onbruik geraak totdat dit oorgeneem is deur Simon Kirby, 'n historikus en versamelaar van antieke badkamertoebehore, oorgeneem en herleef is.Hy het die maatskappy in [[Stratford-upon-Avon]] weer op die been gebring en outentieke reproduksies van Crapper se oorspronklike Victoriaanse badkamertoebehore vervaardig het. [[File:A_genuine_Crapper_-_geograph.org.uk_-_108112.jpg|links|duimnael| Mangatdeksel, gegraveer "T Crapper & Co Sanitary Engineers Marlboro Works Chelsea London"]] As die eerste man wat openbare uistallingslokale opgestel het vir die uitstalling van sanitêre ware, het Crapper bekend geword as 'n voorstander van sanitêre loodgieterswerk en die idee van installasie binne mense se huise gewild gemaak. Hy het ook gehelp om bestaande loodgieters- en sanitêre toebehore te verfyn en te verbeter. As deel van sy besigheid het hy 'n gietery en metaalwinkel onderhou, wat hom in staat gestel het om nuwe ontwerpe uit te toets en meer doeltreffende loodgietersoplossings te ontwikkel. <ref>{{Cite web|url=http://biography.yourdictionary.com/articles/when-thomas-crapper-die.html|title=When Did Thomas Crapper Die?|website=biography.yourdictionary.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022327/http://biography.yourdictionary.com/articles/when-thomas-crapper-die.html|archive-date=7 November 2017|access-date=5 November 2017}}</ref> Crapper het die S-buigval in 1880 aansienlik verbeter. Die nuwe U-buig-loodgietersafvoer was 'n beduidende verbetering op die "S" aangesien dit nie kon vassteek nie, en anders as die S-buig, het dit nie 'n neiging gehad om uit te droog nie en het dit nie 'n oorloop nodig gehad nie. <ref>{{Cite web|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-p-trap-and-s-trap|title=Difference between U, P, and S Traps explained|date=20 January 2017|website=differencebetween.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911193400/http://www.differencebetween.info/difference-between-p-trap-and-s-trap|archive-date=11 September 2019|access-date=30 October 2017}}</ref> Die BBC het die S-buiging genomineer as een van die ''50 Dinge wat die Moderne Ekonomie Gemaak het'' . Crapper het nege patente gehou, drie daarvan vir verbeterings aan die watertoilet soos die drywende balkraan, maar geeneen vir die spoeltoilet self nie. <ref>{{Cite web|url=http://theplumber.com/thomas-crapper-myth-reality/|title=Thomas Crapper: Myth & Reality|date=June 1993|website=theplumber.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111090711/http://theplumber.com/thomas-crapper-myth-reality/|archive-date=11 November 2017|access-date=5 November 2017}}</ref> Crapper se advertensies het die indruk afgelei dat die sifoniese spoeling sy uitvinding was. Een so 'n advertensie het gelui, "Crapper se kleplose waterafvalvoorkomer (Patent #4,990) Slegs een beweegbare deel", al was patent 4,990 (vir 'n geringe verbetering aan die waterafvalvoorkomer) nie syne nie, maar dié van Albert Giblin in 1898. <ref>{{Verwysing|last=Hart-Davis|first=Adam|title=Thomas Crapper&nbsp;– Fact and fiction|url=http://www.exnet.com/1995/11/01/science/science.html|access-date=13 May 2010}}</ref> Crapper se neef, George, het egter die [[Hewel|sifonmeganisme]] verbeter waardeur die watervloei begin. 'n Patent vir hierdie ontwikkeling is in 1897 verleen. Daar word dikwels in die populêre kultuur aangevoer dat die vulgêre slangterm vir menslike [[Ontlasting|liggaamsafval]], ''[[wiktionary:crap|"crimp"]]'', by Thomas Crapper ontstaan het vanweë sy assosiasie met toilette. 'n Algemene weergawe van hierdie storie is dat Amerikaanse dienspligtiges wat tydens [[Eerste Wêreldoorlog|die Eerste Wêreldoorlog]] in Engeland gestasioneer was, sy naam op watertenke gesien het en dit as leërslang gebruik het, bv. "Ek gaan na die vullisdrom". <ref name="World Wide Words">{{Verwysing|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-cra1.htm|title=World Wide Words|access-date=11 April 2010}}</ref> Daar woord ''"crap"'' is egter van [[Middelengels|Middel-Engelse]] onstaan en stam uit die gebruik daarvan op liggaamlike afval. Die mees aanvaarde etimologiese oorsprong daarvan is 'n versmelting van twee groot woorde: die [[Nederlands|Nederlandse]] ''*krappen*'' (om af te pluk, af te sny of te skei) en die Ou Franse * ''crappe*'' (siftings, afval of verwerpte materie, van die Middeleeuse Latyn * ''crappa'' *). <ref name="World Wide Words" /> In Engels is dit gebruik om na kaf en ook na wilde plante of ander rommel te verwys. Die eerste opgetekende toepassing daarvan op liggaamlike afval, ooreenkomstig die ''[[Oxford English Dictionary]]'', het in 1846 na vore gekom, 10 jaar nadat Crapper gebore is, onder 'n verwysing na 'n ''"crapping ken",'' of 'n privaat, waar ''"ken"'' 'n huis verteenwoordig. <ref name="World Wide Words" /> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Sterftes in 1910]] [[Kategorie:Geboortes in 1836]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] 5ajbf74ehtxxsovpyq298tn1d612zzf 2974005 2973940 2026-09-29T18:10:41Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Zoulla|Zoulla]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]] 2941716 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Thomas Crapper | bynaam = | beeld = Thomas Crapper.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[28 September]] [[1836]] (gedoop) | geboorteplek = Waterside, Thorne, [[Yorkshire]], [[Engeland]] | dood_datum = {{SDEO|1836|9|28|1910|1|27}} | sterfteplek = Anerley, Bromley, Engeland | ouers = Charles Crapper (vader) | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | beroep = Nyweraar, loodgieter | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Maria Green (1837–1902)<ref name="odnb">{{en}} {{citation |last=McConnell |first=Anita |contribution=Crapper, Thomas (1837–1910) |title=Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/55389 |accessdate=10 November 2008}}</ref> | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Thomas Crapper''' (gedoop [[28 September]] [[1836]]; oorlede [[27 Januarie]] [[1910]]) was 'n [[loodgieter]] en oprigter van '''Thomas Crapper & Co. Ltd.''' in [[Londen]]. Ten spyte van alle legendes, het Crapper nie die moderne spoeltoilet uitgevind nie. In die ou tyd was dit gebruiklik dat 'n loodgieter sy naam aan 'n produk ontleen al was hy self nie die uitvinder daarvan nie. Crapper het wel enkele patente gehad wat tot op hede nog bestaan en in gebruik is. Crapper het baie werk vir die koninklike familie gedoen. Die woord 'crap' was al in die 16e eeu in die Engelse taal in gebruik gewees. Dit is 'n Nederlandse leenwoord: "krappe" wat "kaf" beteken. == Verwysings == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Crapper, Thomas}} [[Kategorie:Britse entrepreneurs]] [[Kategorie:Britse uitvinders]] [[Kategorie:Geboortes in 1836]] [[Kategorie:Sterftes in 1910]] fr7025ttaoikgdttu9hvd92qxw6v0qf 0 22169 2974029 2966409 2026-09-29T19:00:09Z SpesBona 2720 skakel aangepas 2974029 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Welterbe.svg|duimnael|Embleem van die Unesco-Wêrelderfenisgebiede]] {{Location map+ |Suid-Afrika |width=350 |float=right|caption=Ligging van Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika. Blou kolletjies dui op die Fossiele Hominiedterreine en geel kolletjies dui op die Pleistoseen-besettingsterreine. Die Nelson Mandela-nalatenskapsgebiede (14 plekke) word nie getoon nie. |places= {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-26.0157 |long=27.7346 |label=[[Sterkfontein]]|position=left|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-24.158611 |long=29.176944 |label=[[Makapansgat|Makapan]]|position=left|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-27.533333 |long=24.785556 |label=[[Taung]]|position=left|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-22.2500 |long=29.2000 |label=[[Mapungubwe|Mapungubwe kulturele landskap]]|position=bottom|label_width=12}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-28.1724 |long=17.0811 |label=[[Richtersveld]]}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-33.8067 |long=18.3662 |label=[[Robbeneiland]]|position=top}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-34.1666 |long=18.375 |label=[[Kaapse floraryk]]|position=right}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-28.000 |long=32.300 |label=[[iSimangaliso-vleilandpark|iSimangaliso]]|position=left|label_width=12}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-27.0 |long=27.30 |label=[[Vredefortkoepel]]|position=left}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-29.76527 |long=29.123056 |label=[[uKhahlamba-Drakensbergpark]]|position=bottom|label_width=12}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-25.973889 |long=31.013889 |label=[[Makhonjwaberge]]|position=top}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-25.687611 |long=20.374583 |label=[[ǀXam en ǂKhomani-hartland]]}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-32.386667 |long=18.452778 |label=[[Diepkloof Klipbeskutting]]|mark=Yellow pog.svg|position=top}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-34.207778 |long=22.089444 |label=[[Pinnacle Point]]|mark=Yellow pog.svg|position=right}} {{location map~ |Suid-Afrika |lat=-29.522639 |long=31.085889 |label=[[Sibhudu-grot]]|mark=Yellow pog.svg|position=top}} }} Daar is tans 1&nbsp;273<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/ |title=World Heritage List |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> [[wêrelderfenisgebied]]e op [[aarde]] wat beskerm word om hulle natuurlike skoonheid of kulturele en geskiedkundige belangrikheid te bewaar. Plekke wat as wêrelderfenisgebiede aangewys is kry nasionale en internasionale erkenning en is 'n belangrike faktor vir [[toerisme]]. Twaalf plekke in [[Suid-Afrika]] is deur die [[Verenigde Nasies]] se Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie ([[Unesco]]) tot wêrelderfenisgebiede verklaar. Hulle is: * [[Robbeneiland]] (1999)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/916 |title=Robben Island |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * [[iSimangaliso-vleilandpark]] (voorheen bekend as die Groter St. Lucia-Vleilandpark) (1999)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/914 |title=iSimangaliso Wetland Park |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * Die [[Wieg van die Mensdom]] (die [[hominied]][[fossiel]]terreine van [[Sterkfontein]], [[Swartkrans]], [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]] en omgewings) (1999)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/915 |title=Fossil Hominid Sites of South Africa |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * [[uKhahlamba-Drakensbergpark]] (2000)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/985 |title=Maloti-Drakensberg Park |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * Die [[Mapungubwe]] kulturele landskap (2003)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099 |title=Mapungubwe Cultural Landscape |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * Die [[Kaapse floraryk]] (2004)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1007 |title=Cape Floral Region Protected Areas |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * Die [[Vredefortkoepel]] (2005)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1162 |title=Vredefort Dome |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * [[Richtersveld]] (Kulturele en botaniese Landskap) (2007)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1265 |title=Richtersveld Cultural and Botanical Landscape |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * Die [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]] (2017)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1545 |title=ǂKhomani Cultural Landscape |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * [[Makhonjwaberge|Barberton Makhonjwaberge]] (2018)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1575 |title=Barberton Makhonjwa Mountains |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * Die [[Nelson Mandela-nalatenskapsgebiede]] (2024)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1676 |title=Human Rights, Liberation and Reconciliation: Nelson Mandela Legacy Sites |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> * Die [[Pleistoseen-besettingsterreine]] (2024)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1723 |title=The Emergence of Modern Human Behaviour: The Pleistocene Occupation Sites of South Africa |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 September 2024}}</ref> == Robbeneiland == {{Hoofartikel|Robbeneiland}} [[Lêer:Robben island from table mountain.jpg|duimnael|Robbeneiland soos vanaf [[Tafelberg]] gesien]] Die geskiedkundige belangrikheid van Robbeneiland het in 1999 gelei tot die erkenning daarvan as wêrelderfenisgebied. Robbeneiland is die afgelope vyf eeue as tronk, hospitaal en militêre basis gebruik. Talle van die geboue weerspieël die geskiedenis van die eiland as maksimumsekuriteitgevangenis en simboliseer só die triomf van die menslike gees, van vryheid en demokrasie oor onderdrukking. == iSimangaliso-vleilandpark == {{Hoofartikel|iSimangaliso-vleilandpark}} [[Lêer:Greater St. Lucia Wetland Park,South Africa.jpg|duimnael|iSimangaliso-vleilandpark]] Die iSimangaliso-vleilandpark bevat 'n verskeidenheid landskappe, wat [[koraalriwwe]], lang sandstrande, kusduine, merestelsels, moerasse en uitgebreide riet- en papirusvleilande insluit. Die geografiese verskeidenheid van die vleilande en hulle wisselwerking met klimaatelemente het 'n besondere spesiediversiteit tot gevolg. Die mosaïek van grondvorms en habitattipes skep ook gewilde uitsigte. Die St. Lucia-gebied bestaan uit dertien beskermde gebiede met 'n totale omvang van 234&nbsp;566 hektaar. Die gebied is die grootste riviermondingstelsel in Afrika en sluit die mees suidelike voorkoms van koraalriwwe aan die vasteland in. Sommige van die natuurlike kenmerke van die vleilande is: die groot aantal [[Skilpad|skilpaaie]] wat op die strande broei, die migrasie van [[walvis]]se, [[dolfyn]]e en [[walvishaai]]e langs die kus en reuse getalle watervoëls. Die park spog ook met 'n besondere biodiversiteit wat sowat 521 voëlsoorte insluit. == Wieg van die Mensdom == {{Hoofartikel|Wieg van die Mensdom}} [[Lêer:South Africa-Gauteng-Maropeng01.jpg|duimnael|Die Tumulus-gebou by die Maropeng-sentrum, Wieg van die Mensdom]] [[Fossiel Hominide]]: Plekke soos [[Sterkfontein]], [[Swartkrans]], [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]] en die omliggende gebiede het oorvloedige wetenskaplike inligting opgelewer oor die [[Menslike evolusie|evolusie van die menslike wese]] oor die afgelope 3,5 miljoen jaar, hulle lewenswyse en die diere waarmee hulle saamgeleef en wat hulle geëet het. Die landskap bewaar ook talle kenmerke van daardie oertyd. Die Sterkfonteingebied bevat 'n besondere groot en wetenskaplikbelangrike groep plekke wat lig werp op die vroegste voorouers van die [[mens]]dom. Dit vorm ook 'n uitgebreide spens van wetenskaplike inligting, waarvan die potensiaal amper onbeperk is. == uKhahlamba-Drakensbergpark == {{Hoofartikel|uKhahlamba-Drakensbergpark}} [[Lêer:Drakensburgmountains.jpg|duimnael|Die Drakensberge in die somer]] Die manjifieke geografiese kenmerke van die Drakensberge en die groot konsentrasie rotstekeninge in die gebied het gelei tot die uKhahlamba-Drakensbergpark se erkenning as wêrelderfenisgebied. Die gebied besit 'n uitsonderlike natuurskoon, met basaltiese rotsformasies wat uittroon, dramatiese valleie, goue sandsteenkranse, uitgestrekte hoogliggende grasvelde, ongerepte diep rivierklowe en rotsagtige skeure. Die verskeidenheid van habitats beskerm 'n hoë vlak van inheemse en wêreldbedreigde spesies, veral voëls en plante. Daar is ook talle grotte en rotsskuilings met die grootste en mees gekonsentreerde groep tekeninge in [[Afrika suid van die Sahara]]. Dié skilderye is oor 'n tydperk van 4000 jaar deur die San gemaak. Die rotstekeninge is uitstaande wat gehalte en verskeidenheid van onderwerpe en die uitbeelding van mense en diere betref. Dit verteenwoordig die geestelike lewe van die [[Boesman|San]] wat nie meer in die gebied woon nie. == Mapungubwe == {{Hoofartikel|Mapungubwe}} [[Lêer:Excavations.jpg|duimnael|Argeologiese opgrawings in Mapungubwe]] As 'n gebied wat op die noordelike grens van Suid-Afrika geleë is, waar dit by [[Zimbabwe]] en [[Botswana]] aansluit, was Mapungubwe die grootste koninkryk op die subkontinent, voordat dit in die 14de eeu verlaat is. Die oorblywende paleis- en nedersettingsgebiede, sowel as twee vroeëre hoofstadgebiede, bied 'n ongeëwenaarde blik op die ontwikkeling van maatskaplike en politieke strukture oor sowat 400 jaar. Die Mapungubwe kulturele landskap bevat bewyse van 'n belangrike wisselwerking in menslike waardes wat gelei het tot verreikende kulturele en maatskaplike verandering in [[Suider-Afrika]] tussen 900 en 1300 v.C. Die oorblyfsels is 'n merkwaardig volledige getuigskrif en 'n grafiese uitbeelding van die uitwerking van [[klimaatverandering]] en beeld die groei en daaropvolgende agteruitgang van die Koninkryk Mapungubwe uit. == Kaapse floraryk == {{Hoofartikel|Kaapse floraryk}} [[Lêer:Fynbos.jpg|duimnael|Fynbos naby Kaapstad]] Die [[fynbos]]streek van die [[Wes-Kaap|Wes]]- en [[Oos-Kaap]] is in 2004 weens die natuurlike skoonheid en wetenskaplike belangrikheid daarvan tot wêrelderfenisgebied verklaar. Die gebied bestaan uit agt beskermde gebiede wat die [[Kirstenbosch|Kirstenbosch Nasionale Tuin]] en die [[De Hoop-natuurreservaat]] insluit. In totaal dek die gebied 553&nbsp;000 [[hektaar]] grond wat besonder ryk is aan plantspesies, wat byna 20 persent van [[Afrika]] se flora verteenwoordig. Die unieke flora van die streek is van besondere belang vir die wetenskap omdat 'n reuse verskeidenheid en digtheid van fynbosspesies op 'n relatief klein gebied voorkom. Die spesiedigtheid in die Kaapse floraryk is ook van die hoogste ter wêreld en dit word erken as een van die wêreld se 18 biodiversiteitbrandpunte. == Vredefortkoepel == {{Hoofartikel|Vredefortkoepel}} [[Lêer:Vredefort Dome STS51I-33-56AA.jpg|duimnael|Die Vredefortkoepel]] Die Vredefortkoepel is die grootste en diepste [[krater|impakkrater]] op aarde en geleë in die [[Vrystaat]]provinsie, ongeveer 120&nbsp;km suidwes van [[Johannesburg]].<ref>{{en}} [http://www.passc.net/EarthImpactDatabase Earth Impact Database], [http://www.passc.net/EarthImpactDatabase/vredefort.html Vredefort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002230/http://www.passc.net/EarthImpactDatabase/vredefort.html |date=4 Maart 2016 }}, besoek op 31 Mei 2012</ref> Die krater is ongeveer twee miljard jaar oud en is die oudste impakkrater wat nog op die aarde gevind is. Die krater is noodsaaklik vir die bestudering van die evolusie van die aarde, aangesien dit bewyse van die planeet se geologiese geskiedenis lewer. == Richtersveld == {{Hoofartikel|Richtersveld}} [[Lêer:Richtersveld eksteenfontein.jpg|duimnael|Die Richtersveld naby Eksteenfontein]] Die 160&nbsp;000&nbsp;ha Richtersveld Kulturele en Botaniese Landskap van bergagtige [[woestyn]] in die noordweste van Suid-Afrika is 'n kulturele landskap wat gemeenskaplik besit en bestuur word. Die [[Namas|Nama-volk]] voer al vir meer as twee eeue 'n semi-nomadiese bestaan in hierdie gebied. == ǀXam en ǂKhomani-hartland == {{Hoofartikel|ǀXam en ǂKhomani-hartland}} Die ǀXam en ǂKhomani-hartland is in die [[Kgalagadi-vredespark]] op die [[grens tussen Suid-Afrika en Botswana]] geleë. == Barberton Makhonjwaberge == {{Hoofartikel|Makhonjwaberge}} Die Makhonjwaberge is 'n reeks klein berge en heuwels wat naby die [[grens tussen Suid-Afrika en Eswatini]] geleë is. == Nelson Mandela-nalatenskapsgebiede == {{Hoofartikel|Nelson Mandela-nalatenskapsgebiede}} Die Nelson Mandela-nalatenskapsgebiede bestaan uit 14 dele wat te make het met die land se politiese geskiedenis in die 20ste eeu. Dit sluit in die [[Uniegebou]] ([[Pretoria]]), die amptelike setel van die regering; die area in [[Soweto]] waar die [[Sharpeville-slagting]] van 69 mense op 21 Maart 1960 plaasgevind het en "Die Groot Plek" by Mqhekezweni, waar [[Nelson Mandela]] as 'n jong man gewoon het. Die verskillende plekke skakel belangrike gebeure in die geskiedenis van Suid-Afrika se [[apartheid]]sera aan mekaar en verteenwoordig die nalatenskap van Suid-Afrika se stryd vir [[menseregte]], bevryding en versoening en Mandela se rol in die vredevolle en vergewensgesinde oorgang in 1994. == Pleistoseen-besettingsterreine == {{Hoofartikel|Pleistoseen-besettingsterreine}} Die Pleitosteen-besettingsterreine bestaan uit drie argeologiese areas versprei oor die [[Wes-Kaap]] en [[KwaZulu-Natal]]: Diepkloof Klipbeskutting, Pinnacle Point Terreinkompleks en Sibhudu-grot. Hierdie terreine bied die mees diverse en bes bewaarde rekord van die ontwikkeling van moderne menslike gedrag wat so ver terug strek as 162&nbsp;000 jaar. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne Skakels == {{CommonsKategorie|World Heritage Sites in South Africa|Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika}} * {{en}} [http://www.saworldheritage.com/ South African World Heritage Site Photo Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414124906/http://www.saworldheritage.com/ |date=14 April 2012 }} * {{en}} [https://whc.unesco.org/en/statesparties/za South Africa – Properties inscribed on the World Heritage List (12)] * {{en}} [https://www.nhc.org.za/ National Heritage Council South Africa] * {{en}} [https://www.sahra.org.za/ South African Heritage Resource Agency] {{Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Werelderfenisgebiede in Suid-Afrika}} [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika| ]] pbinb8lmzoy5kuzh1ffks1qqlxqg7eh 1 24170 2973869 1981275 2026-09-29T12:03:10Z Leoalexanderhynes 215333 2973869 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} uu uu aha Inga boga pqf77xdg6w4egqz67lppwf8yifntdyl 2973870 2973869 2026-09-29T12:04:04Z NDG 194115 Wysiging deur [[Special:Contributions/Leoalexanderhynes|Leoalexanderhynes]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Pynappel|Pynappel]] 1981275 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 24801 2974110 2967903 2026-09-30T00:20:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 5 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974110 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Suid-Afrikaanse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]], vir die dier, sien [[springbok]] en vir die dorp, sien [[Springbok, Noord-Kaap]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Suid-Afrika | beeld = 02-Springboks RGB Gold-on-Grad.png | unie = [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU) | bynaam = Springbokke, Springboks of amaBokoboko | embleem = [[Springbok]] | president = Mark Alexander | stadion = [[Ellispark-stadion]]<br />[[Kaapstad-stadion]]<br />[[Kings Park-stadion]]<br />[[Loftus Versfeld]]<br />[[Nelson Mandelabaaistadion]]<br />[[Vrystaatstadion]] | kapasiteit = | kaptein = [[Siya Kolisi]] | afrigter = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Rassie Erasmus]] <small>(sedert 2024)</small> | gestig = | patroon_la1 = _sa23h | patroon_b1 = _sa23h | patroon_ra1 = _sa23h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _Springboksocks19 | linkerarm1 = 006400 | liggaam1 = 006400 | regterarm1 = 006400 | broek1 = FFFFFF | kouse1 = 1b3838 | patroon_la2 = _whiteborder | patroon_b2 = _southafrica_rugby23a | patroon_ra2 = _whiteborder | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _sky_blue_on_top | linkerarm2 = 44E4F3 | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = 44E4F3 | broek2 = 44E4F3 | kouse2 = FFFFFF | statistiek = Statistiek | toetse = [[Eben Etzebeth]] (146)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=5;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Percy Montgomery]] (893)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=5;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Bryan Habana]] (67)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=5;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> | jongstespeler = AJ Hartley, 1891 (18 jaar, 18 dae) | eerste = [[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] '''Suid-Afrika''' 0–4 {{BILru-r}}<br />([[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]; 30 Julie 1891) | grootwen = {{RSAru}} 134–3 {{URUru-r}}<br />([[Oos-Londen]], Suid-Afrika; 11 Junie 2005) | grootverloor = {{NZLru}} 57–0 {{RSAru-r}}<br />([[Auckland]], [[Nieu-Seeland]]; 16 September 2017) | Wêreldbekerverskynings = 8/10 | jaar = 1995 | beste = Kampioen in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] | url = | unieurl = www.sarugby.co.za }} Die '''Springbokke''' ([[Engels]]: ''Springboks''; [[Xhosa]] en [[Zoeloe]]: ''amaBokoboko''; ook korter '''Bokke''' of ''Boks'' genoem) is die nasionale [[rugby]]span wat [[Suid-Afrika]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Die Springbokke is na die [[springbok]], die nasionale dier van Suid-Afrika, genoem. Rugby is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die Springbokke is ’n gedugte krag in internasionale rugby met ’n wenrekord teen byna al die ander lande, behalwe teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]]. Die Springbokke se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi. Alhoewel die Springbokke as gevolg van die internasionale boikot teen [[apartheid]] nie aan die eerste twee rugbywêreldbekertoernooie in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] en [[Rugbywêreldbeker 1995|1991]] deelgeneem het nie, het dié land in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] as gasheer van die toernooi opgetree en tydens hul debuut die beker gewen. Die Springbokke het die All Blacks in die eindstryd met 15–12 geklop, ’n gebeurtenis wat steeds as een van die grootste prestasies in die Suid-Afrikaanse sportgeskiedenis beskou word. Suid-Afrika het twaalf jaar later die [[Webb Ellis-beker]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in [[Frankryk]] en weereens twaalf jaar later tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in [[Japan]] ingepalm. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het die Springbokke ná die All Blacks die tweede span geword wat die beker suksesvol kon verdedig en die eerste geword om vier wêreldbekertoernooie te wen. Die Springbokke het sodoende Nieu-Seeland se vorige rekord van drie titels verbeter, maar met twee wêreldbekerverskynings minder. Daarmee is die Springbokke nou die wêreld se suksesvolste span in wêreldbekerrugby, aangesien hulle sedert 1995 vier uit agt rugbywêreldbekertoernooie gewen het. Die All Blacks het daarenteen sedert 1987 drie uit tien rugbywêreldbekertoernooie gewen. Die Springbokke speel jaarliks teen die All Blacks van Nieu-Seeland, die [[Wallabies]] van [[Australië]] en die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] van [[Argentinië]] in [[die Rugbykampioenskap]], voorheen die Drienasiesreeks genoem, waartydens hulle ook om die [[Mandela Uitdaagplaat]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Nieu-Seeland meeding. Die Springbokke het die voormalige Drienasiesreeks reeds drie keer in die toernooi se 14 jaar bestaan gewen (in [[1998-Drienasiesreeks|1998]], [[2004-Drienasiesreeks|2004]] en [[2009-Drienasiesreeks|2009]]), en later die uitgebreide Rugbykampioenskapreeks (in [[2019-Rugbykampioenskapreeks|2019]], [[2024-Rugbykampioenskapreeks|2024]] en [[2025-Rugbykampioenskapreeks|2025]]). In 1891 het die Springbokke in hul eerste internasionale wedstryd te staan gekom, toe die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]], ’n span van gekeurde spelers uit die vier Tuisnasies, tydens hul toer Suid-Afrika besoek het. Tot sy professionalisering was rugby ’n amateursport, wat op internasionale vlak deur soms maandelange, oorsese toere gekenmerk was, waartydens die nasionale spanne nie net teen ander nasionale spanne te staan gekom het nie, maar ook teen plaaslike spanne en rugbyklubs. Sedert die begin van rugby in Suid-Afrika word die Springbokke in groen-en-goud as een van die gedugste nasionale spanne wêreldwyd beskou en die beheerliggaam, die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU), word deur [[Wêreldrugby]] saam met tien ander as ’n vlak-een-span geag. Die Suid-Afrikaanse nasionale rugbyspan is tans (September 2026) eerste op Wêreldrugby se wêreldranglys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=14 September 2026}}</ref> en in 2004, 2007, 2009 en 2019 is die Springbokke deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. 14 voormalige Springbokspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Rugbyunie}} [[Lêer:SAunions af.PNG|duimnael|’n Kaart van die Suid-Afrikaanse plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Suid-Afrika is die Suid-Afrikaanse Rugbyunie (SARU), tot in 2005 Suid-Afrikaanse Rugbyvoetbalunie (SARVU) genoem. Dit het in 1992 met die saamsmelting van die blanke Suid-Afrikaanse Rugbyraad en die multiëtniese Suid-Afrikaanse Rugbyunie ontstaan. Die Suid-Afrikaanse beheerliggaam het in Julie dieselfde jaar aangesluit by die Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération Africaine de Rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA) en is sedertdien verreweg die vasteland se belangrikste beheerliggaam.<ref name="rugbyafrique">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/unions/ |title=Rugby Africa Unions |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=2020 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Reeds in 1949 het die Suid-Afrikaanse beheerliggaam ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/south-africa |title=South Africa |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die SARU bestaan uit 14 plaaslike beheerliggame, wat elkeen sy eie span kies vir die [[Curriebeker]], die oudste en belangrikste Suid-Afrikaanse rugbybeker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/tournaments/league?lid=3 |title=Currie Cup Premier Division |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=14 September 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Daarnaas is van 1998 tot 2015 die jaarlikse [[Vodacombeker]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/rugby/supersport-challenge/faqs |title=SuperSport Rugby Challenge FAQs |publisher=[[SuperSport]] |accessdate=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411190028/https://supersport.com/rugby/supersport-challenge/faqs |archive-date=11 April 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep die SARU ook ander keurspanne byeen. Die [[Junior Bokke]] is die o/20-nasionale span en hulle neem aan die o/20-Rugbykampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/inaugural-rugby-championship-under-20-all-set-for-sunshine-coast-kick-off/ |title=Inaugural rugby championship under-20 all set for sunshine coast kick-off |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/en/teams/junior-springboks?teamclass=2&category=junior%20boks |title=Junior Springboks |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=14 September 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Die [[Blitsbokke]] is die Suid-Afrikaanse [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker, die [[Olimpiese Somerspele]] en [[Statebondspele]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/en/teams/blitzboks?teamclass=3&category=blitzboks |title=Springboks Sevens |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=14 September 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Die talentvolste spelers op skoolvlak word jaarliks ná die Cravenweek (genoem na [[Danie Craven]]) vir die “SA Skolespan” gekeur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/en/teams/sa-schools?teamclass=6 |title=SA Schools |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=14 September 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Elke Suid-Afrikaanse universiteit beskik oor ’n eie rugbyspan wat aan die Varsitybeker en die Varsityskild deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.varsitycup.co.za/ |title=Main page |publisher=Varsitybeker |accessdate=14 September 2026}}</ref> Benewens die nasionale kampioenskap word daar ook jaarliks in die internasionale [[Verenigde Rugbykampioenskap]]toernooi meegeding teen spanne van [[Ierland]], [[Italië]], [[Skotland]] en [[Wallis]]. Suid-Afrika neem met vier konsessies, waaroor SARU toesig hou, deel: Die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] uit [[Pretoria]], die [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]] uit [[Johannesburg]], die [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] uit [[Durban]] en die [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] uit [[Kaapstad]]. Aangesien die seisoene min oorvleuel word baie spelers in albei professionele ligas gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2020/0929/1168300-sa-rugby-votes-four-leading-sides-into-expanded-pro16/ |title=SA Rugby votes four leading sides into expanded Pro16 from 2021 |publisher=[[RTÉ]] |date=29 September 2020 |accessdate=14 September 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Beginjare === [[Lêer:Stellenbosch WC ZA.jpg|duimnael|Landskapstoneel by [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]], waar in 1883 die Stellenboschklub gestig is]] Toe Canon George Ogilvie, wat die bynaam Gog gehad het, in 1861 skoolhoof van Diocesan College in [[Kaapstad]] geword het, het hy die vorm van voetbal wat by die Winchesterskool gespeel is ingevoer. Dié weergawe van voetbal, wat hantering ingesluit en “Gog’s Game” genoem is, word beskou as die begin van rugby in Suid-Afrika.<ref name="sareferees">{{en}} {{cite web |url=http://www.sareferees.co.za/features/history/story_1207144730.php |title=Laws – History – In South Africa |publisher=SA Rugby Referees |accessdate=28 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928021039/http://www.sareferees.co.za/features/history/story_1207144730.php |archive-date=28 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="uctrfc">{{en}} {{cite web |url=http://www.uctrfc.co.za/history.htm |title=History |publisher=THE FNB UCT RFC |accessdate=19 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919202234/http://www.uctrfc.co.za/history.htm |archive-date=19 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="roodepoort">{{en}} {{cite web |url=https://roodepoortrecord.co.za/2018/08/23/today-in-history-the-first-official-rugby-match-in-south-africa-is-played-web/ |title=Today in History: The first official rugby match in South Africa is played |publisher=Roodepoort Record |date=23 Augustus 2018 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Jong mans in Kaapstad het spoedig ook dié spel begin speel en op 23 Augustus 1862 het die [[Cape Argus]] verslag gedoen oor die eerste bekende wedstryd in Suid-Afrika tussen 17 leëroffisiere van die Elfde Regiment en 15 staatsamptenare, waaronder die latere eerste minister van die [[Kaapkolonie]], [[John X. Merriman]], by [[Groenpunt]] in Kaapstad. Dié wedstryd het met ’n gelykopuitslag van 0–0 geëindig.<ref name="Allen1">{{en}} {{cite web |author=Dean Allen |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09523360412331305773 |title=Beating them at their own game: rugby, the Anglo-Boer War and Afrikaner nationalism, 1899–1948 |publisher=International Journal of the History of Sport, 20:3, 37 – 57 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die plaaslike pers het in daardie tyd verslag gedoen oor ’n reeks voetbalwedstryde tussen saamgeroepte spanne; “Dorp teen die Woonbuurte” of “Tuis (Brits)-gebore teen Koloniaal-gebore”.<ref name="roodepoort" /><ref name="sareferees" /><ref name="sarsu">{{en}} {{cite web |url=http://www.sarsu.org/index.php?option=com_content&task=view&id=169&Itemid=275 |title=World of Rugby |publisher=SARSU |accessdate=10 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510050826/http://www.sarsu.org/index.php?option=com_content&task=view&id=169&Itemid=275 |archive-date=10 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[Engelse Rugbyvoetbalunie]], wat in 1871 gestig is, het die meeste van die spelreëls neergelê. Die nuwe sport is veral deur Britse koloniste en soldate saamgeneem en versprei. Die voormalige internasionale speler en latere administrateur van [[Masjonaland]], [[William Henry Milton]], het in 1878 die gestandaardiseerde spelreëls na Suid-Afrika gebring. Twee rugbyklubs, ''Hamilton RFC'' en ''Villagers RFC'', beweer dat hulle die eerste rugbyklubs in Suid-Afrika is. Britse koloniste het gehelp om die spel in die [[Oos-Kaap]], [[Natal (kolonie)|Natal]] en langs die [[goud]]- en [[diamant]]roetes na [[Kimberley]] en [[Johannesburg]] te versprei. Britse troepe sou ook ’n leidende rol in die uitbreiding van die spel oor die hele land speel.<ref name="sarsu" /> In 1883 is die [[Stellenbosch]]klub gestig in die [[Landbou|boerderydistrik]] buite Kaapstad. Rugby is entoesiasties deur die jong [[Boere]] aangeneem. Die spel was teen daardie tyd sterk genoeg in die [[Wes-Kaap]] vir die [[Westelike Provinsie|Westelike Provinsie Rugbyvoetbalunie]] om gestig te word. [[Griekwaland-Wes]] het in 1886 gevolg, [[Oostelike Provinsie]] in 1888, en [[Goue Leeus|Transvaal]] in 1889.<ref name="sarsu" /> Die eerste landswye toernooi is in dieselfde jaar in Kimberley gehou met die Westelike Provinsie wat Griekwaland-Wes, die Oostelike Provinsie en Transvaal geklop het. In dieselfde jaar is die Suid-Afrikaanse Rugbyraad gestig,<ref name="sareferees" /> maar slegs “blanke” rugbyklubs is toegelaat om by dié raad aan te sluit. Die rugbyklubs van [[swart mense|swart]] en [[bruin mense]] moes hul eie beheerliggame stig en hulle spelers was oor dekades heen van die nasionale span uitgesluit.<ref>{{en}} {{cite book |author=David R. Black, John Nauright |title=Rugby and the South African nation |url=https://archive.org/details/rugbysouthafrica0000blac |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |date=1998 |isbn=0-7190-4931-8 |pages=[https://archive.org/details/rugbysouthafrica0000blac/page/29 29]–30}}</ref> === Eerste internasionale wedstryde === [[Lêer:Donald Currie (1825-1909), by Walter William Ouless.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Currie]], skenker van die Curriebeker in beide krieket en rugby]] [[Lêer:England-v-Cape-Colony-1891.jpg|duimnael|Engeland teen die Kaapkolonie in 1891, die eerste van die onoorwonne Bill MacLagan se [[Britse Eilande]]-toer na Suid-Afrika]] [[Lêer:South africa v british isles.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse Springbokspan wat die tweede toets teen die Britse Leeus in 1891 gespeel het]] In 1891 het, befonds deur [[Cecil John Rhodes]] en die Westelike Provinsie, die eerste internasionale toer van ’n Britse keurspan (die huidige [[Britse en Ierse Leeus]]) deur Suid-Afrika plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionsrugby.com/history/1888/04/28/1888-1899-touring-tradition-begins/ |title=1888-1899 – Touring tradition begins in 19th century |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=30 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630110730/https://www.lionsrugby.com/history/1888/04/28/1888-1899-touring-tradition-begins/ |archive-date=30 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit was die eerste verteenwoordigende wedstryde deur Suid-Afrikaanse spanne wat nog besig was om die spel aan te leer. Die besoekers het altesaam twintig wedstryde gespeel wat hulle almal gewen het en eers in die laaste wedstryd het die Kaapse span daarin geslaag om ’n punt aan te teken. Die drie wedstryde wat die Leeus teen ’n saamgestelde Suid-Afrikaanse span gespeel het (waarvan die eerste op 30 Julie 1891 in [[Gqeberha|Port Elizabeth]]) word as toetswedstryde beskou, alhoewel die [[Unie van Suid-Afrika]] eers in 1910 gestig is. In ’n noemenswaardige gebeurtenis tydens die toer het die Britse span die [[Curriebeker]] (wat deur [[Donald Currie]] geskenk is) aan Griekwaland-Wes oorhandig, die span wat tydens dié toer volgens hulle mening die beste gepresteer het. Sedertdien is die Curriebeker die trofee waarom tydens die gelyknamige Suid-Afrikaanse rugbykampioenskap meegeding word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1891-south-africa/ |title=1891 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123112641/http://www.lions-tour.com/1891-south-africa/ |archive-date=23 Januarie 2025 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby365.com/tournaments/currie-cup/sir-donald-currie-and-his-cup |title=Sir Donald Currie and his Cup |publisher=rugby365.com |date=25 Oktober 2017 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Vyf jaar later het die Leeus vir ’n toer van 21 wedstryde na Suid-Afrika teruggekeer. In die tussentyd het die Suid-Afrikaanse spel aansienlik verbeter en hulle het een van vier wedstryde gewen, toe hulle op 5 September 1896 met 5–0 gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1896-south-africa/ |title=1896 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die voorspelers het veral beïndruk en die span se eerste sege was ’n teken van wat die toekoms sou inhou. Suid-Afrika se span het vir die eerste keer mirtegroen truie gedra wat die kaptein, [[Barry Heatlie]], by sy Old Diocesian-klub geleen het.<ref name="bigbrian">{{en}} {{cite web |url=http://www.angelfire.com/biz4/bigbrian/heatlie.html |title=The Captian who gave South Africa it's National Colours |publisher=Big Brians Stories |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die wendrie is deur die Transvaalse [[losskakel]], Alf Larard, gedruk.<ref name="bigbrian" /> Rugby in Suid-Afrika het ’n groot hupstoot gekry deur die besoekende Leeus wat belangstelling in die Suid-Afrikaanse pers uitgelok het.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Nauright |title=Sport, Cultures, and Identities in South Africa |publisher=Continuum International Publishing Group |year=1997 |isbn=0-7185-0072-5 |pages=40}}</ref> Nie net die Britse koloniste, maar ook die Boere van [[Nederland]]se afkoms het die rugbyspel in hul alledaagse lewe geïntegreer. Dié spel was só gewild, dat tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 29 April 1902 ’n kort wapenstilstand gesluit is om ’n wedstryd tussen Britte en Boere te speel. Tydens die oorlog is 27&nbsp;000 Boere krygsgevange geneem, waarvan 24&nbsp;000 na oorsese kampe in [[Britse Ryk|Britse kolonies]] soos [[Sint Helena]], [[Sri Lanka|Ceylon]], [[Brits-Indië]] en [[Bermuda]] asook na [[Portugal]] gestuur is. Die speel van rugby het die [[Boerekrygsgevangenes]] ’n verlossing van die swaarkry in die kampe gebied en dit was in dié tydperk wat ’n groot deel van die Boeregevangenes vir die eerste keer met rugby kennis gemaak het. Ná die oorlog sou rugby veral in die platteland onder die invloed van die terugkerende krygsgevangenes onder die [[Afrikaner]]gemeenskap posvat. [[Sokker]] en rugby was die enigste spansporte wat vir die boere toeganklik was en rugby het die voordeel gebied dat dit makliker op rowwe ongelyke grond gespeel kon word.<ref name="Allen1" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/2014/10/19/war-and-rugby/ |title=War and Rugby |publisher=rugbydata.com |date=19 Oktober 2014 |accessdate=4 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804195021/http://www.rugbydata.com/2014/10/19/war-and-rugby/ |archive-date=4 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die Kaap sou veral die [[Universiteit Stellenbosch]] ’n belangrike rol speel as die teelaarde van toekomstige spelers en administrateurs. Die eerste dokumentêre bewys van ’n rugbyklub by Stellenbosch dateer uit 1880, alhoewel die Universiteitsklub eers amptelik in 1919 gestig is. Stellenbosch se ligging naby Kaapstad, waar die spel reeds goed gevestig was teen die einde van die 19de eeu, het ongetwyfeld bygedra tot die ontwikkeling van rugby in Stellenbosch. Vandaar is rugby na die platteland versprei deur die jaarlikse rugbytoer en deur [[Afrikaans]]e onderwysers en predikante uit Stellenbosch.<ref name="Grundlingh">{{en}} {{cite web |url=http://dx.doi.org/10.1080/09523369408713871 |title=Playing for power? Rugby, Afrikaner nationalism and masculinity in South Africa, c.1900–70 |author=Grundlingh, Albert |year=1994 |publisher=International Journal of the History of Sport, 11:3, 408 – 430 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Skaars ’n jaar nadat die [[Vrede van Vereeniging]] gesluit is om ’n einde te maak aan die Boereoorlog het die Britse Leeus in 1903 vir hulle derde besoek in Suid-Afrika aangekom. Die Leeus sou vir die eerste keer ’n reeksnederlaag in Suid-Afrika lei nadat hulle gelykop gespeel het in die eerste twee toetswedstryde en die laaste op 5 September 1896 op [[Nuwelandstadion|Nuweland]] met 0–8 verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1903-south-africa/ |title=1903 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208123414/http://www.lions-tour.com/1903-south-africa/ |archive-date= 8 Februarie 2025 |url-status=dead}}</ref> Tydens die toer het die Leeus slegs elf van hul 22 wedstryde gewen.<ref name="Allen2">{{en}} {{cite web |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17460260701437003 |author=Allen, Dean |title=Tours of Reconciliation: Rugby, War and Reconstruction in South Africa, 1891–1907 |publisher=Sport in History, 27:2, 172 – 189 |date=2007 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaners sou in teenstelling daarmee tot in 1956 nie weer ’n toetsreeks verloor nie – hetsy tuis of weg. In die finale toets het Suid-Afrika se span weer die groen kraaglose Old Diocesan-truie gedra wat hulle tydens hul eerste oorwinning in 1896 gedra het.<ref name="bigbrian" /><ref name="BBC1">{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/scrumv/features/history/lionshistory.shtml |title=British Lions |publisher=[[BBC]] |accessdate=11 Maart 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060311031641/http://www.bbc.co.uk/wales/scrumv/features/history/lionshistory.shtml |archive-date=11 Maart 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die sukses wat die span in die toets in die groen trui behaal het, het gelei tot ’n besluit om voortaan altyd in groen te speel.<ref name="bigbrian" /> === Vestiging van die “Springbokke” === [[Lêer:Springboks in Paris - Jan 1907.jpg|duimnael|upright|Die Springbokke in Parys, Januarie 1907]] [[Lêer:Springboks 1906.jpg|duimnael|links|Die 1906-Springbokke in aksie teen Cambridge]] [[Lêer:Southafrica rugby team 1906.jpg|duimnael|links|Die 1906-Springbokspan, teen Cambridge]] [[Lêer:Paul-Roos,-Springbok-.jpg|duimnael|upright|[[Paul Roos]], Springbokkaptein van die eerste Suid-Afrikaanse rugbytoerspan na die Britse Eilande in 1906]] [[Lêer:South africa to the field vs cornwall.jpg|duimnael|links|Die Springbokke draf uit teen Cornwall tydens hul Europese toer in 1912/13]] [[Lêer:South africa ireland teams 1912.jpg|duimnael|links|Gesamentlike groepfoto van die Ierse en Suid-Afrikaanse spanne op 30 November 1912]] Reeds voor die 1903-besoek deur die Leeus het die Suid-Afrikaanse Rugbyraad besluit om ’n groen trui met ’n [[springbok]] as embleem vir Suid-Afrika se nasionale span te gebruik. Die embleem kon egter nie betyds borduur word vir die reeks nie.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.news24.com/Beeld/Sport/0,,3-63_2004262,00.html |title=Vandag, 100 jaar gelede, is Bok gebore |publisher=[[Beeld]] |date=26 September 2006 |accessdate=29 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080229120200/http://www.news24.com/Beeld/Sport/0,,3-63_2004262,00.html |archive-date=29 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit is dus oorgelaat aan die eerste Suid-Afrikaanse span wat in 1906/1907 oorsee getoer het om die eerste Springboktruie te dra. Die 1906/7 span het groen truie met wit krae gedra met swart broeke en blou sokkies.<ref name="bigbrian" /> [[Paul Roos]] was die kaptein van dié eerste Springbokspan, wat oorheers is deur spelers van die Westelike Provinsie. Die eerste toer na Brittanje het in 1906/7 plaasgevind en 29 wedstryde ingesluit, waaronder een toetswedstryd elk teen die nasionale spanne van [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] en [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]]. Engeland het daarin geslaag om gelykop te speel, maar Skotland was die enigste van die Britse Tuisunies wat teen die Springbokke gewen het. Die Springbokke het ook die [[Engelse Kanaal]] gekruis om ’n nieamptelike wedstryd op die [[Parys]]e [[Parc des Princes]] teen ’n Franse keurspan te speel wat saamgestel is uit lede van twee [[Parys]]e klubs: Stade Français en Racing Club de France. Die amptelike [[Franse nasionale rugbyspan|Franse span]] was op daardie stadium op besoek aan Engeland. Die Springbokke het 13 drieë aangeteken in hulle oorwinning met 55–6.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrelics.com/Museum/countries/SA/tr-1906.htm |title=1906-07 Springboks tour |publisher=rugbyrelics.com |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die naam ‘Springbokke’ is vir die eerste keer tydens die 1906/7-toer gebruik. Paul Roos het saam met die adjunkkaptein [[Paddy Carolin]] en die toerbestuurder Cecil Carden die naam by ’n vergadering uitgedink om die Britse pers daarvan te verhoed om hul eie bynaam vir die span te bedink. Roos het aan koerante gesê om die span ‘De Springbokken’ te noem. Die Daily Mail het daarna ’n artikel gepubliseer waarin na die ‘Springboks’ verwys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/features/newsid=278260,printer.htmx |title=100 years of South African rugby: Part two |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 November 2006 |accessdate=10 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010092842/http://www.irb.com/newsmedia/features/newsid=278260,printer.htmx |archive-date=10 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die span het van toe af baadjies met ’n springbok op die linkersak gedra. Die toer het bygedra tot die heel van wonde ná die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en ’n sin van nasionale trots onder Suid-Afrikaners gekweek. Die term ‘Springbok’ is later gebruik vir al die individue of spanne wat Suid-Afrika internasionaal verteenwoordig het, ongeag die sportsoort. Dié tradisie is beëindig met die begin van die demokratiese bedeling in 1994 in Suid-Afrika en sedertdien word die term slegs vir die nasionale rugbyspanne gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/1995/11/14/sports/IHT-world-champions-face-next-test-springboks-blossom-flowers-of-a-new.html |title=World Champions Face Next Test: Springboks Blossom, Flowers of a New Land |publisher=International Herald Tribune |author=Ian Thomsen |date=14 November 1995 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die 1903-Leeutoer en die Springbokke se eerste oorsese toer word gesien as belangrike gebeurtenisse in die versoening tussen die twee wit groepe in Suid-Afrika ná die verwoestende effek van die Tweede Vryheidsoorlog (swartes, bruines en [[Indiese Suid-Afrikaners]] is deur dié versoening egter nie geraak nie). Paul Roos se toerspan het spelers soos [[Billy Millar]], wat ernstig gewond is in die oorlog, A.F.W. Marsberg en W.C. Martheze wat aan die Britse kant geveg het ingesluit sowel as burgers wat die [[Boererepubliek]]e ondersteun het, soos W.S. Morkel wat ’n krygsgevangene in [[Sint Helena]] was.<ref name="Allen2" /> Paul Roos het hom soos volg oor die saak uitgespreek:<ref name="Allen2" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Daryl Adair |title=Sport: Race, Ethnicity and Identity: Building Global Understanding |publisher=Routledge |date=2013 |pages=12 |url=https://books.google.de/books?id=-Y3dAAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Sport:+Race,+Ethnicity+and+Identity:+Building+Global+Understanding&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjDuqaY5u_pAhUHTsAKHU0FBaMQ6AEIJzAA#v=onepage&q=Sport%3A%20Race%2C%20Ethnicity%20and%20Identity%3A%20Building%20Global%20Understanding&f=false |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=George Claassen |title=In the Words of South African Sporting Heroes |publisher=Penguin Books |date=2012 |url=https://books.google.de/books?id=-TtOMLQkvxIC&printsec=frontcover&dq=In+the+Words+of+South+African+Sporting+Heroes&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi8_Kes5u_pAhVKTcAKHfYWA6oQ6AEIJzAA#v=onepage&q=In%20the%20Words%20of%20South%20African%20Sporting%20Heroes&f=false |accessdate=14 September 2026}}</ref> {{cquote|The tour had united us...from Cape Agulhas to the Zambesi, South Africa was one, and all differences had been forgotten. Here, we are one; may it always be the same. (As for the British) We now understand each other better, and if that is going to be one of the results of our tour, we shall be more than satisfied.}} {{cquote|Die toer het ons verenig...vanaf [[Kaap Agulhas]] tot die [[Zambezirivier|Zambezi]], Suid-Afrika was een, en al die geskille was vergete. Hier is ons een; mag dit altyd dieselfde wees. (Wat die Britte betref) Ons verstaan mekaar nou beter, en as dit een van die resultate van ons toer sou wees, sal ons meer as tevrede wees.}} Die toer het ook die beeld van Afrikaners en Suid-Afrikaners in Brittanje verbeter, nadat die Boere in oorlogspropaganda as agterlik beskryf is. Tydens ’n dinee ná die gelykopuitslag teen Engeland het Paul Roos die saak volgens die ''Sportsman'' soos volg beskryf:<ref name="Allen2" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Daryl Adair |title=Sport: Race, Ethnicity and Identity: Building Global Understanding |publisher=Routledge |date=2013 |pages=12}}</ref> {{cquote|The draw was perhaps the best result. Does not this teach that they should all be equal and should “Dutch” and “English” work together side by side? Just as they respected one another so he wished to find things prevail in South Africa. He was proud of his side and the behaviour of his men, who were drawn from all parts and parties, and included men who had fought on each side. They had seen that the Boer was, perhaps, not so bad as he had been painted; on the other hand, the latter had been able to understand things better by making actual acquaintance with this country, and he hoped that in the near future the two races would understand each other better and work hand in hand to noble purpose.}} {{cquote|Die gelykop was miskien die beste uitslag. Leer dit ons nie dat almal gelyk moet wees nie en dat ‘Nederlanders’ en ‘Engelse’ langs mekaar moet werk nie? Net soos hulle mekaar respekteer wou hy hê dat dinge in Suid-Afrika seëvier. Hy was trots op sy span en die gedrag van sy mans, wat uit alle dele en partye benoem is, en mans ingesluit het wat aan albei kante geveg het. Hulle het gesien dat die Boer, miskien, nie so sleg was soos wat hy daargestel is nie; aan die ander kant het laasgenoemde dinge beter begryp deur kennis te maak met hierdie land, en hy het gehoop dat die twee rasse in die nabye toekoms mekaar beter sal verstaan en hand aan hand sou werk tot ’n edele doel.}} Die 1910-Leeutoer na Suid-Afrika was die eerste wat verteenwoordigers van al die vier Britse Tuisunies ingesluit het. Die toerspan het gemiddelde sukses teen nietoetsspanne behaal en net meer as die helfte van hulle wedstryde gewen. Onder hul [[Ierland|Ierse]] kaptein Tom Smyth het die besoekers slegs een van hulle drie toetswedstryde gewen, die tweede toets in Port Elizabeth met ’n telling van 8–3. Die Springbokke het die eerste en laaste toetswedstryde met onderskeidelik 14–10 in Johannesburg en 21–5 in Kaapstad gewen om die reeks met 2–1 te beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1910-south-africa/ |title=1910 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708174424/http://www.lions-tour.com/1910-south-africa/ |archive-date= 8 Julie 2025 |url-status=dead}}</ref> Gedurende die volgende jare het die Springbokke opgebloei. Die Bokke se tweede Europese toer het in 1912/13 plaasgevind. Op dié toer het die Springbokke al vier die Tuisunies verslaan en sodoende hul eerste [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slam]] behaal (Skotland met 16–0, Ierland met 38–0, Wallis met 3–0 en Engeland met 9–3). Die span het ook teen Frankryk gewen (met 38–5 in [[Bordeaux]]).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3984061.stm |title=History favours Springbok slam |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=5 November 2004 |accessdate=14 September 2026}}</ref> === Tussenoorlogse era === [[Lêer:South Africa rugby union team against New Zealand, 1921.jpg|duimnael|Die Springbokspan wat in 1921 teen Nieu-Seeland te staan gekom het]] [[Lêer:1937 span 011.jpg|duimnael|Die 1937-Springboktoerspan na Australië en Nieu-Seeland]] Die [[Eerste Wêreldoorlog]] het internasionale rugby onderbreek. Die oorlog sou ook die Springbok Jackie Morkel se lewe eis toe hy in gevegte tydens die [[Oos-Afrika-veldtog]] omgekom het. Tydens die Suid-Afrikaanse toer na Australasië in 1921 het die wedywering tussen die Suid-Afrikaanse Springbokke en die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] wat tot op hede voortduur ’n aanvang geneem. Albei spanne is reeds as die beste spanne wêreldwyd beskou, maar het nog nie een toetswedstryd teen mekaar gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grand Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |year=2000 |publisher=Penguin Books |location=[[Auckland]], Nieu-Seeland |isbn=0-14-029577-1 |pages=16}}</ref> Gevolglik is die Springbokke se toer na [[Australië]] en Nieu-Seeland as ’n soort “rugbywêreldbekertoernooi” beskryf.<ref>{{en}} Spiro Zavos: ''The Passion That Keeps An Old Rivalry Burning.'' In: The Sydney Morning Herald, 9 Augustus 1997, bl. 52.</ref> Die strawwe toer het helaas gelykop geëindig, nadat die drie wedstryde in ’n oorwinning, ’n gelykop en ’n nederlaag geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grand Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |year=2000 |publisher=Penguin Books |location=[[Auckland]], Nieu-Seeland |isbn=0-14-029577-1 |pages=20–21}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/41 |title=1921 South Africa tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die All Blacks het Suid-Afrika vir die eerste keer in 1928 besoek. Die reeks het weereens gelykop geëindig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grand Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |year=2000 |publisher=Penguin Books |location=[[Auckland]], Nieu-Seeland |isbn=0-14-029577-1 |pages=234–235}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/59 |title=1928 New Zealand tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In 1924 het die Britse en Ierse Leeus Suid-Afrika vir die eerste keer sedert 1910 besoek. Die Leeuspan is deur beserings geteister en swak skopwerk het die span verder in die steek gelaat. Die 1924-Leeus het slegs nege van hul 21 wedstryde in Suid-Afrika gewen en hulle het al vier toetswedstryde verloor. ’n Wedstryd teen die Westelike Provinsie het ook toetsstatus geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1924-south-africa/ |title=1924 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026}}</ref> Met die Springbokke se 1931/32-toer na die Britse Eilande het hulle hul tweede Grand Slam behaal. Die span het oor ’n magtige pak voorspelers beskik, wat gebaat het by die [[losskakel]]kaptein [[Bennie Osler]] se skopskoen, alhoewel dit net min entoesiasme veroorsaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scotsman.com/sport/rugbys-great-leap-forward-2477113 |title=Rugby's great leap forward |publisher=The Scotsman |date=27 Januarie 2003 |accessdate=14 September 2026}}</ref> ’n Sterk Walliese span is by St Helen’s met 8–3 verslaan, nadat [[Danie Craven]] ’n uitstekende debuut gelewer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/view/sport_story_skin/631712 |title=1924 – South Africa |publisher=Television New Zealand |date=24 November 2005 |accessdate=3 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603135214/http://tvnz.co.nz/view/sport_story_skin/631712 |archive-date=3 Junie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1933 het die Australiese [[Wallabies]] vir die eerste keer Suid-Afrika besoek. Die Springbokke het dié naelskraapse toetsreeks met 3–2 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://southcoastherald.co.za/364873/july-8-day-world-history-briefly-2/ |title=July 8: On This Day in World History … briefly |publisher=South Coast Herald |date=8 Julie 2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die All Blacks het eers in 1956 daarin geslaag om Suid-Afrika tuis in Nieu-Seeland te klop en dit het selfs langer geneem om die Springbokke in Suid-Afrika te klop (in 1996). Die Springbokke het in 1937 weer Nieu-Seeland besoek en dié toetsreeks met 2–1 beklink. Die All Blacks het die eerste toetswedstryd gewen, maar hulle is in die twee daaropvolgende toetswedstryde verslaan. Vervolgens is die 1937-Springbokke as die beste span beskryf, wat “Nieu-Seeland ooit verlaat het”.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett |location=Auckland |date=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/192 192]}}</ref> Die reeksoorwinning oor Nieu-Seeland het gevolg op ’n 2–0-reeksoorwinning oor die Australiese Wallabies.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.clubrugby.co.nz/wellington/story.php?id=1312 |title=Wellington against International teams: versus South Africa 1937 |publisher=Club Rugby |author=Steven White |date=7 April 2015 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In 1938 het die Leeus weer Suid-Afrika besoek. Die Leeus het meer as die helfte van hulle wedstryde gewen. Die Springbokke het, soos verwag, die eerste twee toetswedstryde gewen (onderskeidelik met 26–12 in Johannesburg en 19–3 in Port Elizabeth). Die Leeus het egter verras met ’n 21–16-oorwinning in die derde toets in Kaapstad, die eerste Leeus-oorwinning oor Suid-Afrika sedert 1910.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1938-south-africa/ |title=1938 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-date=24 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250524165447/http://www.lions-tour.com/1938-south-africa/ |url-status=dead }}</ref> Die [[Tweede Wêreldoorlog]] het alle internasionale toere gekniehalter. === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Solomon chaired 1953.jpg|duimnael|links|upright|Die Wallabies-kaptein John Solomon word deur die Springbokke gedra (1953)]] [[Lêer:Combined Newbridge and Pontypool Team versus the Springboks (11993224404).jpg|duimnael|’n Saamgestelde Pontypool-Newbridge-span teen Suid-Afrika op 18 Oktober 1951 in Wallis]] [[Lêer:Llanelli versus Springbok match at Stradey Park (8428559381).jpg|duimnael|Llanelli RFC speel op 26 Oktober 1951 teen die Springbokke, Stradeypark, Wallis]] In 1949 het die Suid-Afrikaanse beheerliggaam saam met sy [[Rugby Australia|Australiese]] en [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse]] eweknieë volle lede geword van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) wat voorheen slegs uit verteenwoordigers van [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]] bestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1940s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1940s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=14 September 2026}}</ref> In dieselfde jaar is [[Danie Craven]] as [[afrigter]] aangestel. Die Springbokke sou onder sy leiding tien agtereenvolgende wedstryde wen, waaronder ’n 4–0 pak slae oor Nieu-Seeland tydens hulle 1949-toer na Suid-Afrika, tot op hede ’n wenrekord teen die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |date=1968 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/207 207]}}</ref> Die Nieu-Seelanders het ’n swaar pak voorspelers, wat almal meer as 90&nbsp;kg geweeg het, gekies. Craven se strategie het op die spoed van die Transvaalse [[agsteman]] [[Hennie Muller]] staatgemaak. Muller sou die All Black-skakelpaar teister en die span sou ’n vinnige pas op die wedstryd afdwing om ’n oorwinning oor die swaar All Blacks te verseker.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.webfactor.co.za/index.htm |title=Springbokrugby tussen 1949 en 1953 |accessdate=17 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517052713/http://www.webfactor.co.za/index.htm |archive-date=17 Mei 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.webfactor.co.za/vooraf_1949.htm |title=Die 1949 Springbokke teen die All Blacks |accessdate=17 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517052739/http://www.webfactor.co.za/vooraf_1949.htm |archive-date=17 Mei 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gelyktydig het die Wallabies ’n toer na Nieu-Seeland onderneem, omdat die [[Maori|Māorispelers]] as gevolg van die [[Apartheid]]politiek nie vir die wedstryde teen die Springbokke gekies is nie en saam met reserwespelers ’n tweede span gevorm het. Vervolgens het die Springbokke slegs teen ''Pākehā'' (Nieu-Seelanders met ’n Europese afkoms) gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |date=2005 |isbn=1-877252-18-2 |pages=128}}</ref> Die 1951/52-span is beskou as een van die beste Springboktoerspanne in dié tyd. Die span het tydens hul besoek aan Europa deur al vier Tuisunies te klop Suid-Afrika se derde Grand Slam behaal. Hennie Muller het die kapteinskap by [[Basil Kenyon]] oorgeneem nadat laasgenoemde ’n ernstige oogbesering opgedoen het. Die span het Frankryk ook verslaan en 30 van hul 31 wedstryde tydens die toer gewen; slegs in die naelskraapse wedstryd teen ’n Londense keurspan is die Springbokke verslaan. Veral die 44–0-oorwinning oor Skotland is noemenswaardig, in dié tyd die hoogste oorwinning (volgens die huidige puntestelsel sou dit ’n 62–0-oorwinning gewees het).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scotsman.com/sport/battling-years-2477164 |title=The Battling Years |publisher=The Scotsman |author=Allan Massie |date=28 Januarie 2003 |accessdate=3 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603213057/http://sport.scotsman.com/guidetoscottishrugby/The-Battling-Years.2397247.jp |archive-date=3 Junie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1953 het die Wallabies weer ’n toer na Suid-Afrika onderneem. Tydens die tweede toetswedstryd het die Australiërs aan die Springbokke hul tweede nederlaag ná 15 jaar besorg. Die Suid-Afrikaanse span was baie beïndruk met dié prestasie en sodoende het twee Springbokspelers die Australiese kaptein [[John Solomon]] op hul skouers die speelveld uitgedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/0dc38e8ae9061de37d728432778835c3 |title=Ex-Wallabies skipper John Solomon dies at age 90 |publisher=Associated Press |date=18 Maart 2020 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens hul 1955-besoek aan Suid-Afrika het die Leeus 19 van hul 25 wedstryde gewen en in een gelykop gespeel. Die toetsreeks van vier wedstryde het gelykop geëindig. Die span onder die Ierse kaptein en [[Slot (rugby)|slot]] Robin Thompson se taktiek was om by elke geleentheid met die bal te hardloop eerder as om met die Springbokke se voorspelers slaags te raak. Die taktiek het die Leeuspan gehelp om nuwe standaarde daar te stel vir opposisie teen die Springbokke wat as byna onoorwinlik beskou is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1955-south-africa/ |title=1955 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-date=10 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810130059/http://www.lions-tour.com/1955-south-africa/ |url-status=dead }}</ref> In 1956 het die Springbokke ’n toer na Nieu-Seeland onderneem. Tydens dié toer het die All Blacks onder kapteinskap van Bob Duff vir die eerste keer daarin geslaag om ’n reeksoorwinning oor die Springbokke te behaal.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Grand Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |year=2000 |publisher=Penguin Books |location=[[Auckland]], Nieu-Seeland |isbn=0-14-029577-1 |pages=52–53}}</ref> Met die verrassende insluiting van Don Clarke uit Waikato, wat die bynaam ''The Boot'' gekry het, het die All Blacks die beslissende strafdoele behaal wat die reeks in hul guns beklink het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.allblacks.com/all-players/profile/Don-Clarke-AB-580 |title=Don Clarke #580 |publisher=All Blacks |accessdate=14 September 2026}}</ref> In 1958 het Frankryk die tweede land van die [[Noordelike Halfrond]] geword om Suid-Afrika te besoek; van die Franse is egter min verwag. Die Franse het die Springbokke geskok deur die toetsreeks van twee te wen. Dié span is gelei deur Lucien Mias pleks van die beseerde toerkaptein Michel Celaya. Die onderskatte Franse het gelykop gespeel in die eerste toetswedstryd op Nuweland (met 3–3). Dié prestasie is oortref toe die Franse die Springbokke met 9–5 op Ellispark geklop het. Daardie reeksoorwinning word as ’n keerpunt in die Franse rugbygeskiedenis beskou én het aangedui dat Frankryk nou ’n toprugbyland is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Alex Potter, Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A.H. & A.W. Reed |location=Wellington |date=1961 |pages=83–91}}</ref> Die 1958-toer is opgevolg deur besoeke in 1964 (’n Franse 1–0-oorwinning) en in 1967 (’n Suid-Afrikaanse 3–1-oorwinning). === Toenemende anti-apartheidproteste === [[Lêer:Danie Craven statue.jpg|duimnael|links|upright|Standbeeld van [[Danie Craven]] in [[Stellenbosch]]]] [[Lêer:NoMaorisNoTour.jpg|duimnael|Aankondiging van ’n protesvergadering deur die Nieu-Seelandse “Burgerlike All Blacks Toervereniging” (1959)]] [[Lêer:Travaglini pumas sudafrica.jpg|duimnael|Suid-Afrika teen Argentinië in 1972, ''El Gráfico'']] Reeds voor die instel van apartheidswette sedert 1948 het spanne wat toere na Suid-Afrika onderneem het, dit as nodig geag om geen nieblanke spelers saam te neem nie. Hierdeur is veral Māorispelers van Nieu-Seelandse spanne geraak. Oor die uitsluiting van George Nepia en Jimmy Mill tydens die All Blacks se 1928-toer,<ref>{{en}} {{cite book |author=Grand Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |year=2000 |publisher=Penguin Books |location=[[Auckland]], Nieu-Seeland |isbn=0-14-029577-1 |pages=31}}</ref> maar ook oor Ranji Wilson se uitsluiting uit die weermagspan nege jaar vroeër<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.allblacks.com/all-players/profile/Ranji-Wilson-AB-151 |title=Ranji Wilson #151 |publisher=All Blacks |accessdate=14 September 2026}}</ref> is destyds weinig kommentaar gelewer. Maar in 1960 het, veral as gevolg van die “wind van verandering”-toespraak deur die Britse eerste minister [[Harold Macmillan]] en die [[Sharpeville-slagting]], die internasionale kritiek teen die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid skerp toegeneem.<ref name="harding73">{{en}} {{cite book |author=Grand Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |year=2000 |publisher=Penguin Books |location=[[Auckland]], Nieu-Seeland |isbn=0-14-029577-1 |pages=73}}</ref> Sedertdien het die Springbokke in ’n toenemende mate die teiken van internasionale kontroversies en proteste geword. In dieselfde jaar het die All Blacks sonder hul Māorispelers, wat weens druk van die Suid-Afrikaanse regering uitgesluit is, ’n toer na Suid-Afrika onderneem. In Nieu-Seeland was hierdie toer hoogs omstrede: ’n georganiseerde petisie deur die “Burgerlike All Blacks Toervereniging”, wat 160&nbsp;000 handtekeninge versamel het, het tevergeefs vir die skrapping van dié toer gepleit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/the-all-blacks-depart-for-a-tour-of-australia-and-south-africa-with-all-white-players |title=All-white All Blacks leave for South Africa |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |accessdate=14 September 2026}}</ref> Op sportvlak het die Springbokke tydens dié toer twee oorwinnings behaal en een gelykop en een nederlaag gely.<ref name="harding73" /> Rondom die draai van die jaar 1960/61 het die Springbokke onder hul kaptein [[Avril Malan]] ’n viermaande-lange toer na Europa onderneem, waartydens hulle 34 oorwinnings behaal het. Met naelskraapse oorwinnings oor die Tuisunies het hulle hul vierde en laaste Grand Slam van die 20ste eeu beklink, alhoewel die Springbokke teen Frankryk slegs 0–0-gelykop kon speel. Die span het ’n voorspelergeoriënteerde wedstryd gespeel waarin intimidasie ’n belangrike faktor was. Hul teenstanders het ’n reeks omstrede beserings opgedoen. Die Bokke het hulle laaste wedstryd teen die [[Britse Barbarians]] in [[Cardiff]] met 0–6 verloor, teen wat moontlik die beste Barbarianvoorspelers in dié tyd was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/157 |title=1960/61 South Africa tour to Europe and East Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens hul 1962-toer na Suid-Afrika het die Leeus 16 van hul 25 wedstryde gewen en in vier gelykop gespeel. In die toetswedstryde het hulle egter nie goed gevaar nie en drie verloor, nadat hulle in die eerste toets gelykop gespeel het. Die toer is gekenmerk deur die voorspelerspel wat in die verlede baie sukses aan die Springbokke besorg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1962-south-africa/ |title=1962 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-date= 8 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808202856/http://www.lions-tour.com/1962-south-africa/ |url-status=dead }}</ref> In 1964 het die Walliese span sy eerste toer na Suid-Afrika onderneem. Die enigste toetswedstryd teen die Springbokke het hulle met 3–24 verloor, hul ergste nederlaag in 40 jaar.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |date=1980 |isbn=0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/368 368]–369}}</ref> Die jaar 1965 word as die swakste in die geskiedenis van Springbokrugby beskou. Tydens hul Europese toer van vyf wedstryde in April het hulle slegs in een gelykop gespeel; die Springbokke is in albei toetswedstryde deur onderskeidelik Ierland en Skotland verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/178 |title=1965 South Africa tour to Ireland and Scotland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens hul langer toer na Australië en Nieu-Seeland van Junie tot September het die Springbokke herstel, maar hulle is in albei toetswedstryde deur die Wallabies en in drie van die vier toetswedstryde deur die All Blacks verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby-talk.com/2010/02/springbok-history-1965/ |title=Springbok History 1965 |publisher=rugby-talk.com |date=16 Februarie 2010 |accessdate=8 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508095354/https://www.rugby-talk.com/2010/02/springbok-history-1965/ |archive-date=8 Mei 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nieu-Seelandse beheerliggaam het die beplande 1967-toer na Suid-Afrika gekanselleer, nadat die Suid-Afrikaanse regering steeds geweier het om Māorispelers in die All Blackspan te aanvaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/rugby/news/article.cfm?c_id=80&objectid=10567880 |title=Call to honour Maori denied AB caps |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=22 April 2009 |accessdate=22 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322050056/http://www.nzherald.co.nz/rugby/news/article.cfm?c_id=80&objectid=10567880 |archive-date=22 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1968 het die Leeus tydens hul toer na Suid-Afrika 15 van hul 16 wedstryde teen provinsiale spanne gewen, maar hulle het drie van die vier toetswedstryde teen die Springbokke verloor en in een gelykop gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1968-south-africa/ |title=1968 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-date=17 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617102125/http://www.lions-tour.com/1968-south-africa/ |url-status=dead }}</ref> Die teenbesoek op die Britse Eilande in 1969 het tot groot protesaksie gelei, waarvolgens van die wedstryde agter doringdraad gespeel is.<ref>{{en}} Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (SAIRV): ''A Survey of Race Relations 1969''. Johannesburg 1970, bl. 253–254.</ref> Die Tuisnasies het nuwe selfvertroue verkry en die Springbokke het twee van hul sewe wedstryde in Wallis, teen Newport RFC en ’n saamgestelde span uit Gwent, verloor. Die Walliese nasionale span was op die punt van ’n oorwinning oor Suid-Afrika, nadat hulle met 6–6 gelykop gespeel het. Teen Ierland het die Springbokke ook gelykop gespeel, terwyl hulle deur Engeland en Skotland verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/204 |title=1969/70 South Africa tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Om verdere toerkansellasies deur die Nieu-Seelandse beheerliggaam te voorkom, het die Suid-Afrikaanse regering voor die All Blacks se 1970-toer van mening verander en ingestem om spelers en toeskouers met ’n Māori-afkoms as “eerblankes” toe te laat, soos hulle voorheen met [[Japanners]] in Suid-Afrika gedoen het.<ref>{{en}} SAIRV: ''A Survey of Race Relations 1963''. Johannesburg 1964, bl. 290.</ref> Australië het geweier om die All Blacks se vliegtuig te laat land, waarvolgens hulle oor die VSA, Portugal, [[Griekeland]] en [[Nigerië]] na Suid-Afrika moes reis. Verskeie Māori het tydens die besoek aan Suid-Afrika die apartheidswette doelbewus oortree en met swart mense gesels, waardeur hulle die Suid-Afrikaanse regering opsetlik omgekrap het. Die Springbokke het die toetsreeks van vier wedstryde met 3–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/springbok-rugby-team/news/article.cfm?c_id=327&objectid=10639172 |title=Rugby: Once was hatred |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=18 April 2010 |accessdate=27 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127194937/https://www.nzherald.co.nz/springbok-rugby-team/news/article.cfm?c_id=327&objectid=10639172 |archive-date=27 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met die oog op die 1971-toer van die Franse span na Suid-Afrika is die gekleurde speler Roger Bourgarel aanvanklik deur die Keurkomitee uitgesluit, maar ná ’n intervensie deur Albert Ferrasse, president van die [[Franse Rugbyfederasie]], weer vir die span gekeur. Die Ferrasse-bevriende Danie Craven, destyds president van die Suid-Afrikaanse beheerliggaam, het sy uitdruklike toestemming hiervoor gegee. Die twee toetswedstryde het in ’n gelykop en ’n oorwinning vir die Springbokke geëindig.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/-le-respect-je-l-ai-gagne-sur-le-terrain/419378 |title=«Le respect, je l'ai gagné sur le terrain» |publisher=L'Équipe |author=Gilles Navarro |date=24 November 2013 |accessdate=15 September 2026}}</ref> Massabetogings teen apartheid en onluste het in dieselfde jaar die Springbokke se toer na Australië gekenmerk. Lugrederye, hotelle, restourante, poskantore en hawens is deur stakings gedwing om Suid-Afrikaanse burgers, maatskappye en instellings te boikot. Die Springbokke kon hul toer slegs met hulp van die [[Koninklike Australiese Lugmag]] voortsit en hulle het al drie toetswedstryde met tellings van 19–11, 14–6 en 18–6 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.solidarity.net.au/aboriginal/1971-springbok-tour-when-campaigners-scored-a-victory-against-racism/ |title=1971 Springbok tour: When campaigners scored a victory against racism |publisher=solidarity.net.au |date=28 September 2011 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://blogs.sport24.co.za/mclook/2011/12/24/the-1971-springbok-tour/ |title=The 1971 Springbok tour |publisher=Sport24 |date=24 Desember 2011 |accessdate=4 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704092029/http://blogs.sport24.co.za/mclook/2011/12/24/the-1971-springbok-tour/ |archive-date=4 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die 1974-Leeus, aangevoer deur Willie John McBride, het tydens hul toer na Suid-Afrika in al 22 wedstryde onoorwonne gebly. Hulle het drie van die vier toetswedstryde gewen en in een gelykop gespeel. Die afrigters van die Leeus het opgemerk dat die Springbokke hul teenstanders met fisiese aggressie oorheers het. Die Leeus het besluit om hulle vergelding eerste in te kry met hul berugte ‘99 call’. Die idee was dat ’n Suid-Afrikaanse skeidsregter waarskynlik nie al die Leeus sou afstuur as hulle almal teruggeveg het teen blatante vuilspel nie. Die derde toetswedstryd tussen die Leeus en die Springbokke in Port Elisabeth het in die “Slag van Boet Erasmus-stadion” ontaard, een van die mees gewelddadige gevegte in die rugbygeskiedenis. Tydens dié wedstryd het JPR Williams ná so ’n roep oor die helfte van die veld gehardloop en ‘Moaner’ van Heerden aangeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://sport.guardian.co.uk/smalltalk/story/0%2C%2C1888496%2C00.html |title=JPR Williams |publisher=[[The Guardian]] |date=25 Augustus 2007 |accessdate=20 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120133505/http://sport.guardian.co.uk/smalltalk/story/0%2C%2C1888496%2C00.html |archive-date=20 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1975 het die Franse span weer na Suid-Afrika getoer en elf wedstryde gespeel, waarvan hulle ses gewen het (in albei toetswedstryde het die Springbokke egter geseëvier). Gedurende dié toer het Craven drie wedstryde teen swart en multiëtniese spanne gereël – ’n voorwaarde “sine qua non”, wat Ferrasse vir die Franse besoek geëis het.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=574–576}}</ref> === Sportisolasie === [[Lêer:South american v south africa rugby.jpg|duimnael|Die Suid-Amerikaanse Jaguares speel in 1982 teen die Springbokke, ''El Gráfico''. Die Suid-Amerikaanse Jaguares is in 1980 gestig om die sportiewe isolasie van Suid-Afrika te omseil]] [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-entry-to-ground.jpg|duimnael|[[Polisie]]beamptes buite [[Edenpark]] voor ’n All Blacks-wedstryd tydens die Springboktoer in 1981]] [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-kingsland-station.jpg|duimnael|Polisiebeamptes bewaak ’n doringdraad rondom Edenpark naby die Kingsland-spoorwegstasie in 1981]] [[Lêer:Hamilton2.jpg|duimnael|Protes teen die Springbokke in Hamilton, aan die regterkant die aktivis Tom Newnham (1981)]] Suid-Afrika is in ’n toenemende mate geïsoleer, wat ook sy nasionale spanne se oorsese toere ingesluit het. Gedurende die toer na Australië van Julie tot Augustus 1971 het die Springbokke se teenwoordigheid tot ’n groot openbare debat gelei. In [[Adelaide, Australië|Adelaide]], [[Brisbane]], [[Melbourne]], [[Perth]] en [[Sydney]] is teen die apartheidspolitiek groot protes aangeteken. Gedurende hierdie betogings het die sondebokke onder die toeskouers met polisiebeamptes slaags geraak. Volgens ramings is tussen 500 en 700 betogers in hegtenis geneem. Die toer van ses weke is nie afgelas nie, maar die stadions het soos doringdraad-beskermde vestings gelyk en is deur ’n groot aantal polisiebeamptes beskerm. Johannes Bjelke-Petersen, [[Queensland]] se eerste minister, het op 14 Julie ’n eenmaandse noodtoestand verklaar, waaruit ’n 24 uur se staking deur sowat 125&nbsp;000 werknemers ontwikkel het. Die koste vir die beskermingsmaatreëls wat getref is, is deur Suid-Afrika op sowat 1,6 miljoen rand beraam.<ref>{{en}} SAIRV: ''A Survey of Race Relations in South Africa 1971''. Johannesburg 1972, bl. 320.</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/110667470 |title=Queensland in state of emergency |publisher=The Canberra Times |date=14 Julie 1971 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Nieu-Seelandse eerste minister Norman Kirk het die Springbokke se beplande 1973-toer na Nieu-Seeland gekanselleer, aangesien beide die toeskouers en spelers se veiligheid nie gewaarborg kon word nie. Hy het dié besluit ook gemeen om ’n aangekondigde boikot van die [[Statebondspele]] 1974 in [[Christchurch]] deur Afrikalande verhoed.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/1973-springbok-tour |title=Stopping the 1973 tour |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |accessdate=14 September 2026}}</ref> Kirk se opvolger Robert Muldoon het in 1976 egter sy toestemming vir ’n toer van die All Blacks na Suid-Afrika gegee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10392040 |title=It's time to close the final chapter |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=19 Julie 2006 |accessdate=7 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607180030/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10392040 |archive-date=7 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die span ondanks skerp proteste na Suid-Afrika vertrek het, het ’n aantal Afrikalande Nieu-Seeland se uitsluiting van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] geëis. Die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] het egter nie gereageer nie aangesien rugby destyds nie ’n Olimpiese sportsoort was nie. Vervolgens het 28 oorwegend Afrikalande die Olimpiese Spele in [[Montreal]] geboikot.<ref>{{de}} {{cite book |author=Volker Kluge |title=Olympische Sommerspiele – Die Chronik III |publisher=Sportverlag |location=Berlyn |year=2000 |isbn=3-328-00741-5 |pages=450–451}}</ref> Die All Blacks se omstrede toer het met die [[Soweto-opstand]] teen die rassistiese Onderwysbeleid ([[Wet op Bantoe-onderwys]]) en die Apartheidsregering saamgeval, waartydens minstens 176 mense dood is. Die boikot het die wêreld se aandag op samewerking met apartheidsport gevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sahistory.org.za/sites/default/files/UN%2C%20India%2C%20apartheid%20sport%2C%20pamphlet%2C%20full.pdf |title=United Nations, India and Boycott of Apartheid Sport (1988) – Paper presented at the seminar of the Sports Authority of India and the Arjuna Awardees Association, New Delhi, July 28–29, 1988. Published as a pamphlet. |publisher=SA History |accessdate=14 September 2026}}</ref> Uit ’n sportiewe oogpunt was die All Blacks se Suid-Afrika-toer van 24 wedstryde minder suksesvol: Hulle het drie wedstryde teen provinsiale spanne en ook drie van die vier toetswedstryde teen die Springbokke verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/272 |title=1976 New Zealand tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die ondertekening van die Gleneagles-ooreenkoms deur 33 lidlande van die [[Britse Statebond]] op 15 Junie 1977 het Suid-Afrika se sportiewe isolasie verder verskerp. As gevolg van die ooreenkoms is die land ten einde van stappe teen die apartheidspolitiek stelselmatig van die Britse Statebond se sportwêreld ontkoppel. In die ooreenkoms is ook voorsiening gemaak vir sanksies teen lidlande wat die ooreenkoms sou oortree, en instellings wat bewysbaar die Suid-Afrikaanse rasseskeiding ondersteun het, is uit alle internasionale sportgeleenthede uitgesluit.<ref name="glen">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/gleneagles-agreement |title=From Montreal to Gleneagles |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |date=11 April 2014 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref name="RR Survey, 1977, 563-564">{{en}} SAIRV: ''A Survey of Race Relations in South Africa 1977''. Johannesburg 1978, bl. 563–564.</ref> Die internasionale druk op die apartheidstelsel het ook in Suid-Afrika tot debate en veranderinge gelei. Die Suid-Afrikaanse Rugbyraad (SARR), die beheerliggaam van swart rugbyspanne, het in 1977 sy naam in Suid-Afrikaanse Rugbyvereniging (SARV) verander. Hulle het ook daarop besluit om die spannaam “Luiperds” te laat vaar, aangesien albei name ’n “rassistiese konnotasie” gehad het. Die voormalige Springbokspeler Cheeky Watson het by die multietniese Suid-Afrikaanse Rugbyunie (SARU) aangesluit, waar hy ’n leidende spanmaat van die Kaapse span geword het. In April 1978 het, as gevolg van die internasionale reaksies, die verskeie Suid-Afrikaanse rugbyliggame vergader. Hulle was SARV (swart spelers), SARR (wit spelers), SARU (multietniese spelers) en die Suid-Afrikaanse Rugbyfederasie (bruin spelers). Hulle het onder andere ooreengekom om wedstryde op klub-, provinsiale en nasionale vlak op openbare sportvelde sonder demografiese segregasie te reël. Die SARU-president Abdul Abbas het egter aangekondig, dat hy aan geen verdere onderhandelinge oor sulke multietniese wedstryde sou deelneem nie, totdat die regering al die wette skrap wat sulke wedstryde verbied of verhinder.<ref name="RR Survey, 1977, 563-564" /> Ná openbare teenkanting en internasionale voorleggings het die Franse regering die 1979-Springboktoer na Frankryk afgelas en aangekondig dat dit “onvanpas” vir Suid-Afrikaanse spanne sou wees om na Frankryk te toer.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=607}}</ref> Nadat die visumaansoeke vir die Suid-Afrikaanse spelers in September 1979 deur die Franse owerhede afgekeur is, het die buitelandse ministers van albei lande vergader. Daarna het die Suid-Afrikaanse buitelandse minister die Suid-Afrikaanse Rugbyraad (SARR) oor die Franse houding ingelig, waarvolgens tot minstens ná die [[Olimpiese Somerspele 1980]] ’n wedersydse ontmoeting op sportiewe vlak onmoontlik sou wees. Ten spyte van die Franse regering se protes het die Franse Rugbyfederasie daarop besluit om ’n uitnodiging van die SARR te aanvaar om in 1980 na Suid-Afrika te toer, maar ook om vooraf die stand van sake in Suid-Afrika te laat ondersoek.<ref>{{en}} SAIRV: ''Survey of Race Relations in South Africa 1979''. Johannesburg 1980, bl. 592.</ref> Dié ontmoeting het in Oktober 1980 te midde van internasionale betogings plaasgevind. Ná afsluiting van die Franse ondersoek in Suid-Afrika het die president van die Franse beheerliggaam, Albert Ferrasse, verklaar, dat hy nog nie met die vordering rakende die opheffing van rasseskeiding in die Suid-Afrikaanse rugbyspel tevrede was nie.<ref>{{en}} SAIRV: ''Survey of Race Relations in South Africa 1980''. Johannesburg 1981, bl. 598.</ref> Suid-Afrika het gepoog om die land se internasionale sportisolasie teen te werk deur die Suid-Amerikaanse Jaguares in 1980 te nooi vir ’n toer na Suid-Afrika. Dié span het byna slegs uit Argentynse spelers bestaan, aangesien die amptelike [[Argentynse nasionale rugbyspan]] (die Poemas) verbied is om teen die Springbokke te speel.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=611–612}}</ref> Ten spyte van duidelike protes deur beide die Britse en Ierse regerings wat geen wetlike beheer gehad het nie, het die Leeus na Suid-Afrika getoer. Hulle het al 14 hul nietoetswedstryde gewen. Daarteenoor is hulle in die eerste drie toetswedstryde verslaan, voordat hulle in die vierde geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1980-south-africa/ |title=1980 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805232854/http://www.lions-tour.com/1980-south-africa/ |archive-date= 5 Augustus 2025 |url-status=dead}}</ref> In dieselfde jaar het die Springbokke ’n toer na [[Paraguay]], [[Uruguay]] en [[Chili]] onderneem. Hulle het die vyf wedstryde maklik gewen, waaronder twee toetswedstryde teen die Jaguares, wat slegs uit Argentynse spelers bestaan het. As gevolg van die verbod op toetrede vir Suid-Afrikaners kon geen wedstryde in Argentinië aangebied word nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Vivian Jenkins |title=Rothmans Rugby Yearbook 1981–82 |publisher=Rothmans Publications |location=Aylesbury |year=1981 |isbn=0-907574-05-X |pages=52–56}}</ref> Op 30 Mei 1981 het [[Errol Tobias]] tydens ’n wedstryd teen Ierland gedebuteer. Hy was die eerste nieblanke speler wat enigsins vir die Springbokke gekies is, alhoewel baie hom as ’n swart alibi-speler (tokenisme) beskou het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?id=BuRYAAAAIBAJ&sjid=VecDAAAAIBAJ&dq=errol-tobias&pg=2841%2C7429759 |title=Big Pressure on 'Token' Black |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Malcolm Brown |date=21 Julie 1981 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In weerwil met die Gleneagles-ooreenkoms het die Springbokke in 1981 ’n toer na Nieu-Seeland onderneem. Hulle het 16 wedstryde gespeel, waaronder drie toetswedstryde teen die All Blacks. Reeds voor die begin van die toer het dit groot kritiek ontlok. Baie het dit as ondersteuning van ’n blanke oorheersing in Suid-Afrika beskou, terwyl ander na die gespanne verhoudings met die Māori tuis verwys het. Muldoon het weer die omstrede standpunt ingeneem dat die politiek nie by sport mag inmeng nie.<ref name="glen" /> Die wedstryde het groot skares gelok, maar baie stede het ook massabetogings gesien. In [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] het 350 betogers die versperrings verwyder, die speelveld ingestorm en ’n kansellasie van die wedstryd afgedwing.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/video/game-cancelled-in-hamilton |title=Game cancelled in Hamilton, 1981 Springbok tour |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=4 Julie 2006 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In [[Timaru]] moes ’n wedstryd ook afgelas word en Wellington het herhaaldelike straatgevegte gesien. Gedurende die laaste wedstryd in [[Auckland]] is uit ’n laagvlieënde vliegtuig meelsakke, pamflette en ’n plakkaat wat [[Steve Biko]] gehuldig het op die speelveld in [[Edenpark]] neergegooi. As gevolg van hierdie omstandighede was die uitslag van die toer (2–1 in die guns van die All Blacks) minder belangrik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10390269 |title=Protests a turning point in the history of New Zealand |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=9 Julie 2006 |accessdate=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929121654/http://www.nzherald.co.nz/section/4/story.cfm?c_id=4&ObjectID=10390269 |archive-date=29 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/1981-springbok-tour/tour-diary |title=A war played out twice a week |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=17 September 2014 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Op 8 April 1983 het die Franse regering alle sportbeheerliggame verbied om in verbinding met hul Suid-Afrikaanse eweknieë te tree, wat onder andere die skrapping van die Franse span se toer na Suid-Afrika tot gevolg gehad het.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=638–639}}</ref> In 1984 het die Engelse span ondanks groot kritiek en politieke druk ’n toer na Suid-Afrika onderneem en sewe wedstryde gespeel. Dit was die laaste toer van ’n belangrike span na Suid-Afrika onder die apartheidstelsel. Die Britse regering se onverskilligheid het onder andere tot die boikot van die Statebondspele 1986 in [[Edinburg]] deur 32 lande gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/england-v-south-africa-a-history-of-tough-tackling-and-political-turmoil-126148 |title=England v South Africa – a history of tough tackling and political turmoil |publisher=The Conversation |author=Dan Feather |date=31 Oktober 2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Alhoewel daar nuwe protesaksies verwag is en die projek met die Gleneagles-ooreenkoms gebots het, het die NSRVU die Suid-Afrikaanse beheerliggaam se uitnodiging vir ’n teenbesoek aanvaar en in 1985 ’n toer na Suid-Afrika voorberei. Twee advokate het klagte ingedien en aangevoer dat die toer nie in die grondwetlike belang van die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie ten einde van die bevordering van die spel was nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/nz/journals/VUWLRev/1999/32.html |title=Fictions in the thought of Sir John Salmond |publisher=Victoria University of Wellington Law Review |date=1999 |accessdate=15 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915190622/http://www.austlii.edu.au/nz/journals/VUWLRev/1999/32.html |archive-date=15 September 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Beide in Suid-Afrika en Nieu-Seeland was daar mense wat steeds ’n toer van Nieu-Seeland na Suid-Afrika sou ondersteun het. Gevolglik is in 1986 ’n privaat georganiseerde toer met rebellerende spelers gereël. Die span, wat as “die Kavaliers” bekend gestaan het, het 28 van die 30 spelers wat vir die 1985-All Blacks-toer gekies is, ingesluit en twaalf wedstryde in Suid-Afrika gespeel, waaronder vier wat as “toetswedstryde” bestempel is. Die Springbokke het die eerste, derde en vierde toetswedstryde gewen en die rebelle kon nie die droom om die Springbokke in Suid-Afrika te klop verwesenlik nie. Die Geel Bladsye het die toer met R2,5 miljoen geborg wat beskryf is as die grootste rugbyborgskap in Suid-Afrika tot op daardie stadium. Gerugte het die rondte gedoen dat die spelers betaal is, op ’n stadium toe rugby nog ’n streng amateursport was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=154 |title=The 1986 Cavaliers Tour |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=26 Augustus 2007}} {{dooie skakel}}</ref> Die hoofinpak van die Kavalierstoer in Nieu-Seeland was ontwrigting van die All Blacks se voorbereiding op die eerste [[rugbywêreldbeker]]toernooi in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]]. Die rebelle is baie lig gestraf en slegs vir twee toetswedstryde geskors. Lede van die Kavaliers het maklik gemeng met hul tydelike plaasvervangers, die sogenaamde ‘Baby Blacks’. Die Kavaliers se beproewing op die Suid-Afrikaanse Hoëveld het waarskynlik bygedra tot die All Blacks se oorwinning tydens die eerste wêreldbeker. Meer as die helfte van die span wat Frankryk in die 1987-eindstryd geklop het, was voormalige Kavaliers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/cavaliers-rugby-tour-1985 |title=Cavaliers rugby tour, 1986 |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=12 Junie 2014 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Eers in 1992, ná die apartheidsera, het weer toetswedstryde tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika gereël. Die Springbokke kon nie aan die eerste rugbywêreldbekertoernooi in 1987 deelneem nie, maar ook nie aan die tweede [[Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbekertoernooi in 1991]] nie. In 1989 het ’n Wêreld XV met die toestemming van die Internasionale Rugbyvoetbalraad ’n kitstoer na Suid-Afrika onderneem. Al die belangrike rugbylande, behalwe vir Nieu-Seeland, het spelers aan die span verskaf met tien Walliesers, agt Franse, ses Australiërs, vier Engelse, een Skot en ’n Ier. Dit was weereens ’n privaat georganiseerde toer om die apartheidsboikot te omseil.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/491 |title=1989 World XV tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> === “Reënboognasie” en eerste wêreldbekertitel === Op 2 Februarie 1990 het Suid-Afrika se nuwe staatspresident, [[Frederik Willem de Klerk|FW de Klerk]], dramatiese aankondigings gemaak wat gelei het tot die ontbanning van die [[African National Congress|ANC]], die vrylating van [[Nelson Mandela]] en uiteindelik tot die opheffing van [[Apartheid]] en die eerste [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|demokratiese verkiesing vir alle Suid-Afrikaners in 1994]]. Dié politieke veranderinge het spoedig tot Suid-Afrika se terugkeer na internasionale sportdeelname gelei. In Maart 1992 het die “blanke” Suid-Afrikaanse Rugbyraad en die multietniese Suid-Afrikaanse Rugbyunie saamgesluit om die Suid-Afrikaanse Rugbyvoetbalunie te vorm, wat sedert 2005 die naam Suid-Afrikaanse Rugbyunie (SARU) dra. In Julie dieselfde jaar het die Suid-Afrikaanse beheerliggaam aangesluit by die Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération Africaine de Rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA) en is sedertdien verreweg die vasteland se belangrikste beheerliggaam.<ref name="rugbyafrique" /> Tot in die 1990’s het die Springbokke ’n positiewe wenrekord teen alle teenstanders gehad. Ná Suid-Afrika se hertoetrede tot internasionale rugby in 1992 het die span aanvanklik gesukkel om hulle vorige hoë standaarde te handhaaf. In hul eerste wedstryd ná hertoelating, later “terugkeertoets” genoem, het die Springbokke op 15 Augustus 1992 met 24–27 teen die All Blacks op Ellispark verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/548 |title=1992 New Zealand tour to Australia and South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> As gevolg van die [[Boipatong-slagting]] twee maande tevore was die situasie gespanne. Die ANC het voor die afskop van die wedstryd ’n minuut van stilte geëis en daarop aangedring dat die [[Vlag van Suid-Afrika (1928–1994)|vlag van Suid-Afrika]] (“Oranje, Blanje, Blou”) nie gehys word nie en die volkslied, ''[[Die Stem van Suid-Afrika]]'' nie gespeel word nie. Nie een van die vereistes is nagekom nie, waarvolgens die ANC gedreig het om die sportboikot weer in te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1992/08/18/anc-threatens-call-for-renewal-of-rugby-boycott/147de71d-bbe8-42e8-9d5f-28f403c485d3/ |title=ANC Threatens Call for Renewal of Rugby Boycott |publisher=[[The Washington Post]] |author=William Claiborne |date=18 Augustus 1992 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die latere Minister van Sport en Ontspanning, [[Steve Tshwete]], het egter ten gunste van ’n tweede kans vir die ondersteuners gepleit en voorgestel om slegs ’n waarskuwing uit te reik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1992/08/20/anc-drops-its-objections-to-s-african-rugby-game/232685e0-6198-4d25-be99-f3bf5ea2984b/ |title=ANC Drops Its Objections To S. African Rugby Game |publisher=[[The Washington Post]] |author=William Claiborne |date=20 Augustus 1992 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Hulle het ook teen die Wallabies in Kaapstad met 3–26 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/551 |title=1992 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Later dieselfde jaar het die Springbokke vir die eerste keer weer na die buiteland getoer en in [[Lyon]] met 20–15 teen Frankryk gewen, maar hulle het die tweede toets in [[Parys]] met 16–29 verloor en is ook deur Engeland op [[Twickenham-stadion|Twickenham]] met 33–16 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/553 |title=1992 South Africa tour to France and England 1993 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In 1993 het die Franse span vir die eerste keer in 13 jaar weer ’n toer na Suid-Afrika onderneem; hulle het die toetsreeks ná ’n oorwinning en ’n gelykop beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/566 |title=1993 France tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke het tydens hul toer na Australië in dieselfde jaar twee toetswedstryde verloor en een gewen.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=830–840}}</ref> Die Springbokke se 1993-toer na Suid-Amerika het, in teenstelling met die eerste toer 13 jaar gelede, sonder enige kontroversie verloop; tydens dié toer het die Springbokke in die eerste twee amptelike toetswedstryde teen die Poemas te staan gekom en albei gewen.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://uar.com.ar/wp-content/uploads/1993.pdf |title=Memoria y Balance 1993 |publisher=[[Argentynse Rugbyunie]] |date=15 November 1993 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Eweneens ná ’n onderbreking van 13 jaar het die Springbokke tussen Junie en Augustus 1994 hul eerste toer na Nieu-Seeland onderneem. Hulle het tien van hul elf wedstryde teen provinsiale spanne gewen, terwyl hulle in die drie toetswedstryde teen die All Blacks twee keer (in [[Dunedin]] en [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]) verslaan is en in die derde toetswedstryd in [[Auckland]] gelykop gespeel het. Dit was hul ergste toetsreeks in Nieu-Seeland in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby-talk.com/2014/01/history-the-1994-springbok-tour-to-new-zealand/ |title=History: The 1994 Springbok tour to New Zealand |publisher=rugby-talk.com |date=9 Januarie 2014 |accessdate=8 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508155954/https://www.rugby-talk.com/2014/01/history-the-1994-springbok-tour-to-new-zealand/ |archive-date=8 Mei 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1994 het die Nasionale Sportraad op aansoek van die intussen regerende ANC voorgestel om die Springbokke in ''Proteas'' (na die [[Protea]], die Suid-Afrikaanse nasionale blom) te hernoem – soos reeds met die [[Proteas|nasionale krieketspan]] gedoen is. Die Springbokkenteken sou oorspronklik ook deur dié nasionale blom vervang word om met die dubbelsinnige geskiedenis weg te doen. Dié stappe is ná die nuutverkose president [[Nelson Mandela]] se ingryping nie geneem nie en beide die spannaam en kenteken het onveranderd gebly. Hy het die Sportraad se lede daarvan oortuig om die deur die apartheid ontstelde simbole met ’n nuwe betekenis te voorsien, wat met die nuwe Suid-Afrika se waardes van ’n verenigde land ooreenstem. Aartsbiskop [[Desmond Tutu]], wat die term “reënboognasie” bedink het, het met hierdie voorstel saamgestem. Om enige onrus onder spelers en ondersteuners net voor die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika te vermy, het die Sportraad toe besluit om die simbole tydelik te behou (in Maart 1996 het die Sportraad die simbole uiteindelik goedgekeur).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugbymag.co.za/how-mandela-saved-the-springbok/ |title=How Mandela saved the Springbok |publisher=SARrugbymag |date=6 Desember 2013 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die naderende rugbywêreldbekertoernooi was die eerste groot sporttoernooi in Suid-Afrika ná die einde van die apartheidsera. In aanloop tot die toernooi is die Springbokke ná aanhoudende oorreding deur Nelson Mandela deur beide blankes en swartes ondersteun en hulle het groot ondersteuning in die hele bevolking geniet. Alhoewel die span multietnies opgetree het, was [[Chester Williams]] die enigste nieblanke speler.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/portal/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/portal/2007/10/19/ftmandela119.xml |title=How Nelson Mandela won the rugby World Cup |publisher=The Daily Telegraph |author=John Carlin |date=19 Oktober 2007 |accessdate=19 April 2009 |archive-url=https://swap.stanford.edu/20090419211812/http://www.telegraph.co.uk/portal/ |archive-date=19 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Voor die afskop van die rugbywêreldbekertoernooi was die Springbokke in die negende plek van die wêreldranglys en nie een van die gunstelinge om die toernooi te wen nie. Tydens die groepfase het hulle Australië, [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] verslaan. In die kwarteindstryd het hulle [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] verslaan en in die naelskraapse halfeindstryd Frankryk. In die eindstryd op [[Ellispark]] het die Springbokke teen die Nieu-Seelandse All Blacks, die eerste span op die wêreldranglys, te staan gekom. Die Springbokke het teen die skynbaar verswakte mededingers met 15–12 in [[ekstra tyd]] gewen, nadat [[Joel Stransky]] die beslissende skepskop aangeteken het, en sodoende tydens hul eerste deelname die rugbywêreldbekertoernooi gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die All Blacks is skynbaar deur ’n onheilspellende voedselvergiftiging van die vorige dag geteister. Sedertdien doen samesweringsteorië die rondte, waarvolgens Suid-Afrikaanse rugbyamptenare of ’n kelnerin genaamd “Suzie” ’n stof in die All Blacks se ete sou gemeng het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,1251765,00.html |title=OSM's sporting plaque |publisher=[[The Guardian]] |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/rugby-players-food-may-have-been-spiked-1353245.html |title=Rugby players' food may have been spiked |publisher=[[The Independent]] |date=20 November 1996 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |title=Suzie never existed |publisher=[[The Sydney Morning Herald]] |accessdate=4 Desember 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031204033730/http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |archive-date=4 Desember 2003 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die toekenningsgeleentheid het ’n in ’n Springboktrui geklede Nelson Mandela die [[Webb Ellis-beker]] aan die kaptein [[Francois Pienaar]] oorhandig. Hierdie gebaar word as ’n belangrike stap vir die versoening tussen die Suid-Afrikaanse bevolkingsgroepe gesien en as een van die mees simboliese oomblikke in die sportgeskiedenis beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/international/rwc-1-nelson-mandela-hands-the-webb-ellis-cup-to-francois-pienaar-1.2348601 |title=RWC #1: Nelson Mandela hands the Webb Ellis Cup to Francois Pienaar |publisher=The Irish Times |author=Patrick Madden |date=18 September 2015 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse beheerliggaamspresident Louis Luyt het op ’n omstrede wyse die na-wedstrydverrigtinge versuur, toe hy by die dinee verklaar het dat die Springbokke die vorige twee wêreldbekertoernooie ook sou gewen het as hulle daaraan kon deelgeneem het. Die dag ná die Wêreldbekeroorwinning het die [[Xhosa]]woord vir die Springbokke, ''Amabokoboko!'' as die opskrif van die [[Sowetan]] se sportafdeling verskyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.amabokoboko.com/amabokoboko-sport-7.html |title=About Amabokoboko |publisher=amabokoboko.com |accessdate=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927105135/https://amabokoboko.com/amabokoboko-sport-7.html |archive-date=27 September 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Krisisse in 1995 tot 1997 sou egter later aantoon dat alles nog nie wel was met etniese aangeleenthede in Suid-Afrikaanse Rugby nie. === Begin van die professionele tydperk === [[Lêer:Bob Skinstad.jpg|duimnael|Bobby Skinstad wat in 1997 vir die Springbokke begin speel het <small>(foto 2007 teen Samoa)</small>]] [[Lêer:South Africa vs Georgia - WC 2003.jpg|duimnael|Die Springbokke teen Georgië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2003]] – die Springbokke het met 46–19 gewen]] [[Lêer:Springbok-All Black lineout in tri nations 2006.jpg|duimnael|Victor Matfield wen die bal in ’n lynstaan teen die All Blacks in Wellington]] [[Lêer:Wallabies vs Springboks lineout.jpg|duimnael|’n Lynstaan tydens die Drienasie-wedstryd tussen die Wallabies en die Springbokke op 7 Julie 2007]] Om die toenemende oorskakeling van goeie spelers na finansieel-gevestigde [[rugby league]]-spanne teen te werk het die Internasionale Rugbyvoetbalraad in Augustus 1995 besluit om van rugby ’n professionele sport te maak. In dieselfde jaar het die beheerliggame van Suid-Afrika, Nieu-Seeland en Australië die konsortium SANZAR gestig om televisie-uitsaairegte vir twee nuwe kompetisies te verkoop, die internasionale kompetisie Super 12 (nou [[Superrugby]]) en die Drienasiesreeks van die nasionale spanne (nou [[Die Rugbykampioenskap]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=7}}</ref> Aangesien die nuwe toernooie min plek vir maandelange oorsese toere gelaat het, het dié tradisie uit die amateurtydperk vinnig tot ’n einde gekom (behalwe vir die vierjaarlikse Leeustoere). Op die veld is die Springbokke swaar getref deur afrigter [[Kitch Christie]] se uittrede in 1996 nadat hy met [[leukemie]] gediagnoseer is. Die Springbokke het al 14 hul toetswedstryde gewen terwyl Christie die afrigter was. Suid-Afrika het daarna ’n insinking beleef en gesukkel in beide die provinsiale [[1996 Super 12-seisoen|Super 12]] en die [[1996-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks]] met Nieu-Seeland en Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/61?Stagione=1996 |title=1996 Super 12 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1996 |title=1996 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die laaste toer volgens die ou tradisie deur Suid-Afrika in 1996 het die All Blacks die toetsreeks met 2–1 beklink en wraak geneem vir die nederlaag tydens die rugbywêreldbekereindstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/news/sport/395187/all-blacks-vs-springboks-the-memorable-moments |title=All Blacks vs Springboks: The memorable moments |publisher=Radio New Zealand |author=Matt Chatterton |date=25 Julie 2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In 1997 is die afrigter [[André Markgraaff]] verplig om te bedank, nadat hy ’n rassistiese opmerking oor die foon gemaak het wat openbaar gemaak is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/sa-rugby-coach-quits-over-racist-outburst-1279426.html |title=SA rugby coach quits over racist outburst |publisher=[[The Independent]] |date=19 Februarie 1997 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Sy opvolger [[Carel du Plessis]] het ook nie lank gehou nie, nadat die Springbokke tydens die Leeus se 1997-toer na Suid-Afrika en die [[1997-Drienasiesreeks]] swak presteer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1997-south-africa/ |title=1997 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=14 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617111336/http://www.lions-tour.com/1997-south-africa/ |archive-date=17 Junie 2025 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1997 |title=1997 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Hy is deur [[Nick Mallett]] opgevolg, wat die Springbokke terug na sukses geneem het. In 1998 het Mallett en die nuwe kaptein [[Gary Teichmann]] ’n rekordwenlopie behaal met 17 opeenvolgende toetsoorwinnings wat die [[1998-Drienasiesreeks]] ingesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sarugbystats.co.za/south-africas-17-test-wins-in-a-row/ |title=South Africa's 17 test wins |publisher=sarugbystats.com |accessdate=14 September 2026}}</ref> Christie is dié jaar oorlede. Die Springbokke het die [[Rugbywêreldbeker 1999]] as verdedigende kampioen aangepak. Tydens die groepfase het hulle Skotland, [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] verslaan en in die kwarteindstryd Engeland. In die halfeindstryd op Twickenham is hulle in ’n taai wedstryd deur die latere kampioen Australië verslaan. Die Springbokke het wel daarin geslaag om die derde plek te behaal deur die All Blacks met 22–18 op die [[Millennium-stadion]] in Cardiff te klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná die teleurstellende [[2000-Drienasiesreeks]] het Mallett die beheerliggaam van gierigheid beskuldig, aangesien kaartjies teen baie hoë pryse verkoop is. Die beheerliggaam het met die beskuldiging gereageer, dat Mallett die sport diskrediteer het. Net voor die begin van die eerste dissiplinêre verhoor het hy bedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/9159141/Former-South-Africa-and-Italy-coach-Nick-Mallett-brings-formidable-pedigree-to-the-fight-for-the-England-job.html |title=Former South Africa and Italy coach Nick Mallett brings formidable pedigree to the fight for the England job |publisher=[[The Daily Telegraph]] |author=Brendan Gallagher |date=22 September 2015 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Onder Mallett se opvolgers [[Harry Viljoen]] en [[Rudolf Straeuli]] was die Springbokke blykbaar op ’n laagtepunt. Op 23 November 2002 het die Springbokke hulle ergste nederlaag in dié tyd op Twickenham teen Engeland gely (met 3–53). Tydens die wedstryd het die al hoe moedeloser Suid-Afrikaanse span die Engelse spelers met fisiese aanvalle begin teiken. Beeldmateriaal van die wedstryd dui daarop dat die kaptein [[Corné Krige]] ’n voorbok in die optrede was.<ref name="krige">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2525929.stm |title=Krige in the spotlight |publisher=[[BBC]] |date=28 November 2002 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In die 2002/3-seisoen het die Springbokke ook met rekordtellings teen Frankryk, Skotland en die All Blacks verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2002/nov/25/rugbyunion.englandrugbyunionteam |title=England earn credit but Springboks only contempt |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=25 November 2002 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die aanloop tot die Springbokke se [[Rugbywêreldbeker 2003]]-veldtog het heelwat opskudding veroorsaak. Gedurende die oefenkamp voor die kompetisie was daar ’n wydgepubliseerde onderonsie tussen die wit speler Geo Cronjé en die bruin speler Quinton Davids. Albei is uit die span weggelaat en Cronjé is voor ’n tribunaal gehaal om op aantygings dat sy aksies rasgemotiveer was te antwoord. Cronjé is uiteindelik kwytgeskeld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/aug/29/rugbyunion1 |title=Springboks kick out Cronje for racism |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Colquhoun |date=29 Augustus 2003 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In September het die Springbokke op ’n militêre-styl ''boot camp'' genaamd “Kamp Staaldraad” in die bos naby [[Thabazimbi]] byeengekom. Toe twee maande later besonderhede en videomateriaal van Kamp Staaldraad uitgelek is, het die Suid-Afrikaanse rugbyondersteuners met misnoeë gereageer, aangesien die spelers in die kamp onmenslik behandel is en vernederende teisteringe moes ondergaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2003/SPORT/11/16/safrica.rugby.tactics/index.html |title=Springbok rugby secrets laid bare |publisher=[[CNN]] |date=17 November 2003 |accessdate=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907111336/https://edition.cnn.com/2003/SPORT/11/16/safrica.rugby.tactics/index.html |archive-date=7 September 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die uiteindelike toernooi het teleurstellend verloop: Hulle het tydens die groepfase maklik teen Uruguay en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] gewen, maar Argentinië is met slegs een punt geklop en in die laaste groepwedstryd is hulle deur die latere kampioen Engeland verneder. In die kwarteindstryd is hulle deur die All Blacks uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Na die wêreldbekerdebakel was die Bokafrigter [[Rudolf Straeuli]] in die spervuur, nie net as gevolg van die span se powere prestasie nie maar ook as gevolg van sy rol in die organisering van Kamp Staaldraad. Hy het bedank en in Februarie 2004 is Jake White as die nuwe afrigter aangewys. White het tevore die o/21-Springbokspan afgerig wat die eerste o/21-Rugbywêreldbeker in 2002 gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2004-02-14/new-springbok-coach-white-out-to-avoid-errors-of/136398 |title=New Springbok coach White out to avoid errors of the past |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=14 Februarie 2004 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Bokke het hierna voortgegaan om aan die rugbywêreld te bewys dat hulle gereed was om na hulle voormalige glorie terug te keer. Hulle het in ’n tweetoetsreeks Ierland weggevee en Wallis in die span se besoek aan die Suidelik Halfrond in Junie 2004 verslaan, waarop ’n oorwinning oor die [[Pasifiese Eilanders]] gevolg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/779 |title=2004 Ireland tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/777 |title=2004 Wales tour to Argentina and South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/781 |title=2004 Pacific Islanders tour to Australasia and South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die [[2004-Drienasiesreeks]] het met die nouste eindresultaat in dié tyd geëindig: Al drie spanne het twee oorwinnings en nederlae elk aangeteken, maar as gevolg van ’n beter puntestand het die Springbokke hul tweede titel na 1998 ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2004 |title=2004 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In November 2004 het die Springbokke vertrek op ’n ambisieuse Grand Slam-toerpoging. Hulle is egter beslissend deur Engeland verslaan en het op omstrede wyse teen Ierland verloor. Die span het egter wel daarin geslaag om in ’n harde stryd teen Wallis te wen en het met Skotland maklik afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/786 |title=2004 South Africa tour to UK, Ireland and Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Hoewel die toer nie voldoen het aan die verwagtinge wat geskep is nie, het dit bewys dat die Springbokke die insinking van die afgelope jare te bowe gekom het. Die Springbokke se herstel is beloon met ’n reeks IRR-toekennings. Die Bokke is aangewys as die IRR se “span van die jaar”, Jake White as “afrigter van die jaar” en die jong [[losvoorspeler]] [[Schalk Burger]] as “speler van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2004/1129/187854-burger/ |title=Burger scoops top player accolade |publisher=RTÉ |date=29 November 2004 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Op 11 Junie 2005 het die Springbokke hulle hoogste oorwinning in dié tyd oor Uruguay aangeteken: ’n 134–3 in [[Oos-Londen]]. Die Zimbabwies-gebore [[Tonderai Chavhanga]] het ses drieë in dié wedstryd gedruk om [[Stefan Terblanche]] se vorige rekord van vyf te verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2005-06-12/springboks-smash-records-with-uruguay-rout/1591678 |title=Springboks smash records with Uruguay rout |publisher=ABC |date=12 Junie 2005 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die span het tweede geëindig in die [[2005-Drienasiesreeks]] nadat hulle deur die All Blacks geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2005 |title=2005 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die jaar het geëindig met oorwinnings oor Argentinië en Wallis en ’n nederlaag teen Frankryk in Parys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/809 |title=2005 South Africa tour to Argentina and Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Met verskeie nuwe spelers het die 2006-Springbokke weggespring met twee oorwinnings oor Skotland in Suid-Afrika voordat hulle teen Frankryk verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/827 |title=2006 Scotland tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/831 |title=2006 France tour to Romania and South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens ’n swak begin van die [[2006-Drienasiesreeks]] het die Springbokke met 0–49 teen die Wallabies verloor. Die Springbokke het beter vertonings gelewer in die volgende twee wedstryde en naelskraap in die laaste minute van die tweede toets teen Australië verloor. Suid-Afrikaanse ondersteuners se oproep vir ’n meer ''expansive'' rugbystyl is deur White beantwoord met die samestelling van ’n meer uitdagende span. Die span het Suid-Afrika se verloorlopie van vyf wedstryde beëindig deur die All Blacks met 21–20 op die [[Royal Bafokeng-stadion]] te klop in die eerste toetswedstryd wat op dié landelike stadion naby [[Rustenburg]] gespeel is. In Julie 2006 het die Springbokafrigter Jake White die pers meegedeel dat hy nie toegelaat is om sommige wit spelers te kies nie “as gevolg van transformasie” – ’n verwysing na die ANC-regering se beleid wat daarop gemik is om historiese raswanbalanse in nasionale sport teen te werk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10394794 |title=Chili cure for Springbok ills |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Paul Lewis |date=5 Augustus 2006 |accessdate=19 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619044211/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10394794 |archive-date=19 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die hoogtepunt van Suid-Afrika se Europatoer was ’n 25–14 oorwinning oor Engeland op Twickenham, ná nederlae teen Ierland en Engeland die vorige week.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/837 |title=2006 South Africa tour to England and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> ’n Suid-Afrika XV het ook teen ’n Wêreld XV gewen tydens die toer by die Walkersstadion in [[Leicester]]. === Tweede wêreldbekertitel en daarna === [[Lêer:Percy Montgomery against Samoa.jpg|duimnael|Springbokheelagter [[Percy Montgomery]] vleg sy pad oop na die doellyn tydens die toets teen Samoa op Saterdag, 9 Junie 2007 op [[Ellispark-stadion|Ellispark]] in [[Johannesburg]]. Montgomery het dié drie in die drie-en-sestigste minuut gedruk om sy 700ste punt in toetsrugby aan te teken. Die Springbokke het Samoa met 35–8 geklop.]] [[Lêer:09-09-07 058.jpg|duimnael|Die Springbokke voor hul [[Rugbywêreldbeker 2007]]-wedstryd teen Samoa]] [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|[[Bryan Habana]] wys die [[Webb Ellis-beker]] in 2007]] [[Lêer:South Africa vs Fiji 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Die Springbokke teen Fidji tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:South Africa vs USA 2015 RWC (8).jpg|duimnael|Suid-Afrika teen die VSA tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] Die Springbokke se voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk is afgeskop met twee toetsoorwinnings oor ’n besoekende Engelse span; met 58–10 op 26 Mei in [[Bloemfontein]] en met 55–22 op 2 Junie in [[Pretoria]]. Die Engelse span was egter nie ’n volstoomspan nie met 35 Engelse spelers wat as gevolg van klubverpligtinge en beserings vir die toer nie beskikbaar was nie, maar ook weens siektes en beserings terwyl hulle in Suid-Afrika was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6711699.stm |title=Wilkinson leads battered England |publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |date=1 Junie 2007 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die oorwinning oor Engeland is opgevolg deur ’n 35–8-oorwinning op 9 Junie oor [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] teen wie Suid-Afrika later in groep A in die wêreldbeker sou kragte meet. Tydens die [[2007-Drienasiesreeks]] het Suid-Afrika Australië op Nuweland op 16 Junie met 22–19 geklop en op 23 Junie in [[Durban]] met 21–26 teen die All Blacks verloor in die tuisbeen van Suid-Afrika se veldtog. Ná vyf toetswedstryde in minder as ’n maand is daar te midde van groot omstredenheid besluit om 20 van Suid-Afrika se topspelers te laat rus tydens die wegbeen van die Drienasiesreeks in Nieu-Seeland en Australië. Die sogenaamde “tweede span” verras egter deur ’n goeie vertoning te lewer en op 7 Julie met slegs 17–25 teen Australië te verloor. Die All Blacks moes hard werk vir hul 33–6-oorwinning in [[Christchurch]] op 14 Julie waarin dit Nieu-Seeland 69 minute geneem het voordat hulle teen die Springbokke ’n drie gedruk het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2007/07/15/sports/15iht-rugby.1.6661413.html |title=Rugby Union: A halting victory adds more tarnish to All Blacks's aura |publisher=[[The New York Times]] |date=15 Julie 2007 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke se plaaslike voorbereidings is afgesluit met ’n vriendskaplike wedstryd teen [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] op Nuweland wat hulle met 105–13 gewen het. Tydens Suid-Afrika se eerste wedstryd in Europa in 2007 het die Bokke nie juis oortuig met ’n 18–3-oorwinning oor die [[Ierland|Ierse]] klubspan Connacht in [[Galway]] nie.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.dieburger.com/Stories/Sport/15.0.2978835574.aspx |title=Rugby-piekniek verby |publisher=Die Burger |accessdate=28 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928121805/http://www.dieburger.com/Stories/Sport/15.0.2978835574.aspx |archive-date=28 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 25 Augustus 2007 het die Springbokke egter beter vertoon in ’n oortuigende 27–3-oorwinning oor Skotland op Murrayfield.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/947 |title=2007 South Africa tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Voor die afskop van die Rugbywêreldbeker 2007 in Frankryk is die uitgeruste Springbokke as een van die gunstelinge beskou om die toernooi te wen. Hulle het hul groepwedstryde teen Samoa, Engeland en die VSA maklik gewen, maar teen Tonga het hulle ’n nederlaag net naelskraap vermy. Ná oorwinnings oor Fidji met 37–20 in die kwarteindstryd en oor Argentinië met 37–13 in die halfeindstryd het die Springbokke teen Engeland te staan gekom. In die eindstryd klop Suid-Afrika Engeland met 15–6 om die Webb Ellis-beker vir ’n tweede keer omhoog te hou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die telling, waarin geen drieë gedruk is nie, is behaal met vier strafskoppe deur [[Percy Montgomery]] en een deur [[François Steyn]], teenoor die twee deur Engeland se [[Jonny Wilkinson]]. Vervolgens het Suid-Afrika vir die eerste keer die eerste plek op die wêreldranglys behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7052822.stm |title=World Cup final 2007 |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=20 Oktober 2007 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná die Springbokke se triomf tydens die Rugbywêreldbeker 2007 is hulle as die IRR se “span van die jaar”, Jake White as “afrigter van die jaar” en die vleuel [[Bryan Habana]] as “speler van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2007 |title=IRB Awards 2007 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2007 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Daarna het hulle Laureus se toekenning as “span van die jaar” gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2008/laureus-world-team-of-the-year/south-africa-rugby-union-team |title=South Africa Rugby Union Team |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2008 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná die bedanking van White is [[Peter de Villiers]] in Januarie 2008 as die eerste nieblanke afrigter aangestel. Hy het tien gekleurde spelers vir sy eerste span benoem, wat die jaar met twee oorwinnings oor Wallis en een oorwinning oor Italië afgeskop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/953 |title=2008 Wales tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/955 |title=2008 Italy tour to South Africa and Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2008-Drienasiesreeks]] het die Springbokke ’n reeks van vyf tuisoorwinnings deur die All Blacks beëindig, nadat Suid-Afrika Nieu-Seeland met 30–28 in [[Dunedin]] verslaan het; dit was ook die Springbokke se eerste oorwinning oor hul mededinger sedert 1998. Daarbenewens is [[Carisbrook]] as ’n soort vestiging van die All Blacks beskou, aangesien die Springbokke gedurende sewe pogings sedert 1921 nie daarin geslaag het om op dié stadion ’n oorwinning te behaal nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/Top-10-Bok-highs-under-Div-20101125 |title=Top 10 Bok highs under Div |publisher=[[Nuus24]] |date=25 November 2010 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Gedurende dieselfde toernooi het die Springbokke die hoogste oorwinning in dié tyd oor die Wallabies aangeteken, nadat Suid-Afrika hulle met 53–8 verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2008/08/31/springboks-inflict-wallabies-worst-test-loss-ever/ |title=Springboks inflict Wallabies' worst Test loss ever |publisher=The Roar |author=David Beniuk |date=30 Augustus 2008 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Nadat die Springbokke in die vier oorblywende wedstryde verslaan is, het hulle nogtans in die laaste plek van die toernooi geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2008 |title=2008 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Daarna het hulle egter Wallis (met 20–15), Skotland (met 14–10) en Engeland (met 42–6) tydens die 2008-eindjaarrugbytoetsreeks verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/960 |title=2008 South Africa tour to British Isles |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die 2009-seisoen was meer suksesvol. Die Britse en Ierse Leeus het een van hul intussen skaars toere na Suid-Afrika onderneem. Die Springbokke het twee van die drie toetswedstryde gewen en sodoende die toetsreeks met 2–1 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/8133265.stm |title=South Africa 9-28 Lions |publisher=[[BBC]] |date=4 Julie 2009 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke het ook die [[2009-Drienasiesreeks]] op ’n oortuigende manier ingepalm, nadat hulle vyf van die ses wedstryde gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2009 |title=2009 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Hulle het egter hul 2009-eindjaarrugbytoetsreeks verloor nadat die Springbokke deur beide Frankryk en Ierland geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/982 |title=2009 South Africa tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Suid-Afrika was vervolgens sy top-posisie op die IRR-ranglys kwyt. Nogtans is die Springbokke deur die IRR as die “span van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2009 |title=IRB Awards 2009 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2009 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke se Junie 2010-toetsveldtog het ’n oorwinning oor Frankryk ingesluit, hul eerste oorwinning oor die Franse sedert 2005.<ref name="supersport1">{{en}} {{cite web |url=http://www.supersport.com/rugby/springboks/news/100612/Aplons_brace_buries_hapless_French |title=Aplon's brace buries hapless French |publisher=Supersport |date=12 Junie 2010 |accessdate=24 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324000711/https://www.supersport.com/rugby/springboks/news/100612/Aplons_brace_buries_hapless_French |archive-date=24 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[2010-Drienasiesreeks]] het die Springbokke egter sleg gevaar, slegs een oorwinning aangeteken en in die derde plek op die wêreldranglys geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.supersport.com/rugby/springboks/news/100710/Boks_bullied_into_defeat |title=Boks bullied into defeat |publisher=[[SuperSport]] |accessdate=24 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324000700/https://www.supersport.com/rugby/springboks/news/100710/Boks_bullied_into_defeat |archive-date=24 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 6 November 2010 het die Springbokke die eer gehad om die eerste besoekende span in die nuwe [[Aviva-stadion]] in [[Dublin]] te wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/irish/8296992.stm |title=SA to play in Aviva rugby opener |publisher=[[BBC]] |date=8 Oktober 2009 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke het tydens die 2010-eindjaarrugbytoetsreeks gepoog om ná vyf dekades hul eerste Grand Slam te behaal. Hulle het wél daarin geslaag om Ierland, Wallis en Engeland te verslaan, maar hulle is op ’n verrassende manier deur Skotland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/Boks-trail-at-Murrayfield-20101120 |title=Boks' Grand Slam hopes end |publisher=[[Nuus24]] |date=20 November 2010 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2011-Drienasiesreeks]] het Peter de Villiers in voorbereiding op die komende [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland van sy spelers laat rus (waarvolgens hulle laaste geëindig het).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2011 |title=2011 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In teenstelling met die 2007-toernooi het hierdie taktiek dié keer egter misluk. Die Springbokke het hul groepwedstryde teen Wallis, Fidji, Namibië en Samoa gewen, maar hulle is met 9–11 in die naelskraapse kwarteindstryd deur die Wallabies uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke het onder hul nuwe afrigter [[Heyneke Meyer]] die 2012-seisoen met twee oorwinnings en een gelykop teen Engeland afgeskop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1029 |title=2012 England tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná die aansluiting van Argentinië by die Drienasiesreeks het dié toernooi [[die Rugbykampioenskap]] geword. Tydens die eerste [[2012-Rugbykampioenskapreeks|Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke slegs twee oorwinnings aangeteken en teen die nuweling uit Argentinië slegs gelykop gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2012 |title=2012 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2012 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Springbokke drie naelskraapse oorwinnings oor Ierland, Skotland en Wallis aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1038 |title=2012 South Africa tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Dié wenreeks is in Junie 2013 met oorwinnings oor Italië, Skotland en Samoa voortgesit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/130?Stagione=2013 |title=2013 Castle Beer Series |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2013-Rugbykampioenskapreeks]] was die Springbokke op die punt om dié toernooi te wen, maar hulle is in die beslissende laaste tuiswedstryd deur die All Blacks geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2013 |title=2013 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Daarteenoor was die [[2013 eindjaarrugbytoetsreeks]] meer suksesvol, nadat die Springbokke drie oorwinnings aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1058 |title=2013 South Africa tour to British Isles and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná oorwinnings oor Wallis en Skotland tydens die Junie 2014-toetswedstryde het die Springbokke blykbaar hul pad na sukses voortgesit, maar hulle is tydens die [[2014-Rugbykampioenskapreeks]] deur Australië en Nieu-Seeland verslaan, waardeur hulle die toernooi-oorwinning ten spyte van vier oorwinnings misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1074 |title=2014 Wales tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1073 |title=2014 Scotland tour to America and South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2014 |title=2014 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Hulle het dié jaar met nederlae teen Ierland en Wallis afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1083 |title=2014 South Africa tour to UK, Ireland and Italy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Daarna het die vleuel [[Schalk Burger]] Laureus se toekenning as “terugkoms van die jaar” gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2015 |title=Laureus World Sports Awards 2015 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2015 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In voorbereiding op die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland is die [[2015-Rugbykampioenskapreeks]] in ’n verkorte formaat beslis. Suid-Afrika het al drie sy wedstryde verloor en in die laaste plek geëindig. Gedurende die laaste wedstryd van die toernooi het die Springbokke ’n geskiedkundige nederlaag gely: Suid-Afrika is in Durban deur Argentinië met 25–37 verslaan; dit was die Poemas se eerste oorwinning oor die Springbokke ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/270873.html |title=Argentina shock Springboks for historic victory in Durban |publisher=ESPNscrum |date=8 Augustus 2015 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Vyf weke later het die Springbokke hierdie nederlaag blykbaar nog nie oorgekom nie, toe hulle in hul eerste groepwedstryd vir die eerste keer teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] te staan gekom het. Die buiteperde, wat voor die afskop van die wedstryd heeltemal laer geag is, het in [[Brighton]] een van die grootste verrassings in die rugbygeskiedenis behaal, nadat hulle die Springbokke met 34–32 verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34269878 |title=Rugby World Cup 2015: South Africa 32–34 Japan |publisher=[[BBC]] |date=19 September 2015 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/sport/sonst/rugby-wm-japan-schafft-sensation-gegen-suedafrika-a-1053809.html |title=Japan bejubelt Sensation |publisher=Der Spiegel |date=19 September 2015 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná oorwinnings oor Samoa, Skotland en die VSA het die Springbokke nogtans die eerste plek in Groep B behaal. Nadat hulle tydens die kwarteindstryd Wallis met 23–19 verslaan het, is hulle in die naelskraapse halfeindstryd deur die latere kampioen Nieu-Seeland met 20–18 uitgeskakel. Tydens die klein finale om die derde plek het die Springbokke aan die Poemas wraak geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> === Vanaf laagtepunt tot die vierde wêreldbekertitel === [[Lêer:Bokke Webb Ellis-beker toer JHB 20191107 145608.jpg|duimnael|Die Springbokke tydens hul toer deur Suid-Afrika in Johannesburg nadat hulle die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan gewen het]] [[Lêer:Adelaide Oval hosts Wallabies and Springboks Rugby Union 27 August 2022.jpg|duimnael|Australië teen Suid-Afrika tydens die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] in Adelaide]] [[Allister Coetzee]] het in 2016 by Heyneke Meyer as afrigter van die Springbokke oorgeneem. In Junie 2016 het die Springbokke die Iere vir drie toetswedstryde gehuisves (twee oorwinnings en een nederlaag).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1111 |title=2016 Ireland tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die daaropvolgende [[2016-Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke ná twee oorwinnings in ses wedstryde in die derde plek afgesluit. Tydens dié toernooi moes hulle hul eerste wegnederlaag teen Argentinië in [[Salta]] met 24–26<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/argentina-edge-out-south-africa-in-salta/ |title=Argentina edge out South Africa in Salta |publisher=[[Superrugby]] |date=28 Augustus 2016 |accessdate=14 September 2026}}</ref> en hul ergste tuisnederlaag teen die All Blacks in Durban met 15–57 verduur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/all-blacks-cruise-to-perfect-trc-clean-sweep/ |title=All Blacks Cruise to Perfect TRC Clean Sweep |publisher=[[Superrugby]] |date=8 Oktober 2016 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In die drie toetswedstryde aan die einde van die jaar is die Springbokke ook verslaan. Onder andere is hulle op 19 November vir die eerste keer ooit deur Italië verslaan, nadat hulle naelskraap in [[Florence]] met 18–20 verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/19/italy-beat-south-africa-first-time |title=Italy celebrate famous first win over sorry South Africa |publisher=[[The Guardian]] |date=9 November 2016 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ondanks sy swak wenrekord het die beheerliggaam agter Coetzee geskaar. Die vertroue in hom is aanvanklik vergoed, toe die Springbokke in Junie 2017 drie agtereenvolgende oorwinnings oor Frankryk en aan die begin van die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] twee oorwinnings oor Argentinië aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1137 |title=2017 France tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2017 |title=2017 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Gedurende die verdere toernooi het hulle egter nie meer oortuig nie: Hulle is op 16 September in [[North Shore City]] deur die All Blacks met 57–0 verslaan, die swakste telling vir die Springbokke in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/sep/16/new-zealand-south-africa-rugby-championship-all-blacks-irresistible-record-defeat-report |title=All Blacks irresistible in remarkable 57-0 drubbing of South Africa |publisher=[[The Guardian]] |date=16 September 2017 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In November dieselfde jaar is hulle deur die Iere met 38–3 weg verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/report?gameId=291261&league=289234 |title=Ireland humble the Springboks in one-sided affair in Dublin |publisher=ESPNscrum |date=11 November 2017 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Coetzee is met [[Rassie Erasmus]] vervang en Erasmus het die opdrag gekry om die Springbokke vanuit hul laagtepunt te neem. In Junie 2018 het hulle twee oorwinnings oor Engeland aangeteken en tydens die [[2018-Rugbykampioenskapreeks]] het hulle die tweede plek behaal; tydens dié toernooi het hulle slegs naelskraapse nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1426 |title=2018 England tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2018 |title=2018 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Aan die einde van die jaar was hul wenrekord geëwenaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1435 |title=2018 South Africa tour to British Isles and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die verkorte [[2019-Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke twee oorwinnings en een gelykop aangeteken, waardeur hulle dié toernooi vir die eerste keer gewen het; as die vorige toernooi, die Drienasiereeks, in ag geneem word, was dit hul eerste toernooi-oorwinning in tien jaar én ná die aansluiting van Argentinië in 2012.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/springboks-thrash-argentina-to-clinch-rugby-championship-crown/ |title=Springboks thrash Argentina to clinch Rugby Championship crown |publisher=[[Superrugby]] |date=11 Augustus 2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan was die Springbokke een van die gunstelinge om die toernooi te wen. Alhoewel hulle in die eerste groepwedstryd deur die All Blacks verslaan is, het hulle ná goeie oorwinnings oor Namibië, Italië en Kanada die uitklopfase gemaklik bereik. In die kwarteindstryd het hulle die gasheer Japan verslaan en in die halfeindstryd Wallis. Die eindstryd tussen Suid-Afrika en Engeland was ’n herontmoeting van die 2007-eindstryd, maar dié keer het die Springbokke met 32–12 ’n makliker sege aangeteken en hul derde wêreldbekertitel ingepalm. Hierdie sukses is uit verskeie redes noemenswaardig: Die Springbokke het die vorige rekord van die All Blacks geëwenaar, hulle is die eerste wêreldkampioen wat tydens die groepfase ’n nederlaag gely en [[Siya Kolisi]] is die eerste swart kaptein wat die Webb Ellis-beker omhoog gehou het; hy het vervolgens die nommer 6-trui aan president [[Cyril Ramaphosa]] oorhandig in herinnering aan Nelson Mandela wat dié trui tydens die Rugbywêreldbeker 1995 ná Suid-Afrika se oorwinning gedra het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2019/11/02/sport/south-africa-rugby-world-cup-final-spt-intl/index.html |title=Why South Africa's Rugby World Cup victory means so much more |publisher=[[CNN]] |author=Daniel Gallan |date=4 November 2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná die afloop van die Rugbywêreldbeker 2019 was die Springbokke eerste op Wêreldrugby se wêreldranglys.<ref name="ranglys" /> Die Bokke is aangewys as Wêreldrugby se “span van die jaar”, [[Rassie Erasmus]] as “afrigter van die jaar” en die slot [[Pieter-Steph du Toit]] as “speler van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/538564 |title=Du Toit and Scarratt named World Rugby Players of the Year 2019 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=3 November 2019 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Daarna het hulle Laureus se toekenning as “span van die jaar” gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2020/laureus-world-team-of-the-year/south-africa-men-s-rugby-team |title=South Africa Men's Rugby Union Team |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2020 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In Januarie 2020 het [[Jacques Nienaber]] Rassie Erasmus opgevolg, wat die Suid-Afrikaanse beheerliggaam se rugbydirekteur geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/1373337688034cb7c88be44561b42cd3 |title=Nienaber replaces Erasmus as coach of world champ Springboks |publisher=Associated Press |author=Gerald Imrayap |date=24 Januarie 2020 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke het vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] nie aan die [[2020-Drienasiesreeks]] deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2020 |title=2020 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Britse en Ierse Leeus se 2021-toer was vir Suid-Afrika die terugkeer na die internasionale speelprogram, hoewel van die wedstryde sonder toeskouers moes plaasvind. Die gasheer het dié reeks met 2–1 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/58130765 |title=South Africa 19–16 British and Irish Lions: Morne Steyn's late penalty wins series |publisher=[[BBC]] |author=Becky Grey |date=7 Augustus 2021 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die daaropvolgende [[2021-Rugbykampioenskapreeks]] het Suid-Afrika ná drie oorwinnings en nederlae elk slegs in die derde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/58689678 |title=Rugby Championship – New Zealand 19–17 South Africa: All Blacks seal title with late penalty |publisher=[[BBC]] |date=25 September 2021 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Suid-Afrika het [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks|die jaar]] met oorwinnings oor Wallis en Skotland afgesluit, maar ook ’n nederlaag teen Engeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/59361364 |title=England clinch dramatic 27–26 win over South Africa at Twickenham |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=20 November 2021 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Springbokke hul tuisreeks teen Wallis met 2–1 beklink, nadat die gaste vir die eerste keer in Suid-Afrika kon wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/62191313 |title=South Africa 30–14 Wales: Hosts end tourists' dream in Cape Town |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=16 Julie 2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die daaropvolgende [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] kon die All Blacks slegs met een bonuspunt meer as die Springbokke beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/trc-rd-6-pumas-make-springboks-work-hard-for-victory/ |title=Pumas Make Springboks Work Hard for Victory |publisher=[[Superrugby]] |date=25 September 2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks]] het Suid-Afrika teen Ierland en Frankryk verloor, terwyl hulle Italië en Engeland kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1875 |title=2022 South Africa tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die verkorte [[2023-Rugbykampioenskapreeks]] het hulle ná twee oorwinnings en nederlae elk die tweede plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66350321 |title=South Africa 22–21 Argentina: Springboks edge impressive Pumas by single point |publisher=[[BBC]] |date=29 Julie 2023 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In hul laaste opwarmingswedstryd voor die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het Suid-Afrika hul aartsvyand Nieu-Seeland op Twickenham met 35–7 hul ergste nederlaag in dié tyd toegedien.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |title=All Blacks suffer record defeat to Springboks at Twickenham – as it happened |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=25 Augustus 2023 |accessdate=26 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826032944/https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |archive-date=26 Augustus 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Vir die hooftoernooi is die Springbokke as verdedigende kampioen en vanweë hul goeie prestasies in die onlangse jare as een van die gunstelinge op die titel beskou. In die groepfase het Suid-Afrika maklike oorwinnings oor Skotland (met 18–3), Roemenië (met 76–0) en Tonga (met 49–18) aangeteken, terwyl hulle teen die medegunsteling Ierland naelskraap verloor het (met 8–13). In die kwarteindstryd het die Springbokke met die gasheer Frankryk nog ’n medegunsteling ontmoet en hulle kon ’n naelskraapse 29–28-oorwinning aanteken. In die halfeindstryd kon hulle ook Engeland naelskraap klop (met 16–15), waarmee hulle hul vierde eindstryd gehaal het. Hier het hulle die aartsvyand Nieu-Seeland ontmoet, waardeur een span vir die eerste keer ’n vierde wêreldbekertitel kon inpalm. In een van die nouste eindstryde in dié tyd het Suid-Afrika met 12–11 gewen, waartydens hulle vanweë ’n rooikaart vir ’n Nieu-Seelandse speler van die 27ste minuut af een speler meer op die veld gehad het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/888444/south-africa-rugby-world-cup-2023-review |title=South Africa: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 Oktober 2023 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Weens hul uitstekende prestasies is die Springbokke in 2024 as Laureus se “span van die jaar” en hul kaptein Siya Kolisi as “terugkoms van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2024 |title=Laureus World Sports Awards 2024 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2024 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Vroeg in 2024 het Rassie Erasmus weer oorgeneem as Springbokafrigter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/feb/06/rassie-erasmus-says-massive-honour-to-return-as-south-africa-head-coach-rugby-union |title=‘Massive honour’: Rassie Erasmus returns as South Africa head coach |publisher=[[The Guardian]] |date=6 Februarie 2024 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2024-Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke hul eerste titel in vyf jaar ingepalm, waaronder hul vierde agtereenvolgende oorwinning oor die All Blacks sedert 1949.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/ce81zgvqqmgo |title=What have we learned from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=29 September 2024 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Aan die einde van dieselfde jaar is [[Pieter-Steph du Toit]] vir ’n tweede keer as “speler van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/974759/world-rugby-awards-2024-winners |title=Ellie Kildunne, Pieter-Steph du Toit, Maddison Levi and Antoine Dupont named World Rugby Players of the Year |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=24 November 2024 |accessdate=24 November 2024}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] het Suid-Afrika die aartsvyand Nieu-Seeland nog ’n rekordnederlaag toegedien, dié keer met 43–10.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-south-africa-new-zealand-out-to-regain-freedom-cup-at-wellingtons-sky-stadium/JMY2764YCRGOPAEWVLIAZCRRMI |title=All Blacks v South Africa recap: Springboks hand All Blacks record defeat in Wellington |publisher=[[The New Zealand Herald]] |authors=Benjamin Plummer, Alex Powell, Christopher Reive |date=13 September 2025 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Daarna het die Springbokke ook vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis die titel verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/c2375g123zgo |title=What did we learn from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2025 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die in 2026 vir die eerste keer besliste „Rugby se Grootste Wedywering“-reeks van vier toetswedstryde teen die aartsvyand Nieu-Seeland het Suid-Afrika met 3–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/c8e3xk48wk9o |titel=Boks power & All Blacks of old – what did we learn from series? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=13 September 2026 |accessdate=14 September 2026}}</ref> == Springboktrui == [[Lêer:SAF-Rugby-jersey-2002.jpg|duimnael|links|’n Vorige Springboktrui (2002), deur Castle geborg]] [[Lêer:Paul Roos 1906.jpg|duimnael|’n Kleurafbeelding van Paul Roos, kaptein van die 1906-Springbokke]] [[Lêer:Springboks Emblem.jpeg|duimnael|links|Oorsig oor die vorige Springbok-embleme by die Springbokmuseum in Kaapstad]] Suid-Afrika speel in groen truie met ’n goue kraag, wit broeke en groen sokkies. Op die linker bors is die Suid-Afrikaanse Rugbyuniekenteken en op die regter bors die springbokkenteken geborduur. Die [[Japan]]nese maatskappy ASICS is tans die truiverskaffer vir al die Suid-Afrikaanse rugbyspanne,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.asics.com/za/en-za/blog/article/asics-signs-south-african-rugby-union |title=Asics signs South Africa Rugby Union |publisher=ASICS |date=1 Oktober 2013 |accessdate=14 September 2026}}</ref> nadat hulle ’n kontrak met SARU onderteken het wat tot minstens 2024 streek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iol.co.za/business-report/companies/asics-in-six-year-springbok-kit-deal-1569432 |title=Asics in six-year Springbok kit deal |publisher=Independent Online |date=28 Augustus 2013 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.asics.com/za/en-za/blog/article/asics-renews-contracts-with-springboks-and-wallabies |title=ASICS renews contracts with Springboks and Wallabies |publisher=Asics |date=24 Oktober 2018 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Suid-Afrika se hempborg is die plaaslike selfoonverskaffer [[MTN]]. Bykomende truiborge sluit in [[Eerste Nasionale Bank|ENB]] bo die nommers op die rug, Land Rover, FlySafair, en Suidelike Paleis wat om die agterste soom van die kortbroek roteer. Tydens die Britse Leeus se 1903-toer na Suid-Afrika is die groen trui vir die eerste keer deur ’n Suid-Afrikaanse span gedra. Nadat hulle die eerste twee toetswedstryde in wit truie gespeel het, het Suid-Afrika in hul laaste toetswedstryd op Nuweland vir die eerste keer in ’n groen trui uitgedraf, wat by die Old Diocesan-klub geleen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2016/09/08/great-history-green-gold-wallabies-springboks-jerseys/ |title=The great history of green and gold |publisher=Roar |author=Harry Jones |date=7 September 2016 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens hul eerste toer na die Britse Eilande in 1906–07 het Suid-Afrika in ’n groen trui met ’n wit kraag, blou broeke en blou sokkies gespeel; dié trui is by die Old Diocesan-klub geleen. Tydens die Suid-Afrikaanse toer na Ierland in 2006 het die Springbokke tydens hul toets teen Ierland in [[Dublin]] in ’n replika van die historiese trui uitgedraf om die eeufees van die eerste toer te herdenk.<ref name="stripvirish">{{en}} {{cite web |url=http://www.iol.co.za/index.php?click_id=18&art_id=vn20061105111240610C604962&set_id= |title=Boks to wear original strip against Irish |publisher=[[IOL]] |date=5 November 2006 |accessdate=21 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221035236/http://www.iol.co.za/index.php?click_id=18&art_id=vn20061105111240610C604962&set_id= |archive-date=21 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Toe die Australiese Wallabies in 1933 vir die eerste keer na Suid-Afrika getoer het, het die besoekers hemelblou truie gedra om verwarring te voorkom, omdat destyds albei spanne donkergroen truie gebruik het. Tydens die Australiese toer in 1953 het die Suid-Afrikaners tydens die toetswedstryde wit truie gedra. Tydens hul 1961-toer het die Wallabies in goue truie uitgedraf om verdere verwarring te vermy.<ref name="strip">{{en}} {{cite web |title=History of the ARU |url=http://rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru,183.html |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=19 Augustus 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060819163106/http://rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru%2C183.html |archive-date=19 Augustus 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2017 het die Springbokke in Argentinië in ’n rooi wegtrui gespeel, dit was deel van ’n Asics-program tydens die seisoen waarin die Springbokke en [[Blitsbokke]] truie in al die kleure van die [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse vlag]] gedra het — die XV-span het in groen, wit en rooi truie gespeel, terwyl die sewesspan goud, blou en swart gedra het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iol.co.za/sport/opinion/fans-seeing-red-but-not-everything-is-pure-about-springboks-10918098 |title=Fans seeing red, but not everything is pure about Springboks |publisher=Independent Online |author=Darryn Pollock |date=26 Augustus 2007 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Geel/goud en groen is die nasionale sportkleure van Suid-Afrika en word ook op die landsvlag gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0018-229X2011000100003 |title=Flagging the "new" South Africa, 1910–2010 |publisher=SciELO |accessdate=26 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326151411/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0018-229X2011000100003&script=sci_arttext |archive-date=26 Maart 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die bynaam van die Springbokke het sy oorsprong ook in die 1906–07-toer na die Britse Eilande. Die [[springbok]] is deur die destydse kaptein [[Paul Roos]] as simbool gekies om te verhoed dat die Britse pers op sy beurt ’n simbool aan die Suid-Afrikaners toeken. Die kenteken was nie vir die wit span alleenlik nie – die springbok is in 1939 deur die eerste gekleurde span en in 1950 deur die eerste swart gebruik.<ref name="SymbolOfUnity">{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/symbol-of-unity-the-springbok-vs-the-protea-770538.html?r=RSS |title=Symbol of unity: the Springbok vs the Protea |publisher=The Independent |author=Ian Evans |date=16 Januarie 2008 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ná die einde van [[apartheid]] in 1992 is ’n krans van die [[koningsprotea]] by die kenteken bygevoeg. Nadat die ANC die verkiesings in 1994 gewen het, is die spannaam, anders as by die [[Proteas|Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan]], nie in Proteas verander nie, deels te danke aan die destydse president [[Nelson Mandela]] se ingryping.<ref name="SymbolOfUnity" /><ref name="StrainsShow">{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2007/oct/21/southafrica.rugbyleague |title=Strains show as nation cheers on the Boks |publisher=[[The Guardian]] |author=Ruaridh Nicoll |date=21 Oktober 2007 |accessdate=14 September 2026}}</ref> In Desember 2008 het die SARU besluit om die Springboktrui te herontwerp en die protea na die linkerkant van die Springbokke se trui te skuif, soos op ander truie van Suid-Afrikaanse nasionale spanne, en die springbok na die regterkant van die trui.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sarugby.net/component/supersportcontent/6777?view=news |title=Springbok badge to move to right |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=1 Desember 2008 |accessdate=10 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210012823/http://www.sarugby.net/component/supersportcontent/6777?view=news |archive-date=10 Desember 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die nuwe trui is tydens die Britse en Ierse Leeus se 2009-toer na Suid-Afrika gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sarugby.net/component/supersportcontent/6803?view=news |title=New Springbok jersey to be launched in time for British & Irish Lions tour |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=21 Januarie 2009 |accessdate=20 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120215631/http://www.sarugby.net/component/supersportcontent/6803?view=news |archive-date=20 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die span se gelukbringer is ’n springbok en dra die bynaam “Bokkie”. == Truiverskaffers en -borge == [[Lêer:After Wikimania 2018, Cape Town (P1060095).jpg|duimnael|Springboktrui (2018) in Kaapstad met MTN as hoofborg]] Sedert Suid-Afrika se hertoelating by internasionale sportbyeenkomste in 1992 het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- | 1992–1996 | Cotton Traders | [[Suid-Afrikaanse Brouerye|Lion Lager]] |- | 1996–1999 | rowspan=2| [[Nike (maatskappy)|Nike]] | ''Geen truiborg'' |- | 2000–2003 | rowspan=3|[[Castle Lager]] |- | 2004 midjaarrugbytoetsreeks | ''Geen truiverskaffer'' |- | [[2004-Drienasiesreeks]] | rowspan=3| [[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |- | Desember 2004–2010 | [[SASOL]] |- | 2011–2013 | rowspan=2|[[Barclays Afrika Groep|Absa]] |- | 2014–2015 | rowspan="3" | [[Asics]] |- | 2016 midjaarrugbytoetsreeks | Blue Label Telecoms |- | 2017–2023 | rowspan="3" | [[MTN]] |- | 2023–2025 | [[Nike (maatskappy)|Nike]] |- | sedert 2025 | [[Eerste Nasionale Bank|ENB]] |} == Tuisstadions == [[Lêer:South-africa rugby wc 1995.png|duimnael|links|Stadions in Suid-Afrika tydens die Rugbywêreldbeker 1995]] {{Location map+ |Suid-Afrika |caption=Kaart van Suid-Afrika se huidige tuisstadions |places= {{Location map~ |Suid-Afrika |label={{nowrap|[[Loftus Versfeld]]}} |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-25 |lat_min=-45 |lat_sec=-12 |lon_deg=28 |lon_min=13 |lon_sec=22 }} {{Location map~ |Suid-Afrika |label=[[Nuwelandstadion|Nuweland]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-33 |lat_min=-58 |lat_sec=-14 |lon_deg=18 |lon_min=28 |lon_sec=6 }} {{Location map~ |Suid-Afrika |label={{nowrap|[[Kings Park-stadion|Kings Park]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-29 |lat_min=-49 |lat_sec=-30 |lon_deg=31 |lon_min=1 |lon_sec=47 }} {{Location map~ |Suid-Afrika |label={{nowrap|[[Vrystaatstadion]]}} |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-29 |lat_min=-7 |lat_sec=-2 |lon_deg=26 |lon_min=12 |lon_sec=32 }} {{Location map~ |Suid-Afrika |label={{nowrap|[[Nelson Mandelabaaistadion|Nelson Mandelabaai]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-33 |lat_min=-56 |lat_sec=-16 |lon_deg=25 |lon_min=35 |lon_sec=56 }} {{Location map~ |Suid-Afrika |label=[[Ellispark-stadion|Ellispark]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-26 |lat_min=-11 |lat_sec=-51 |lon_deg=28 |lon_min=3 |lon_sec=39 }} }} Net soos ander vername rugbylande soos Argentinië, Australië, Frankryk en Nieu-Seeland beskik Suid-Afrika oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Springbokke span vir hul toetswedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Suid-Afrika in. [[Ellispark-stadion|Ellispark]] in [[Johannesburg]] met sowat 60&nbsp;000 sitplekke was die hoofstadion gedurende die [[Rugbywêreldbeker 1995]],<ref name="EllisHistory">{{en}} {{cite web| url=http://www.ellispark.co.za/Content.aspx?Page=24&Menu=24 |title=The History of Ellis Park |publisher=ellispark.co.za |accessdate=16 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070316143833/http://www.ellispark.co.za/Content.aspx?Page=24&Menu=24 |archive-date=16 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> waar die Springbokke die All Blacks in die eindstryd verslaan het. Ander gereelde stadions vir toetswedstryde sluit in [[Pretoria]] se [[Loftus Versfeld]], [[Nuwelandstadion|Nuweland]] in [[Kaapstad]], [[Kings Park-stadion|Kings Park]] in [[Durban]], [[Vrystaatstadion]] in [[Bloemfontein]] en [[Nelson Mandelabaaistadion]] in [[Gqeberha|Port Elizabeth]].<ref name="PickAndGo">{{en}} {{cite web |url=http://www.lassen.co.nz/pickandgo.php |publisher=lassen.co.nz |title=Pick and go: Test match results database |accessdate=14 September 2026}}</ref> Die Springbokke het op 21 Augustus 2010 hul eerste toetswedstryd op [[ENB-stadion|Sokkerstad]] gespeel, ’n [[2010-Drienasiesreeks|Drienasieswedstryd]] teen Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sport24.co.za/Rugby/NZ-SA-to-meet-in-Soweto-20100702 |publisher=Nuus24 |title=NZ, SA to meet in Soweto |date=2 Julie 2010 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Ander stadions wat al vir toetswedstryde gebruik is, sluit in [[Buffalo City-stadion]] in [[Oos-Londen]], die [[Royal Bafokeng-stadion]] net buite [[Rustenburg]], [[Mbombela-stadion]] in [[Nelspruit]] en die [[Pumastadion]] in [[Witbank]]. Tydens die Rugbywêreldbeker 1995 is ook die [[Boet Erasmus-stadion]] in Port Elizabeth, die [[Olympia-park]] in Rustenburg en die [[Danie Craven-stadion]] in [[Stellenbosch]] vir wedstryde gebruik. Oorspronklik is ook wedstryde in [[Brakpan]], [[Germiston]], [[Pietermaritzburg]], [[Potchefstroom]] en [[Witbank]] beplan, maar dié wedstryde is na ander plekke verskuif. Suid-Afrika se eerste toetswedstryd is in 1891 op Port Elizabeth se [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] gespeel.<ref name="GeorgePark">{{en}} {{cite web |url=http://stgeorgespark.nmmu.ac.za/ |title=St George's Park History |publisher=stgeorgespark.nmmu.ac.za |author1=Ivor Markman |author2=Debbie Derry |accessdate=5 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505035139/http://stgeorgespark.nmmu.ac.za/ |archive-date=5 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ellispark is in 1928 opgerig en het in 1955 ’n rekordskare van 100&nbsp;000 toeskouers tydens die wedstryd tussen Suid-Afrika en die Britse en Ierse Leeus gehuisves.<ref name="EllisHistory" /> Die Springbokke het glo ’n goeie vertoning teen besoekende spanne wanneer hulle op die [[Hoëveld]] speel.<ref name="Lions2009">{{en}} {{cite web |url=http://www.news24.com/News24/Sport/Rugby/0,,2-9-838_2224190,00.html |title=Lions tour itinerary leaked |publisher=[[Nuus24]] |date=22 November 2007 |accessdate=14 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122155356/http://www.news24.com/News24/Sport/Rugby/0%2C%2C2-9-838_2224190%2C00.html |archive-date=22 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Wedstryde op Ellispark, Loftus Versfeld of Vodacompark laat vervolgens fisiese probleme opduik,<ref name="AltitudeEllis">{{en}} {{cite web |url=http://sport.iafrica.com/rugby/news/464846.htm |title=Altitude, Madiba spook Aus |publisher=sport.iafrica.com |date=25 Julie 2005 |accessdate=13 Februarie 2008}} {{dooie skakel}}</ref><ref name="AltitudeLoftus">{{en}} {{cite web |url=http://www.scrum.com/3305_16827.php |publisher=scrum.com |title=It's all in the mind games |date=27 Julie 2001 |accessdate=14 Februarie 2008}} {{dooie skakel}}</ref> en beïnvloed ’n wedstryd op ’n aantal ander maniere, soos die bal wat verder rol indien hy geskop word.<ref name="altitude">{{en}} {{cite web |url=http://www.world.rugby.com.au/aru_shared/news/imported_-_old_site/2002_august/wallabies_focus_on_upsetting_springboks_14472,6467.html |title=Wallabies Focus on Upsetting Springboks |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=23 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070323022150/http://www.world.rugby.com.au/aru_shared/news/imported_-_old_site/2002_august/wallabies_focus_on_upsetting_springboks_14472%2C6467.html |archive-date=23 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deskundiges is nie eens nie of besoekende spanne se tradisioneel swak vertonings direk verband hou met die hoogte bo seespieël en ’n fisiese uitdaging as gevolg daarvan of dit eerder ’n saak van hul gemoedstoestand is.<ref name="AltitudeLoftus" /> == Toetswedstryde == [[Lêer:South Africa IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Suid-Afrika se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Die Springbokke het teen byna elke teenstander ’n positiewe wenrekord; slegs teen die Nieu-Seelandse All Blacks is hul wenrekord negatief. Suid-Afrika het 374 van sy 583 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 64,15%.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=5;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – South Africa |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> Daarmee is die Springbokke een van die mees suksesvolle nasionale rugbyspanne. Hul hoogste oorwinning het die Springbokke op 11 Juli 2005 met 134–3 teen Uruguay aangeteken,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=difference;team=5;template=results;type=team;view=match |title=Points difference (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> hul ergste nederlaag was op 16 September 2017 met 0–57 teen Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=difference;orderbyad=reverse;team=5;template=results;type=team;view=match |title=Points difference (reverse) |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> Suid-Afrika se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026): {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 41 || 36 || 4 || 1 || 87,80 |- | {{AUSru}} || 97 || 53 || 41 || 3 || 54,64 |- | {{geenvlag|[[Britse Barbarians|Barbarians]]}} || 8 || 3 || 4 || 1 || 37,50 |- | {{BILru}} || 49 || 25 || 18 || 6 || 51,02 |- | {{ENGru}} || 48 || 30 || 16 || 2 || 62,50 |- | {{FIJru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 47 || 29 || 12 || 6 || 61,70 |- | {{GEOru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 31 || 20 || 10 || 1 || 64,52 |- | {{ITAru}} || 19 || 18 || 1 || 0 || 94,74 |- | {{JPNru}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{CANru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLru}} || 114 || 46 || 64 || 4 || 40,35 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOru}} || 31 || 26 || 5 || 0 || 83,87 |- | {{ESPru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | [[Lêer:Flag sudamerica xv 1980.jpg|24px|raam]] [[Suid-Amerikaanse Jaguares]] || 8 || 7 || 1 || 0 || 87,50 |- | {{TGAru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{URUru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 45 || 37 || 7 || 1 || 82,22 |- | {{geenvlag|Wêreld XV}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- class="sortbottom" ! Algeheel || 583 || 374 || 184 || 25 || 64,15 |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur [[Nieu-Seeland Rugby]] nieerkende wedstryde teen die Nieu-Seelandse Kavaliers is nie in die lys ingesluit nie. Wedstryde teen die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Nieu-Suid-Walliese Waratahs]] (1920–1928) word deur die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] ook nie as sulks erken nie. == Wedywering met ander nasionale spanne == === Noordelike Halfrond === Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Suid-Afrika ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Net só het Suid-Afrika tydens twee van sy eindstrydverskynings teen Engeland te staan gekom (in 2007 en 2019), wat hulle albei kon wen. Sedert 2007 ding Suid-Afrika en Wallis mee om die [[Prins William-beker]] (genoem na [[William, Prins van Wallis|prins William]]).<ref name="Part Two">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Nieu-Seeland === [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-1.jpg|duimnael|Die All Blacks se 1981-toetswedstryd teen die Springbokke in Auckland moes agter doringdraad plaasvind en is deur betogings begelei]] Sedert die eerste ontmoeting in 1921 op Nieu-Seelandse bodem handhaaf die Springbokke en die All Blacks, wat albei as die beste nasionale rugbyspanne wêreldwyd beskou word, ’n intensiewe wedywering. Reeds destyds is albei spanne as die bestes beskou, wat deur die gelykopuitslag van die eerste toetsreeks bevestig is. Die tweede toetsreeks tydens die teenbesoek van 1928 in Suid-Afrika het ook in ’n gelykopuitslag geëindig. In 1937 het die Springbokke daarin geslaag om in Nieu-Seeland ’n toetsreeks teen die All Blacks te wen. In 1949 het die Springbokke die tuisreeks teen die All Blacks met ’n negatiewe rekord vir die Nieu-Seelanders, wat vandag nog bestaan, gewen. In 1956 het die All Blacks egter die tuisreeks teen die Springbokke gewen. In 1960 was die Springbokke weer tydens die tuisreeks teen die All Blacks suksesvol; dié toer word egter vir politieke rusies as vir sportiewe suksesse onthou. Daarna is die wedersydse toetsreekse veral deur die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid en die gepaardgaande twis oor die All Blacks se Māorispelers gekenmerk. Tot in die 1980’s is onderlinge toere onderneem, maar hulle het veral politieke weerstand van anti-apartheidsaktiviste ontlok en is vervolgens deur proteste van ander lande begelei. Die Nieu-Seelandse regering se vashou aan die 1976-toer na Suid-Afrika en die Internasionale Olimpiese Komitee se weiering (rugby was destyds nie ’n Olimpiese sportsoort nie) om Nieu-Seeland ná proteste deur Afrikalande van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] te skors het tot die boikot van dié Olimpiese Spele deur 30 oorwegend Afrikalande gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/olympics-summer/african-nations-boycott-costly-montreal-games-1.770807 |title=African nations boycott costly Montreal Games |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=7 Augustus 2009 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Eers ná die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika het die onderlinge wedywering genormaliseer. Tot vandag toe het die Springbokke slegs teen die All Blacks ’n negatiewe wenrekord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.investec.com/en_za/sponsorships/rugby/all-blacks-vs-springboks-the-greatest-sports-rivalry.html |title=Springboks vs the All Blacks – The Great Rivalry |publisher=Investec |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |title=A Rivalry in Numbers: All Blacks vs South Africa |publisher=All Blacks |date=23 Julie 2019 |accessdate=4 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004192056/https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |archive-date=4 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wedywering sluit intussen ook die rugbywêreldbekertoernooie in, aangesien beide die All Blacks en die Springbokke die enigste nasionale rugbyspanne was wat die Webb Ellis-beker al drie keer omhoog kon hou. In 2023 het die Springbokke die eerste span geword wat die toernooi vir ’n vierde keer kon wen (gedurende altesaam tien rugbywêreldbekertoernooie). Albei spanne het tot dusver tydens ses rugbywêreldbekertoernooie ontmoet, waarvan die All Blacks en die Springbokke drie wedstryde elk kon wen. Die Springbokke se belangrikste oorwinnings was die 1995-eindstryd, toe hulle met 15–12 in ekstra tyd gewen het, en die 2023-eindstryd, wat hulle met 12–11 kon wen. Sedert 1996 ontmoet albei spanne tydens die jaarlikse Drienasiesreeks, sedert 2012 die Rugbykampioenskap. Tydens die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] moes die Springbokke hul (tot dusver) ergste nederlaag verduur: 0–57 teen die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/rampant-all-blacks-blow-springboks-away/ |title=Rampant All Blacks blow Springboks away |publisher=Super Rugby |date=17 Augustus 2017 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke op hul beurt die All Blacks hul ergste nederlaag in dié tyd toegedien: 10–43. As gevolg van die Springbokke se geskiedenis as ’n suiwer “wit” span het baie Suid-Afrikaners, wat destyds onder die rassistiese diskriminasie gely het, die All Blacks pleks van die Springbokke ondersteun, ook oor generasies heen. Dit het sy oorsprong in apartheid, toe anti-apartheidsaktiviste by elke geleentheid die teenstander van die Springbokke as ’n soort weerstand teen apartheid en sy simbole ondersteun het. Ná die einde van apartheid is hierdie gedrag deur ander Suid-Afrikaners egter as “onpatrioties” en “verraad” bestempel. Sedert die oorwinnings van ’n span toenemend saamgestel uit “swart”, “wit” en “bruin” spelers (sedert die Rugbywêreldbeker 1995), asook herstrukturering in die bestuurspan kon al hoe meer Suid-Afrikaners van alle etniese agtergronde hulself met die nasionale rugbyspan identifiseer, en om hierdie rede het die ondersteuning vir die All Blacks of ander spanne gekwyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/cape-crusaders-why-some-south-africans-still-support-the-kiwis-not-the-springboks-87207 |title=Cape Crusaders: why some South Africans (still) support the Kiwis, not the Springboks |publisher=The Conversation |accessdate=14 September 2026}}</ref> == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Rugby World Cup Trophy.JPG|duimnael|upright|Suid-Afrika het in 1995, 2007, 2019 en 2023 die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou]] Alhoewel die Springbokke as gevolg van apartheid die eerste twee wêreldbekertoernooie misgeloop het, het hulle die Webb Ellis-beker, die trofee waarom tydens die vierjaarlikse rugbywêreldbekertoernooi meegeding word, reeds vier keer verower: tydens die derde toernooi tuis in 1995, 2007 in Frankryk en 2019 in Japan. Daarmee het die Springbokke die tweede span geword wat dié toernooi drie keer gewen het. In 1999 en in 2015 is hulle in die halfeindstryd uitgeskakel, maar het die daaropvolgende klein finale om die derde plek gewen. In 2003 en in 2011 is hulle reeds in die kwarteindstryd uitgeskakel, tot dusver hul swakste uitslag tydens ’n wêreldbekertoernooi. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Geen deelname |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Geen deelname |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || '''Kampioen''' |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Kwarteindrondte |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || '''Kampioen''' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Kwarteindrondte |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Derde plek |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || '''Kampioen''' |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || '''Kampioen''' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Drienasies/Rugbykampioenskap === Suid-Afrika se enigste jaarlikse toernooi is die Rugbykampioenskap (voorheen die Drienasies), waar hulle teen drie ander lande van die Suidelike Halfrond speel: Australië en Nieu-Seeland sedert 1996; Argentinië het in 2012 by dié toernooi aangesluit. Suid-Afrika het die toernooi tot dusver ses keer gewen: in [[1998-Drienasiesreeks|1998]], [[2004-Drienasiesreeks|2004]], [[2005-Drienasiesreeks|2005]], [[2019-Rugbykampioenskapreeks|2019]], [[2024-Rugbykampioenskapreeks|2024]] en [[2025-Rugbykampioenskapreeks|2025]]. As deel van die Rugbykampioenskap ding die Springbokke sedert 2000 met die Wallabies om die [[Mandela Uitdaagplaat]] en sedert 2004 met die All Blacks om die [[Vryheidsbeker]] mee.<ref name="Part Two" /> {{Drie-Nasiesrekord}} {{Die Rugbykampioenskap-rekord}} <small>Punte word soos volg toegeken: 4 punte vir ’n oorwinning, 2 punte vir ’n gelykopuitslag, 0 punte vir ’n nederlaag (saam met moontlike bonuspunte), 1 bonuspunt vir ten minste drie drieë meer as die teenstander, 1 bonuspunt vir ’n nederlaag met minder as sewe punte.</small> === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het die Springbokke maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Suid-Afrika getoer. Die Springbokke het al vier keer ’n Grand Slam behaal, d.w.s. ’n oorwinning oor die vier Tuisnasies Engeland, Ierland, Skotland en Wallis tydens dieselfde toer (die Grand Slam-toere was in 1912/13, 1931/32, 1951/52 en 1960/61). Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Suid-Afrika en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die Springbokke na Europa. As deel daarvan ding die Springbokke sedert 2007 met Wallis om die Prins William-beker (genoem na [[William, Prins van Wallis|prins William]]) mee.<ref name="Part Two" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.principalitystadium.wales/2008/02/08/prince-william-cup-to-go-on-display/ |title=Prince William Cup to go on display |publisher=[[Millennium-stadion]] |date=8 Februarie 2008 |accessdate=5 September 2023}}</ref> Sedert 2021 ding die Springbokke met die Britse en Ierse Leeus mee om die Lions Series-trofee wat aan die wenner van elke vierjaarlikse Leeus-reeks oorhandig word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionsrugby.com/en/news/lions-and-springboks-to-play-for-new-tour-trophy-created-by-thomas-lyte |title=Lions and Springboks to play for new Tour trophy created by Thomas Lyte |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |date=4 Mei 2021 |accessdate=14 September 2026}}</ref> == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Springbokspan gevorm tydens die 2026-„Rugby se Grootste Wedywering“-reeks:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://springboks.rugby/news-features/articles/2026/7/22/erasmus-takes-strategic-approach-to-the-next-leg-of-international-season |title=Erasmus takes strategic approach to the next leg of international season |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=22 Julie 2026 |accessdate=14 September 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toets-<br/>wedstryde |- | [[Herschel Jantjies]] || [[Skrumskakel]] || [[Aviron Bayonnais|Bayonnais]] || align=center | {{0}}25 |- | [[Cobus Reinach]] || Skrumskakel || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0}}55 |- | [[Morné van den Berg]] || Skrumskakel || [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]] || align=center | {{0|00}}8 |- | [[Grant Williams]] || Skrumskakel || [[Kobelco Kobe Steelers]] || align=center | {{0}}31 |- | [[Sacha Feinberg-Mngomezulu]] || [[Losskakel]] || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0}}22 |- | [[Manie Libbok]] || Losskakel || [[Kintetsu Liners]] || align=center | {{0}}32 |- | [[Vusi Moyo]] || Losskakel || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | {{0|00}}1 |- | [[Handré Pollard]] || Losskakel || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0}}87 |- | [[Damian de Allende]] || [[Senter]] || [[Saitama Wild Knights]] || align=center | 101 |- | [[André Esterhuizen]] || Senter || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | {{0}}33 |- | [[Jesse Kriel]] || Senter || [[Yokohama Canon Eagles]] || align=center | {{0}}92 |- | [[Kurt-Lee Arendse]] || [[Vleuel]] || [[Sagamihara DynaBoars]] || align=center | {{0}}34 |- | [[Ethan Hooker]] || Vleuel || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | {{0}}11 |- | [[Cheslin Kolbe]] || Vleuel || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0}}51 |- | [[Canan Moodie]] || Vleuel || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0}}25 |- | [[Edwill van der Merwe]] || Vleuel || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | {{0|00}}7 |- | [[Aphelele Fassi]] || [[Heelagter]] || [[Toshiba Brave Lupus Tokyo|Toshiba Brave Lupus]] || align=center | {{0}}18 |- | [[Quan Horn]] || Heelagter || [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]] || align=center | {{0|00}}2 |- | [[Damian Willemse]] || Heelagter || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0}}54 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toets-<br/>wedstryde |- | [[Deon Fourie]] || [[Haker]] || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0}}14 |- | [[Johan Grobbelaar]] || Haker || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0}}10 |- | [[Malcolm Marx]] || Haker || [[Kubota Spears]] || align=center | {{0}}91 |- | [[Jan-Hendrik Wessels]] || Haker || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0}}14 |- | [[Thomas du Toit]] || [[Stut]] || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | {{0}}35 |- | [[Wilco Louw]] || Stut || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0}}33 |- | [[Ox Nché]] || Stut || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | {{0}}50 |- | [[Zachary Porthen]] || Stut || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0|00}}7 |- | [[Carlü Sadie]] || Stut || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || align=center | {{0|00}}1 |- | [[Gerhard Steenekamp]] || Stut || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0}}21 |- | [[Boan Venter]] || Stut || [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]] || align=center | {{0}}10 |- | [[Lood de Jager]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Saitama Wild Knights|Wild Knights]] || align=center | {{0}}75 |- | [[Eben Etzebeth]] || Slot || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | 144 |- | [[Franco Mostert]] || Slot || [[Mie Honda Heat|Honda Heat]] || align=center | {{0}}84 |- | [[Ruan Nortjé]] || Slot || [[Kubota Spears]] || align=center | {{0}}22 |- | [[Paul de Villiers]] || [[Losvoorspeler]] || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0|00}}4 |- | [[Ben-Jason Dixon]] || Losvoorspeler || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | {{0}}11 |- | [[Pieter-Steph du Toit]] || Losvoorspeler || [[Toyota Verblitz]] || align=center | 100 |- | [[Cameron Hanekom]] || Losvoorspeler || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0|00}}4 |- | [[Siya Kolisi]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] || align=center | 105 |- | [[Elrigh Louw]] || Losvoorspeler || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0}}15 |- | [[Vincent Tshituka]] || Losvoorspeler || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || align=center | {{0|00}}2 |- | [[Marco van Staden]] || Losvoorspeler || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0}}37 |- | [[Cobus Wiese]] || Losvoorspeler || [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] || align=center | {{0|00}}6 |- | [[Jasper Wiese]] || Losvoorspeler || [[Urayasu D-Rocks]] || align=center | {{0}}47 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:FairyHeatlie.jpg|duimnael|upright|Barry Heatlie]] [[Lêer:Rugby Naas Botha.jpg|duimnael|upright|Naas Botha (1987)]] [[Lêer:Capt.jpg|duimnael|upright|John Smit (2008)]] 14 voormalige Suid-Afrikaanse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=14 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Naas Botha]] || [[Losskakel]] || 2015 |- | [[Danie Craven]] || [[Skrumskakel]] || 2007 |- | [[Morné du Plessis]] || [[Agsteman]] || 2015 |- | [[Frik du Preez]] || [[Slot (rugby)|Slot]], [[Losvoorspeler]] || 2009 |- | [[Os du Randt]] || [[Stut]] || 2019 |- | [[Danie Gerber]] || [[Senter]] || 2015 |- | [[Bryan Habana]] || [[Vleuel]], [[Senter]] || 2023 |- | [[Barry Heatlie]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2009 |- | [[Hennie Muller]] || [[Agsteman]] || 2015 |- | [[Bennie Osler]] || [[Losskakel]] || 2009 |- | [[Francois Pienaar]] || [[Losvoorspeler]] || 2011 |- | [[John Smit]] || [[Haker]], [[Stut]] || 2009 |- | [[Joel Stransky]] || [[Losskakel]] || 2026 |- | [[Joost van der Westhuizen]] || [[Skrumskakel]] || 2015 |} Daarbenewens is die twee wêreldkampioenafrigters [[Kitch Christie]] en [[Jake White]] asook oudpresident [[Nelson Mandela]] (vir sy invloed op die sport) ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/706549 |title=Nelson Mandela – World Rugby – Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=14 September 2026}}</ref> 25 spelers is tweeledige wêreldkampioene: Os du Randt (in 1995 en in 2007), [[François Steyn]] (in 2007 en in 2019), asook [[Damian de Allende]], [[Lukhanyo Am]], [[Faf de Klerk]], [[Pieter-Steph du Toit]], [[Eben Etzebeth]], [[Steven Kitshoff]], [[Vincent Koch]], [[Cheslin Kolbe]], [[Siya Kolisi]], [[Jesse Kriel]], [[Willie le Roux]], [[Frans Malherbe]], [[Makazole Mapimpi]], [[Malcolm Marx]], [[Bongi Mbonambi]], [[Franco Mostert]], [[Trevor Nyakane]], [[Handré Pollard]], [[Cobus Reinach]], [[Kwagga Smith]], [[RG Snyman]], [[Duane Vermeulen]] en [[Damian Willemse]] (almal in 2019 en 2023). [[Wêreldrugby]] het vier Springbokke as speler van die jaar benoem: [[Schalk Burger]] (in 2004), [[Bryan Habana]] (in 2007), [[Pieter-Steph du Toit]] (in 2019 en 2024) en [[Malcolm Marx]] (in 2025).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=14 September 2026}}</ref> === Spelerkeuring === Rugby was oor dekades heen ’n amateursport, waarvolgens die spelers hul geld met ’n beroep moes verdien en slegs van hul prestasies finansieel kon baat as hulle by rugby-league-spanne aangesluit het, waardeur hulle nie meer in aanmerking vir rugby union gekom het nie. Hierdie situasie het in 1995 verander, toe rugby union ’n professionele sport geword het. Vervolgens het baie Suid-Afrikaanse spelers kontrakte met Europese spanne onderteken, aangesien hulle in die Europese ligas hoër salarisse verdien het as tuis. ’n Aantal bekende Springbokke het in die buiteland gespeel, waaronder [[Naas Botha]] (Italië), [[Francois Pienaar]] (Engeland), [[Percy Montgomery]] (Wallis en Frankryk), [[Stefan Terblanche]] (Wallis), [[Butch James]] (Engeland), [[Victor Matfield]] (Frankryk) en [[John Smit]] (Frankryk). Die beheerliggaam het oor jare heen sulke spelers nie vir die nasionale span benoem nie. Dienooreenkomstig het die afrigter Jake White in 2004 verras, toe hy twee spelers wat buite Suid-Afrika gespeel het, vir die nasionale span benoem het: Percy Montgomery en [[Jaco van der Westhuyzen]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mg.co.za/article/2004-05-17-shock-selections-in-whites-springbok-squad/ |title=Shock selections in White's Springbok squad |publisher=[[Mail & Guardian]] |author=Andrew Hollely |date=17 Mei 2004 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Te midde van voortdurende vertrek na Europa en ook na Japan, bestaan die risiko van permanente uitvloei aan talentvolle spelers, veral omdat, volgens Wêreldrugby se reëls, ’n ononderbroke verblyf van vyf jaar in die buiteland voldoende is om in aanmerking te kom vir ’n ander land se nasionale span (tot einde 2020 was dit drie jaar).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/39868065 |title=World Rugby raises international eligibility period from three to five years |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2017 |accessdate=14 September 2026}}</ref> Sedert 1 Julie 2017 laat die Suid-Afrikaanse Rugbyunie spelers wat by ’n buitelandse klub aangesluit het, slegs toe om vir die Springbokke gekies te word indien hulle al meer as 30 toetswedstryde vir die Bokke gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/springboks-to-tighten-selection-rules |title=Springboks to tighten selection rules |publisher=Special Broadcasting Service |date=4 Maart 2017 |accessdate=14 September 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Victor Matfield.jpg|duimnael|upright|Victor Matfield (2006)]] [[Lêer:Habana, Bryan (Canon).jpg|duimnael|upright|Bryan Habana (2006)]] [[Lêer:Morné Steyn.jpg|duimnael|upright|Morné Steyn (2010)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Suid-Afrika se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen September 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=5;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toets-<br/>wedstryde |- | {{0}}1 || [[Eben Etzebeth]] * || 2012–2026 || 146 |- | {{0}}2 || [[Victor Matfield]] || 2001–2015 || 127 |- | {{0}}3 || [[Bryan Habana]] || 2004–2016 || 124 |- | {{0}}4 || [[Tendai Mtawarira]] || 2008–2019 || 117 |- | {{0}}5 || [[John Smit]] || 2000–2011 || 111 |- | {{0}}6 || [[Jean de Villiers]] || 2002–2015 || 109 |- | {{0}}7 || [[Siya Kolisi]] * || 2013–2026 || 107 |- | {{0}}8 || [[Damian de Allende]] * || 2014–2026 || 103 |- | rowspan="2"| {{0}}9 || [[Percy Montgomery]] || 1997–2008 || rowspan="2"| 102 |- | [[Pieter-Steph du Toit]] * || 2013–2026 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=5;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toets-<br/>wedstryde |- | {{0}}1 || [[John Smit]] || 2003–2011 || 83 |- | {{0}}2 || [[Siya Kolisi]] * || 2018–2026 || 69 |- | {{0}}3 || [[Jean de Villiers]] || 2012–2015 || 37 |- | {{0}}4 || [[Gary Teichmann]] || 1995–1999 || 36 |- | {{0}}5 || [[Francois Pienaar]] || 1993–1996 || 29 |- | {{0}}6 || [[Victor Matfield]] || 2007–2015 || 27 |- | {{0}}7 || [[Dawie de Villiers]] || 1965–1970 || 22 |- | {{0}}8 || [[Corné Krige]] || 1999–2003 || 18 |- | {{0}}9 || [[André Vos]] || 1999–2001 || 16 |- | 10 || [[Morné du Plessis]] || 1975–1980 || 15 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=5;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Percy Montgomery]] || 1997–2008 || 893 |- | {{0}}2 || [[Handré Pollard]] * || 2014–2026 || 837 |- | {{0}}3 || [[Morné Steyn]] || 2009–2021 || 742 |- | {{0}}4 || [[Bryan Habana]] || 2004–2016 || 335 |- | {{0}}5 || [[Elton Jantjies]] || 2012–2022 || 331 |- | {{0}}6 || [[Naas Botha]] || 1980–1992 || 312 |- | {{0}}7 || [[Joel Stransky]] || 1993–1996 || 240 |- | {{0}}8 || [[Braam van Straaten]] || 1999–2001 || 221 |- | {{0}}9 || [[Sacha Feinberg-Mngomezulu]] * || 2024–2026 || 191 |- | 10 || [[Joost van der Westhuizen]] || 1993–2003 || 190 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=5;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=14 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Bryan Habana]] || 2004–2016 || 67 |- | {{0}}2 || [[Joost van der Westhuizen]] || 1993–2003 || 38 |- | {{0}}3 || [[Makazole Mapimpi]] || 2018–2025 || 33 |- | {{0}}4 || [[Jaque Fourie]] || 2003–2013 || 32 |- | {{0}}5 || [[Malcolm Marx]] * || 2016–2026 || 28 |- | rowspan="2"| {{0}}6 || [[Jean de Villiers]] || 2012–2015 || rowspan="2"| 27 |- | [[Kurt-Lee Arendse]] * || 2022–2026 |- | {{0}}8 || [[Breyton Paulse]] || 1999–2007 || 26 |- | rowspan="2"| {{0}}9 || [[Percy Montgomery]] || 1997–2008 || rowspan="2"| 25 |- | [[Jesse Kriel]] * || 2015–2026 |} |} == Afrigters == {{Hoofartikel|Springbokafrigters}} [[Lêer:Danie Craven 1956b.jpg|duimnael|upright|Danie Craven (1956)]] [[Lêer:Man of the moment Jake White.jpg|duimnael|upright|Jake White wys die William Webb Ellis-beker wat deur die Springbokspan as wenner van die Wêreldbekertoernooi van 2007 omhoog gehou is]] [[Lêer:Peter de Villiers.jpg|duimnael|upright|Peter de Villiers (2011)]] Aangesien die definisie en rol van afrigters tot die besoek van die All Blacks in 1949 baie uiteenlopend was, bevat die volgende tabel slegs afrigters wat sedertdien benoem is. Sedert die begin af was al die Springbokke se afrigters Suid-Afrikaners. {| class="wikitable" ! Naam !! Tydperk !! % Gewen |- | [[Danie Craven]] || 1949–1956 || 74 |- | [[Basil Kenyon]] || 1958 || 0 |- | [[Hennie Muller]] || 1960–1961, 1963, 1965 || 44 |- | [[Boy Louw]] || 1960–1961, 1965 || 67 |- | [[Izak van Heerden (rugbyafrigter)|Izak van Heerden]] || 1962 || 75 |- | [[Felix du Plessis]] || 1964 || 100 |- | [[Ian Kirkpatrick]] || 1967, 1974 || 60 |- | [[Avril Malan]] || 1969–1970 || 50 |- | [[Johan Claassen]] || 1964, 1970–1974 || 50 |- | [[Nelie Smith]] || 1980–1981 || 80 |- | [[Cecil Moss]] || 1982–1989 || 83 |- | [[John Williams (rugbyafrigter)|John Williams]] || 1992 || 20 |- | [[Ian McIntosh]] || 1993–1994 || 33 |- | [[Kitch Christie]] || 1994–1996 || 100 |- | [[André Markgraaff]] || 1996 || 61 |- | [[Carel du Plessis]] || 1997 || 37 |- | [[Nick Mallett]] || 1997–2000 || 71 |- | [[Harry Viljoen]] || 2000–2002 || 53 |- | [[Rudolf Straeuli]] || 2002–2003 || 52 |- | [[Jake White]] || 2004–2007 || 67 |- | [[Peter de Villiers]] || 2008–2011 || 62 |- | [[Heyneke Meyer]] || 2012–2015 || 67 |- | [[Allister Coetzee]] || 2016–2018 || 47 |- | [[Rassie Erasmus]] || 2018–2019 || 63 |- | [[Jacques Nienaber]] || 2020–2023 || 69 |- | [[Rassie Erasmus]] || sedert 2024 || 77 |} == Toekennings == Die Italiaanse sporttydskrif ''Gazzetta dello Sport'' het die Springbokke in 2007 as “wêreldspan van die jaar” aangewys. Die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, het die Springbokke vier keer as “span van die jaar” benoem (in 2004, 2007, 2009 en 2019). Die Springbokke het ook twee keer die Laureus Wêreldsporttoekennings as “span van die jaar” ontvang (in 2008 en 2020).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2008 |title=Laureus World Sports Awards 2008 |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2008 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2020 |title=Laureus World Sports Awards 2020 |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2020 |accessdate=14 September 2026}}</ref> == Kulturele invloed == === Rolprente === Die Springbokke speel ’n sentrale rol in die Amerikaanse 2009-rolprent ''Invictus''. Die rolprent, wat op die boek ''Playing the Enemy'' van John Carlin gebaseer is, beskryf hoe die destydse Suid-Afrikaanse president Nelson Mandela die rugbywêreldbekertoernooi gebruik het om die Suid-Afrikaanse samelewing, wat kort tevore nog weens apartheid erg verdeeld was, met hulp van die Springbokke oor die politiesgemotiveerde verdeling heen verenig het. Die regie is behartig deur [[Clint Eastwood]], die hoofrolle is [[Morgan Freeman]] as Nelson Mandela en [[Matt Damon]] as spankaptein [[Francois Pienaar]]. Die Suid-Afrikaanse 2016-rolprent ''[[Modder en Bloed]]'' handel oor die benadering van rugby in die krygsgevangenekamp op die Britse eiland [[Sint Helena]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. Die Suid-Afrikaanse musikant en akteur [[Bok van Blerk]] speel die rol as Boerebevelvoerder [[Gideon Scheepers]]. Die protagonis Willem Morkel is op die rugbyspeler Sommie Morkel gebaseer, wat in 1906 in vier wedstryde vir die Springbokke uitgedraf het. Die Australiese 2019-rolprent ''Die Wonderwerk van Brighton'' handel oor die verrassende Japannese oorwinning oor Suid-Afrika tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] se groepfase in die Engelse stad [[Brighton]]. === Liedjies === Sedert hul sukses tydens die Rugbywêreldbeker in 1995 word die Springbokke deur die tradisionele volkslied ''[[Shosholoza]]'' begelei. Onder meer [[Ladysmith Black Mambazo]] en die Soweto Gospelkoor het die liedjie ter ondersteuning van die Springbokke opgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby15.co.za/learn-the-lyrics-of-shosholoza-the-south-african-rugby-fan-songs/ |title=Learn the Lyrics of "Shosholoza" the South African Rugby Fan Songs |publisher=rugby15.co.za |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/ndlovu-youth-choir-shosholoza/ |title=Watch: The Ndlovu Youth Choir performs ‘Shosholoza’ for the Springboks &#91;video&#93; |publisher=The South African (intekening benodig)|author=Roux, Erene |date=15 Oktober 2019 |accessdate=15 September 2026}}</ref> [[Leon Schuster]] se ''Hier kom die Bokke'' is nog ’n gewilde liedjie wat ter ondersteuning van die Springbokke gesing word. Dit het ook tydens die Rugbywêreldbeker 1995 gewild geword en begeester die Springbokke sedertdien.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sapeople.com/fab-south-african-stuff/watch-leon-schusters-special-message-for-the-springboks-hey-bokke/ |title=WATCH Leon Schuster’s Hey Bokke! Sing-Along Rugby Anthem for the Springboks |publisher=SA People News |author=Baxter, Jenni |date=22 September 2019 |accessdate=15 September 2026}}</ref> [[Siya Kolisi]] het as Springbokkaptein saam met [[Makazole Mapimpi]] en [[Lukhanyo Am]] die ritueel begin, om voor elke wedstryd in hul [[Xhosa]]-moedertaal ’n ''Gwijo'' op te sê. ’n Gwijo is ’n tradisionele a capella-sangstyl in die [[Xhosas|Xhosakultuur]] in ’n vraag-en-antwoord-formaat wat emosies en motivering sal oordra.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.jeremydetolly.com/blog/ep39 |title=Gwijo: Healing Anthems for South Africa |publisher=Jeremy de Tolly |date=30 November 2020 |accessdate=15 September 2026}}</ref> Dié idee is deur ondersteuners oorgeneem en sodoende is die Springbokke tydens beide die 2019- en 2023-rugbywêreldbekertoernooie musikaal deur ’n Gwijo-span aangemoedig en ondersteun.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.citizen.co.za/entertainment/bok-supporters-the-gwijo-squad-finally-arrive-in-france-after-years-of-saving/ |title=Bok supporters, the Gwijo Squad, finally arrive in France after years of saving |publisher=[[The Citizen]] |author=Tiwane, Bonginkosi |date=13 Oktober 2023 |accessdate=14 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/sport/rugby/rugby-world-cup-2023/what-is-siya-singing-in-tunnel-before-game-19-october-2023-breaking/ |title=WHAT is Siya singing in the TUNNEL before a game? |publisher=The South African |author=Leathern, Ray |date=19 Oktober 2023 |accessdate=15 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sowetanlive.co.za/sport/rugby/2023-09-08-gwijo-squad-to-hype-up-boks-as-world-cup-defence-begins/ |title=Gwijo Squad to hype up Boks as World Cup defence begins |publisher=[[Sowetan]] |author=Mbele, Thulani |date=8 September 2023 |accessdate=15 September 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Proteas]] * [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] * [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |year=2000 |location=[[Auckland]], Nieu-Seeland |isbn=0-14-029577-1}} * {{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga – Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=Harper Collins Publishers |year=2005 |isbn=1-86950-566-2}} * {{en}} {{cite book |author=John Nauright |title=Sport, Cultures, and Identities in South Africa |publisher=Continuum International Publishing Group |year=1997 |isbn=0-7185-0072-5}} * {{en}} {{cite book |author=A.C. Parker |title=The Springboks, 1891–1970 |publisher=Cassell & Company Ltd. |year=1970 |location=Londen |isbn=0-304-93591-3}} * {{en}} {{cite book |author=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |publisher=University of Wales Press |year=1980 |location=Cardiff |isbn=0-7083-0766-3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Africa national rugby union team|Springbokke}} * {{en}} [http://www.sarugby.co.za/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://springboksupporter.co.za/ Amptelike webwerf van die Springbokke se aanhangersklub] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722055656/https://springboksupporter.co.za/ |date=22 Julie 2020}} * {{en}} [http://www.genslin.us/bokke Springbokke se Rugbyheldesaal] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/south-africa Suid-Afrika by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/south-africa Suid-Afrika op Planet Rugby] {{Navbox |name = Springbokke |state = collapsed |title = Springbokspanne gehaal |list1 = {{Springbokke (1995 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (1999 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (2003 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (2007 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (2008)}} {{Springbokke (2009)}} {{Springbokke (2010)}} {{Springbokke (2011 Rugbywêreldbekergroep)}} {{Springbokke (2012)}} {{Springbokke (2013)}} {{Springbokke (2014)}} {{Springbokke (2015 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (2015)}} {{Springbokke (2016)}} {{Springbokke (2017)}} {{Springbokke (2018)}} {{Springbokke (2019)}} {{Springbokke (2019 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (2023 Rugbywêreldbeker)}} }} {{Nasionale rugbyspanne}} {{Die Rugbykampioenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyspanne]] l53q5g84sv1g34c44bdn9disvr78g8z 0 25751 2973997 2958893 2026-09-29T18:00:34Z SpesBona 2720 Verwysings vir toere en toernooie bygevoeg 2973997 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Walliese nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Walliese nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Wallis | beeld = Kenteken van die Walliese nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) | bynaam = Rooi Drake | embleem = [[Prins van Wallis]] se vere | kaptein = [[Dewi Lake]] | afrigter = {{vlagikoon|Wallis}} [[Steve Tandy]] <small>(sedert 2025)</small> | stadion = [[Millennium-stadion]], [[Cardiff]] | kapasiteit = 73&nbsp;931 | patroon_la1 = _redwhitecuffpiping | patroon_b1 = _redquarters14 | patroon_ra1 = _redwhitecuffpiping | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _redtop | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = ed1c24 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = FF0000 | kouse1 = ffffff | patroon_la2 = _redwhitecuffpiping | patroon_b2 = _blackcollar | patroon_ra2 = _redwhitecuffpiping | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _whitetop | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Alun Wyn Jones]] (158)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=4;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Neil Jenkins]] (1&nbsp;049)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=4;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Shane Williams]] (58)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=4;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | eerste = {{ENGru}} 8–0 {{WALru-r}}<br />(Blackheath, [[Engeland]]; 19 Februarie 1881) | grootwen = {{WALru}} 98–0 {{JPNru-r}}<br />([[Cardiff]], [[Wallis]]; 26 November 2004) | grootverloor = {{RSAru}} 96–13 {{WALru-r}}<br />([[Pretoria]], [[Suid-Afrika]]; 27 Junie 1998) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Derde plek in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] | url = | unieurl = www.wru.co.uk }} Die '''Walliese nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''Wales national rugby union team''; [[Wallies]]: ''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Wallis]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Wallis deur die [[Walliese Rugbyunie]] (''Welsh Rugby Union'', WRU) geadministreer. Wallis neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]]. Wallis is ook een van die lande wat deel uitmaak van die [[Britse en Ierse Leeus]] – spelers wat vir Wallis mag speel mag dus ook gekies word vir die Leeus. Wallis se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Sedert die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het Wallis aan elke toernooi deelgeneem en sy beste uitslag tydens die eerste 1987-toernooi behaal, toe die span die klein finale om die derde plek teen die [[Wallabies]] gewen het. Wallis het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] as nominale gasheer opgetree, maar ook tydens die toernooie in [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] is wedstryde in Wallis aangebied. Wallis het sy eerste internasionale rugbywedstryd in 1881 teen Engeland gespeel. Sedert die voorganger van die Vyf- en Sesnasies-toernooi, die Tuisnasies, in 1883 ’n aanvang geneem het, het die span reeds 28 toernooie gewen, en nog elf ander kere die titel gedeel. Sedert Italië in 2000 by die kompetisie aangesluit het om die Sesnasies te vorm, het Wallis vyf titels verower, die laaste in 2021. Die beheerliggaam [[Wêreldrugby]] beskou Wallis as ’n vlak-een rugbyland. Veral Walliese spelers van die 1970’s word as van die beste in die geskiedenis van die spel beskou. Alhoewel verskeie swak vertonings in die laat 1980’s en 1990’s die span se reputasie baie skade toegedien het, het ’n herstel in die 2000’s en Sesnasies-titels saam met [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slams]] in 2005, 2008, 2012 en 2019 daartoe bygedra om die situasie om te keer. As gevolg van die sukses het Wallis die eerste Europese span ooit geword om ’n Grand Slam met meer weg- as tuiswedstryde te verower. Walliese spelers dra tradisioneel skarlakenrooi truie, wit broeke en rooi sokkies. Die span se tuisstadion is [[Millennium-stadion|Millennium]] in [[Cardiff]] waar hulle vir die eerste keer in 1999 gespeel het. 18 voormalige Walliese rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Wallis is tans (Maart 2026) efde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis is een van min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Nieu-Seeland]], [[Samoa]] en [[Tonga]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teivovo.com/history/index.html |title=Rugby History in Fiji |publisher=Teivovo |accessdate=14 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/ |archive-date=14 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Walliese Rugbyunie}} [[Lêer:WalesRugbyRegions.png|duimnael|Walliese rugbystreke]] Die beheerliggaam vir rugby in Wallis is die Walliese Rugbyunie (''Welsh Rugby Union'', WRU) wat in 1881 gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/14148.php |title=WRU: History of the Welsh Rugby Union: A Brief History |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=2009 |accessdate=14 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814113115/http://www.wru.co.uk/14148.php |archive-date=14 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1886 het die WRU saam met die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) en die [[Skotse Rugbyunie]] (SRU) die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het die WRU in 1999 by die vastelandse beheerliggaam FIRA-AER (nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die WRU hou toesig oor die vier professionele rugbyspanne [[Cardiff Blues]], [[Scarlets]], [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] en [[Ospreys]] wat aan die professionele Liga [[Verenigde Rugbykampioenskap]] deelneem, saam met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Suid-Afrika. Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Skotland die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugbyuitdagingsbeker beslis. Benede die Verenigde Rugbykampioenskap word die Walliese Premierafdeling beslis, waaraan twaalf Walliese spanne deelneem. Naas die amptelike nasionale span roep die WRU ook ander keurspanne byeen. Die ''Wales A'' is die tweede nasionale span van Wallis, hulle het egter sedert 2000 in geen wedstryd meer te staan gekom nie. Net soos ander rugbylande beskik Wallis oor ’n o/20-nasionale span wat aan die o/20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/wales-u20/#latest |title=Wales U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=16 Maart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030220411/https://www.sixnationsrugby.com/team/wales-u20/#latest |archive-date=30 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20 |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Wallis beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Walliese nasionale rugbyspan dien. Dit word as ’n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering van rugby in Wallis === [[Lêer:Wales1881.jpg|duimnael|Die Walliese 1881-span voor hul eerste internasionale wedstryd teen Engeland]] ’n Aan rugby en [[sokker]] ver verwante spel, ''Cnapan'' genoem, is sedert eeue in die grafskappe Carmarthenshire, Ceredigion en Pembrokeshire beoefen.<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Tony Collins, John Martin, Wray Vamplew |title=Cnapan |work=Encyclopedia of traditional British rural sports |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=2005 |isbn=0-415-35224-X |pages=66–67 |url=https://books.google.ch/books?id=NWu6sLJn7-kC&pg=PA66&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Rugby het in 1850 in Wallis posgevat, toe die [[dominee]] Rowland Williams die adjunkskoolhoof van St David’s-Kollege, Lampeter, geword en die sport, soos hy dit van gegradueerdes by die Rugby-skool leer ken het, daar bekend gemaak het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Owen Sheers |date=2013 |title=Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby |publisher=Faber & Faber |url=https://books.google.com/books?id=5c2n07a6JxcC&pg=PA1984#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0-571-29731-3 |pages=1984}}</ref> Vanaf hoërskole en universiteite het die rugbyspel gedurende die 1870’s veral in die [[nywerheid]]s- en [[mynbou]]stede van Suid-Wallis versprei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/11 11]–12}}</ref> Die in 1875 gestigte Suid-Walliese Voetbalklub (''South Wales Football Club'', SWFC) het probeer om ’n algemene stel reëls vas te lê en die sport te versprei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/14 14]}}</ref> In 1878 het die Suid-Walliese Voetbalunie (''South Wales Football Union'', SWFU) gevolg, wat van plan was om uit spelers van verskeie klubs ’n keurspan saam te stel. Die SWFU het daarin geslaag om verskeie wedstryde teen Engelse spanne te reël, maar dit was swak bestuur en die keuring is as ongemotiveerd beskou. Richard Mullock, die sekretaris van die Newport Athletic Club, het besluit om op sy eie en sonder afspraak met die SWFU ’n toetswedstryd teen [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] te reël.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/34 34]–40}}</ref> Die eerste Walliese toetswedstryd is op 19 Februarie 1881 in Blackheath naby [[Londen]] gespeel. Aangevoer deur die spankaptein [[James Bevan]] het hulle met sewe doele, een skepdoel en ses drieë teenoor nul (82–0 sou die huidige telling gewees het) verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="WalesHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/809_14148.php |title=A Brief History of the Welsh Rugby Union |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927174122/http://www.wru.co.uk/eng/thewru/history/index.php |archive-date=27 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Alhoewel die eerste Walliese nasionale rugbyspan volgens die geografiese verspreiding van die verteenwoordigende klubs taamlik gebalanseerd was, het dit blykbaar nie oor ’n hoë vaardigheidsvlak beskik nie. Die span het veral uit gegradueerdes van die universiteite [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] en [[Universiteit van Oxford|Oxford]] bestaan, en die plaaslike pers het die keuring ná die swak nederlaag skerp gekritiseer.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/41 41]}}</ref> Drie weke later is op 12 Maart 1881 in die Castle Hotel in Neath die Walliese Voetbalunie (''Wales Football Union''; sedert 1934 die [[Walliese Rugbyunie]], ''Welsh Rugby Union'', WRU) gestig, en die SWFU het homself ontbind.<ref name="WalesHistory" /> In 1882 het Wallis vir die eerste keer teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] te staan gekom en ook dié wedstryd verloor. Van 1883 af het die beheerliggame van die vier Britse Tuisnasies die jaarlikse Tuisnasies-toernooi – nou bekend as die [[Sesnasies-toernooi]] – vir die eerste keer beslis. Tydens die eerste toernooi het Wallis ook geen oorwinning aangeteken nie, onder andere tydens die eerste toetswedstryd teen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]].<ref name="6NHistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/en/championship/history.php |title=History |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601150855/https://www.sixnationsrugby.com/en/championship/history.php |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="SNHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/6nations.htm#1999 |title=6 Nations History |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1884 het hulle vir die eerste keer teen Ierland geseëvier, in 1888 is Skotland vir die eerste keer verslaan en in 1890 Engeland.<ref name="SNHistory" /> In 1886 het die Walliese beheerliggaam saam met sy Ierse en Skotse eweknieë die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory" /> === Eerste “goue tydperk” === [[Lêer:1895 Wales team cropped.jpg|duimnael|links|Die Walliese 1895-span voor hul wedstryd teen Engeland tydens die Tuisnasies-toernooi]] [[Lêer:Wales Rugby1905.jpg|duimnael|Wallis se 1905-span wat die ''Original''-[[All Blacks]] geklop het]] [[Lêer:Wales versus New Zealand scrum 1905 - cropped.jpg|duimnael|’n Skrum tydens Wallis se oorwinning oor die ''Original''-All Blacks in 1905]] [[Lêer:Wales france rugby 1908.jpg|duimnael|Die eerste wedstryd tussen Wallis en Frankryk in Cardiff in 1908]] Teen die 1890’s het die [[Walliesers]] die “vier vleuels”-formasie bedink – met sewe agterspelers en agt voorspelers pleks van die destyds algemene ses agterspelers en nege voorspelers – dit het die sport gerevolusioneer en is uiteindelik deur al die nasionale en klubspanne oorgeneem.<ref name="SNHistory" /> Met dié innovasie het Wallis die Tuisnasies-toernooi in 1893 vir die eerste keer gewen en hulle het ook met ’n Driekroon (''Triple Crown'') weggestap.<ref name="SNHistory" /> Die eerste superster van die Walliese rugby was [[Arthur Gould]], wat die nasionale span 18 keer as kaptein aangevoer het – ’n rekord, wat eers in 1994 deur [[Ieuan Evans]] verbeter is. Gould was ook die rede, hoekom Wallis in 1897 deur die ander Tuisnasies geboikot is. Hy het ’n finansiële vergoeding aanvaar wat as ’n oortreding van amateurisme beskou is. Eers met sy aftrede is die nasionale span die volgende jaar weer vir die toernooi toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |author=Huw Richards |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15338572/arthur-gould-welsh-rugby-first-superstar |title=Arthur Gould: Welsh rugby's first superstar |publisher=ESPNscrum |date=22 Oktober 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die volgende Walliese toernooi-oorwinning het in 1900 gevolg, weer met ’n Driekroon, wat die eerste “goue tydperk” van Walliese rugby ingelui het wat tot in 1913 sou strek.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |publisher=Journal of Sport History |edition=18 |series=3 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |pages=343 |accessdate=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912144841/http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |archive-date=12 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dié tydperk het hulle slegs sewe wedstryde verloor en was tuis onoorwonne. Hulle het in 1902 en 1905 nog twee Driekrone gewen, en in 1901, 1903 en 1904 as naaswenners geëindig.<ref name="SNHistory" /><ref name="6Nresults">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/six-nations-2014/rugby/page/87742.html |title=Six Nations Championship: Past Winners |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220122750/http://en.espn.co.uk/six-nations-2014/rugby/page/87742.html |archive-date=20 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Toe Wallis op 16 Desember 1905 teen die [[All Blacks]] op [[Cardiff Arms Park]] gespeel het, het hulle sedert 1899 nie een tuiswedstryd verloor nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 |pages=177–178}}</ref> Dié Nieu-Seelandse span – bekend as die ''Original All Blacks'' – was die eerste span van die [[Suidelike Halfrond]] wat [[Europa]] besoek het.<ref>{{en}} {{cite book |author=G. T. Vincent |year=1998 |title=Practical Imperialism: The Anglo‐Welsh Rugby Tour of New Zealand, 1908 |publisher=The International Journal of the History of Sport |edition=15 |series=1 |pages=124 |doi=10.1080/09523369808714015}}</ref> Hulle was op daardie stadium tydens hul toer ook onoorwonne, nadat hulle reeds Engeland, Ierland en Skotland verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/20 |title=1905/06 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis was die 28ste wedstryd op Nieu-Seeland se toer, en op daardie stadium het die besoekers 801 punte aangeteken en slegs 22 afgestaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/46 46]}}</ref> Voor die wedstryd het die Nieu-Seelandse span ’n [[haka]] (’n [[Maori|Māori]]-oorlogsdans) opgevoer; die 47&nbsp;000-gehoor het met die Walliese [[volkslied]] – ''Hen Wlad Fy Nhadau'' (“Land van my vaders”) geantwoord – dit was die eerste keer wat ’n volkslied voor ’n sportwedstryd gesing is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=150 |title=The 1905/06 'Originals' |publisher=rugbymuseum.co.nz |accessdate=10 September 2012 |archive-url=https://archive.today/20120910224223/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=150 |archive-date=10 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Walliese [[vleuel]] Teddy Morgan het ’n drie gedruk en Wallis het toe met 3–0 voorgeloop. Nieu-Seeland se Bob Deans was toe van mening dat hy ook ’n drie gedruk het. Hy is oor die doellyn gesleep, voordat die skeidsregter by die toneel verskyn het. Die skeidsregter het aan Wallis ’n skrum toegeken en die telling het onveranderd gebly; Wallis het met 3–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/48 48]–49}}</ref> Dié nederlaag was die enigste in Nieu-Seeland se 35 wedstryde op die toer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 |pages=198}}</ref> In 1906 het Wallis die Tuisnasies-titel met Ierland gedeel.<ref name="SNHistory" /> Op 1 Desember dieselfde jaar het hulle vir die eerste keer teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] te staan gekom. Voor die afskop is Wallis as gunsteling beskou,<ref>{{en}} {{cite book |author=David Parry-Jones |title=Prince Gwyn, Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby |year=1999 |publisher=seren |location=Bridgend |isbn=978-1-85411-262-0 |pages=180}}</ref> maar Suid-Afrika het Wallis met sy voorspelers oorheers en dié wedstryd met 11–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5388786.stm |title=Mighty Boks: South African rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=28 September 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZFL19070112.2.24.2 |title=Rugby Football |date=12 Januarie 1907 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee jaar later, op 12 Desember 1908, het Wallis vir die eerste keer teen die besoekende [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] gespeel en met 9–6 gewen.<ref name="BBCWalesAus">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4206152.stm |title=Wallaby wonders: Aussie rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=22 September 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1909 het Wallis ook die Tuisnasies-toernooi gewen. Van 1910 af het Frankryk aan die toernooi deelgeneem, wat toe die Vyfnasies-toernooi geword het. In 1911 het Wallis vir die eerste keer ’n amptelike Grand Slam ingepalm, nadat hulle al hul wedstryde teen die ander deelnemers – insluitende Frankryk – gedurende dieselfde toernooi gewen het.<ref name="SNHistory" /> Wallis het ook in 1908 en 1909 Frankryk geklop, maar aangesien Frankryk eers in 1910 by die toernooi aangesluit het, word dié jare nie as Grand Slam-jare erken nie.<ref name="SNHistory" /> Dit sou sowat 40 jaar neem voordat Wallis weer ’n Grand Slam sou kon behaal.<ref name="SNHistory" /> Engeland se oorwinning oor Wallis in 1913 was Wallis se eerste tuisnederlaag teen een van die Vyfnasies-spanne sedert 1899 en hul eerste tuisnederlaag teen Engeland sedert 1895.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/198 198]}}</ref> Die [[Eerste Wêreldoorlog|Groot Oorlog]] het in 1914 uitgebreek en al die rugby is tydens dié oorlog opgeskort. Die enigste uitsondering was ’n nieamptelike wedstryd teen die [[Britse Barbarians]] in April 1915.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2003/05/wales-v-barbarians-classics-1915/ |title=Wales V Barbarians Classics – 1915 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=26 Mei 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Krisis en herstel === [[Lêer:Ireland-v-Wales-1920.jpg|duimnael|links|1920-illustrasie van ’n wedstryd tussen Ierland en Wallis]] [[Lêer:France versus Wales in rugby union 1922 - cropped.jpg|duimnael|Wallis teen Frankryk tydens die 1922-Vyfnasies-toernooi]] [[Lêer:Starting-An-Attack-.jpg|duimnael|Skets van ’n wedstryd tussen Engeland en Wallis op Twickenham in 1931]] In die jare ná die Eerste Wêreldoorlog het die Walliese rugby ’n agteruitgang beleef. As gevolg van ’n ineenstorting in navraag vir [[steenkool]] is die land deur ’n swaar resessie geteister wat veral Suid-Wallis se mynboustreke geraak het. Die Walliese internasionale tellings in die 1920’s het die toestand van die ekonomie blykbaar weerspieël: van hul 42 wedstryde het Wallis slegs 17 gewen, met drie gelykopuitslae.<ref name="Smith204">{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/204 204]}}</ref> ’n Halfmiljoen mense het Wallis tydens die [[Groot Depressie]] op soek na werk verlaat, wat die finansiële situasie van baie klubs dramaties vererger het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/123 123]}}</ref> Baie Walliese nasionale rugbyspelers het rugby unie verlaat en na die professionele spel [[rugby league]] oorgeskakel. Daarbenewens het sokker al hoe gewilder geword, wat voorheen veral in Noord-Wallis gespeel is en nou ook na die rugbygebiede van Suid-Wallis begin versprei het.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/224 224]–225}}</ref> Tussen 1923 en 1928 het Wallis slegs sewe oorwinnings aangeteken – waaronder vyf teen Frankryk. Selfs Frankryk het daarin geslaag om Wallis in daardie dekade te verslaan en in 1928 hul eerste oorwinning oor Wallis aangeteken. Hulle is in 1924 en 1927 ook maklik deur beide Nieu-Seeland en Australië geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/126 126]}}</ref> Wallis se keuringsbeleid het die omwentelinge in die middel van die 1920’s weerspieël. In 1924 is 35 verskeie spelers vir Wallis se vier wedstryde gekies, met ’n ander kaptein vir elke wedstryd; slegs die agterspeler Edward Watkins en die voorspeler Charlie Pugh het gedurende al vier wedstryde uitgedraf.<ref name="Smith204" /> Tydens die krisis is die grondslag vir die geleidelike herstel gelê, nadat die in 1923 gestigte ''Welsh Secondary Schools Rugby Union'' die sport aan sekondêre skole begin bevorder het. Oor die jare heen het dié skole ’n nuwe generasie spelers opgelewer. Wallis het sodoende die stelsel van Engeland en Skotland oorgeneem, waarvolgens talente vanaf hul jeug tot hul volwassenheid begelei is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/240 240]–244}}</ref> Aan die begin van die 1930’s het die Walliese rugby ’n opswaai begin toon, alhoewel die land nog onder die uitwerkinge van die groot depressie gely het en baie klubs gesukkel het om te oorleef.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=268}}</ref> Die WRU het wél daarin geslaag om rugby se gewildheid in Noord-Wallis te laat groei, maar hulle was in finansiële opsig nie goed gevestig nie en die enigste van die vier Tuisnasies wat nie oor sy eie stadion beskik het nie: Die Cardiff Arms Park moes gepag word en [[St Helen’s Rugby- en Krieketveld|St Helen’s]] in [[Swansea]] is net geleen.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=168}}</ref> Ten spyte van die moeilike omstandighede het Wallis in 1931 sy eerste kampioenskap in nege jaar gewen. In dié jaar het Wallis vir die eerste keer sedert die Eerste Wêreldoorlog dieselfde span vir twee agtereenvolgende wedstryde opgeroep, toe hulle teen Engeland en Skotland te staan gekom het.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=262}}</ref> In 1932 het Wallis sy volgende toernooititel ingepalm, wat des te meer noemenswaardig is, aangesien Frankryk (destyds die duidelik swakste span) uit die toernooi geskop is en vir die volgende jare weer die Tuisnasies-toernooi beslis is. In 1933 het Wallis, onder hul kaptein Watcyn Thomas, Engeland vir die eerste keer op [[Twickenham-stadion|Twickenham]] geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/135 135]}}</ref> In 1935 het Wallis die toerende Nieu-Seelandse All Blacks met 13–12 verslaan en Haydn Tanner het in sy eerste toets gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |author=Huw Richards |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/14404845/when-wales-beat-all-blacks-1935 |title=When Wales beat the All Blacks: 'Three kicks. Three lucky bounces. Three tries' |publisher=ESPNscrum |date=21 Desember 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog twee toernooititels het in 1936 en 1939 gevolg. Alhoewel die Vyfnasies-toernooi tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] opgeskort is, het Wallis in 1940 ’n Rooikruisliefdadigheidswedstryd teen Engeland in Cardiff gespeel, maar met 9–18 verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/46 46]}}</ref> === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Jack Kyle - Ireland v Wales 1951 (3614583170).jpg|duimnael|Die wedstryd tussen Ierland teen Wallis tydens die Sesnasies 1951]] [[Lêer:Wales v Arg Squad Photo - Middle Row 2nd from Left.jpg|duimnael|Die Walliese span wat in 1968 na Argentinië getoer het]] [[Lêer:Rugby arg wales 1968.jpg|duimnael|Wallis teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] op Estadio GEBA in September 1968]] In 1945 en 1946 is die ''Victory Internationals'' beslis – ’n reeks wedstryde teen nasionale en militêre keurspanne wat nie die volle toetsstatus geniet het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/players/after-the-war-the-victory-internationals-1945-46 |title=After the War: The Victory Internationals, 1945–46 |publisher=World Rugby Museum |author=J. R. Suber |date=10 Junie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jaarlikse toernooi is van 1947 af hervat en het ná die heraansluiting van Frankryk vir die volgende vyf dekades weer die Vyfnasies geword. In dieselfde jaar het Wallis die kampioenskap met Engeland gedeel, maar in 1948 het Wallis sy eerste tuisnederlaag teen Frankryk gely.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Alex Potter; Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A. H. & A. W. Reed |year=1961 |location=Wellington |pages=99}}</ref> Die ekonomiese situasie het in die naoorlogse tydperk aansienlik verbeter, wat ook tot groter gehore gelei het. Dié effek is met die eerste televisieuitsendings van toetswedstryde versterk. Die span se prestasies het ook aansienlik verbeter: In 1950 en 1952 Wallis die Vyfnasies saam met ’n Grand Slam gewen. Van 1954 tot 1956 het die Walliesers in drie agtereenvolgende toernooie geseëvier, waartydens hulle die titel in 1954 met Engeland en Frankryk asook in 1955 met Frankryk gedeel het.<ref name="SNHistory" /> Daarbenewens het hulle verskeie suksesse teen spanne van die Suidelike Halfrond behaal. In 1947 en 1958 het hulle Australië maklik verslaan, en in 1953 is Nieu-Seeland met 13–8 geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/233 233]}}</ref> Daarteenoor het Wallis in 1951 ’n nederlaag teen Suid-Afrika met 3–6 gely, alhoewel hulle die lynstaan oorheers het.<ref name="smith233">{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=233}}</ref> Die Vyfnasies 1950 word nie net vir Wallis se eerste Grand Slam sedert 1911 onthou nie, maar ook vir die vliegtuigongeluk in Llandow.<ref name="SNHistory" /> Op 12 Maart 1950 het ’n groep Walliese ondersteuners, wat die beslissende wedstryd in [[Dublin]] bygewoon het, met ’n huurvlug teruggekeer. Tydens landing het die vliegtuig, ’n [[Avro Tudor]], neergestort, waarby 80 van die 83 passasiers aan boord dood is. Dit was die ergste siviele vliegtuigramp in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrelics.com/Museum/exhibits/IvW-1950.htm |title=The 1950 Welsh Triple Crown & Llandow Air Disaster |publisher=World Rugby Museum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die nasionale span se tuiswedstryde was tydens die laaste sewe dekade amper gelyk tussen Cardiff en Swansea verdeel. In Junie 1953 het die WRU die vervalle toestand van St Helen’s in Swansea nie langer geduld nie en tydens sy algemene jaarvergadering daarop besluit om in 1955 vir die laaste keer op St Helen’s te speel en in die toekoms uitsluitlik die Cardiff Arms Park as sy amptelike tuisstadion te gebruik.<ref name="smith233" /> In 1956 het Wallis die Vyfnasies-titel ingepalm, maar daarna ’n swakker fase betree. Eers in 1964 het hulle weer ’n toernooi gewen, in 1965 en 1966 het nog twee titels gevolg.<ref name="SNHistory" /> As gevolg van die swaar nywerheid se geleidelike agteruitgang gedurende die 1960’s het die nasionale span minder op myn- en staalwerkers staat gemaak en meer leerlinge en onderwysers opgeroep. Oor dekades heen het Walliese spelers slegs na die Suidelike Halfrond getoer as hulle deur die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] opgeroep is. Dit het in 1964 verander, toe die WRU op hul eie ’n toer gereël het. Hulle het vir vyf wedstryde na Suid-Afrika getoer, waaronder ’n toetswedstryd teen die Springbokke in [[Durban]].<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/368 368]}}</ref> Wallis is met 3–24 verslaan, hul ergste nederlaag in 40 jaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.englandrugby.com/news/world-rugby-1951-date-1288172/ |title=World Rugby 1951 – Date |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=23 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623061113/http://www.englandrugby.com/news/world-rugby-1951-date-1288172/ |archive-date=23 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die WRU se daaropvolgende algemene jaarvergadering het die uittredende WRU-president D. Ewart Davies verklaar dat “uit die ervaring van die Suid-Afrikaanse toer blyk dit dat ’n baie meer positiewe houding binne die speel in Wallis nodig is&nbsp;... Spelers moet, tot die absolute punt van bemeestering, bereid wees om die basiese beginsels van rugby te leer en as ’t ware opnuut te leer”.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/368 368]–369}}</ref> Dié toespraak het diepgaande hervormings in die afrigteropleiding ingelui. Die WRU se afrigtingskomitee – wat in die laat 1950’s van stapel gestuur is – het die taak gekry om die gehalte van afrigting te verbeter. In Januarie 1967 is Ray Williams as afrigtingsorganiseerder benoem.<ref name=Morgan44>{{en}} {{cite book |authors=Leighton Morgan, Scott Fleming |year=2003 |title=The Development of Coaching in Welsh Rugby Union Football |publisher=Football Studies |edition=6 |series=2 |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf |pages=44–45 |accessdate=5 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305005833/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf |archive-date=5 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste nasionale afrigter, David Nash, is in 1967 aangestel om Wallis in daardie seisoen te bestuur, maar hy het bedank nadat die WRU geweier het om hom as Walliese afrigter tydens hul 1968-toer na [[Argentinië]] te benoem.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=389}}</ref> Die WRU het hul besluit uiteindelik teruggeneem en Clive Rowlands as afrigter vir dié toer aangestel. Van hul ses wedstryde het Wallis drie gewen, in twee gelykop gespeel en een verloor.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=393}}</ref> === Tweede “goue tydperk” === [[Lêer:Los pumas vs gales en cardiff 04.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen Argentinië teen Walles in Cardiff in 1976, ''El grafico'']] Gedurende die 1970’s het Wallis ’n tweede “goue tydperk” beleef, met spelers van ’n wêreldklasgehalte soos Gareth Edwards, J.P.R. Williams, Gerald Davies, Barry John en Mervyn Davies in hul span.<ref name="ReesGoldenEra">{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/16/six-nations-2012-wales |title=Wales grand slam can herald start of new golden age |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=17 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="Rewind1978">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/wales/rugby/story/257611.html |title=The greatest Welsh player of them all bows out |publisher=ESPNscrum |author=How Richards |date=26 Februarie 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/statsguru/rugby/player/7225.html |title=Gareth Edwards |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het tussen 1969 en 1979 rugby in die Noordelike Halfrond oorheers, en ’n ongesiene wenrekord aangeteken, aangesien hulle slegs sewe wedstryde in dié tydperk verloor het.<ref name="ReesGoldenEra" /> Die Walliese span van die 1970’s word as een van die bestes in die rugbygeskiedenis beskou. Hulle het nege van tien wedstryde teen Engeland gewen, agt van tien wedstryde teen Skotland en sewe van nege wedstryde teen Ierland (met een gelykop). Slegs die Franse was in staat om mee te ding, aangesien hulle in tien wedstryde drie oorwinnings en een gelykop aangeteken het. Wallis het in 1969 vir die eerste keer na Nieu-Seeland getoer, maar hulle is in albei wedstryde verslaan. In die tweede toets, wat hulle met 12–33 verloor het,<ref>{{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 |pages=[https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle/page/144 144]}}</ref> het Nieu-Seeland se [[heelagter]] Fergie McCormick 24 punte aangeteken, in dié tyd ’n rekord.<ref>{{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 |pages=[https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle/page/119 119]}}</ref> Aan die begin van die jaar 1970 het Wallis met 6–6 teen Suid-Afrika gelykop gespeel en daarna het hulle die Vyfnasies-titel met Frankryk gedeel.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=400}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1971 het Wallis sy eerste Grand Slam sedert 1952 ingepalm. Hulle het slegs 16 verskeie spelers vir vier wedstryde opgeroep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1971.php |title=Grand Slam 1971 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627081532/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1971.php |archive-date=27 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die 1971-toernooi het Wallis sy merkwaardigste oorwinning oor Skotland aangeteken, nadat ’n drie deur Gerald Davies in die laaste minuut Skotland se voorsprong tot 18–17 laat krimp het. Die vleuel John Taylor het dié drie van die kantlyn verdoel waarna as “die beste doelskop sedert [[Paulus van Tarsus|Paulus die Apostel]]” verwys is en aan Wallis ’n 19–18-oorwinning besorg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2631343.stm |title=Six Nations: Golden moments |publisher=[[BBC]] |date=24 Januarie 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/onthisday/rugby/story/109024.html |title=The greatest conversion since St. Paul |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Vir die Britse en Ierse Leeus se toer na Nieu-Seeland dieselfde jaar het Wallis meer spelers as enige ander span bygedra. Dié Leeus is die enigstes wat ’n toetsreeks in Nieu-Seeland gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1971-australia-new-zealand/ |title=1971 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1972 kon weens die [[Noord-Ierland]]-konflik nie voltooi word nie, waardeur geen span die titel ingepalm het nie. Ná die Bloed-Sondag op 30 Januarie is die Britse ambassade in Dublin deur ’n woedende skare afgebrand en baie spelers het dreigbriewe, vermoedelik van die IRA, ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-rugby-team-faced-death-14308714 |title=When the Wales rugby team faced 'death threats' in Ireland before a performance from the gods |author=Mark Orders |publisher=Wales Online |date=19 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis en Skotland het geweier om hul oorblywende wedstryde in Ierland te speel en die gebrek aan veiligheid aangevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/1193077.stm |title=Sport in chaos as crisis deepens |publisher=[[BBC]] |date=27 Februarie 2001 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat die Vyfnasies 1973 tussen die vyf spanne heeltemal gelykop was en die titel vir die eerste keer deur al vyf die deelnemende spanne gedeel is, het die Walliesers Australië in Cardiff met 24–0 geklop.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=432}}</ref> Wallis het die Vyfnasies 1975 met slegs een nederlaag teen Skotland gewen en tydens die Vyfnasies 1976 het Wallis sy tweede Grand Slam van die dekade ingepalm. Soos in die eerste van die dekade in 1971 het hulle gedurende vier wedstryde slegs 16 verskeie spelers opgeroep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1976.php |title=Grand Slam 1976 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926132443/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1976.php |archive-date=26 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het dié prestasie in 1978 herhaal en gevolglik die eerste span geword wat drie agtereenvolgende Driekrone ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1978.php |title=RBS Six Nations: 11 Grand Slams: Grand Slam 1978 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627091459/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1978.php |archive-date=27 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul laaste Vyfnasies-wedstryd in 1978 het beide Phil Bennett en Gareth Edwards uit al die vorms van rugby getree.<ref name="Rewind1978" /> Die Walliese toer na Australië in Junie 1978 het met ’n nederlaag in albei toetswedstryde geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/306 |title=1978 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het in November dieselfde jaar Nieu-Seeland op Cardiff Arms Park gehuisves, maar ná ’n laat strafdoel deur die plaasvervangende heelagter Brian McKechnie met 12–13 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/314 |title=1978 New Zealand tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié strafdoel was omstrede, aangesien die Nieu-Seelandse [[Slot (rugby)|slot]] Andy Haden van ’n lynstaan uitgeduik het om ’n strafdoel te verkry. Haden het later erken dat hy en Frank Oliver vooraf op dié taktiek besluit het, indien hulle in moeilikhede sou kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20463813 |title=Andy Haden has no regrets over line-out 'dive' against Wales |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="HadenDive">{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-haden-dived-to-cheat-the-welsh-1179032.html |title=Haden 'dived' to cheat the Welsh |publisher=The Independent |author=Hugh Godwin |date=18 Oktober 1998 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Engelse [[skeidsregter]] Roger Quittenton is deur die pers gekritiseer, omdat hy die duik oor die hoof gesien het; hy het later beweer dat die strafdoel teen die Walliese slot Geoff Wheel weens sy sprong teen Oliver se skouer toegeken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/england/rugby/player/8701.html |publisher=ESPNscrum |title=Roger Quittenton |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Quittenton het later beweer, “Haden se persepsie is dat sy duikslag die strafskop veroorsak het. Dit is ’n vullis”.<ref name="HadenDive" /> Wallis het toe die Vyfnasies 1979 met ’n Driekroon gewen.<ref name="SNHistory" /> === Moeilike jare === [[Lêer:Graham Henry 28 March 2011 Twickenham.jpg|duimnael|upright|Die Nieu-Seelander Graham Henry het Wallis tydens hul eerste toetsoorwinning oor Suid-Afrika in 1999 afgerig]] Die “goue tydperk” het stadig maar seker geëindig, omdat vir die uitstekende spelergenerasie te min gelykwaardige plaasvervangers beskikbaar was. Dit het van 1980 af tot ’n slegter wenrekord en gemengde resultate tydens die Vyfnasies gelei. In 1980 het die WRU sy eeufees gevier en Wallis het tydens dié geleentheid die All Blacks in Cardiff verwelkom, maar met 3–23 teen Nieu-Seeland verloor, nadat die gaste vier drieë teenoor nul gedruk het.<ref name="ABMagic">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4003989.stm |title=All Black magic: New Zealand rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=13 November 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1981 het Wallis Australië verslaan, maar hulle het tydens die Vyfnasies 1982 slegs die laaste plek behaal.<ref name="BBCWalesAus" /><ref name="SNHistory" /> ’n Erge laagtepunt was in Oktober 1983, toe die oorweldig lykende Walliese span in [[Boekarest]] in hul eerste toetswedstryd teen [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] met 6–24 verslaan is.<ref name="BBCWalesRom">{{en}} {{cite web |author=Sean Davies |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5392460.stm |title=Weathered Oaks: Romanian rugby |publisher=[[BBC]] |date=29 September 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Net drie weke voorheen is hulle amper deur [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] veras, maar het in Cardiff met 29–24 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6157863.stm |title=Eastern Promise: Japanese rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=12 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1984 is Wallis tuis deur Australië met 28–9 op Cardiff Arms Park verslaan.<ref name="BBCWalesAus" /> ’n Toer na [[Oseanië]] in Mei en Junie 1986 (die eerste in agt jaar) was met drie oorwinnings oor [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] meer suksesvol, terwyl die Europese toernooie veral deur nederlae gekenmerk is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/435 |title=1986 Wales tour to Pacific |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1987 het Wallis slegs een oorwinning aangeteken,<ref name="SNHistory" /> gevolglik was hulle voor die afskop van die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Australië en Nieu-Seeland nie een van die gunstelinge nie. Hulle het egter in een van dié toernooi se verassings ontpop en hul groep met oorwinnings oor Ierland, Tonga en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] in die eerste plek beëindig. Nadat hulle in die kwarteindstryd Engeland uitgeskakel het,<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/36 36]–39}}</ref> het Wallis in die halfeindstryd teen Nieu-Seeland te staan gekom en is met 49–6 maklik verslaan. In die klein finale om die derde plek het Wallis Australië naelskraap met 22–21 geklop. Tot vandag toe is dit Wallis se beste uitlag tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/246 246]–247}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1988 het hulle die titel met Frankryk gedeel en die eerste Driekroon sedert 1979 gewen.<ref name="SNHistory" /> In 1988 en 1989 is Wallis drie keer maklik deur Nieu-Seeland verslaan en het tuis teen Roemenië verloor.<ref name="ABMagic" /><ref name="BBCWalesRom" /> Aan die einde van die 1980’s het die rugbysport in Wallis weer ’n groot krisis beleef. Die merkbaar groeiende gewildheid van rugby league het daartoe gelei dat soveel spelers as nog nooit tevore nie na die professionele weergawe oorgeskakel het. Van die beste spelers was toe nie meer vir die nasionale span beskikbaar nie, aangesien ’n oorskakeling destyds tot ’n lewenslange uitsluiting uit die rugbysport gelei het. Tydens die Vyfnasies in 1990 en 1991 het Wallis nie een wedstryd gewen nie en slegs die “houtlepel” “gewen”.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/news/10048.php |title=Wooden Spoon History |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=28 Maart 2003 |accessdate=2 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602094821/http://www.wru.co.uk/eng/news/10048.php |archive-date=2 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]], wat nominal in Engeland aangebied is, het Wallis nog ’n teleurstelling beleef, alhoewel Wallis al sy groepwedstryde tuis gespeel het. In hul openingswedstryd is Wallis deur Wes-Samoa met 16–13 verslaan, waarna hulle die Argentynse [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] met 16–7 geklop het. Ná nog ’n nederlaag tydens die groepfase, ’n 3–38 teen Australië, het Wallis in die derde plek geëindig, waarmee hulle vir die eerste keer nie die uitklopfase gehaal het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="Peatey264">{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/264 264]–265}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1993 het Wallis weer slegs die laaste plek behaal, maar hulle het die volgende jaar baie beter vertoon en die Vyfnasies 1994 volgens punteverskil voor Engeland gewen.<ref name="SNHistory" /> In dieselfde jaar moes Wallis aan die kwalifisering vir die volgende rugbywêreldbekertoernooi deelneem, waarin hulle ná deels maklike oorwinnings oor [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]], [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]], Roemenië en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] geslaag het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tussen die wêreldbekertoernooie het hulle egter nóg Australië, nóg Nieu-Seeland nóg Suid-Afrika verslaan. Tydens die Vyfnasies 1995 het Wallis ook al vier sy wedstryde verloor.<ref name="SNHistory" /> Gevolglik is Wallis nie as een van die groot mededingers vir die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika beskou nie.<ref name="Peatey264" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/81 81]}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 1995, ná ’n maklike oorwinning oor Japan, het Wallis swak teen Nieu-Seeland verloor; waarvolgens hulle in hul laaste groepwedstryd Ierland moes verslaan om tot die kwarteindrondte te vorder. Wallis is egter met 24–23 geklop en het daarmee versuim om vir die tweede agtereenvolgende keer die uitklopfase te haal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/282 282]–283}}</ref> In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Tydens dié oorgangstydperk het die WRU met Kevin Bowring Wallis se eerste voltydse hoofafrigter aangestel. Daarbenewens het baie voormalige nasionale spelers van rugby league teruggekeer, nadat oorskakelings tussen albei rugbykodes sonder probleme moontlik geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-reenter-the-dragon-interview-kevin-bowring-1046133.html |title=Re-enter the Dragon; interview – Kevin Bowring |publisher=The Independent |author=Tim Glover |date=10 Januarie 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná rekordnederlae van 0–51 teen Frankryk en 13–96 teen Suid-Afrika het die WRU in 1998 die Nieu-Seelander Graham Henry as hoofafrigter benoem.<ref name="CoachArchive">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/16760.php |title=Graham Henry |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=19 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719131447/http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/16760.php |archive-date=19 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="HenryDownfall">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/wales/rugby/story/259055.html |title=Graham Henry’s downfall as Wales coach |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=12 Maart 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Henry was vanaf begin suksesvol en het Wallis na ’n reeks van tien agtereenvolgende oorwinnings geneem; dit sluit Wallis se eerste oorwinning oor Suid-Afrika, ’n 29–19-oorwinning gedurende die eerste wedstryde op die nuwe [[Millennium-stadion]] in Cardiff, in. Gevolglik het Henry deur die Walliese pers en ondersteuners die bynaam ''the Great Redeemer'' (“die groot verlosser”) verkry, ’n verwysing na die openingsreël van ''Cwm Rhondda'', ’n onder Walliese ondersteuners gewilde lied.<ref name="CoachArchive" /><ref name="HenryDownfall" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/rugbycup/Story/0,,202623,00.html |title=Henry the great redeemer |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=30 September 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die laaste wedstryd van die Vyfnasies 1999 het Wallis met ’n 32–31-oorwinning Engeland van die titel ontneem, wat deur Skotland ingepalm is. Dié toernooi is in die laaste minuut beslis, nadat [[Scott Gibbs]] die beslissende drie teen England gedruk het, wat toe deur [[Neil Jenkins]] verdoel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/rugby_union/five_nations/316807.stm |title=Wales snatch glory from England |publisher=[[BBC]] |date=11 April 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik was die verwagtinge voor die [[Rugbywêreldbeker 1999]], wat deur die Walliese beheerliggaam gereël is, hoog. Wallis het sy groep ná oorwinnings oor Argentinië, Samoa en Japan gewen, maar hulle het in die kwarteindstryd teen die latere wêreldkampioen Australië met 24–9 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/115 115]}}</ref> ’n Gebrek aan sukses gedurende die Vyf- en later Sesnasies (Italië het in 2000 by dié toernooi aangesluit), en veral ’n aantal swak nederlae teen Ierland, het in Februarie 2002 tot Henry se bedanking gelei; sy assistent Steve Hansen het by hom oorgeneem.<ref name="CoachArchive" /><ref name="HenryDownfall" /> Tydens Hansen se termyn het die WRU ’n wesenlike verandering in die struktuur van die plaaslike spel geïmplementeer en in 2003 is professionele spanne op ’n vlak bo die tradisionele klubgebaseerde strukture ingevoer, en die vyf (later vier) plaaslike spanne het die hoogste vlak van die plaaslike professionele rugby in die land begin vorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/feb/01/bridgend-maesteg-death-welsh-rugby |title=Bridgend and Maesteg’s malaise symbolic of the decline of Welsh club rugby |publisher=[[The Guardian]] |author=Tom Jenkins |date=2 Februarie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20218179 |publisher=[[BBC]] |title=Damning report questions survival of Welsh rugby regions |date=7 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 2003 is Wallis vir die eerste keer deur Italië verslaan en het in die laaste plek geëindig.<ref name="SNHistory" /> Tydens die groepfase van die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië het Wallis Kanada, Tonga en Italië geklop, voordat hulle vier drieë in hul 37–53-nederlaag teen Nieu-Seeland gedruk het (hul hoogste aantal drieë teen die All Blacks in dié tyd).<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/323 323]–324}}</ref> In die kwarteindstryd het hulle teen die latere wêreldkampioen Engeland verloor, ondanks drie drieë teenoor een.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/160 160]}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Herlewing === [[Lêer:Wales rugby team.jpg|duimnael|Die Walliese nasionale rugbyspan tydens die [[Sesnasies-toernooi]] in 2008 op die [[Millennium-stadion]], [[Cardiff]]]] [[Lêer:Wales vs Samoa 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Wallis teen Samoa tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:Millennium Stadium RWC2015.jpg|duimnael|Toneel voor die wedstryd teen Fidji tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] [[Lêer:New Zealand national rugby 20191101d31.jpg|duimnael|Nieu-Seeland teen Wallis tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] se bronseindstryd]] Onder hul nuwe hoofafrigter Mike Ruddock het Wallis in 2005 sy eerste titel sedert 1994 en sy eerste Grand Slam sedert 1978 gewen. ’n Laat langafstand-strafskop deur Gavin Henson het hul oorwinning oor Engeland op die [[Millennium-stadion]] in Cardiff vir die eerste keer in 12 jaar laat beklink,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/six-nations-2014-class-2005-6556662 |title=Where the 2005 Grand Slam winners are now |publisher=Wales Online |author=Chris Pyke |date=24 Januarie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en ná oorwinnings oor Italië, Frankryk en Skotland het hulle teen Ierland op ’n volgepakte Millennium-stadion te staan gekom; Wallis het die Iere met 32–20 geklop en sodoende hul eerste kampioenskap sedert 1994 ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4366751.stm |title=Wonderful Wales exude joy of Six |publisher=[[BBC]] |author=Bryn Palmer |date=21 Maart 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dieselfde jaar, toe die WRU sy 125ste bestaansjaar gevier het, het Wallis ’n rekordnederlaag tuis gely, nadat hulle deur Nieu-Seeland met 41–3 geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2005-11-06/all-blacks-step-up-a-gear-to-crush-wales/2139956 |title=All Blacks step up a Gear to crush Wales |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=6 November 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die elf wedstryde gedurende die jaar 2005 het hulle nogtans slegs twee nederlae gely (die tweede was teen Suid-Afrika). Ruddock het tydens die Sesnasies 2006 as hoofafrigter bedank<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4714378.stm |title=Ruddock steps down as Wales coach |publisher=[[BBC]] |date=14 Februarie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en is met [[Gareth Jenkins]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/4936698.stm |title=Wales unveil Jenkins as new coach |publisher=[[BBC]] |date=27 April 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2006 midjaarrugbytoetsreeks]] het Wallis vir die eerste keer ’n toetsreeks teen die Argentyne verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/5084264.stm |title=Argentina 45–27 Wales |publisher=[[BBC]] |date=17 Junie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2007 is Wallis vir die tweede keer deur Italië verslaan en het met hul oorwinning oor Engeland in die laaste wedstryd die “houtlepel” vermy.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/six-nations/2007/0317/215669-walesrugby/ |title=Wales see off England in Cardiff |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=14 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 10 Mei 2007 het beide die Walliese en Australiese beheerliggame met die stigting van die James Bevan-trofee daarop besluit om 100 jaar se toetsrugby tussen albei lande te herdenk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/6643203.stm |title=New trophy for Wales v Australia |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit is genoem na die Australies-gebore Wallies-opgevoede man wat die Walliese span se eerste kaptein was; Australië het die eerste reeks om dié trofee met 2–0 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/941 |title=2007 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk het Wallis maklik teen Kanada en Japan gewen, maar hulle is deur Australië met 20–32 verslaan. ’n Oorwinning oor Fidji in die laaste groepwedstryd sou aan hulle ’n plek in die kwarteindstryd besorg het, maar drie minute voor die eindfluitjie het Graham Dewes die beslissende drie gedruk en Fidji met 38–34 laat wen. Wallis het toe weer versuim om tot die uitklopfase te vorder en Jenkins was gevolglik sy pos kwyt.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/186 186]–187}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/7029067.stm |title=Lewis explains Jenkins’ sacking |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Nieu-Seelander Warren Gatland is as sy opvolger aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/7025721.stm |title=Gatland unveiled as Wales coach |publisher=[[BBC]] |date=8 November 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het gedurende Gatland se eerste wedstryd as afrigter op Twickenham teen Engeland te staan gekom, dit was ook hul eerste wedstryd tydens die Sesnasies 2008. Hulle het Engeland op daardie stadion vir die eerste keer sedert 1988 geklop, nadat Wallis die wedstryd met 26–19 beklink het. Wallis het later al sy wedstryde tydens die Sesnasies 2008 gewen en slegs twee drieë in die proses afgestaan om sodoende ook sy tiende Grand Slam in te palm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://icwales.icnetwork.co.uk/rugbynation/rugby-news/2008/03/16/wales-prove-they-re-grand-masters-91466-20629966/ |title=Wales prove they’re Grand masters |publisher=Wales On Sunday |date=16 Maart 2008 |accessdate=22 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222023101/http://icwales.icnetwork.co.uk/rugbynation/rugby-news/2008/03/16/wales-prove-they-re-grand-masters-91466-20629966/ |archive-date=22 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dieselfde jaar het Wallis Australië in Cardiff met 21–18 geklop, maar het daarna ’n reeks van 23 wedstryde oor ses jaar sonder oorwinnings oor die drie spanne van die Suidelike Halfrond – Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika – betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/11262559/Wales-12-South-Africa-6-Warren-Gatlands-men-beat-southern-hemisphere-team-for-first-time-in-23-games.html |title=Wales 12 South Africa 6: Warren Gatland’s men beat southern hemisphere team for first time in 23 games |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=James Corrigan |date=29 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Later in 2008 is [[Shane Williams]] deur die IRR as “speler van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2008 |title=IRB Awards 2008 |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis se titelverdediging tydens die Sesnasies 2009 het met ’n oorwinning oor Skotland afgeskop, wat Wallis tot die vierde plek op die wêreldranglys laat vorder het, die hoogste plek van Wallis sedert die instelling van dié ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/rankings/news/newsid=2029048.html?cid=rssfeed&att |title=Wales secure highest ever position |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=9 Februarie 2009 |accessdate=26 Januarie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130126112437/http://www.irb.com/rankings/news/newsid=2029048.html?cid=rssfeed&att |archive-date=26 Januarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die daaropvolgende wedstryd het Wallis Engeland geklop, hul agste agtereenvolgende oorwinning tydens die Sesnasies, waarmee hulle die vorige rekord tydens dié toernooi verbeter het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.walesonline.co.uk/rugbynation/rugby-news/2009/02/14/gatland-proud-as-wales-battle-on-91466-22930660/ |title=Gatland proud as Wales battle on |publisher=Wales Online |date=14 Februarie 2009 |accessdate=21 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421121828/http://www.walesonline.co.uk/rugbynation/rugby-news/2009/02/14/gatland-proud-as-wales-battle-on-91466-22930660/ |archive-date=21 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland het Wallis sy eerste groepwedstryd teen Suid-Afrika naelskraap met 16–17 verloor. Die drie daaropvolgende oorwinnings oor Samoa, [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] en Fidji het Wallis tot die kwarteindrondte laat vorder. Wallis het toe Ierland met 22–10 verslaan en vir die eerste keer sedert 1987 het Wallis weer die halfeindrondte behaal. Hulle het egter naelskraap met 9–8 teen Frankryk vasgeval, nadat die kaptein Sam Warburton met ’n rooikaart van die veld gestuur is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15307018 |title=Wales 8–9 France |publisher=[[BBC]] |date=15 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die klein finale om die derde plek is Wallis deur Australië met 21–18 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Voor hul laaste wedstryd tydens die Sesnasies 2012 het Wallis nog een oorwinning nodig gehad om hul derde Sesnasies-Grand Slam in agt jaar in te palm, waarin hulle ná ’n 16–9-oorwinning oor Frankryk geslaag het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/17/rhys-priestland-wales-france-six-nations |title=Composed Rhys Priestland drives Wales to grand slam win over France |publisher=[[The Guardian]] |date=17 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit is onmiddellik deur ’n reeks van agt nederlae opgevolg, wat uiteindelik tydens die Sesnasies 2013 beëindig is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2013/feb/09/france-wales-six-nations |title=Six Nations 2013: Wales win after George North turns screw on France |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=10 Februarie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> waartydens Wallis die kampioenskap vir die eerste keer sedert 1979 verdedig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2013/mar/16/wales-england-six-nations |title=Wales bask in Six Nations title after slamming England in Cardiff rout |publisher=[[The Guardian]] |date=16 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] is Wallis tuis in Cardiff deur Australië met 33–28 verslaan, hul tiende agtereenvolgende nederlaag teen die Wallabies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-11-09/wallabies-post-10th-straight-win-over-wales-with-33-28-triumph-/5877378 |title=Wallabies post 10th straight win over Wales with 33-28 triumph at Millennium Stadium |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=8 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Net ’n week later het Wallis egter sy eerste oorwinning oor Suid-Afrika sedert 1999 aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |author=Bruce Pope |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/30183266 |title=Wales 12-6 South Africa |publisher=[[BBC]] |date=29 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] is Wallis saam met Australië en die gasheer Engeland in ’n soort “doodsgroep” geloot. Ná hul oorwinning oor [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] in die eerste wedstryd het Wallis Engeland naelskraap met 28–25 verslaan. Hul daaropvolgende oorwinning oor Fidji het Wallis tot die kwarteindrondte laat vorder, wat ’n nederlaag teen die Wallabies nie kon verhoed nie. In die kwarteindstryd is hulle deur Suid-Afrika met 23–19 verslaan, nadat hulle teen halftyd met 13–12 voorgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Williams |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34548763 |title=Rugby World Cup 2015: South Africa 23–19 Wales |publisher=[[BBC]] |date=17 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 2016 het Wallis drie agtereenvolgende wegnederlae teen Nieu-Seeland gely, maar van 2016 tot 2018 vier agtereenvolgende oorwinnings oor Suid-Afrika aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |author=James Piercy |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2018/nov/24/wales-v-south-africa-rugby-union-international-match-live |title=Wales 20-11 South Africa – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |date=25 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2019 het Wallis sy altesaam twaalfde Grand Slam en sy vierde in 14 jaar beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/av/rugby-union/47598346 |title=Wales lift Six Nations trophy after completing Grand Slam |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n oorwinning oor Engeland tydens sy voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 2019]] het Wallis op 19 Augustus 2019 vir die eerste keer die eerste plek op Wêreldrugby se wêreldranglys behaal en dié posisie vir twee weke beklee.<ref name="ranglys" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-officially-become-number-one-16771317 |title=Wales officially become number one in world rugby rankings after bouncing back against England |publisher=Wales Online |author=Katie Sands |date=17 Augustus 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 in Japan het Wallis al sy vier groepwedstryde teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], Australië, Fidji en Uruguay gewen. In die kwarteindstryd het hulle Frankryk naelskraap met 20–19 uitgeskakel, maar Wallis het in die halfeindstryd teen die latere wêreldkampioen Suid-Afrika met 20–19 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50199557 |title=Rugby World Cup semi-final: Wales 16–19 South Africa |publisher=[[BBC]] |date=27 Oktober 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die klein finale om die derde plek is Wallis deur Nieu-Seeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Tydens die Sesnasies 2021 het Wallis sy altesaam 39ste titel met ’n Driekroon ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/56545048 |title=Six Nations: Wales win title as Scotland beat France in Paris |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=26 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 19 Maart 2022, die laaste rondte tydens die Sesnasies 2022, het die Walliesers met 21–22 hul eerste tuisnederlaag teen Italië ooit gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-v-italy-live-kick-23419127 |title=Wales 21–22 Italy: Italians break seven-year Six Nations losing streak in Cardiff |publisher=Wales Online |authors=Simon Thomas, Jon Doel |date=19 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks|midjaarrugbytoetsreeks]] het die Walliesers hul wegreeks teen die Springbokke met 1–2 verloor, hoewel hulle vir die eerste keer in Suid-Afrika ’n oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/62191313 |title=South Africa 30–14 Wales: Hosts end tourists' dream in Cape Town |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=16 Julie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks|eindjaarrugbytoetsreeks]] is die Walliesers vir die eerste keer ooit deur die Georgiërs tuis geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://autumnnationsseries.com/report/georgia-make-history-with-sensational-win-over-wales/#report |title=Georgia make history with sensational win over Wales |publisher=Autumn Nations Series |author=Sarah Mockford |date=19 November 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die begin van Desember 2022 is die hoofafrigter Wayne Pivac ontslaan en met Warren Gatland vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/dec/05/warren-gatland-returns-to-wales-rugby-union-as-head-coach-with-wayne-pivac-sacked |title=Warren Gatland returns to Wales as head coach with Wayne Pivac sacked |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Bull |date=5 Desember 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het die Walliesers hul groep ná oorwinnings oor Fidji (met 32–26), Portugal (met 28–8), Australië (met 40–6) en Georgië (met 43–19) gewen, maar hulle het in die kwarteindstryd hul eerste rugbywêreldbekernederaag teen Argentinië (met 17–29) gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/880072/wales-rugby-world-cup-2023-review |title=Wales: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=16 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2024 het die Walliesers vir die eerste keer sedert 2003 al vyf hul wedstryde verloor en in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/68584938 |titel=Six Nations 2024: Wales 21–24 Italy – visitors consign Wales to first Wooden Spoon in 21 years |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=16 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 2025-toernooi het Gatland as hoofafrigter bedank, nadat die span in die hele jaar 2024 geen oorwinning kon aanteken nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cpwrj451k95o |title=Gatland leaves Wales head coach role during Six Nations |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=11 Februarie 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná die Sesnasies 2025, waar Wallis weer sonder ’n oorwinning gebly het, is hy opgevolg deur die Wallieser [[Steve Tandy]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jul/21/wales-steve-tandy-head-coach-succession-warren-gatland-rugby-union |title=Wales appoint Steve Tandy as head coach to launch the post-Gatland era |publisher=[[The Guardian]] |date=21 Julie 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Kleure en embleem == [[Lêer:Wales alternative strip.jpg|duimnael|Wallis in hul alternatiewe trui tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] [[Lêer:Prince of Wales's feathers Badge.svg|duimnael|Die [[Prins van Wallis]] se vere]] Wallis speel tradisioneel in skarlakenrooi truie, wit broeke en rooi sokkies. Vir die 2015–16-seisoen het die trui se ontwerp vir die eerste keer goud bevat. Op die truie is die [[Prins van Wallis]] se vere geborduur, dié vere is in die 19de eeu deur die WRU pleks van ’n ander Walliese simbool, die [[prei]]e, verkies om die land se lojaliteit aan die [[Verenigde Koninkryk]] te beklemtoon.<ref>{{en}} {{cite journal |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |journal=Journal of Sport History |volume=18 |issue=3 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |pages=346 |accessdate=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912144841/http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |archive-date=12 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1991 is die oorspronklike generiese motief met ’n meer gestileerde weergawe vervang om van die toestel ’n handelsmerk te maak. Die oorspronklike leuse onder die vere was ''Ich dien'' ([[Duits]] vir: “Ek dien”), maar dit is in die nuwe ontwerp met die hoofletters “WRU” vervang.<ref>{{en}} {{cite news |title=Welsh rugby union strips talent from England – Cotton Traders |publisher=The Independent |date=6 Desember 1991 |page=32}}</ref> Wallis se wegtrui bestaan uit ’n groen trui, wit broeke en groen sokkies,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2019/07/new-wales-kit-revealed/ |title=New Wales kit revealed |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |author=Simon Rimmer |date=6 Julie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> hoewel daar in die verlede ook verskeie ontwerpe met ander kleure was. Voormalige Walliese wegtriue het ook kleure soos swart, donkerblou, wit, geel en grys ingesluit.<ref name="BlackStrip">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/10351_3611.php |title=Wales Out of Red and into Black |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=11 Oktober 2005 |accessdate=15 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221003715/http://www.wru.co.uk/10351_3611.php |archive-date=21 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Wallis het in 2005 swart truie ter geleentheid van die WRU se 125ste bestaansjaar gebruik. Dié trui is daardie jaar teen Fidji en toe Australië gedra; die wedstryd teen die Wallabies was die eerste teen een van hul tradisionele teenstaanders waarin Wallis nie in hul rooi truie uitgedraf het nie.<ref name="BlackStrip" /> Van die [[2008 eindjaarrugbytoetsreeks]] af is die trui deur Under Armour vervaardig. Hulle het Reebok opgevolg wat die trui tussen laat 1996 en laat 2008 verskaf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.co.uk/eng/thewru/partners/under_armour.php |title=Under Armour – Official Technical Partner |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=20 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720020554/https://www.wru.co.uk/eng/thewru/partners/under_armour.php |archive-date=20 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Voormalige truiborge sluit in Brains Brewery, Admiral Insurance en Isuzu.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-unveil-new-graphite-away-6320327 |title=Player 'Selfies' Reveal New Change Kit |publisher=Wales Online |author=Simon Rimmer |date=19 November 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens rugbywêreldbekertoernooie mag die trui geen borge daarop hê nie – net die nasionale unie se embleem, die rugbywêreldbekertoernooi se kenteken en die kenteken van die truivervaardiger word toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/sport/10451697/NZRU-not-approached-about-2015-World-Cup-ad |title=NZRU not approached about 2015 World Cup ad |publisher=Stuff |date=2 September 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert 2020 dien Macron as nuwe truiverskaffer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/54176465 |title=Welsh Rugby Union announces Macron as new kit sponsor |publisher=[[BBC]] |date=16 September 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Truiverskaffers en -borge == Sedert die 1970’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- |1970’s–1991 |[[Umbro]] |rowspan=3| – |- |1991–1996 |[[Cotton Traders]] |- |1997–2000 |rowspan=4|[[Reebok (maatskappy)|Reebok]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3561941.stm |title=WRU extends Reebok deal |publisher=[[BBC]] |date=23 Maart 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2000–2002 |Redstone Telecom<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/wales/1008223.stm |title=New kit deal for Wales |publisher=[[BBC]] |date=5 November 2000 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2002–2004 |[[Rockport (maatskappy)|Rockport]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2207856.stm |title=New name for Welsh shirts |publisher=[[BBC]] |date=21 Augustus 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2004–2008 |rowspan=2|[[Brains Brewery]] |- |2008–2010 |rowspan=3|[[Under Armour]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/7245049.stm |title=WRU signs £10m deal for new kit |publisher=[[BBC]] |date=14 Februarie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2010–2017 |[[Admiral Group|Admiral]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/8578031.stm |title=Insurance firm Admiral is new sponsor of Welsh rugby |publisher=[[BBC]] |date=20 Maart 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2017–2020 |rowspan=2|[[Isuzu]] <small>(tuistrui)</small><ref>{{en}} {{cite web |author=Simon Rimmer |url=https://www.wru.co.uk/eng/news/39089.php#.We8gGhNSyu4 |title=Wales pick-up historic Isuzu shirt deal |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=26 Junie 2017 |accessdate=1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701203943/https://www.wru.co.uk/eng/news/39089.php |archive-date=1 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />[[Subaru]] <small>(wegtrui)</small> |- |2020–2021 |rowspan=3|[[Macron (maatskappy)|Macron]] |- |2021–2023 |[[Cazoo]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cazoo.co.uk/press/cazoo-becomes-headline-sponsor-of-welsh-rugby-union/ |title=Cazoo becomes headline sponsor of Welsh Rugby Union |publisher=Cazoo |accessdate=21 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621164818/https://www.cazoo.co.uk/press/cazoo-becomes-headline-sponsor-of-welsh-rugby-union/ |archive-date=21 Junie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- |sedert 2023 |[[Vodafone]] |} == Tuisstadion == {{Hoofartikel|Cardiff Arms Park|Millennium-stadion}} [[Lêer:The National Stadium The Arms Park Cardiff.jpg|duimnael|links|Die Nasionale Stadion op Cardiff Arms Park, voormalige Walliese tuisstadion]] [[Lêer:MillenniumStadiumExterior.jpg|duimnael|Die Millennium-stadion in Cardiff, waar Wallis sy tuiswedstryde speel]] [[Lêer:Millennium Stadium before Wales vs Fiji.jpg|duimnael|Wallis se Millennium-stadion voor die wedstryd tussen Wallis en Fidji tydens die Rugbywêreldbeker 2015]] Wallis se eerste internasionale wedstryd op eie bodem is in 1882 op St Helen’s Ground in Swansea beslis. Gedurende die 1880’s en 1890’s het Wallis van sy tuiswedstryde in Cardiff, Swansea, Newport en Llanelli gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=474–480}}</ref> Swansea het tot in 1954 internasionale wedstryde gehuisves, toe Cardiff Arms Park Wallis se hooftuiste geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.liberty-stadium.com/liberty_stadium_introduction.php |title=Liberty Stadium – The Background |publisher=liberty-stadium.com |accessdate=3 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803024225/http://www.liberty-stadium.com/liberty_stadium_introduction.php |archive-date=3 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=114}}</ref> In 1881 is die eerste pawiljoen op Cardiff Arms Park opgerig en het in dié dekade sy kapasiteit verder uitgebrei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=9}}</ref> Die toeskouers het aanhou groei en in 1902 het ’n wêreldrekordskare van 40&nbsp;000 die wedstryd tussen Wallis en Skotland bygewoon.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=139}}</ref> In 1911 het die eienaars van die Arms Park, die Marquess of Bute-gesin, Wallis se verblyfreg bevestig en gedurende die 1920’s en 1930’s het Wallis geleidelik toenemende beheer verkry.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=219}}</ref> Vir die 1933/34-seisoen is ’n nuwe pawiljoen opgerig waarmee Cardiff Arms Park se kapasiteit na 56&nbsp;000 verhoog is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=284}}</ref> Teen 1958 het die WRU tot die gevolgtrekking gekom dat ’n nuwe nasionale stadion nodig is, aangesien die Arms Park gereeld deur oorstromings van die Taff-rivier geraak is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=371}}</ref> Ná debatte en geskille tussen die WRU en verskeie ander partye, waaronder Cardiff RFC, is in die 1960’s besluit om ’n nuwe nasionale stadion op ’n nuwe veld aangrensend aan die Cardiffklub op te rig.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=372}}</ref> Die Nasionale Stadion, soos dit bekend gestaan het, is in 1970 amptelik geopen.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=371–373}}</ref> Sedert 1999 speel Wallis al sy tuiswedstryde op die Millennium-stadion in Cardiff – met ’n kapasiteit van 73&nbsp;931 – wat ook as Wallis se nasionale stadion dien.<ref>{{en}} {{cite web |author=Matt Hale |title=The Venue: The Millennium Stadium |url=https://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2004/07/Wales_England_Venue_Millennium.htm |publisher=TheFA.com |date=30 Julie 2004 |accessdate=5 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405074207/https://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2004/07/Wales_England_Venue_Millennium.htm |archive-date=5 April 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Millennium-stadion is in 1994 ontwerp, toe ’n herontwikkelingskomitee aangestel is. Daar is besluit om die Nasionale Stadion in Cardiff Arms Park te vervang, nadat ’n hersiening bevind het dat dié stadion verouderd is; en nuwe wetgewing ook vereis het dat al die stadions standvas moet wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.millenniumstadium.com/3473_3557.php |title=Background to the Millennium Stadium Project |publisher=millenniumstadium.com |accessdate=9 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009115105/http://www.millenniumstadium.com/3473_3557.php |archive-date=9 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Bouwerk aan die nuwe stadion het in September 1997 begin, en is teen Junie 1999 voltooi, betyds vir die Rugbywêreldbeker in 1999. Die konstruksie, wat die WRU £126&nbsp;miljoen gekos het, is deur private beleggings befonds, £46&nbsp;miljoen van openbare fondse deur die Nasionale Lotery, die verkoop van skuldbriewe aan ondersteuners (wat kaartjies in ruil vir ’n rentevrye lening waarborg), en lenings.<ref>{{en}} {{cite news |title=Why is it taking so long? |publisher=Bristol Evening Post |date=28 Mei 2007 |page=8}}</ref> Tydens die oprigting van die nuwe stadion het Wallis die ou [[Wembley-stadion]] in [[Londen]] vir sy tuiswedstryde gebruik<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/england/rugby/ground/16615.html |title=Wembley Stadium |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> – ’n ooreenkoms wat tydens die konstruksie van die nuwe Wembley-stadion vergoed is, toe FA-bekereindstryde op die Millennium-stadion gehuisves is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thefa.com/competitions/facompetitions/thefacup/history/themillenniumyears |title=The Millennium Years |publisher=The Football Association |accessdate=6 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181308/https://www.thefa.com/competitions/facompetitions/thefacup/history/themillenniumyear |archive-date=6 Maart 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Millennium-stadion is in besit van die maatskappy Millennium Stadium plc, ’n dogtermaatskappy van die WRU. Die eerste wedstryd is op 26 Junie 1999 gehou, toe Wallis vir die eerste keer die Suid-Afrikaanse Springbokke verslaan het. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker 1999|Rugbywêreldbeker 2007|Rugbywêreldbeker 2015}} Van Wallis se stadions is reeds tydens die rugbywêreldbekertoernooie in 1991, 1999, 2007 en 2015 gebruik. Tydens die 1991-toernooi is die Nasionale Stadion in Cardiff, Stradeypark in Llanelli, Pontypoolpark in Pontypool en Sardis Road in Pontypridd saam met ander stadions van die Vyfnasies vir wedstryde gebruik. Gedurende die 1999-toernooi het Wallis as nominale gasheer opgetree, alhoewel wedstryde in al die destydse Vyfnasies aangebied is. Wallis se hoofstadion was die nuut-opgerigte Millennium-stadion in Cardiff; van Wallis se ander stadions tydens dié toernooi was Racecourse Ground in Wrexham en Stradeypark in Llanelli. Die Walliese Millennium-stadion is ook tydens die Rugbywêreldbeker 2007 – met Frankryk as nominale gasheer en ook die Skotse Murrayfield-stadion – vir vier wedstryde gebruik. Gedurende die 2015-toernooi het Wallis saam met Engeland as gasheer opgetree en agt wedstryde is in Wallis se Millennium-stadion aangebied. == Toetswedstryde == [[Lêer:Wales IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Wallis se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Wallis het 407 van sy 809 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 50,31%. Wallis se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=4;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Wales |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | style="text-align:left" | {{ARGru}} || 24 || 14 || 9 || 1 || 58,33 |- | style="text-align:left" | {{AUSru}} || 49 || 14 || 34 || 1 || 28,57 |- | style="text-align:left" | {{geenvlag|[[Britse Barbarians]]}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | style="text-align:left" | {{ENGru}} || 144 || 61 || 71 || 12 || 42,36 |- | style="text-align:left" | {{FIJru}} || 16 || 13 || 2 || 1 || 81,25 |- | style="text-align:left" | {{FRAru}} || 106 || 51 || 52 || 3 || 48,11 |- | style="text-align:left" | {{GEOru}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 80,00 |- | style="text-align:left" | {{IRLru}} || 137 || 69 || 61 || 7 || 50,36 |- | style="text-align:left" | {{ITAru}} || 35 || 29 || 5 || 1 || 82,86 |- | style="text-align:left" | {{JPNru}} || 13 || 11 || 2 || 0 || 84,62 |- | style="text-align:left" | {{CANru}} || 13 || 12 || 1 || 0 || 92,31 |- | style="text-align:left" | {{NAMru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{NZLru}} || 38 || 3 || 35 || 0 || 7,89 |- | style="text-align:left" | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{PORru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{ROMru}} || 8 || 6 || 2 || 0 || 75,00 |- | style="text-align:left" | {{SAMru}} || 10 || 6 || 4 || 0 || 60,00 |- | style="text-align:left" | {{SCOru}} || 132 || 75 || 54 || 3 || 56,82 |- | style="text-align:left" | {{ESPru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{RSAru}} || 45 || 7 || 37 || 1 || 15,56 |- | style="text-align:left" | {{TGAru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{URUru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{USAru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{ZIMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''809''' || '''407''' || '''372''' || '''30''' || '''50,31''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Terwyl die wedstryde tydens die ''Victory Internationals'' nie as toetswedstryde beskou word nie, erken die WRU die destyds gekeurde spelers as nasionale spelers. == Wedywering met ander nasionale spanne == [[Lêer:Wales-v-New-Zealand-1905.jpg|duimnael|Wallis se eerste wedstryd teen die All Blacks in 1905]] Wallis handhaaf veral teen die buurland Engeland ’n intensiewe wedywering. Engeland en Wallis het tot dusver in 144 toetswedstryde ontmoet, waarvan Wallis 61 gewen het en Engeland 71, met twaalf gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver drie keer ontmoet, waarvan Engeland een gewen het en Wallis twee, met die laaste wedstryd in 2015. Wat die Sesnasies-toernooi aanbetref is beide Engeland en Wallis is die gesamentlik suksesvolste spanne met ’n algehele 39 titels elk. Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Wallis ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Wallis het al gedurende vier wêreldbekertoernooie teen die All Blacks te staan gekom, maar al sy wedstryde verloor (halfeindstryd in 1987, groepwedstryd in 1995, groepwedstryd in 2003 en die klein finale om die derde plek in 2019). Wallis se wenrekord teen die Springbokke gedurende wêreldbekertoernooie is ook negatief: Wallis is in al drie wedstryde verslaan (groepwedstryd in 2011, kwarteinstryd in 2015 en die halfeindstryd in 2019). Daarteenoor is hul wenrekord teen die Wallabies meer gebalanseerd: van agt wedstryde het hulle drie gewen (die klein finale om die derde plek in 1987 en ’n groepwedstryd elk in 2019 en 2023). == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Cardiff Castle rugby ball 2015 RWC.jpg|duimnael|’n Reuse rugbybal, ''Match XV'' – die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2015 – by die Cardiff-kasteel in Wallis op die vooraand van die toernooi]] Wallis het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en tydens drie toernooie die halfeindstryd behaal, maar teen Nieu-Seeland (in 1987), Frankryk (in 2011) en Suid-Afrika (in 2019) verloor. Daarmee is Wallis een van die suksesvolste nasionale rugbyspanne van die Noordelike Halfrond. Tydens die eerste Rugbywêreldbeker 1987 in Australië en Nieu-Seeland het Wallis die halfeindstryd gehaal, maar hulle is deur Nieu-Seeland maklik verslaan; daarna het hulle in die klein finale om die derde plek Australië naelskraap geklop, Wallis se beste prestasie tot dusver. Tydens die tweede Rugbywêreldbeker 1991 in die destydse Vyfnasies is Wallis ná twee nederlae reeds in die groepfase uitgeskakel. Dieselfde lot het Wallis in 1995 toegeval, ook ná twee nederlae in die groepfase. Tydens die Rugbywêreldbeker 1999, wat weer in die destydse Vyfnasies aangebied is, het Wallis die kwarteindrondte bereik, maar hulle is deur die latere wêreldkampioen Australië verslaan. In 2003 het Wallis se toernooi op ’n soortgelyke manier verloop, nadat hulle in die kwarteindstryd deur die latere wêreldkampioen Engeland geklop is. In 2007 het Wallis ná twee oorwinnings en twee nederlae versuim om vir die kwarteindrondte te kwalifiseer. In 2011 het Wallis tot die halfeindrondte gevorder, maar hulle is naelskraap deur Frankryk verslaan en het die daaropvolgende klein finale om die derde plek teen Australië verloor. Tydens die Rugbywêreldbeker 2015, wat Wallis saam met Engeland aangebied het, het Wallis op koste van Engeland die kwarteindrondte gehaal, maar hulle is deur Suid-Afrika verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 het Wallis al sy groepwedstryde gewen en Frankryk in die kwarteindstryd naelskraap verslaan, maar hulle het in die halfeindstryd teen die latere wêreldkampioen Suid-Afrika vasgeval. In die klein finale om die derde plek is hulle deur Nieu-Seeland maklik verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2023 het Wallis weereens al sy groepwedstryde gewen, maar in die kwarteindstryd hul eerste toernooinederlaag teen Argentinië gely. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Vierde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Vierde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Tuisnasies / Vyfnasies / Sesnasies === Wallis se enigste jaarlikse toernooi is die Sesnasies-toernooi waar hulle teen vyf ander Europese lande speel: Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Skotland. Die Sesnasies het as die Tuisnasies-toernooi in 1883 as ’n wedstryd tussen die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] afgeskop. Wallis het sy eerste titel in 1893 ingepalm, nadat hulle die Driekroon verower het.<ref name="SNHistory" /> Wallis het die kampioenskap tot dusver 28 keer gewen, en het 11 bykomende titels gedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-six-nations/six-nations-winners-106318 |title=Six Nations Winners List |publisher=Rugby World |author=Ryan Dabbs |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die span se langste tussenpose in titels was elf jaar (1994–2005). Wallis het sy eerste Grand Slam in 1908 beklink – alhoewel Frankryk tot in 1910 nie by die Tuisnasies-toernooi aangesluit het nie – en hul eerste Sesnasies-Grand Slam in 2005.<ref name="6NHistory" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/17720.php |title=RBS 6 Nations: 11 Grand Slams – 2005 Grand Slam |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=1 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141201083422/https://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/17720.php |archive-date=1 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hul mees onlangse Sesnasiestitel en Driekroon het Wallis in 2021 beklink. As deel van die Sesnasies-toernooi ding Wallis sedert 2018 met Skotland om die Doddie Weir-beker mee. * 28 ongedeelde titels (1893, 1900, 1902, 1905, 1908, 1909, 1911, 1922, 1931, 1936, 1950, 1952, 1956, 1965, 1966, 1969, 1971, 1975, 1976, 1978, 1979, 1994, 2005, 2008, 2012, 2013, 2019, 2021) * 11 gedeelde titels (1906, 1920, 1932, 1939, 1947, 1954, 1955, 1964, 1970, 1973, 1988) * 12 Grand Slams (1908, 1909, 1911, 1950, 1952, 1971, 1976, 1978, 2005, 2008, 2012, 2019) * 22 Driekrone (1893, 1900, 1902, 1905, 1908, 1909, 1911, 1950, 1952, 1965, 1969, 1971, 1976, 1977, 1978, 1979, 1988, 2005, 2008, 2012, 2019, 2021) {{Sesnasiesoorwinnings}} === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Wallis maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Wallis getoer. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Wallis na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Wallis as gasheer op. As deel daarvan ding Wallis sedert 2007 met Australië mee om die James Bevan-trofee (geskenk ter herdenking van 100 jaar se toetswedstryde tussen albei lande en genoem na James Bevan)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/news/14479.php#.V-4ZZZqa3oo |title=James Bevan Trophy unveiled in Sydney |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=24 Mei 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en teen Suid-Afrika om die [[Prins William-beker]] (genoem na [[William, Prins van Wallis|prins William]]).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.principalitystadium.wales/2008/02/08/prince-william-cup-to-go-on-display/ |title=Prince William Cup to go on display |publisher=[[Millennium-stadion]] |date=8 Februarie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Walliese span gevorm tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2026/01/tandy-names-first-wales-six-nations-squad/ |title=Tandy names first Wales Six Nations squad |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |author=Verity Williams |date=20 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Kieran Hardy]] || [[Skrumskakel]] || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 28 |- | [[Reuben Morgan-Williams]] || Skrumskakel || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}2 |- | [[Tomos Williams]] || Skrumskakel || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] ||style="text-align:center"| 67 |- | [[Sam Costelow]] || [[Losskakel]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 19 |- | [[Dan Edwards]] || Losskakel || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[Jarrod Evans]] || Losskakel || [[Harlequins]] ||style="text-align:center"| 14 |- | [[Joe Hawkins]] || [[Senter]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[Louie Hennessey]] || Senter || [[Bath Rugby|Bath]] ||style="text-align:center"| {{0}}0 |- | [[Eddie James]] || Senter || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Ben Thomas]] || Senter || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 17 |- | [[Owen Watkin]] || Senter || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 43 |- | [[Josh Adams]] || [[Vleuel]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 65 |- | [[Mason Grady]] || Vleuel || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 15 |- | [[Louis Rees-Zammit]] || Vleuel || [[Bristol Bears]] ||style="text-align:center"| 35 |- | [[Tom Rogers]] || Vleuel || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 13 |- | [[Gabriel Hamer-Webb]] || Vleuel || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| {{0}}0 |- | [[Blair Murray]] || [[Heelagter]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 14 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Liam Belcher]] || [[Haker]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Ryan Elias]] || Haker || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 44 |- | [[Dewi Lake]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Haker || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 26 |- | [[Rhys Carré]] || [[Stut]] || [[Saracens]] ||style="text-align:center"| 23 |- | [[Tomas Francis]] || Stut || [[Provence Rugby|Provence]] ||style="text-align:center"| 77 |- | [[Archie Griffin]] || Stut || [[Bath Rugby|Bath]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Nicky Smith]] || Stut || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| 58 |- | [[Gareth Thomas]] || Stut || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 44 |- | [[Sam Wainwright]] || Stut || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Adam Beard]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Montpellier Hérault Rugby|Montpellier]] ||style="text-align:center"| 61 |- | [[Ben Carter]] || Slot || [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] ||style="text-align:center"| 14 |- | [[Rhys Davies]] || Slot || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Dafydd Jenkins]] || Slot || [[Exeter Chiefs]] ||style="text-align:center"| 26 |- | [[Freddie Thomas]] || Slot || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[James Botham]] || [[Losvoorspeler]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 18 |- | [[Olly Cracknell]] || Losvoorspeler || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| {{0}}2 |- | [[Harri Deaves]] || Losvoorspeler || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}1 |- | [[Alex Mann]] || Losvoorspeler || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Josh Macleod]] || Losvoorspeler || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Taine Plumtree]] || Losvoorspeler || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Aaron Wainwright]] || Losvoorspeler || [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] ||style="text-align:center"| 62 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Arthur Gould.jpg|duimnael|upright|Arthur Gould (1897)]] [[Lêer:Jack Matthews rugby 1950.jpg|duimnael|upright|Jack Matthews (1950)]] [[Lêer:Bleddyn Williams 1950.jpg|duimnael|upright|Bleddyn Williams (1950)]] 18 voormalige Walliese spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Gareth Edwards]] || Skrumskakel || 2007 |- | [[Cliff Morgan]] || Losskakel || 2009 |- | [[Frank Hancock]] || Senter || 2010 |- | [[Jack Matthews]] || Senter || 2013 |- | [[Bleddyn Williams]] || Senter || 2013 |- | [[Keith Rowlands]] || Slot || 2014 |- | [[J. P. R. Williams]] || Heelagter, Losvoorspeler || 2014 |- | [[Ieuan Evans]] || Vleuel || 2014 |- | [[Barry John]] || Losskakel || 2015 |- | [[Carwyn James]] || Losskakel || 2015 |- | [[Gerald Davies]] || Vleuel, Senter || 2015 |- | [[Gwyn Nicholls]] || Senter || 2015 |- | [[Mervyn Davies]] || [[Agsteman]] || 2015 |- | [[Phil Bennett]] || [[Losskakel]] || 2015 |- | [[Johnny Williams]] || Vleuel || 2015 |- | [[John Dawes]] || Senter || 2016 |- | [[Arthur Gould]] || Heelagter || 2016 |- | [[Shane Williams]] || Vleuel || 2016 |} Daarbenewens is die [[Cardiff RFC]] (vir sy invloed op die sport) ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/706482 |title=Cardiff RFC |publisher=[[Wêreldrugby]] |work=World Rugby Hall of Fame |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> [[Wêreldrugby]] het een Walliese speler as speler van die jaar benoem: [[Shane Williams]] (in 2008).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Alun Wyn Jones 2008 (cropped).jpg|duimnael|upright|Alun Wyn Jones (2008)]] [[Lêer:Ieuan Evans (cropped).jpg|duimnael|upright|Ieuan Evans (2010)]] [[Lêer:Gareth Thomas (rugby player).jpg|duimnael|upright|Gareth Thomas (2011)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Engeland se spelers. Die spelers wat met * gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=4;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Alun Wyn Jones]] || 2006–2023 || 158 |- | {{0}}2 || [[Gethin Jenkins]] || 2002–2016 || 129 |- | {{0}}3 || [[George North]] || 2010–2024 || 121 |- | {{0}}4 || [[Dan Biggar]] || 2008–2023 || 112 |- | {{0}}5 || [[Taulupe Faletau]] * || 2011–2026 || 109 |- | {{0}}6 || [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] || 1998–2011 || 104 |- | {{0}}7 || [[Leigh Halfpenny]] || 2008–2023 || 101 |- | {{0}}8 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || 100 |- | {{0}}9 || [[Martyn Williams]] || 1996–2012 || 100 |- | 10 || [[Jonathan Davies]] || 2009–2022 || {{0}}96 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=4;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Warburton]] || 2011–2016 || 49 |- | {{0}}2 || [[Alun Wyn Jones]] || 2009–2023 || 48 |- | {{0}}3 || [[Ryan Jones]] || 2008–2013 || 33 |- | {{0}}4 || [[Ieuan Evans]] || 1991–1995 || 28 |- | {{0}}5 || [[Colin Charvis]] || 2002–2004 || 22 |- | {{0}}6 || [[Rob Howley]] || 1998–1999 || 22 |- | {{0}}7 || [[Gareth Thomas]] || 2003–2007 || 21 |- | {{0}}8 || [[Jonathan Humphreys]] || 1995–2003 || 19 |- | {{0}}9 || [[Arthur Gould]] || 1889–1897 || 18 |- | 10 || [[Dewi Lake]] * || 2023–2026 || 17 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=4;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Neil Jenkins]] || 1991–2002 || 1049 |- | {{0}}2 || [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] || 1998–2011 || {{0}}917 |- | {{0}}3 || [[Leigh Halfpenny]] || 2008–2023 || {{0}}801 |- | {{0}}4 || [[Dan Biggar]] || 2008–2023 || {{0}}631 |- | {{0}}5 || [[James Hook]] || 2006–2015 || {{0}}352 |- | {{0}}6 || [[Paul Thorburn]] || 1985–1991 || {{0}}304 |- | {{0}}7 || [[Shane Williams]] || 2000–2011 || {{0}}290 |- | {{0}}8 || [[George North]] || 2010–2024 || {{0}}235 |- | {{0}}9 || [[Arwel Thomas]] || 1996–2000 || {{0}}211 |- | 10 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || {{0}}200 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=4;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Shane Williams]] || 2000–2011 || 58 |- | {{0}}2 || [[George North]] || 2010–2024 || 47 |- | {{0}}3 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || 40 |- | {{0}}4 || [[Ieuan Evans]] || 1987–1998 || 33 |- | {{0}}5 || [[Josh Adams]] * || 2018–2026 || 24 |- | {{0}}6 || [[Colin Charvis]] || 1996–2007 || 22 |- | {{0}}7 || [[Liam Williams]] || 2012–2025 || 21 |- | {{0}}8 || [[Gerald Davies]] || 1966–1978 || 20 |- | {{0}}9 || [[Gareth Edwards]] || 1967–1978 || 20 |- | 10 || [[Tom Shanklin]] || 2001–2011 || 20 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Steve Hansen 2012.jpg|duimnael|upright|Steve Hansen (2012)]] [[Lêer:Warren Gatland Wales coach at the Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012.png|duimnael|upright|Warren Gatland is in 2007 as Walliese hoofafrigter benoem en het Wallis na Sesnasies Grand Slams in 2008, 2012 en 2019 geneem, meer as enige ander afrigter<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/2298.php |title=Warren Gatland |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=2 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702094143/http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/2298.php |archive-date=2 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] Hierdie lys bevat ale afrigters sedert 1967, aangesien eers sedert dié jaar voltydse afrigters aangestel word. Die afrigters wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is net as sogenaamde verteenwoordigers benoem. Hulle het die pos net tydelik beklee, toe die hoofafrigter nie in staat was om sy amp te vervul nie, hetsy weens verpligtinge in klubs, Leeustoere of as gevolg van siektes. {| class="wikitable" ! Naam !! Tydperk !! Wedstryde !! Oorwinnings !! Gelykop !! Nederlae !! % Gewen |- | {{vlagikoon|Wallis}} David Nash || 1967–1968 || 5 || 1 || 1 || 3 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Clive Rowlands || 1968–1974 || 29 || 18 || 4 || 7 || 62,1 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Dawes || 1974–1979 || 24 || 18 || 0 || 6 || 75 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Lloyd || 1980–1982 || 14 || 6 || 0 || 8 || 42,9 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Bevan || 1982–1985 || 15 || 7 || 1 || 7 || 46,7 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Tony Gray || 1985–1988 || 18 || 9 || 0 || 9 || 50 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Ryan || 1988–1990 || 9 || 2 || 0 || 7 || 22,2 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Ron Waldron || 1990–1991 || 10 || 2 || 1 || 7 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Alan Davies || 1991–1995 || 35 || 18 || 0 || 17 || 51,4 |- | {{vlagikoon|Australië}} Alex Evans <nowiki>*</nowiki> || 1995 || 4 || 1 || 0 || 3 || 25 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Kevin Bowring || 1995–1998 || 29 || 15 || 0 || 14 || 51,7 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Dennis John <nowiki>*</nowiki> || 1998 || 2 || 1 || 0 || 1 || 50 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Graham Henry || 1998–2002 || 34 || 20 || 1 || 13 || 58,8 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Lynn Howells <nowiki>*</nowiki> || 2001 || 2 || 2 || 0 || 0 || 100 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Steve Hansen || 2002–2004 || 29 || 10 || 0 || 19 || 34,5 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Mike Ruddock || 2004–2006 || 20 || 13 || 0 || 7 || 65 |- | {{vlagikoon|Australië}} Scott Johnson <nowiki>*</nowiki> || 2006 || 3 || 0 || 1 || 2 || 0 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Gareth Jenkins || 2006–2007 || 20 || 6 || 1 || 13 || 30 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Nigel Davies <nowiki>*</nowiki> || 2007 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Warren Gatland || 2007–2019 || 151 || 87 || 2 || 62 || 57 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Robin McBryde <nowiki>*</nowiki> || 2009 || 6 || 5 || 0 || 1 || 83,3 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Rob Howley <nowiki>*</nowiki> || 2012, 2016–2017 || 20 || 10 || 0 || 10 || 50 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Wayne Pivac || 2019–2022 || 34 || 13 || 1 || 20 || 38 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Warren Gatland || 2022–2025 || 26 || 6 || 0 || 20 || 23 |- | {{vlagikoon|Engeland}} Matt Sherratt <nowiki>*</nowiki> || 2025 || 5 || 1 || 4 || 0 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Steve Tandy || sedert 2025 || 9 || 2 || 0 || 7 || 22,22 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Walliese nasionale vrouerugbyspan]] * [[Walliese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite journal |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |journal=Journal of Sport History |volume=18 |issue=3 |pages=335–349 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf}} * {{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 }} * {{en}} {{cite journal |author=John Harris |title=Cool Cymru, rugby union and an imagined community |journal=International Journal of Sociology and Social Policy |volume=27 |issue=3/4 |pages=151–162 |year=2007 |doi=10.1108/01443330710741084 }} * {{en}} {{cite journal |authors=Leighton Morgan; Scott Fleming |year=2003 |title=The Development of Coaching in Welsh Rugby Union Football |journal=Football Studies |volume=6 |issue=2 |pages=39–51 |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf }} * {{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London }} * {{en}} {{cite journal |author=Martin Johnes |year=2008 |title=A Prince, a King, and a Referendum: Rugby, Politics, and Nationhood in Wales, 1969–1979 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2008-01_47_1/page/129 |journal=The Journal of British Studies |volume=47 |issue=1 |page=129 |doi=10.1086/522347 }} * {{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 }} * {{en}} {{cite journal |author=Gareth Morgan |title=Rugby and Revivalism: Sport and Religion in Edwardian Wales |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_2005-05_22_3/page/n123 |journal=The International Journal of the History of Sport |volume=22 |issue=3 |pages=434–456 |date=May 2005 |doi=10.1080/09523360500064057 }} * {{en}} {{cite book |author=David Parry-Jones |title=Prince Gwyn, Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby |year=1999 |publisher=seren |location=Bridgend |isbn=978-1-85411-262-0}} * {{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 }} * {{en}} {{cite book |authors=Alex Potter; Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A. H. & A. W. Reed |year=1961 |location=Wellington }} * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing }} * {{en}} {{cite book |author=Owen Sheers |year=2013 |title=Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby |publisher=Faber & Faber |url=https://books.google.com/books?id=5c2n07a6JxcC&pg=PA1984#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0-571-29731-3}} * {{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 }} * {{en}} {{cite journal |author=G. T. Vincent |year=1998 |title=Practical Imperialism: The Anglo‐Welsh Rugby Tour of New Zealand, 1908 |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_1998-04_15_1/page/123 |journal=The International Journal of the History of Sport |volume=15 |issue=1 |pages=123–140 |doi=10.1080/09523369808714015}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Wales national rugby union team|Walliese nasionale rugbyspan}} * {{en}} [http://www.wru.co.uk/ Amptelike webwerf van die Walliese Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/wales Wallis by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/wales/ Wallis op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Wallis]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] 6uv8kr0i5gcgfxb9ml9stthxpwpkmc5 2974100 2973997 2026-09-29T21:00:24Z SpesBona 2720 Paar goed 2974100 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Walliese nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Walliese nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Wallis | beeld = Kenteken van die Walliese nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) | bynaam = Rooi Drake | embleem = [[Prins van Wallis]] se vere | kaptein = [[Dewi Lake]] | afrigter = {{vlagikoon|Wallis}} [[Steve Tandy]] <small>(sedert 2025)</small> | stadion = [[Millennium-stadion]], [[Cardiff]] | kapasiteit = 73&nbsp;931 | patroon_la1 = _redwhitecuffpiping | patroon_b1 = _redquarters14 | patroon_ra1 = _redwhitecuffpiping | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _redtop | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = ed1c24 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = FF0000 | kouse1 = ffffff | patroon_la2 = _redwhitecuffpiping | patroon_b2 = _blackcollar | patroon_ra2 = _redwhitecuffpiping | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _whitetop | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Alun Wyn Jones]] (158)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=4;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Neil Jenkins]] (1&nbsp;049)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=4;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Shane Williams]] (58)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=4;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | eerste = {{ENGru}} 8–0 {{WALru-r}}<br />(Blackheath, [[Engeland]]; 19 Februarie 1881) | grootwen = {{WALru}} 98–0 {{JPNru-r}}<br />([[Cardiff]], [[Wallis]]; 26 November 2004) | grootverloor = {{RSAru}} 96–13 {{WALru-r}}<br />([[Pretoria]], [[Suid-Afrika]]; 27 Junie 1998) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Derde plek in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] | url = | unieurl = www.wru.co.uk }} Die '''Walliese nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''Wales national rugby union team''; [[Wallies]]: ''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Wallis]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Wallis deur die [[Walliese Rugbyunie]] (''Welsh Rugby Union'', WRU) geadministreer. Wallis neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]]. Wallis is ook een van die lande wat deel uitmaak van die [[Britse en Ierse Leeus]] – spelers wat vir Wallis mag speel mag dus ook gekies word vir die Leeus. Wallis se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Sedert die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het Wallis aan elke toernooi deelgeneem en sy beste uitslag tydens die eerste 1987-toernooi behaal, toe die span die klein finale om die derde plek teen die [[Wallabies]] gewen het. Wallis het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] as nominale gasheer opgetree, maar ook tydens die toernooie in [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] is wedstryde in Wallis aangebied. Wallis het sy eerste internasionale rugbywedstryd in 1881 teen Engeland gespeel. Sedert die voorganger van die Vyf- en Sesnasies-toernooi, die Tuisnasies, in 1883 ’n aanvang geneem het, het die span reeds 28 toernooie gewen, en nog elf ander kere die titel gedeel. Sedert Italië in 2000 by die kompetisie aangesluit het om die Sesnasies te vorm, het Wallis vyf titels verower, die laaste in 2021. Die beheerliggaam [[Wêreldrugby]] beskou Wallis as ’n vlak-een rugbyland. Veral Walliese spelers van die 1970’s word as van die beste in die geskiedenis van die spel beskou. Alhoewel verskeie swak vertonings in die laat 1980’s en 1990’s die span se reputasie baie skade toegedien het, het ’n herstel in die 2000’s en Sesnasies-titels saam met [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slams]] in 2005, 2008, 2012 en 2019 daartoe bygedra om die situasie om te keer. As gevolg van die sukses het Wallis die eerste Europese span ooit geword om ’n Grand Slam met meer weg- as tuiswedstryde te verower. Walliese spelers dra tradisioneel skarlakenrooi truie, wit broeke en rooi sokkies. Die span se tuisstadion is [[Millennium-stadion|Millennium]] in [[Cardiff]] waar hulle vir die eerste keer in 1999 gespeel het. 18 voormalige Walliese rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Wallis is tans (Maart 2026) efde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis is een van min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Nieu-Seeland]], [[Samoa]] en [[Tonga]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teivovo.com/history/index.html |title=Rugby History in Fiji |publisher=Teivovo |accessdate=14 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/ |archive-date=14 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Walliese Rugbyunie}} [[Lêer:WalesRugbyRegions.png|duimnael|’n Kaart van die Walliese plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Wallis is die Walliese Rugbyunie (''Welsh Rugby Union'', WRU) wat in 1881 gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/14148.php |title=WRU: History of the Welsh Rugby Union: A Brief History |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=2009 |accessdate=14 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814113115/http://www.wru.co.uk/14148.php |archive-date=14 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1886 het die WRU saam met die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) en die [[Skotse Rugbyunie]] (SRU) die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het die WRU in 1999 by die vastelandse beheerliggaam FIRA-AER (nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die WRU hou toesig oor die vier professionele rugbyspanne [[Cardiff Blues]], [[Scarlets]], [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] en [[Ospreys]] wat aan die professionele Liga [[Verenigde Rugbykampioenskap]] deelneem, saam met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Suid-Afrika. Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Skotland die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugbyuitdagingsbeker beslis. Benede die Verenigde Rugbykampioenskap word die Walliese Premierafdeling beslis, waaraan twaalf Walliese spanne deelneem. Naas die amptelike nasionale span roep die WRU ook ander keurspanne byeen. Die ''Wales A'' is die tweede nasionale span van Wallis, hulle het egter sedert 2000 in geen wedstryd meer te staan gekom nie. Net soos ander rugbylande beskik Wallis oor ’n o/20-nasionale span wat aan die o/20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/wales-u20/#latest |title=Wales U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=16 Maart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030220411/https://www.sixnationsrugby.com/team/wales-u20/#latest |archive-date=30 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20 |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Wallis beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Walliese nasionale rugbyspan dien. Dit word as ’n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering van rugby in Wallis === [[Lêer:Wales1881.jpg|duimnael|Die Walliese 1881-span voor hul eerste internasionale wedstryd teen Engeland]] ’n Aan rugby en [[sokker]] ver verwante spel, ''Cnapan'' genoem, is sedert eeue in die grafskappe Carmarthenshire, Ceredigion en Pembrokeshire beoefen.<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Tony Collins, John Martin, Wray Vamplew |title=Cnapan |work=Encyclopedia of traditional British rural sports |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=2005 |isbn=0-415-35224-X |pages=66–67 |url=https://books.google.ch/books?id=NWu6sLJn7-kC&pg=PA66&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Rugby het in 1850 in Wallis posgevat, toe die [[dominee]] Rowland Williams die adjunkskoolhoof van St David’s-Kollege, Lampeter, geword en die sport, soos hy dit van gegradueerdes by die Rugby-skool leer ken het, daar bekend gemaak het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Owen Sheers |date=2013 |title=Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby |publisher=Faber & Faber |url=https://books.google.com/books?id=5c2n07a6JxcC&pg=PA1984#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0-571-29731-3 |pages=1984}}</ref> Vanaf hoërskole en universiteite het die rugbyspel gedurende die 1870’s veral in die [[nywerheid]]s- en [[mynbou]]stede van Suid-Wallis versprei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/11 11]–12}}</ref> Die in 1875 gestigte Suid-Walliese Voetbalklub (''South Wales Football Club'', SWFC) het probeer om ’n algemene stel reëls vas te lê en die sport te versprei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/14 14]}}</ref> In 1878 het die Suid-Walliese Voetbalunie (''South Wales Football Union'', SWFU) gevolg, wat van plan was om uit spelers van verskeie klubs ’n keurspan saam te stel. Die SWFU het daarin geslaag om verskeie wedstryde teen Engelse spanne te reël, maar dit was swak bestuur en die keuring is as ongemotiveerd beskou. Richard Mullock, die sekretaris van die Newport Athletic Club, het besluit om op sy eie en sonder afspraak met die SWFU ’n toetswedstryd teen [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] te reël.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/34 34]–40}}</ref> Die eerste Walliese toetswedstryd is op 19 Februarie 1881 in Blackheath naby [[Londen]] gespeel. Aangevoer deur die spankaptein [[James Bevan]] het hulle met sewe doele, een skepdoel en ses drieë teenoor nul (82–0 sou die huidige telling gewees het) verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="WalesHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/809_14148.php |title=A Brief History of the Welsh Rugby Union |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927174122/http://www.wru.co.uk/eng/thewru/history/index.php |archive-date=27 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Alhoewel die eerste Walliese nasionale rugbyspan volgens die geografiese verspreiding van die verteenwoordigende klubs taamlik gebalanseerd was, het dit blykbaar nie oor ’n hoë vaardigheidsvlak beskik nie. Die span het veral uit gegradueerdes van die universiteite [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] en [[Universiteit van Oxford|Oxford]] bestaan, en die plaaslike pers het die keuring ná die swak nederlaag skerp gekritiseer.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/41 41]}}</ref> Drie weke later is op 12 Maart 1881 in die Castle Hotel in Neath die Walliese Voetbalunie (''Wales Football Union''; sedert 1934 die [[Walliese Rugbyunie]], ''Welsh Rugby Union'', WRU) gestig, en die SWFU het homself ontbind.<ref name="WalesHistory" /> In 1882 het Wallis vir die eerste keer teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] te staan gekom en ook dié wedstryd verloor. Van 1883 af het die beheerliggame van die vier Britse Tuisnasies die jaarlikse Tuisnasies-toernooi – nou bekend as die [[Sesnasies-toernooi]] – vir die eerste keer beslis. Tydens die eerste toernooi het Wallis ook geen oorwinning aangeteken nie, onder andere tydens die eerste toetswedstryd teen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]].<ref name="6NHistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/en/championship/history.php |title=History |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601150855/https://www.sixnationsrugby.com/en/championship/history.php |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="SNHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/6nations.htm#1999 |title=6 Nations History |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1884 het hulle vir die eerste keer teen Ierland geseëvier, in 1888 is Skotland vir die eerste keer verslaan en in 1890 Engeland.<ref name="SNHistory" /> In 1886 het die Walliese beheerliggaam saam met sy Ierse en Skotse eweknieë die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory" /> === Eerste “goue tydperk” === [[Lêer:1895 Wales team cropped.jpg|duimnael|links|Die Walliese 1895-span voor hul wedstryd teen Engeland tydens die Tuisnasies-toernooi]] [[Lêer:Wales Rugby1905.jpg|duimnael|Die Walliese span voor hul oorwinning oor die ''Original''-[[All Blacks]] in 1905]] [[Lêer:Wales versus New Zealand scrum 1905 - cropped.jpg|duimnael|’n Skrum tydens Wallis se oorwinning oor die ''Original''-All Blacks in 1905]] [[Lêer:Wales france rugby 1908.jpg|duimnael|Die eerste wedstryd tussen Wallis en Frankryk in Cardiff in 1908]] Teen die 1890’s het die [[Walliesers]] die “vier vleuels”-formasie bedink – met sewe agterspelers en agt voorspelers pleks van die destyds algemene ses agterspelers en nege voorspelers – dit het die sport gerevolusioneer en is uiteindelik deur al die nasionale en klubspanne oorgeneem.<ref name="SNHistory" /> Met dié innovasie het Wallis die Tuisnasies-toernooi in 1893 vir die eerste keer gewen en hulle het ook met ’n Driekroon (''Triple Crown'') weggestap.<ref name="SNHistory" /> Die eerste superster van die Walliese rugby was [[Arthur Gould]], wat die nasionale span 18 keer as kaptein aangevoer het – ’n rekord, wat eers in 1994 deur [[Ieuan Evans]] verbeter is. Gould was ook die rede, hoekom Wallis in 1897 deur die ander Tuisnasies geboikot is. Hy het ’n finansiële vergoeding aanvaar wat as ’n oortreding van amateurisme beskou is. Eers met sy aftrede is die nasionale span die volgende jaar weer vir die toernooi toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |author=Huw Richards |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15338572/arthur-gould-welsh-rugby-first-superstar |title=Arthur Gould: Welsh rugby's first superstar |publisher=ESPNscrum |date=22 Oktober 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die volgende Walliese toernooi-oorwinning het in 1900 gevolg, weer met ’n Driekroon, wat die eerste “goue tydperk” van Walliese rugby ingelui het wat tot in 1913 sou strek.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |publisher=Journal of Sport History |edition=18 |series=3 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |pages=343 |accessdate=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912144841/http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |archive-date=12 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dié tydperk het hulle slegs sewe wedstryde verloor en was tuis onoorwonne. Hulle het in 1902 en 1905 nog twee Driekrone gewen, en in 1901, 1903 en 1904 as naaswenners geëindig.<ref name="SNHistory" /><ref name="6Nresults">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/six-nations-2014/rugby/page/87742.html |title=Six Nations Championship: Past Winners |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220122750/http://en.espn.co.uk/six-nations-2014/rugby/page/87742.html |archive-date=20 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Toe Wallis op 16 Desember 1905 teen die [[All Blacks]] op [[Cardiff Arms Park]] gespeel het, het hulle sedert 1899 nie een tuiswedstryd verloor nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 |pages=177–178}}</ref> Dié Nieu-Seelandse span – bekend as die ''Original All Blacks'' – was die eerste span van die [[Suidelike Halfrond]] wat [[Europa]] besoek het.<ref>{{en}} {{cite book |author=G. T. Vincent |year=1998 |title=Practical Imperialism: The Anglo‐Welsh Rugby Tour of New Zealand, 1908 |publisher=The International Journal of the History of Sport |edition=15 |series=1 |pages=124 |doi=10.1080/09523369808714015}}</ref> Hulle was op daardie stadium tydens hul toer ook onoorwonne, nadat hulle reeds Engeland, Ierland en Skotland verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/20 |title=1905/06 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis was die 28ste wedstryd op Nieu-Seeland se toer, en op daardie stadium het die besoekers 801 punte aangeteken en slegs 22 afgestaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/46 46]}}</ref> Voor die wedstryd het die Nieu-Seelandse span ’n [[haka]] (’n [[Maori|Māori]]-oorlogsdans) opgevoer; die 47&nbsp;000-gehoor het met die Walliese [[volkslied]] – ''Hen Wlad Fy Nhadau'' (“Land van my vaders”) geantwoord – dit was die eerste keer wat ’n volkslied voor ’n sportwedstryd gesing is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=150 |title=The 1905/06 'Originals' |publisher=rugbymuseum.co.nz |accessdate=10 September 2012 |archive-url=https://archive.today/20120910224223/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=150 |archive-date=10 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Walliese [[vleuel]] Teddy Morgan het ’n drie gedruk en Wallis het toe met 3–0 voorgeloop. Nieu-Seeland se Bob Deans was toe van mening dat hy ook ’n drie gedruk het. Hy is oor die doellyn gesleep, voordat die skeidsregter by die toneel verskyn het. Die skeidsregter het aan Wallis ’n skrum toegeken en die telling het onveranderd gebly; Wallis het met 3–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/48 48]–49}}</ref> Dié nederlaag was die enigste in Nieu-Seeland se 35 wedstryde op die toer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 |pages=198}}</ref> In 1906 het Wallis die Tuisnasies-titel met Ierland gedeel.<ref name="SNHistory" /> Op 1 Desember dieselfde jaar het hulle vir die eerste keer teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] te staan gekom. Voor die afskop is Wallis as gunsteling beskou,<ref>{{en}} {{cite book |author=David Parry-Jones |title=Prince Gwyn, Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby |year=1999 |publisher=seren |location=Bridgend |isbn=978-1-85411-262-0 |pages=180}}</ref> maar Suid-Afrika het Wallis met sy voorspelers oorheers en dié wedstryd met 11–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5388786.stm |title=Mighty Boks: South African rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=28 September 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZFL19070112.2.24.2 |title=Rugby Football |date=12 Januarie 1907 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee jaar later, op 12 Desember 1908, het Wallis vir die eerste keer teen die besoekende [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] gespeel en met 9–6 gewen.<ref name="BBCWalesAus">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4206152.stm |title=Wallaby wonders: Aussie rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=22 September 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1909 het Wallis ook die Tuisnasies-toernooi gewen. Van 1910 af het Frankryk aan die toernooi deelgeneem, wat toe die Vyfnasies-toernooi geword het. In 1911 het Wallis vir die eerste keer ’n amptelike Grand Slam ingepalm, nadat hulle al hul wedstryde teen die ander deelnemers – insluitende Frankryk – gedurende dieselfde toernooi gewen het.<ref name="SNHistory" /> Wallis het ook in 1908 en 1909 Frankryk geklop, maar aangesien Frankryk eers in 1910 by die toernooi aangesluit het, word dié jare nie as Grand Slam-jare erken nie.<ref name="SNHistory" /> Dit sou sowat 40 jaar neem voordat Wallis weer ’n Grand Slam sou kon behaal.<ref name="SNHistory" /> Engeland se oorwinning oor Wallis in 1913 was Wallis se eerste tuisnederlaag teen een van die Vyfnasies-spanne sedert 1899 en hul eerste tuisnederlaag teen Engeland sedert 1895.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/198 198]}}</ref> Die [[Eerste Wêreldoorlog|Groot Oorlog]] het in 1914 uitgebreek en al die rugby is tydens dié oorlog opgeskort. Die enigste uitsondering was ’n nieamptelike wedstryd teen die [[Britse Barbarians]] in April 1915.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2003/05/wales-v-barbarians-classics-1915/ |title=Wales V Barbarians Classics – 1915 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=26 Mei 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Krisis en herstel === [[Lêer:Ireland-v-Wales-1920.jpg|duimnael|links|1920-illustrasie van ’n wedstryd tussen Ierland en Wallis]] [[Lêer:France versus Wales in rugby union 1922 - cropped.jpg|duimnael|Wallis teen Frankryk tydens die 1922-Vyfnasies-toernooi]] [[Lêer:Starting-An-Attack-.jpg|duimnael|Skets van ’n wedstryd tussen Engeland en Wallis op Twickenham in 1931]] In die jare ná die Eerste Wêreldoorlog het die Walliese rugby ’n agteruitgang beleef. As gevolg van ’n ineenstorting in navraag vir [[steenkool]] is die land deur ’n swaar resessie geteister wat veral Suid-Wallis se mynboustreke geraak het. Die Walliese internasionale tellings in die 1920’s het die toestand van die ekonomie blykbaar weerspieël: van hul 42 wedstryde het Wallis slegs 17 gewen, met drie gelykopuitslae.<ref name="Smith204">{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/204 204]}}</ref> ’n Halfmiljoen mense het Wallis tydens die [[Groot Depressie]] op soek na werk verlaat, wat die finansiële situasie van baie klubs dramaties vererger het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/123 123]}}</ref> Baie Walliese nasionale rugbyspelers het rugby unie verlaat en na die professionele spel [[rugby league]] oorgeskakel. Daarbenewens het sokker al hoe gewilder geword, wat voorheen veral in Noord-Wallis gespeel is en nou ook na die rugbygebiede van Suid-Wallis begin versprei het.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/224 224]–225}}</ref> Tussen 1923 en 1928 het Wallis slegs sewe oorwinnings aangeteken – waaronder vyf teen Frankryk. Selfs Frankryk het daarin geslaag om Wallis in daardie dekade te verslaan en in 1928 hul eerste oorwinning oor Wallis aangeteken. Hulle is in 1924 en 1927 ook maklik deur beide Nieu-Seeland en Australië geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/126 126]}}</ref> Wallis se keuringsbeleid het die omwentelinge in die middel van die 1920’s weerspieël. In 1924 is 35 verskeie spelers vir Wallis se vier wedstryde gekies, met ’n ander kaptein vir elke wedstryd; slegs die agterspeler Edward Watkins en die voorspeler Charlie Pugh het gedurende al vier wedstryde uitgedraf.<ref name="Smith204" /> Tydens die krisis is die grondslag vir die geleidelike herstel gelê, nadat die in 1923 gestigte ''Welsh Secondary Schools Rugby Union'' die sport aan sekondêre skole begin bevorder het. Oor die jare heen het dié skole ’n nuwe generasie spelers opgelewer. Wallis het sodoende die stelsel van Engeland en Skotland oorgeneem, waarvolgens talente vanaf hul jeug tot hul volwassenheid begelei is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/240 240]–244}}</ref> Aan die begin van die 1930’s het die Walliese rugby ’n opswaai begin toon, alhoewel die land nog onder die uitwerkinge van die groot depressie gely het en baie klubs gesukkel het om te oorleef.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=268}}</ref> Die WRU het wél daarin geslaag om rugby se gewildheid in Noord-Wallis te laat groei, maar hulle was in finansiële opsig nie goed gevestig nie en die enigste van die vier Tuisnasies wat nie oor sy eie stadion beskik het nie: Die Cardiff Arms Park moes gepag word en [[St Helen’s Rugby- en Krieketveld|St Helen’s]] in [[Swansea]] is net geleen.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=168}}</ref> Ten spyte van die moeilike omstandighede het Wallis in 1931 sy eerste kampioenskap in nege jaar gewen. In dié jaar het Wallis vir die eerste keer sedert die Eerste Wêreldoorlog dieselfde span vir twee agtereenvolgende wedstryde opgeroep, toe hulle teen Engeland en Skotland te staan gekom het.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=262}}</ref> In 1932 het Wallis sy volgende toernooititel ingepalm, wat des te meer noemenswaardig is, aangesien Frankryk (destyds die swakste span) uit die toernooi geskop is en vir die volgende jare weer die Tuisnasies-toernooi beslis is. In 1933 het Wallis, onder hul kaptein Watcyn Thomas, Engeland vir die eerste keer op [[Twickenham-stadion|Twickenham]] geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/135 135]}}</ref> In 1935 het Wallis die toerende Nieu-Seelandse All Blacks met 13–12 verslaan en Haydn Tanner het in sy eerste toets gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |author=Huw Richards |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/14404845/when-wales-beat-all-blacks-1935 |title=When Wales beat the All Blacks: 'Three kicks. Three lucky bounces. Three tries' |publisher=ESPNscrum |date=21 Desember 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog twee toernooititels het in 1936 en 1939 gevolg. Alhoewel die Vyfnasies-toernooi tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] opgeskort is, het Wallis in 1940 ’n Rooikruisliefdadigheidswedstryd teen Engeland in Cardiff gespeel, maar met 9–18 verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/46 46]}}</ref> === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Jack Kyle - Ireland v Wales 1951 (3614583170).jpg|duimnael|Die wedstryd tussen Ierland teen Wallis tydens die Sesnasies 1951]] [[Lêer:Wales v Arg Squad Photo - Middle Row 2nd from Left.jpg|duimnael|Die Walliese span wat in 1968 na Argentinië getoer het]] [[Lêer:Rugby arg wales 1968.jpg|duimnael|Wallis teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] op Estadio GEBA in September 1968]] In 1945 en 1946 is die ''Victory Internationals'' beslis – ’n reeks wedstryde teen nasionale en militêre keurspanne wat nie die volle toetsstatus geniet het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/players/after-the-war-the-victory-internationals-1945-46 |title=After the War: The Victory Internationals, 1945–46 |publisher=World Rugby Museum |author=J. R. Suber |date=10 Junie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jaarlikse toernooi is van 1947 af hervat en het ná die heraansluiting van Frankryk vir die volgende vyf dekades weer die Vyfnasies geword. In dieselfde jaar het Wallis die kampioenskap met Engeland gedeel, maar in 1948 het Wallis sy eerste tuisnederlaag teen Frankryk gely.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Alex Potter; Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A. H. & A. W. Reed |year=1961 |location=Wellington |pages=99}}</ref> Die ekonomiese situasie het in die naoorlogse tydperk aansienlik verbeter, wat ook tot groter gehore gelei het. Dié effek is met die eerste televisieuitsendings van toetswedstryde versterk. Die span se prestasies het ook aansienlik verbeter: In 1950 en 1952 Wallis die Vyfnasies saam met ’n Grand Slam gewen. Van 1954 tot 1956 het die Walliesers in drie agtereenvolgende toernooie geseëvier, waartydens hulle die titel in 1954 met Engeland en Frankryk asook in 1955 met Frankryk gedeel het.<ref name="SNHistory" /> Daarbenewens het hulle verskeie suksesse teen spanne van die Suidelike Halfrond behaal. In 1947 en 1958 het hulle Australië maklik verslaan, en in 1953 is Nieu-Seeland met 13–8 geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/233 233]}}</ref> Daarteenoor het Wallis in 1951 ’n nederlaag teen Suid-Afrika met 3–6 gely, alhoewel hulle die lynstaan oorheers het.<ref name="smith233">{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=233}}</ref> Die Vyfnasies 1950 word nie net vir Wallis se eerste Grand Slam sedert 1911 onthou nie, maar ook vir die vliegtuigongeluk in Llandow.<ref name="SNHistory" /> Op 12 Maart 1950 het ’n groep Walliese ondersteuners, wat die beslissende wedstryd in [[Dublin]] bygewoon het, met ’n huurvlug teruggekeer. Tydens landing het die vliegtuig, ’n [[Avro Tudor]], neergestort, waarby 80 van die 83 passasiers aan boord dood is. Dit was die ergste siviele vliegtuigramp in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrelics.com/Museum/exhibits/IvW-1950.htm |title=The 1950 Welsh Triple Crown & Llandow Air Disaster |publisher=World Rugby Museum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die nasionale span se tuiswedstryde was tydens die laaste sewe dekade amper gelyk tussen Cardiff en Swansea verdeel. In Junie 1953 het die WRU die vervalle toestand van St Helen’s in Swansea nie langer geduld nie en tydens sy algemene jaarvergadering daarop besluit om in 1955 vir die laaste keer op St Helen’s te speel en in die toekoms uitsluitlik die Cardiff Arms Park as sy amptelike tuisstadion te gebruik.<ref name="smith233" /> In 1956 het Wallis die Vyfnasies-titel ingepalm, maar daarna ’n swakker fase betree. Eers in 1964 het hulle weer ’n toernooi gewen, in 1965 en 1966 het nog twee titels gevolg.<ref name="SNHistory" /> As gevolg van die swaar nywerheid se geleidelike agteruitgang gedurende die 1960’s het die nasionale span minder op myn- en staalwerkers staat gemaak en meer leerlinge en onderwysers opgeroep. Oor dekades heen het Walliese spelers slegs na die Suidelike Halfrond getoer as hulle deur die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] opgeroep is. Dit het in 1964 verander, toe die WRU op hul eie ’n toer gereël het. Hulle het vir vyf wedstryde na Suid-Afrika getoer, waaronder ’n toetswedstryd teen die Springbokke in [[Durban]].<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/368 368]}}</ref> Wallis is met 3–24 verslaan, hul ergste nederlaag in 40 jaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.englandrugby.com/news/world-rugby-1951-date-1288172/ |title=World Rugby 1951 – Date |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=23 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623061113/http://www.englandrugby.com/news/world-rugby-1951-date-1288172/ |archive-date=23 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die WRU se daaropvolgende algemene jaarvergadering het die uittredende WRU-president D. Ewart Davies verklaar dat “uit die ervaring van die Suid-Afrikaanse toer blyk dit dat ’n baie meer positiewe houding binne die speel in Wallis nodig is&nbsp;... Spelers moet, tot die absolute punt van bemeestering, bereid wees om die basiese beginsels van rugby te leer en as ’t ware opnuut te leer”.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/368 368]–369}}</ref> Dié toespraak het diepgaande hervormings in die afrigteropleiding ingelui. Die WRU se afrigtingskomitee – wat in die laat 1950’s van stapel gestuur is – het die taak gekry om die gehalte van afrigting te verbeter. In Januarie 1967 is Ray Williams as afrigtingsorganiseerder benoem.<ref name=Morgan44>{{en}} {{cite book |authors=Leighton Morgan, Scott Fleming |year=2003 |title=The Development of Coaching in Welsh Rugby Union Football |publisher=Football Studies |edition=6 |series=2 |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf |pages=44–45 |accessdate=5 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305005833/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf |archive-date=5 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste nasionale afrigter, David Nash, is in 1967 aangestel om Wallis in daardie seisoen te bestuur, maar hy het bedank nadat die WRU geweier het om hom as Walliese afrigter tydens hul 1968-toer na [[Argentinië]] te benoem.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=389}}</ref> Die WRU het hul besluit uiteindelik teruggeneem en Clive Rowlands as afrigter vir dié toer aangestel. Van hul ses wedstryde het Wallis drie gewen, in twee gelykop gespeel en een verloor.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=393}}</ref> === Tweede “goue tydperk” === [[Lêer:Los pumas vs gales en cardiff 04.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen Argentinië en Walles in Cardiff in 1976, ''El grafico'']] Gedurende die 1970’s het Wallis ’n tweede “goue tydperk” beleef, met spelers van ’n wêreldklasgehalte soos Gareth Edwards, J.P.R. Williams, Gerald Davies, Barry John en Mervyn Davies in hul span.<ref name="ReesGoldenEra">{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/16/six-nations-2012-wales |title=Wales grand slam can herald start of new golden age |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=17 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="Rewind1978">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/wales/rugby/story/257611.html |title=The greatest Welsh player of them all bows out |publisher=ESPNscrum |author=How Richards |date=26 Februarie 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/statsguru/rugby/player/7225.html |title=Gareth Edwards |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het tussen 1969 en 1979 rugby in die Noordelike Halfrond oorheers, en ’n ongesiene wenrekord aangeteken, aangesien hulle slegs sewe wedstryde in dié tydperk verloor het.<ref name="ReesGoldenEra" /> Die Walliese span van die 1970’s word as een van die bestes in die rugbygeskiedenis beskou. Hulle het nege van tien wedstryde teen Engeland gewen, agt van tien wedstryde teen Skotland en sewe van nege wedstryde teen Ierland (met een gelykop). Slegs die Franse was in staat om mee te ding, aangesien hulle in tien wedstryde drie oorwinnings en een gelykop aangeteken het. Wallis het in 1969 vir die eerste keer na Nieu-Seeland getoer, maar hulle is in albei wedstryde verslaan. In die tweede toets, wat hulle met 12–33 verloor het,<ref>{{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 |pages=[https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle/page/144 144]}}</ref> het Nieu-Seeland se [[heelagter]] Fergie McCormick 24 punte aangeteken, in dié tyd ’n rekord.<ref>{{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 |pages=[https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle/page/119 119]}}</ref> Aan die begin van die jaar 1970 het Wallis met 6–6 teen Suid-Afrika gelykop gespeel en daarna het hulle die Vyfnasies-titel met Frankryk gedeel.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=400}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1971 het Wallis sy eerste Grand Slam sedert 1952 ingepalm. Hulle het slegs 16 verskeie spelers vir vier wedstryde opgeroep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1971.php |title=Grand Slam 1971 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627081532/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1971.php |archive-date=27 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die 1971-toernooi het Wallis sy merkwaardigste oorwinning oor Skotland aangeteken, nadat ’n drie deur Gerald Davies in die laaste minuut Skotland se voorsprong tot 18–17 laat krimp het. Die vleuel John Taylor het dié drie van die kantlyn verdoel waarna as “die beste doelskop sedert [[Paulus van Tarsus|Paulus die Apostel]]” verwys is en aan Wallis ’n 19–18-oorwinning besorg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2631343.stm |title=Six Nations: Golden moments |publisher=[[BBC]] |date=24 Januarie 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/onthisday/rugby/story/109024.html |title=The greatest conversion since St. Paul |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Vir die Britse en Ierse Leeus se toer na Nieu-Seeland dieselfde jaar het Wallis meer spelers as enige ander span bygedra. Dié Leeus is die enigstes wat ’n toetsreeks in Nieu-Seeland gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1971-australia-new-zealand/ |title=1971 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1972 kon weens die [[Noord-Ierland]]-konflik nie voltooi word nie, waardeur geen span die titel ingepalm het nie. Ná die Bloed-Sondag op 30 Januarie is die Britse ambassade in Dublin deur ’n woedende skare afgebrand en baie spelers het dreigbriewe, vermoedelik van die IRA, ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-rugby-team-faced-death-14308714 |title=When the Wales rugby team faced 'death threats' in Ireland before a performance from the gods |author=Mark Orders |publisher=Wales Online |date=19 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis en Skotland het geweier om hul oorblywende wedstryde in Ierland te speel en die gebrek aan veiligheid aangevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/1193077.stm |title=Sport in chaos as crisis deepens |publisher=[[BBC]] |date=27 Februarie 2001 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat die Vyfnasies 1973 tussen die vyf spanne heeltemal gelykop was en die titel vir die eerste keer deur al vyf die deelnemende spanne gedeel is, het die Walliesers Australië in Cardiff met 24–0 geklop.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=432}}</ref> Wallis het die Vyfnasies 1975 met slegs een nederlaag teen Skotland gewen en tydens die Vyfnasies 1976 het Wallis sy tweede Grand Slam van die dekade ingepalm. Soos in die eerste van die dekade in 1971 het hulle gedurende vier wedstryde slegs 16 verskeie spelers opgeroep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1976.php |title=Grand Slam 1976 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926132443/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1976.php |archive-date=26 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het dié prestasie in 1978 herhaal en gevolglik die eerste span geword wat drie agtereenvolgende Driekrone ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1978.php |title=RBS Six Nations: 11 Grand Slams: Grand Slam 1978 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627091459/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1978.php |archive-date=27 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul laaste Vyfnasies-wedstryd in 1978 het beide Phil Bennett en Gareth Edwards uit al die vorms van rugby getree.<ref name="Rewind1978" /> Die Walliese toer na Australië in Junie 1978 het met ’n nederlaag in albei toetswedstryde geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/306 |title=1978 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het in November dieselfde jaar Nieu-Seeland op Cardiff Arms Park gehuisves, maar ná ’n laat strafdoel deur die plaasvervangende heelagter Brian McKechnie met 12–13 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/314 |title=1978 New Zealand tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié strafdoel was omstrede, aangesien die Nieu-Seelandse [[Slot (rugby)|slot]] Andy Haden van ’n lynstaan uitgeduik het om ’n strafdoel te verkry. Haden het later erken dat hy en Frank Oliver vooraf op dié taktiek besluit het, indien hulle in moeilikhede sou kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20463813 |title=Andy Haden has no regrets over line-out 'dive' against Wales |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="HadenDive">{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-haden-dived-to-cheat-the-welsh-1179032.html |title=Haden 'dived' to cheat the Welsh |publisher=The Independent |author=Hugh Godwin |date=18 Oktober 1998 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Engelse [[skeidsregter]] Roger Quittenton is deur die pers gekritiseer, omdat hy die duik oor die hoof gesien het; hy het later beweer dat die strafdoel teen die Walliese slot Geoff Wheel weens sy sprong teen Oliver se skouer toegeken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/england/rugby/player/8701.html |publisher=ESPNscrum |title=Roger Quittenton |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Quittenton het later beweer, “Haden se persepsie is dat sy duikslag die strafskop veroorsak het. Dit is ’n vullis”.<ref name="HadenDive" /> Wallis het toe die Vyfnasies 1979 met ’n Driekroon gewen.<ref name="SNHistory" /> === Moeilike jare === [[Lêer:Graham Henry 28 March 2011 Twickenham.jpg|duimnael|upright|Die Nieu-Seelander Graham Henry het Wallis tydens hul eerste toetsoorwinning oor Suid-Afrika in 1999 afgerig]] Die “goue tydperk” het stadig maar seker geëindig, omdat vir die uitstekende spelergenerasie te min gelykwaardige plaasvervangers beskikbaar was. Dit het van 1980 af tot ’n slegter wenrekord en gemengde resultate tydens die Vyfnasies gelei. In 1980 het die WRU sy eeufees gevier en Wallis het tydens dié geleentheid die All Blacks in Cardiff verwelkom, maar met 3–23 teen Nieu-Seeland verloor, nadat die gaste vier drieë teenoor nul gedruk het.<ref name="ABMagic">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4003989.stm |title=All Black magic: New Zealand rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=13 November 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1981 het Wallis Australië verslaan, maar hulle het tydens die Vyfnasies 1982 slegs die laaste plek behaal.<ref name="BBCWalesAus" /><ref name="SNHistory" /> ’n Erge laagtepunt was in Oktober 1983, toe die oorweldig lykende Walliese span in [[Boekarest]] in hul eerste toetswedstryd teen [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] met 6–24 verslaan is.<ref name="BBCWalesRom">{{en}} {{cite web |author=Sean Davies |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5392460.stm |title=Weathered Oaks: Romanian rugby |publisher=[[BBC]] |date=29 September 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Net drie weke voorheen is hulle amper deur [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] veras, maar het in Cardiff met 29–24 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6157863.stm |title=Eastern Promise: Japanese rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=12 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1984 is Wallis tuis deur Australië met 28–9 op Cardiff Arms Park verslaan.<ref name="BBCWalesAus" /> ’n Toer na [[Oseanië]] in Mei en Junie 1986 (die eerste in agt jaar) was met drie oorwinnings oor [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] meer suksesvol,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/435 |title=1986 Wales tour to Pacific |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> terwyl die Europese toernooie veral deur nederlae gekenmerk is. Tydens die Vyfnasies 1987 het Wallis slegs een oorwinning aangeteken,<ref name="SNHistory" /> gevolglik was hulle voor die afskop van die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Australië en Nieu-Seeland nie een van die gunstelinge nie. Hulle het egter in een van dié toernooi se verassings ontpop en hul groep met oorwinnings oor Ierland, Tonga en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] in die eerste plek beëindig. Nadat hulle in die kwarteindstryd Engeland uitgeskakel het,<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/36 36]–39}}</ref> het Wallis in die halfeindstryd teen Nieu-Seeland te staan gekom en is met 49–6 maklik verslaan. In die klein finale om die derde plek het Wallis Australië naelskraap met 22–21 geklop. Tot vandag toe is dit Wallis se beste uitlag tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/246 246]–247}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1988 het hulle die titel met Frankryk gedeel en die eerste Driekroon sedert 1979 gewen.<ref name="SNHistory" /> In 1988 en 1989 is Wallis drie keer maklik deur Nieu-Seeland verslaan en het tuis teen Roemenië verloor.<ref name="ABMagic" /><ref name="BBCWalesRom" /> Aan die einde van die 1980’s het die rugbysport in Wallis weer ’n groot krisis beleef. Die merkbaar groeiende gewildheid van rugby league het daartoe gelei dat soveel spelers as nog nooit tevore nie na die professionele weergawe oorgeskakel het. Van die beste spelers was toe nie meer vir die nasionale span beskikbaar nie, aangesien ’n oorskakeling destyds tot ’n lewenslange uitsluiting uit die rugbysport gelei het. Tydens die Vyfnasies in 1990 en 1991 het Wallis nie een wedstryd gewen nie en slegs die “houtlepel” “gewen”.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/news/10048.php |title=Wooden Spoon History |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=28 Maart 2003 |accessdate=2 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602094821/http://www.wru.co.uk/eng/news/10048.php |archive-date=2 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]], wat nominal in Engeland aangebied is, het Wallis nog ’n teleurstelling beleef, alhoewel Wallis al sy groepwedstryde tuis gespeel het. In hul openingswedstryd is Wallis deur Wes-Samoa met 16–13 verslaan, waarna hulle die Argentynse [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] met 16–7 geklop het. Ná nog ’n nederlaag tydens die groepfase, ’n 3–38 teen Australië, het Wallis in die derde plek geëindig, waarmee hulle vir die eerste keer nie die uitklopfase gehaal het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="Peatey264">{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/264 264]–265}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1993 het Wallis weer slegs die laaste plek behaal, maar hulle het die volgende jaar baie beter vertoon en die Vyfnasies 1994 volgens punteverskil voor Engeland gewen.<ref name="SNHistory" /> In dieselfde jaar moes Wallis aan die kwalifisering vir die volgende rugbywêreldbekertoernooi deelneem, waarin hulle ná deels maklike oorwinnings oor [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]], [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]], Roemenië en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] geslaag het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tussen die wêreldbekertoernooie het hulle egter nóg Australië, nóg Nieu-Seeland nóg Suid-Afrika verslaan. Tydens die Vyfnasies 1995 het Wallis ook al vier sy wedstryde verloor.<ref name="SNHistory" /> Gevolglik is Wallis nie as een van die groot mededingers vir die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika beskou nie.<ref name="Peatey264" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/81 81]}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 1995, ná ’n maklike oorwinning oor Japan, het Wallis swak teen Nieu-Seeland verloor; waarvolgens hulle in hul laaste groepwedstryd Ierland moes verslaan om tot die kwarteindrondte te vorder. Wallis is egter met 24–23 geklop en het daarmee versuim om vir die tweede agtereenvolgende keer die uitklopfase te haal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/282 282]–283}}</ref> In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Tydens dié oorgangstydperk het die WRU met Kevin Bowring Wallis se eerste voltydse hoofafrigter aangestel. Daarbenewens het baie voormalige nasionale spelers van rugby league teruggekeer, nadat oorskakelings tussen albei rugbykodes sonder probleme moontlik geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-reenter-the-dragon-interview-kevin-bowring-1046133.html |title=Re-enter the Dragon; interview – Kevin Bowring |publisher=The Independent |author=Tim Glover |date=10 Januarie 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná rekordnederlae van 0–51 teen Frankryk en 13–96 teen Suid-Afrika het die WRU in 1998 die Nieu-Seelander Graham Henry as hoofafrigter benoem.<ref name="CoachArchive">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/16760.php |title=Graham Henry |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=19 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719131447/http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/16760.php |archive-date=19 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="HenryDownfall">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/wales/rugby/story/259055.html |title=Graham Henry’s downfall as Wales coach |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=12 Maart 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Henry was vanaf begin suksesvol en het Wallis na ’n reeks van tien agtereenvolgende oorwinnings geneem; dit sluit Wallis se eerste oorwinning oor Suid-Afrika, ’n 29–19-oorwinning gedurende die eerste wedstryde op die nuwe [[Millennium-stadion]] in Cardiff, in. Gevolglik het Henry deur die Walliese pers en ondersteuners die bynaam ''the Great Redeemer'' (“die groot verlosser”) verkry, ’n verwysing na die openingsreël van ''Cwm Rhondda'', ’n onder Walliese ondersteuners gewilde lied.<ref name="CoachArchive" /><ref name="HenryDownfall" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/rugbycup/Story/0,,202623,00.html |title=Henry the great redeemer |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=30 September 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die laaste wedstryd van die Vyfnasies 1999 het Wallis met ’n 32–31-oorwinning Engeland van die titel ontneem, wat deur Skotland ingepalm is. Dié toernooi is in die laaste minuut beslis, nadat [[Scott Gibbs]] die beslissende drie teen England gedruk het, wat toe deur [[Neil Jenkins]] verdoel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/rugby_union/five_nations/316807.stm |title=Wales snatch glory from England |publisher=[[BBC]] |date=11 April 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik was die verwagtinge voor die [[Rugbywêreldbeker 1999]], wat deur die Walliese beheerliggaam gereël is, hoog. Wallis het sy groep ná oorwinnings oor Argentinië, Samoa en Japan gewen, maar hulle het in die kwarteindstryd teen die latere wêreldkampioen Australië met 24–9 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/115 115]}}</ref> ’n Gebrek aan sukses gedurende die Vyf- en later Sesnasies (Italië het in 2000 by dié toernooi aangesluit), en veral ’n aantal swak nederlae teen Ierland, het in Februarie 2002 tot Henry se bedanking gelei; sy assistent Steve Hansen het by hom oorgeneem.<ref name="CoachArchive" /><ref name="HenryDownfall" /> Tydens Hansen se termyn het die WRU ’n wesenlike verandering in die struktuur van die plaaslike spel geïmplementeer en in 2003 is professionele spanne op ’n vlak bo die tradisionele klubgebaseerde strukture ingevoer, en die vyf (later vier) plaaslike spanne het die hoogste vlak van die plaaslike professionele rugby in die land begin vorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/feb/01/bridgend-maesteg-death-welsh-rugby |title=Bridgend and Maesteg’s malaise symbolic of the decline of Welsh club rugby |publisher=[[The Guardian]] |author=Tom Jenkins |date=2 Februarie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20218179 |publisher=[[BBC]] |title=Damning report questions survival of Welsh rugby regions |date=7 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 2003 is Wallis vir die eerste keer deur Italië verslaan en het in die laaste plek geëindig.<ref name="SNHistory" /> Tydens die groepfase van die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië het Wallis Kanada, Tonga en Italië geklop, voordat hulle vier drieë in hul 37–53-nederlaag teen Nieu-Seeland gedruk het (hul hoogste aantal drieë teen die All Blacks in dié tyd).<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/323 323]–324}}</ref> In die kwarteindstryd het hulle teen die latere wêreldkampioen Engeland verloor, ondanks drie drieë teenoor een.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/160 160]}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Herlewing === [[Lêer:Wales rugby team.jpg|duimnael|Die Walliese nasionale rugbyspan tydens die [[Sesnasies-toernooi]] in 2008 op die [[Millennium-stadion]], [[Cardiff]]]] [[Lêer:Wales vs Samoa 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Wallis teen Samoa tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:Millennium Stadium RWC2015.jpg|duimnael|Toneel voor die wedstryd teen Fidji tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] [[Lêer:New Zealand national rugby 20191101d31.jpg|duimnael|Nieu-Seeland teen Wallis tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] se bronseindstryd]] Onder hul nuwe hoofafrigter Mike Ruddock het Wallis in 2005 sy eerste titel sedert 1994 en sy eerste Grand Slam sedert 1978 gewen. ’n Laat langafstand-strafskop deur Gavin Henson het hul oorwinning oor Engeland op die [[Millennium-stadion]] in Cardiff vir die eerste keer in 12 jaar laat beklink,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/six-nations-2014-class-2005-6556662 |title=Where the 2005 Grand Slam winners are now |publisher=Wales Online |author=Chris Pyke |date=24 Januarie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en ná oorwinnings oor Italië, Frankryk en Skotland het hulle teen Ierland op ’n volgepakte Millennium-stadion te staan gekom; Wallis het die Iere met 32–20 geklop en sodoende hul eerste kampioenskap sedert 1994 ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4366751.stm |title=Wonderful Wales exude joy of Six |publisher=[[BBC]] |author=Bryn Palmer |date=21 Maart 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dieselfde jaar, toe die WRU sy 125ste bestaansjaar gevier het, het Wallis ’n rekordnederlaag tuis gely, nadat hulle deur Nieu-Seeland met 41–3 geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2005-11-06/all-blacks-step-up-a-gear-to-crush-wales/2139956 |title=All Blacks step up a Gear to crush Wales |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=6 November 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die elf wedstryde gedurende die jaar 2005 het hulle nogtans slegs twee nederlae gely (die tweede was teen Suid-Afrika). Ruddock het tydens die Sesnasies 2006 as hoofafrigter bedank<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4714378.stm |title=Ruddock steps down as Wales coach |publisher=[[BBC]] |date=14 Februarie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en is met [[Gareth Jenkins]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/4936698.stm |title=Wales unveil Jenkins as new coach |publisher=[[BBC]] |date=27 April 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2006 midjaarrugbytoetsreeks]] het Wallis vir die eerste keer ’n toetsreeks teen die Argentyne verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/5084264.stm |title=Argentina 45–27 Wales |publisher=[[BBC]] |date=17 Junie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2007 is Wallis vir die tweede keer deur Italië verslaan en het met hul oorwinning oor Engeland in die laaste wedstryd die “houtlepel” vermy.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/six-nations/2007/0317/215669-walesrugby/ |title=Wales see off England in Cardiff |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=14 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 10 Mei 2007 het beide die Walliese en Australiese beheerliggame met die stigting van die James Bevan-trofee daarop besluit om 100 jaar se toetsrugby tussen albei lande te herdenk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/6643203.stm |title=New trophy for Wales v Australia |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit is genoem na die Australies-gebore Wallies-opgevoede man wat die Walliese span se eerste kaptein was; Australië het die eerste reeks om dié trofee met 2–0 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/941 |title=2007 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk het Wallis maklik teen Kanada en Japan gewen, maar hulle is deur Australië met 20–32 verslaan. ’n Oorwinning oor Fidji in die laaste groepwedstryd sou aan hulle ’n plek in die kwarteindstryd besorg het, maar drie minute voor die eindfluitjie het Graham Dewes die beslissende drie gedruk en Fidji met 38–34 laat wen. Wallis het toe weer versuim om tot die uitklopfase te vorder en Jenkins was gevolglik sy pos kwyt.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/186 186]–187}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/7029067.stm |title=Lewis explains Jenkins’ sacking |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Nieu-Seelander Warren Gatland is as sy opvolger aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/7025721.stm |title=Gatland unveiled as Wales coach |publisher=[[BBC]] |date=8 November 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het gedurende Gatland se eerste wedstryd as afrigter op Twickenham teen Engeland te staan gekom, dit was ook hul eerste wedstryd tydens die Sesnasies 2008. Hulle het Engeland op daardie stadion vir die eerste keer sedert 1988 geklop, nadat Wallis die wedstryd met 26–19 beklink het. Wallis het later al sy wedstryde tydens die Sesnasies 2008 gewen en slegs twee drieë in die proses afgestaan om sodoende ook sy tiende Grand Slam in te palm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://icwales.icnetwork.co.uk/rugbynation/rugby-news/2008/03/16/wales-prove-they-re-grand-masters-91466-20629966/ |title=Wales prove they’re Grand masters |publisher=Wales On Sunday |date=16 Maart 2008 |accessdate=22 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222023101/http://icwales.icnetwork.co.uk/rugbynation/rugby-news/2008/03/16/wales-prove-they-re-grand-masters-91466-20629966/ |archive-date=22 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dieselfde jaar het Wallis Australië in Cardiff met 21–18 geklop, maar het daarna ’n reeks van 23 wedstryde oor ses jaar sonder oorwinnings oor die drie spanne van die Suidelike Halfrond – Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika – betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/11262559/Wales-12-South-Africa-6-Warren-Gatlands-men-beat-southern-hemisphere-team-for-first-time-in-23-games.html |title=Wales 12 South Africa 6: Warren Gatland’s men beat southern hemisphere team for first time in 23 games |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=James Corrigan |date=29 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Later in 2008 is [[Shane Williams]] deur die IRR as “speler van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2008 |title=IRB Awards 2008 |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis se titelverdediging tydens die Sesnasies 2009 het met ’n oorwinning oor Skotland afgeskop, wat Wallis tot die vierde plek op die wêreldranglys laat vorder het, die hoogste plek van Wallis sedert die instelling van dié ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/rankings/news/newsid=2029048.html?cid=rssfeed&att |title=Wales secure highest ever position |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=9 Februarie 2009 |accessdate=26 Januarie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130126112437/http://www.irb.com/rankings/news/newsid=2029048.html?cid=rssfeed&att |archive-date=26 Januarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die daaropvolgende wedstryd het Wallis Engeland geklop, hul agste agtereenvolgende oorwinning tydens die Sesnasies, waarmee hulle die vorige rekord tydens dié toernooi verbeter het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.walesonline.co.uk/rugbynation/rugby-news/2009/02/14/gatland-proud-as-wales-battle-on-91466-22930660/ |title=Gatland proud as Wales battle on |publisher=Wales Online |date=14 Februarie 2009 |accessdate=21 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421121828/http://www.walesonline.co.uk/rugbynation/rugby-news/2009/02/14/gatland-proud-as-wales-battle-on-91466-22930660/ |archive-date=21 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland het Wallis sy eerste groepwedstryd teen Suid-Afrika naelskraap met 16–17 verloor. Die drie daaropvolgende oorwinnings oor Samoa, [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] en Fidji het Wallis tot die kwarteindrondte laat vorder. Wallis het toe Ierland met 22–10 verslaan en vir die eerste keer sedert 1987 het Wallis weer die halfeindrondte behaal. Hulle het egter naelskraap met 9–8 teen Frankryk vasgeval, nadat die kaptein Sam Warburton met ’n rooikaart van die veld gestuur is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15307018 |title=Wales 8–9 France |publisher=[[BBC]] |date=15 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die klein finale om die derde plek is Wallis deur Australië met 21–18 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Voor hul laaste wedstryd tydens die Sesnasies 2012 het Wallis nog een oorwinning nodig gehad om hul derde Sesnasies-Grand Slam in agt jaar in te palm, waarin hulle ná ’n 16–9-oorwinning oor Frankryk geslaag het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/17/rhys-priestland-wales-france-six-nations |title=Composed Rhys Priestland drives Wales to grand slam win over France |publisher=[[The Guardian]] |date=17 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit is onmiddellik deur ’n reeks van agt nederlae opgevolg, wat uiteindelik tydens die Sesnasies 2013 beëindig is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2013/feb/09/france-wales-six-nations |title=Six Nations 2013: Wales win after George North turns screw on France |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=10 Februarie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> waartydens Wallis die kampioenskap vir die eerste keer sedert 1979 verdedig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2013/mar/16/wales-england-six-nations |title=Wales bask in Six Nations title after slamming England in Cardiff rout |publisher=[[The Guardian]] |date=16 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] is Wallis tuis in Cardiff deur Australië met 33–28 verslaan, hul tiende agtereenvolgende nederlaag teen die Wallabies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-11-09/wallabies-post-10th-straight-win-over-wales-with-33-28-triumph-/5877378 |title=Wallabies post 10th straight win over Wales with 33-28 triumph at Millennium Stadium |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=8 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Net ’n week later het Wallis egter sy eerste oorwinning oor Suid-Afrika sedert 1999 aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |author=Bruce Pope |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/30183266 |title=Wales 12-6 South Africa |publisher=[[BBC]] |date=29 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] is Wallis saam met Australië en die gasheer Engeland in ’n soort “doodsgroep” geloot. Ná hul oorwinning oor [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] in die eerste wedstryd het Wallis Engeland naelskraap met 28–25 verslaan. Hul daaropvolgende oorwinning oor Fidji het Wallis tot die kwarteindrondte laat vorder, wat ’n nederlaag teen die Wallabies nie kon verhoed nie. In die kwarteindstryd is hulle deur Suid-Afrika met 23–19 verslaan, nadat hulle teen halftyd met 13–12 voorgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Williams |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34548763 |title=Rugby World Cup 2015: South Africa 23–19 Wales |publisher=[[BBC]] |date=17 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 2016 het Wallis drie agtereenvolgende wegnederlae teen Nieu-Seeland gely, maar van 2016 tot 2018 vier agtereenvolgende oorwinnings oor Suid-Afrika aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |author=James Piercy |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2018/nov/24/wales-v-south-africa-rugby-union-international-match-live |title=Wales 20-11 South Africa – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |date=25 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2019 het Wallis sy altesaam twaalfde Grand Slam en sy vierde in 14 jaar beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/av/rugby-union/47598346 |title=Wales lift Six Nations trophy after completing Grand Slam |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n oorwinning oor Engeland tydens sy voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 2019]] het Wallis op 19 Augustus 2019 vir die eerste keer die eerste plek op Wêreldrugby se wêreldranglys behaal en dié posisie vir twee weke beklee.<ref name="ranglys" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-officially-become-number-one-16771317 |title=Wales officially become number one in world rugby rankings after bouncing back against England |publisher=Wales Online |author=Katie Sands |date=17 Augustus 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 in Japan het Wallis al sy vier groepwedstryde teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], Australië, Fidji en Uruguay gewen. In die kwarteindstryd het hulle Frankryk naelskraap met 20–19 uitgeskakel, maar Wallis het in die halfeindstryd teen die latere wêreldkampioen Suid-Afrika met 20–19 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50199557 |title=Rugby World Cup semi-final: Wales 16–19 South Africa |publisher=[[BBC]] |date=27 Oktober 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die klein finale om die derde plek is Wallis deur Nieu-Seeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Tydens die Sesnasies 2021 het Wallis sy altesaam 39ste titel met ’n Driekroon ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/56545048 |title=Six Nations: Wales win title as Scotland beat France in Paris |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=26 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 19 Maart 2022, die laaste rondte tydens die Sesnasies 2022, het die Walliesers met 21–22 hul eerste tuisnederlaag teen Italië ooit gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-v-italy-live-kick-23419127 |title=Wales 21–22 Italy: Italians break seven-year Six Nations losing streak in Cardiff |publisher=Wales Online |authors=Simon Thomas, Jon Doel |date=19 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks|midjaarrugbytoetsreeks]] het die Walliesers hul wegreeks teen die Springbokke met 1–2 verloor, hoewel hulle vir die eerste keer in Suid-Afrika ’n oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/62191313 |title=South Africa 30–14 Wales: Hosts end tourists' dream in Cape Town |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=16 Julie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks|eindjaarrugbytoetsreeks]] is die Walliesers vir die eerste keer ooit deur die Georgiërs tuis geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://autumnnationsseries.com/report/georgia-make-history-with-sensational-win-over-wales/#report |title=Georgia make history with sensational win over Wales |publisher=Autumn Nations Series |author=Sarah Mockford |date=19 November 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die begin van Desember 2022 is die hoofafrigter Wayne Pivac ontslaan en met Warren Gatland vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/dec/05/warren-gatland-returns-to-wales-rugby-union-as-head-coach-with-wayne-pivac-sacked |title=Warren Gatland returns to Wales as head coach with Wayne Pivac sacked |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Bull |date=5 Desember 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het die Walliesers hul groep ná oorwinnings oor Fidji (met 32–26), Portugal (met 28–8), Australië (met 40–6) en Georgië (met 43–19) gewen, maar hulle het in die kwarteindstryd hul eerste rugbywêreldbekernederaag teen Argentinië (met 17–29) gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/880072/wales-rugby-world-cup-2023-review |title=Wales: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=16 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2024 het die Walliesers vir die eerste keer sedert 2003 al vyf hul wedstryde verloor en in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/68584938 |titel=Six Nations 2024: Wales 21–24 Italy – visitors consign Wales to first Wooden Spoon in 21 years |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=16 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 2025-toernooi het Gatland as hoofafrigter bedank, nadat die span in die hele jaar 2024 geen oorwinning kon aanteken nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cpwrj451k95o |title=Gatland leaves Wales head coach role during Six Nations |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=11 Februarie 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná die Sesnasies 2025, waar Wallis weer sonder ’n oorwinning gebly het, is hy opgevolg deur die Wallieser [[Steve Tandy]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jul/21/wales-steve-tandy-head-coach-succession-warren-gatland-rugby-union |title=Wales appoint Steve Tandy as head coach to launch the post-Gatland era |publisher=[[The Guardian]] |date=21 Julie 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Kleure en embleem == [[Lêer:Wales alternative strip.jpg|duimnael|Wallis in hul alternatiewe trui tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] [[Lêer:Prince of Wales's feathers Badge.svg|duimnael|Die [[Prins van Wallis]] se vere]] Wallis speel tradisioneel in skarlakenrooi truie, wit broeke en rooi sokkies. Vir die 2015–16-seisoen het die trui se ontwerp vir die eerste keer goud bevat. Op die truie is die [[Prins van Wallis]] se vere geborduur, dié vere is in die 19de eeu deur die WRU pleks van ’n ander Walliese simbool, die [[prei]]e, verkies om die land se lojaliteit aan die [[Verenigde Koninkryk]] te beklemtoon.<ref>{{en}} {{cite journal |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |journal=Journal of Sport History |volume=18 |issue=3 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |pages=346 |accessdate=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912144841/http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |archive-date=12 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1991 is die oorspronklike generiese motief met ’n meer gestileerde weergawe vervang om van die toestel ’n handelsmerk te maak. Die oorspronklike leuse onder die vere was ''Ich dien'' ([[Duits]] vir: “Ek dien”), maar dit is in die nuwe ontwerp met die hoofletters “WRU” vervang.<ref>{{en}} {{cite news |title=Welsh rugby union strips talent from England – Cotton Traders |publisher=The Independent |date=6 Desember 1991 |page=32}}</ref> Wallis se wegtrui bestaan uit ’n groen trui, wit broeke en groen sokkies,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2019/07/new-wales-kit-revealed/ |title=New Wales kit revealed |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |author=Simon Rimmer |date=6 Julie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> hoewel daar in die verlede ook verskeie ontwerpe met ander kleure was. Voormalige Walliese wegtriue het ook kleure soos swart, donkerblou, wit, geel en grys ingesluit.<ref name="BlackStrip">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/10351_3611.php |title=Wales Out of Red and into Black |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=11 Oktober 2005 |accessdate=15 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221003715/http://www.wru.co.uk/10351_3611.php |archive-date=21 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Wallis het in 2005 swart truie ter geleentheid van die WRU se 125ste bestaansjaar gebruik. Dié trui is daardie jaar teen Fidji en toe Australië gedra; die wedstryd teen die Wallabies was die eerste teen een van hul tradisionele teenstaanders waarin Wallis nie in hul rooi truie uitgedraf het nie.<ref name="BlackStrip" /> Van die [[2008 eindjaarrugbytoetsreeks]] af is die trui deur Under Armour vervaardig. Hulle het Reebok opgevolg wat die trui tussen laat 1996 en laat 2008 verskaf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.co.uk/eng/thewru/partners/under_armour.php |title=Under Armour – Official Technical Partner |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=20 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720020554/https://www.wru.co.uk/eng/thewru/partners/under_armour.php |archive-date=20 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Voormalige truiborge sluit in Brains Brewery, Admiral Insurance en Isuzu.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-unveil-new-graphite-away-6320327 |title=Player 'Selfies' Reveal New Change Kit |publisher=Wales Online |author=Simon Rimmer |date=19 November 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens rugbywêreldbekertoernooie mag die trui geen borge daarop hê nie – slegs die nasionale unie se embleem, die rugbywêreldbekertoernooi se kenteken en die kenteken van die truivervaardiger word toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/sport/10451697/NZRU-not-approached-about-2015-World-Cup-ad |title=NZRU not approached about 2015 World Cup ad |publisher=Stuff |date=2 September 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert 2020 dien Macron as nuwe truiverskaffer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/54176465 |title=Welsh Rugby Union announces Macron as new kit sponsor |publisher=[[BBC]] |date=16 September 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Truiverskaffers en -borge == Sedert die 1970’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- |1970’s–1991 |[[Umbro]] |rowspan=3| – |- |1991–1996 |[[Cotton Traders]] |- |1997–2000 |rowspan=4|[[Reebok (maatskappy)|Reebok]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3561941.stm |title=WRU extends Reebok deal |publisher=[[BBC]] |date=23 Maart 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2000–2002 |Redstone Telecom<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/wales/1008223.stm |title=New kit deal for Wales |publisher=[[BBC]] |date=5 November 2000 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2002–2004 |[[Rockport (maatskappy)|Rockport]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2207856.stm |title=New name for Welsh shirts |publisher=[[BBC]] |date=21 Augustus 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2004–2008 |rowspan=2|[[Brains Brewery]] |- |2008–2010 |rowspan=3|[[Under Armour]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/7245049.stm |title=WRU signs £10m deal for new kit |publisher=[[BBC]] |date=14 Februarie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2010–2017 |[[Admiral Group|Admiral]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/8578031.stm |title=Insurance firm Admiral is new sponsor of Welsh rugby |publisher=[[BBC]] |date=20 Maart 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2017–2020 |rowspan=2|[[Isuzu]] <small>(tuistrui)</small><ref>{{en}} {{cite web |author=Simon Rimmer |url=https://www.wru.co.uk/eng/news/39089.php#.We8gGhNSyu4 |title=Wales pick-up historic Isuzu shirt deal |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=26 Junie 2017 |accessdate=1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701203943/https://www.wru.co.uk/eng/news/39089.php |archive-date=1 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />[[Subaru]] <small>(wegtrui)</small> |- |2020–2021 |rowspan=3|[[Macron (maatskappy)|Macron]] |- |2021–2023 |[[Cazoo]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cazoo.co.uk/press/cazoo-becomes-headline-sponsor-of-welsh-rugby-union/ |title=Cazoo becomes headline sponsor of Welsh Rugby Union |publisher=Cazoo |accessdate=21 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621164818/https://www.cazoo.co.uk/press/cazoo-becomes-headline-sponsor-of-welsh-rugby-union/ |archive-date=21 Junie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- |sedert 2023 |[[Vodafone]] |} == Tuisstadion == {{Hoofartikel|Cardiff Arms Park|Millennium-stadion}} [[Lêer:The National Stadium The Arms Park Cardiff.jpg|duimnael|links|Die Nasionale Stadion op Cardiff Arms Park, voormalige Walliese tuisstadion]] [[Lêer:MillenniumStadiumExterior.jpg|duimnael|Die Millennium-stadion in Cardiff, waar Wallis sy tuiswedstryde speel]] [[Lêer:Millennium Stadium before Wales vs Fiji.jpg|duimnael|Wallis se Millennium-stadion voor die wedstryd tussen Wallis en Fidji tydens die Rugbywêreldbeker 2015]] Wallis se eerste internasionale wedstryd op eie bodem is in 1882 op St Helen’s Ground in Swansea beslis. Gedurende die 1880’s en 1890’s het Wallis van sy tuiswedstryde in Cardiff, Swansea, Newport en Llanelli gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=474–480}}</ref> Swansea het tot in 1954 internasionale wedstryde gehuisves, toe Cardiff Arms Park Wallis se hooftuiste geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.liberty-stadium.com/liberty_stadium_introduction.php |title=Liberty Stadium – The Background |publisher=liberty-stadium.com |accessdate=3 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803024225/http://www.liberty-stadium.com/liberty_stadium_introduction.php |archive-date=3 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=114}}</ref> In 1881 is die eerste pawiljoen op Cardiff Arms Park opgerig en het in dié dekade sy kapasiteit verder uitgebrei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=9}}</ref> Die toeskouers het aanhou groei en in 1902 het ’n wêreldrekordskare van 40&nbsp;000 die wedstryd tussen Wallis en Skotland bygewoon.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=139}}</ref> In 1911 het die eienaars van die Arms Park, die Marquess of Bute-gesin, Wallis se verblyfreg bevestig en gedurende die 1920’s en 1930’s het Wallis geleidelik toenemende beheer verkry.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=219}}</ref> Vir die 1933/34-seisoen is ’n nuwe pawiljoen opgerig waarmee Cardiff Arms Park se kapasiteit na 56&nbsp;000 verhoog is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=284}}</ref> Teen 1958 het die WRU tot die gevolgtrekking gekom dat ’n nuwe nasionale stadion nodig is, aangesien die Arms Park gereeld deur oorstromings van die Taff-rivier geraak is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=371}}</ref> Ná debatte en geskille tussen die WRU en verskeie ander partye, waaronder Cardiff RFC, is in die 1960’s besluit om ’n nuwe nasionale stadion op ’n nuwe veld aangrensend aan die Cardiffklub op te rig.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=372}}</ref> Die Nasionale Stadion, soos dit bekend gestaan het, is in 1970 amptelik geopen.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=371–373}}</ref> Sedert 1999 speel Wallis al sy tuiswedstryde op die Millennium-stadion in Cardiff – met ’n kapasiteit van 73&nbsp;931 – wat ook as Wallis se nasionale stadion dien.<ref>{{en}} {{cite web |author=Matt Hale |title=The Venue: The Millennium Stadium |url=https://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2004/07/Wales_England_Venue_Millennium.htm |publisher=TheFA.com |date=30 Julie 2004 |accessdate=5 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405074207/https://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2004/07/Wales_England_Venue_Millennium.htm |archive-date=5 April 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Millennium-stadion is in 1994 ontwerp, toe ’n herontwikkelingskomitee aangestel is. Daar is besluit om die Nasionale Stadion in Cardiff Arms Park te vervang, nadat ’n hersiening bevind het dat dié stadion verouderd is; en nuwe wetgewing ook vereis het dat al die stadions standvas moet wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.millenniumstadium.com/3473_3557.php |title=Background to the Millennium Stadium Project |publisher=millenniumstadium.com |accessdate=9 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009115105/http://www.millenniumstadium.com/3473_3557.php |archive-date=9 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Bouwerk aan die nuwe stadion het in September 1997 begin, en is teen Junie 1999 voltooi, betyds vir die Rugbywêreldbeker in 1999. Die konstruksie, wat die WRU £126&nbsp;miljoen gekos het, is deur private beleggings befonds, £46&nbsp;miljoen van openbare fondse deur die Nasionale Lotery, die verkoop van skuldbriewe aan ondersteuners (wat kaartjies in ruil vir ’n rentevrye lening waarborg), en lenings.<ref>{{en}} {{cite news |title=Why is it taking so long? |publisher=Bristol Evening Post |date=28 Mei 2007 |page=8}}</ref> Tydens die oprigting van die nuwe stadion het Wallis die ou [[Wembley-stadion]] in [[Londen]] vir sy tuiswedstryde gebruik<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/england/rugby/ground/16615.html |title=Wembley Stadium |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> – ’n ooreenkoms wat tydens die konstruksie van die nuwe Wembley-stadion vergoed is, toe FA-bekereindstryde op die Millennium-stadion gehuisves is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thefa.com/competitions/facompetitions/thefacup/history/themillenniumyears |title=The Millennium Years |publisher=The Football Association |accessdate=6 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181308/https://www.thefa.com/competitions/facompetitions/thefacup/history/themillenniumyear |archive-date=6 Maart 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Millennium-stadion is in besit van die maatskappy Millennium Stadium plc, ’n dogtermaatskappy van die WRU. Die eerste wedstryd is op 26 Junie 1999 gehou, toe Wallis vir die eerste keer die Suid-Afrikaanse Springbokke verslaan het. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker 1999|Rugbywêreldbeker 2007|Rugbywêreldbeker 2015}} Van Wallis se stadions is reeds tydens die rugbywêreldbekertoernooie in 1991, 1999, 2007 en 2015 gebruik. Tydens die 1991-toernooi is die Nasionale Stadion in Cardiff, Stradeypark in Llanelli, Pontypoolpark in Pontypool en Sardis Road in Pontypridd saam met ander stadions van die Vyfnasies vir wedstryde gebruik. Gedurende die 1999-toernooi het Wallis as nominale gasheer opgetree, alhoewel wedstryde in al die destydse Vyfnasies aangebied is. Wallis se hoofstadion was die nuut-opgerigte Millennium-stadion in Cardiff; van Wallis se ander stadions tydens dié toernooi was Racecourse Ground in Wrexham en Stradeypark in Llanelli. Die Walliese Millennium-stadion is ook tydens die Rugbywêreldbeker 2007 – met Frankryk as nominale gasheer en ook die Skotse Murrayfield-stadion – vir vier wedstryde gebruik. Gedurende die 2015-toernooi het Wallis saam met Engeland as gasheer opgetree en agt wedstryde is in Wallis se Millennium-stadion aangebied. == Toetswedstryde == [[Lêer:Wales IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Wallis se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Wallis het 407 van sy 809 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 50,31%. Wallis se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=4;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Wales |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | style="text-align:left" | {{ARGru}} || 24 || 14 || 9 || 1 || 58,33 |- | style="text-align:left" | {{AUSru}} || 49 || 14 || 34 || 1 || 28,57 |- | style="text-align:left" | {{geenvlag|[[Britse Barbarians]]}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | style="text-align:left" | {{ENGru}} || 144 || 61 || 71 || 12 || 42,36 |- | style="text-align:left" | {{FIJru}} || 16 || 13 || 2 || 1 || 81,25 |- | style="text-align:left" | {{FRAru}} || 106 || 51 || 52 || 3 || 48,11 |- | style="text-align:left" | {{GEOru}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 80,00 |- | style="text-align:left" | {{IRLru}} || 137 || 69 || 61 || 7 || 50,36 |- | style="text-align:left" | {{ITAru}} || 35 || 29 || 5 || 1 || 82,86 |- | style="text-align:left" | {{JPNru}} || 13 || 11 || 2 || 0 || 84,62 |- | style="text-align:left" | {{CANru}} || 13 || 12 || 1 || 0 || 92,31 |- | style="text-align:left" | {{NAMru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{NZLru}} || 38 || 3 || 35 || 0 || 7,89 |- | style="text-align:left" | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{PORru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{ROMru}} || 8 || 6 || 2 || 0 || 75,00 |- | style="text-align:left" | {{SAMru}} || 10 || 6 || 4 || 0 || 60,00 |- | style="text-align:left" | {{SCOru}} || 132 || 75 || 54 || 3 || 56,82 |- | style="text-align:left" | {{ESPru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{RSAru}} || 45 || 7 || 37 || 1 || 15,56 |- | style="text-align:left" | {{TGAru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{URUru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{USAru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{ZIMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''809''' || '''407''' || '''372''' || '''30''' || '''50,31''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Terwyl die wedstryde tydens die ''Victory Internationals'' nie as toetswedstryde beskou word nie, erken die WRU die destyds gekeurde spelers as nasionale spelers. == Wedywering met ander nasionale spanne == [[Lêer:Wales-v-New-Zealand-1905.jpg|duimnael|Wallis se eerste wedstryd teen die All Blacks in 1905]] Wallis handhaaf veral teen die buurland Engeland ’n intensiewe wedywering. Engeland en Wallis het tot dusver in 144 toetswedstryde ontmoet, waarvan Wallis 61 gewen het en Engeland 71, met twaalf gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver drie keer ontmoet, waarvan Engeland een gewen het en Wallis twee, met die laaste wedstryd in 2015. Wat die Sesnasies-toernooi aanbetref is beide Engeland en Wallis is die gesamentlik suksesvolste spanne met ’n algehele 39 titels elk. Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Wallis ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Wallis het al gedurende vier wêreldbekertoernooie teen die All Blacks te staan gekom, maar al sy wedstryde verloor (halfeindstryd in 1987, groepwedstryd in 1995, groepwedstryd in 2003 en die klein finale om die derde plek in 2019). Wallis se wenrekord teen die Springbokke gedurende wêreldbekertoernooie is ook negatief: Wallis is in al drie wedstryde verslaan (groepwedstryd in 2011, kwarteinstryd in 2015 en die halfeindstryd in 2019). Daarteenoor is hul wenrekord teen die Wallabies meer gebalanseerd: van agt wedstryde het hulle drie gewen (die klein finale om die derde plek in 1987 en ’n groepwedstryd elk in 2019 en 2023). == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Cardiff Castle rugby ball 2015 RWC.jpg|duimnael|’n Reuse rugbybal, ''Match XV'' – die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2015 – by die Cardiff-kasteel in Wallis op die vooraand van die toernooi]] Wallis het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en tydens drie toernooie die halfeindstryd behaal, maar teen Nieu-Seeland (in 1987), Frankryk (in 2011) en Suid-Afrika (in 2019) verloor. Daarmee is Wallis een van die suksesvolste nasionale rugbyspanne van die Noordelike Halfrond. Tydens die eerste Rugbywêreldbeker 1987 in Australië en Nieu-Seeland het Wallis die halfeindstryd gehaal, maar hulle is deur Nieu-Seeland maklik verslaan; daarna het hulle in die klein finale om die derde plek Australië naelskraap geklop, Wallis se beste prestasie tot dusver. Tydens die tweede Rugbywêreldbeker 1991 in die destydse Vyfnasies is Wallis ná twee nederlae reeds in die groepfase uitgeskakel. Dieselfde lot het Wallis in 1995 toegeval, ook ná twee nederlae in die groepfase. Tydens die Rugbywêreldbeker 1999, wat weer in die destydse Vyfnasies aangebied is, het Wallis die kwarteindrondte bereik, maar hulle is deur die latere wêreldkampioen Australië verslaan. In 2003 het Wallis se toernooi op ’n soortgelyke manier verloop, nadat hulle in die kwarteindstryd deur die latere wêreldkampioen Engeland geklop is. In 2007 het Wallis ná twee oorwinnings en twee nederlae versuim om vir die kwarteindrondte te kwalifiseer. In 2011 het Wallis tot die halfeindrondte gevorder, maar hulle is naelskraap deur Frankryk verslaan en het die daaropvolgende klein finale om die derde plek teen Australië verloor. Tydens die Rugbywêreldbeker 2015, wat Wallis saam met Engeland aangebied het, het Wallis op koste van Engeland die kwarteindrondte gehaal, maar hulle is deur Suid-Afrika verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 het Wallis al sy groepwedstryde gewen en Frankryk in die kwarteindstryd naelskraap verslaan, maar hulle het in die halfeindstryd teen die latere wêreldkampioen Suid-Afrika vasgeval. In die klein finale om die derde plek is hulle deur Nieu-Seeland maklik verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2023 het Wallis weereens al sy groepwedstryde gewen, maar in die kwarteindstryd hul eerste toernooinederlaag teen Argentinië gely. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Vierde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Vierde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Tuisnasies / Vyfnasies / Sesnasies === Wallis se enigste jaarlikse toernooi is die Sesnasies-toernooi waar hulle teen vyf ander Europese lande speel: Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Skotland. Die Sesnasies het as die Tuisnasies-toernooi in 1883 as ’n wedstryd tussen die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] afgeskop. Wallis het sy eerste titel in 1893 ingepalm, nadat hulle die Driekroon verower het.<ref name="SNHistory" /> Wallis het die kampioenskap tot dusver 28 keer gewen, en het 11 bykomende titels gedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-six-nations/six-nations-winners-106318 |title=Six Nations Winners List |publisher=Rugby World |author=Ryan Dabbs |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die span se langste tussenpose in titels was elf jaar (1994–2005). Wallis het sy eerste Grand Slam in 1908 beklink – alhoewel Frankryk tot in 1910 nie by die Tuisnasies-toernooi aangesluit het nie – en hul eerste Sesnasies-Grand Slam in 2005.<ref name="6NHistory" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/17720.php |title=RBS 6 Nations: 11 Grand Slams – 2005 Grand Slam |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=1 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141201083422/https://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/17720.php |archive-date=1 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hul mees onlangse Sesnasiestitel en Driekroon het Wallis in 2021 beklink. As deel van die Sesnasies-toernooi ding Wallis sedert 2018 met Skotland om die Doddie Weir-beker mee. * 28 ongedeelde titels (1893, 1900, 1902, 1905, 1908, 1909, 1911, 1922, 1931, 1936, 1950, 1952, 1956, 1965, 1966, 1969, 1971, 1975, 1976, 1978, 1979, 1994, 2005, 2008, 2012, 2013, 2019, 2021) * 11 gedeelde titels (1906, 1920, 1932, 1939, 1947, 1954, 1955, 1964, 1970, 1973, 1988) * 12 Grand Slams (1908, 1909, 1911, 1950, 1952, 1971, 1976, 1978, 2005, 2008, 2012, 2019) * 22 Driekrone (1893, 1900, 1902, 1905, 1908, 1909, 1911, 1950, 1952, 1965, 1969, 1971, 1976, 1977, 1978, 1979, 1988, 2005, 2008, 2012, 2019, 2021) {{Sesnasiesoorwinnings}} === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Wallis maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Wallis getoer. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Wallis na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Wallis as gasheer op. As deel daarvan ding Wallis sedert 2007 met Australië mee om die James Bevan-trofee (geskenk ter herdenking van 100 jaar se toetswedstryde tussen albei lande en genoem na James Bevan)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/news/14479.php#.V-4ZZZqa3oo |title=James Bevan Trophy unveiled in Sydney |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=24 Mei 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en teen Suid-Afrika om die [[Prins William-beker]] (genoem na [[William, Prins van Wallis|prins William]]).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.principalitystadium.wales/2008/02/08/prince-william-cup-to-go-on-display/ |title=Prince William Cup to go on display |publisher=[[Millennium-stadion]] |date=8 Februarie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Walliese span gevorm tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2026/01/tandy-names-first-wales-six-nations-squad/ |title=Tandy names first Wales Six Nations squad |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |author=Verity Williams |date=20 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Kieran Hardy]] || [[Skrumskakel]] || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 28 |- | [[Reuben Morgan-Williams]] || Skrumskakel || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}2 |- | [[Tomos Williams]] || Skrumskakel || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] ||style="text-align:center"| 67 |- | [[Sam Costelow]] || [[Losskakel]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 19 |- | [[Dan Edwards]] || Losskakel || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[Jarrod Evans]] || Losskakel || [[Harlequins]] ||style="text-align:center"| 14 |- | [[Joe Hawkins]] || [[Senter]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[Louie Hennessey]] || Senter || [[Bath Rugby|Bath]] ||style="text-align:center"| {{0}}0 |- | [[Eddie James]] || Senter || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Ben Thomas]] || Senter || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 17 |- | [[Owen Watkin]] || Senter || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 43 |- | [[Josh Adams]] || [[Vleuel]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 65 |- | [[Mason Grady]] || Vleuel || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 15 |- | [[Louis Rees-Zammit]] || Vleuel || [[Bristol Bears]] ||style="text-align:center"| 35 |- | [[Tom Rogers]] || Vleuel || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 13 |- | [[Gabriel Hamer-Webb]] || Vleuel || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| {{0}}0 |- | [[Blair Murray]] || [[Heelagter]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 14 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Liam Belcher]] || [[Haker]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Ryan Elias]] || Haker || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 44 |- | [[Dewi Lake]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Haker || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 26 |- | [[Rhys Carré]] || [[Stut]] || [[Saracens]] ||style="text-align:center"| 23 |- | [[Tomas Francis]] || Stut || [[Provence Rugby|Provence]] ||style="text-align:center"| 77 |- | [[Archie Griffin]] || Stut || [[Bath Rugby|Bath]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Nicky Smith]] || Stut || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| 58 |- | [[Gareth Thomas]] || Stut || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 44 |- | [[Sam Wainwright]] || Stut || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Adam Beard]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Montpellier Hérault Rugby|Montpellier]] ||style="text-align:center"| 61 |- | [[Ben Carter]] || Slot || [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] ||style="text-align:center"| 14 |- | [[Rhys Davies]] || Slot || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Dafydd Jenkins]] || Slot || [[Exeter Chiefs]] ||style="text-align:center"| 26 |- | [[Freddie Thomas]] || Slot || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[James Botham]] || [[Losvoorspeler]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 18 |- | [[Olly Cracknell]] || Losvoorspeler || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| {{0}}2 |- | [[Harri Deaves]] || Losvoorspeler || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}1 |- | [[Alex Mann]] || Losvoorspeler || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Josh Macleod]] || Losvoorspeler || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Taine Plumtree]] || Losvoorspeler || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Aaron Wainwright]] || Losvoorspeler || [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] ||style="text-align:center"| 62 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Arthur Gould.jpg|duimnael|upright|Arthur Gould (1897)]] [[Lêer:Jack Matthews rugby 1950.jpg|duimnael|upright|Jack Matthews (1950)]] [[Lêer:Bleddyn Williams 1950.jpg|duimnael|upright|Bleddyn Williams (1950)]] 18 voormalige Walliese spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Gareth Edwards]] || Skrumskakel || 2007 |- | [[Cliff Morgan]] || Losskakel || 2009 |- | [[Frank Hancock]] || Senter || 2010 |- | [[Jack Matthews]] || Senter || 2013 |- | [[Bleddyn Williams]] || Senter || 2013 |- | [[Keith Rowlands]] || Slot || 2014 |- | [[J. P. R. Williams]] || Heelagter, Losvoorspeler || 2014 |- | [[Ieuan Evans]] || Vleuel || 2014 |- | [[Barry John]] || Losskakel || 2015 |- | [[Carwyn James]] || Losskakel || 2015 |- | [[Gerald Davies]] || Vleuel, Senter || 2015 |- | [[Gwyn Nicholls]] || Senter || 2015 |- | [[Mervyn Davies]] || [[Agsteman]] || 2015 |- | [[Phil Bennett]] || [[Losskakel]] || 2015 |- | [[Johnny Williams]] || Vleuel || 2015 |- | [[John Dawes]] || Senter || 2016 |- | [[Arthur Gould]] || Heelagter || 2016 |- | [[Shane Williams]] || Vleuel || 2016 |} Daarbenewens is die [[Cardiff RFC]] (vir sy invloed op die sport) ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/706482 |title=Cardiff RFC |publisher=[[Wêreldrugby]] |work=World Rugby Hall of Fame |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> [[Wêreldrugby]] het een Walliese speler as speler van die jaar benoem: [[Shane Williams]] (in 2008).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Alun Wyn Jones 2008 (cropped).jpg|duimnael|upright|Alun Wyn Jones (2008)]] [[Lêer:Ieuan Evans (cropped).jpg|duimnael|upright|Ieuan Evans (2010)]] [[Lêer:Gareth Thomas (rugby player).jpg|duimnael|upright|Gareth Thomas (2011)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Engeland se spelers. Die spelers wat met * gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=4;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Alun Wyn Jones]] || 2006–2023 || 158 |- | {{0}}2 || [[Gethin Jenkins]] || 2002–2016 || 129 |- | {{0}}3 || [[George North]] || 2010–2024 || 121 |- | {{0}}4 || [[Dan Biggar]] || 2008–2023 || 112 |- | {{0}}5 || [[Taulupe Faletau]] * || 2011–2026 || 109 |- | {{0}}6 || [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] || 1998–2011 || 104 |- | {{0}}7 || [[Leigh Halfpenny]] || 2008–2023 || 101 |- | {{0}}8 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || 100 |- | {{0}}9 || [[Martyn Williams]] || 1996–2012 || 100 |- | 10 || [[Jonathan Davies]] || 2009–2022 || {{0}}96 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=4;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Warburton]] || 2011–2016 || 49 |- | {{0}}2 || [[Alun Wyn Jones]] || 2009–2023 || 48 |- | {{0}}3 || [[Ryan Jones]] || 2008–2013 || 33 |- | {{0}}4 || [[Ieuan Evans]] || 1991–1995 || 28 |- | {{0}}5 || [[Colin Charvis]] || 2002–2004 || 22 |- | {{0}}6 || [[Rob Howley]] || 1998–1999 || 22 |- | {{0}}7 || [[Gareth Thomas]] || 2003–2007 || 21 |- | {{0}}8 || [[Jonathan Humphreys]] || 1995–2003 || 19 |- | {{0}}9 || [[Arthur Gould]] || 1889–1897 || 18 |- | 10 || [[Dewi Lake]] * || 2023–2026 || 17 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=4;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Neil Jenkins]] || 1991–2002 || 1049 |- | {{0}}2 || [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] || 1998–2011 || {{0}}917 |- | {{0}}3 || [[Leigh Halfpenny]] || 2008–2023 || {{0}}801 |- | {{0}}4 || [[Dan Biggar]] || 2008–2023 || {{0}}631 |- | {{0}}5 || [[James Hook]] || 2006–2015 || {{0}}352 |- | {{0}}6 || [[Paul Thorburn]] || 1985–1991 || {{0}}304 |- | {{0}}7 || [[Shane Williams]] || 2000–2011 || {{0}}290 |- | {{0}}8 || [[George North]] || 2010–2024 || {{0}}235 |- | {{0}}9 || [[Arwel Thomas]] || 1996–2000 || {{0}}211 |- | 10 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || {{0}}200 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=4;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Shane Williams]] || 2000–2011 || 58 |- | {{0}}2 || [[George North]] || 2010–2024 || 47 |- | {{0}}3 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || 40 |- | {{0}}4 || [[Ieuan Evans]] || 1987–1998 || 33 |- | {{0}}5 || [[Josh Adams]] * || 2018–2026 || 24 |- | {{0}}6 || [[Colin Charvis]] || 1996–2007 || 22 |- | {{0}}7 || [[Liam Williams]] || 2012–2025 || 21 |- | {{0}}8 || [[Gerald Davies]] || 1966–1978 || 20 |- | {{0}}9 || [[Gareth Edwards]] || 1967–1978 || 20 |- | 10 || [[Tom Shanklin]] || 2001–2011 || 20 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Steve Hansen 2012.jpg|duimnael|upright|Steve Hansen (2012)]] [[Lêer:Warren Gatland Wales coach at the Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012.png|duimnael|upright|Warren Gatland is in 2007 as Walliese hoofafrigter benoem en het Wallis na Sesnasies Grand Slams in 2008, 2012 en 2019 geneem, meer as enige ander afrigter<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/2298.php |title=Warren Gatland |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=2 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702094143/http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/2298.php |archive-date=2 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] Hierdie lys bevat ale afrigters sedert 1967, aangesien eers sedert dié jaar voltydse afrigters aangestel word. Die afrigters wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is net as sogenaamde verteenwoordigers benoem. Hulle het die pos net tydelik beklee, toe die hoofafrigter nie in staat was om sy amp te vervul nie, hetsy weens verpligtinge in klubs, Leeustoere of as gevolg van siektes. {| class="wikitable" ! Naam !! Tydperk !! Wedstryde !! Oorwinnings !! Gelykop !! Nederlae !! % Gewen |- | {{vlagikoon|Wallis}} David Nash || 1967–1968 || 5 || 1 || 1 || 3 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Clive Rowlands || 1968–1974 || 29 || 18 || 4 || 7 || 62,1 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Dawes || 1974–1979 || 24 || 18 || 0 || 6 || 75 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Lloyd || 1980–1982 || 14 || 6 || 0 || 8 || 42,9 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Bevan || 1982–1985 || 15 || 7 || 1 || 7 || 46,7 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Tony Gray || 1985–1988 || 18 || 9 || 0 || 9 || 50 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Ryan || 1988–1990 || 9 || 2 || 0 || 7 || 22,2 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Ron Waldron || 1990–1991 || 10 || 2 || 1 || 7 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Alan Davies || 1991–1995 || 35 || 18 || 0 || 17 || 51,4 |- | {{vlagikoon|Australië}} Alex Evans <nowiki>*</nowiki> || 1995 || 4 || 1 || 0 || 3 || 25 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Kevin Bowring || 1995–1998 || 29 || 15 || 0 || 14 || 51,7 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Dennis John <nowiki>*</nowiki> || 1998 || 2 || 1 || 0 || 1 || 50 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Graham Henry || 1998–2002 || 34 || 20 || 1 || 13 || 58,8 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Lynn Howells <nowiki>*</nowiki> || 2001 || 2 || 2 || 0 || 0 || 100 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Steve Hansen || 2002–2004 || 29 || 10 || 0 || 19 || 34,5 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Mike Ruddock || 2004–2006 || 20 || 13 || 0 || 7 || 65 |- | {{vlagikoon|Australië}} Scott Johnson <nowiki>*</nowiki> || 2006 || 3 || 0 || 1 || 2 || 0 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Gareth Jenkins || 2006–2007 || 20 || 6 || 1 || 13 || 30 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Nigel Davies <nowiki>*</nowiki> || 2007 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Warren Gatland || 2007–2019 || 151 || 87 || 2 || 62 || 57 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Robin McBryde <nowiki>*</nowiki> || 2009 || 6 || 5 || 0 || 1 || 83,3 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Rob Howley <nowiki>*</nowiki> || 2012, 2016–2017 || 20 || 10 || 0 || 10 || 50 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Wayne Pivac || 2019–2022 || 34 || 13 || 1 || 20 || 38 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Warren Gatland || 2022–2025 || 26 || 6 || 0 || 20 || 23 |- | {{vlagikoon|Engeland}} Matt Sherratt <nowiki>*</nowiki> || 2025 || 5 || 1 || 4 || 0 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Steve Tandy || sedert 2025 || 9 || 2 || 0 || 7 || 22,22 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Walliese nasionale vrouerugbyspan]] * [[Walliese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite journal |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |journal=Journal of Sport History |volume=18 |issue=3 |pages=335–349 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf}} * {{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 }} * {{en}} {{cite journal |author=John Harris |title=Cool Cymru, rugby union and an imagined community |journal=International Journal of Sociology and Social Policy |volume=27 |issue=3/4 |pages=151–162 |year=2007 |doi=10.1108/01443330710741084 }} * {{en}} {{cite journal |authors=Leighton Morgan; Scott Fleming |year=2003 |title=The Development of Coaching in Welsh Rugby Union Football |journal=Football Studies |volume=6 |issue=2 |pages=39–51 |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf }} * {{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London }} * {{en}} {{cite journal |author=Martin Johnes |year=2008 |title=A Prince, a King, and a Referendum: Rugby, Politics, and Nationhood in Wales, 1969–1979 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2008-01_47_1/page/129 |journal=The Journal of British Studies |volume=47 |issue=1 |page=129 |doi=10.1086/522347 }} * {{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 }} * {{en}} {{cite journal |author=Gareth Morgan |title=Rugby and Revivalism: Sport and Religion in Edwardian Wales |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_2005-05_22_3/page/n123 |journal=The International Journal of the History of Sport |volume=22 |issue=3 |pages=434–456 |date=May 2005 |doi=10.1080/09523360500064057 }} * {{en}} {{cite book |author=David Parry-Jones |title=Prince Gwyn, Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby |year=1999 |publisher=seren |location=Bridgend |isbn=978-1-85411-262-0}} * {{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 }} * {{en}} {{cite book |authors=Alex Potter; Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A. H. & A. W. Reed |year=1961 |location=Wellington }} * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing }} * {{en}} {{cite book |author=Owen Sheers |year=2013 |title=Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby |publisher=Faber & Faber |url=https://books.google.com/books?id=5c2n07a6JxcC&pg=PA1984#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0-571-29731-3}} * {{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 }} * {{en}} {{cite journal |author=G. T. Vincent |year=1998 |title=Practical Imperialism: The Anglo‐Welsh Rugby Tour of New Zealand, 1908 |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_1998-04_15_1/page/123 |journal=The International Journal of the History of Sport |volume=15 |issue=1 |pages=123–140 |doi=10.1080/09523369808714015}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Wales national rugby union team|Walliese nasionale rugbyspan}} * {{en}} [http://www.wru.co.uk/ Amptelike webwerf van die Walliese Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/wales Wallis by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/wales/ Wallis op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Wallis]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] tp04syye5kwkg7451mxynw1mrpd3h44 2974219 2974100 2026-09-30T10:14:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974219 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Walliese nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Walliese nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Wallis | beeld = Kenteken van die Walliese nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) | bynaam = Rooi Drake | embleem = [[Prins van Wallis]] se vere | kaptein = [[Dewi Lake]] | afrigter = {{vlagikoon|Wallis}} [[Steve Tandy]] <small>(sedert 2025)</small> | stadion = [[Millennium-stadion]], [[Cardiff]] | kapasiteit = 73&nbsp;931 | patroon_la1 = _redwhitecuffpiping | patroon_b1 = _redquarters14 | patroon_ra1 = _redwhitecuffpiping | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _redtop | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = ed1c24 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = FF0000 | kouse1 = ffffff | patroon_la2 = _redwhitecuffpiping | patroon_b2 = _blackcollar | patroon_ra2 = _redwhitecuffpiping | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _whitetop | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Alun Wyn Jones]] (158)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=4;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Neil Jenkins]] (1&nbsp;049)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=4;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Shane Williams]] (58)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=4;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | eerste = {{ENGru}} 8–0 {{WALru-r}}<br />(Blackheath, [[Engeland]]; 19 Februarie 1881) | grootwen = {{WALru}} 98–0 {{JPNru-r}}<br />([[Cardiff]], [[Wallis]]; 26 November 2004) | grootverloor = {{RSAru}} 96–13 {{WALru-r}}<br />([[Pretoria]], [[Suid-Afrika]]; 27 Junie 1998) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Derde plek in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] | url = | unieurl = www.wru.co.uk }} Die '''Walliese nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''Wales national rugby union team''; [[Wallies]]: ''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Wallis]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Wallis deur die [[Walliese Rugbyunie]] (''Welsh Rugby Union'', WRU) geadministreer. Wallis neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]]. Wallis is ook een van die lande wat deel uitmaak van die [[Britse en Ierse Leeus]] – spelers wat vir Wallis mag speel mag dus ook gekies word vir die Leeus. Wallis se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Sedert die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het Wallis aan elke toernooi deelgeneem en sy beste uitslag tydens die eerste 1987-toernooi behaal, toe die span die klein finale om die derde plek teen die [[Wallabies]] gewen het. Wallis het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] as nominale gasheer opgetree, maar ook tydens die toernooie in [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] is wedstryde in Wallis aangebied. Wallis het sy eerste internasionale rugbywedstryd in 1881 teen Engeland gespeel. Sedert die voorganger van die Vyf- en Sesnasies-toernooi, die Tuisnasies, in 1883 ’n aanvang geneem het, het die span reeds 28 toernooie gewen, en nog elf ander kere die titel gedeel. Sedert Italië in 2000 by die kompetisie aangesluit het om die Sesnasies te vorm, het Wallis vyf titels verower, die laaste in 2021. Die beheerliggaam [[Wêreldrugby]] beskou Wallis as ’n vlak-een rugbyland. Veral Walliese spelers van die 1970’s word as van die beste in die geskiedenis van die spel beskou. Alhoewel verskeie swak vertonings in die laat 1980’s en 1990’s die span se reputasie baie skade toegedien het, het ’n herstel in die 2000’s en Sesnasies-titels saam met [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slams]] in 2005, 2008, 2012 en 2019 daartoe bygedra om die situasie om te keer. As gevolg van die sukses het Wallis die eerste Europese span ooit geword om ’n Grand Slam met meer weg- as tuiswedstryde te verower. Walliese spelers dra tradisioneel skarlakenrooi truie, wit broeke en rooi sokkies. Die span se tuisstadion is [[Millennium-stadion|Millennium]] in [[Cardiff]] waar hulle vir die eerste keer in 1999 gespeel het. 18 voormalige Walliese rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Wallis is tans (Maart 2026) efde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis is een van min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Nieu-Seeland]], [[Samoa]] en [[Tonga]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teivovo.com/history/index.html |title=Rugby History in Fiji |publisher=Teivovo |accessdate=14 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/ |archive-date=14 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Walliese Rugbyunie}} [[Lêer:WalesRugbyRegions.png|duimnael|’n Kaart van die Walliese plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Wallis is die Walliese Rugbyunie (''Welsh Rugby Union'', WRU) wat in 1881 gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/14148.php |title=WRU: History of the Welsh Rugby Union: A Brief History |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=2009 |accessdate=14 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814113115/http://www.wru.co.uk/14148.php |archive-date=14 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1886 het die WRU saam met die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) en die [[Skotse Rugbyunie]] (SRU) die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het die WRU in 1999 by die vastelandse beheerliggaam FIRA-AER (nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die WRU hou toesig oor die vier professionele rugbyspanne [[Cardiff Blues]], [[Scarlets]], [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] en [[Ospreys]] wat aan die professionele Liga [[Verenigde Rugbykampioenskap]] deelneem, saam met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Suid-Afrika. Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Skotland die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugbyuitdagingsbeker beslis. Benede die Verenigde Rugbykampioenskap word die Walliese Premierafdeling beslis, waaraan twaalf Walliese spanne deelneem. Naas die amptelike nasionale span roep die WRU ook ander keurspanne byeen. Die ''Wales A'' is die tweede nasionale span van Wallis, hulle het egter sedert 2000 in geen wedstryd meer te staan gekom nie. Net soos ander rugbylande beskik Wallis oor ’n o/20-nasionale span wat aan die o/20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/wales-u20/#latest |title=Wales U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=16 Maart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030220411/https://www.sixnationsrugby.com/team/wales-u20/#latest |archive-date=30 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20 |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Wallis beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Walliese nasionale rugbyspan dien. Dit word as ’n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering van rugby in Wallis === [[Lêer:Wales1881.jpg|duimnael|Die Walliese 1881-span voor hul eerste internasionale wedstryd teen Engeland]] ’n Aan rugby en [[sokker]] ver verwante spel, ''Cnapan'' genoem, is sedert eeue in die grafskappe Carmarthenshire, Ceredigion en Pembrokeshire beoefen.<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Tony Collins, John Martin, Wray Vamplew |title=Cnapan |work=Encyclopedia of traditional British rural sports |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=2005 |isbn=0-415-35224-X |pages=66–67 |url=https://books.google.ch/books?id=NWu6sLJn7-kC&pg=PA66&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Rugby het in 1850 in Wallis posgevat, toe die [[dominee]] Rowland Williams die adjunkskoolhoof van St David’s-Kollege, Lampeter, geword en die sport, soos hy dit van gegradueerdes by die Rugby-skool leer ken het, daar bekend gemaak het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Owen Sheers |date=2013 |title=Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby |publisher=Faber & Faber |url=https://books.google.com/books?id=5c2n07a6JxcC&pg=PA1984#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0-571-29731-3 |pages=1984}}</ref> Vanaf hoërskole en universiteite het die rugbyspel gedurende die 1870’s veral in die [[nywerheid]]s- en [[mynbou]]stede van Suid-Wallis versprei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/11 11]–12}}</ref> Die in 1875 gestigte Suid-Walliese Voetbalklub (''South Wales Football Club'', SWFC) het probeer om ’n algemene stel reëls vas te lê en die sport te versprei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/14 14]}}</ref> In 1878 het die Suid-Walliese Voetbalunie (''South Wales Football Union'', SWFU) gevolg, wat van plan was om uit spelers van verskeie klubs ’n keurspan saam te stel. Die SWFU het daarin geslaag om verskeie wedstryde teen Engelse spanne te reël, maar dit was swak bestuur en die keuring is as ongemotiveerd beskou. Richard Mullock, die sekretaris van die Newport Athletic Club, het besluit om op sy eie en sonder afspraak met die SWFU ’n toetswedstryd teen [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] te reël.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/34 34]–40}}</ref> Die eerste Walliese toetswedstryd is op 19 Februarie 1881 in Blackheath naby [[Londen]] gespeel. Aangevoer deur die spankaptein [[James Bevan]] het hulle met sewe doele, een skepdoel en ses drieë teenoor nul (82–0 sou die huidige telling gewees het) verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="WalesHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/809_14148.php |title=A Brief History of the Welsh Rugby Union |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927174122/http://www.wru.co.uk/eng/thewru/history/index.php |archive-date=27 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Alhoewel die eerste Walliese nasionale rugbyspan volgens die geografiese verspreiding van die verteenwoordigende klubs taamlik gebalanseerd was, het dit blykbaar nie oor ’n hoë vaardigheidsvlak beskik nie. Die span het veral uit gegradueerdes van die universiteite [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] en [[Universiteit van Oxford|Oxford]] bestaan, en die plaaslike pers het die keuring ná die swak nederlaag skerp gekritiseer.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |date=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/41 41]}}</ref> Drie weke later is op 12 Maart 1881 in die Castle Hotel in Neath die Walliese Voetbalunie (''Wales Football Union''; sedert 1934 die [[Walliese Rugbyunie]], ''Welsh Rugby Union'', WRU) gestig, en die SWFU het homself ontbind.<ref name="WalesHistory" /> In 1882 het Wallis vir die eerste keer teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] te staan gekom en ook dié wedstryd verloor. Van 1883 af het die beheerliggame van die vier Britse Tuisnasies die jaarlikse Tuisnasies-toernooi – nou bekend as die [[Sesnasies-toernooi]] – vir die eerste keer beslis. Tydens die eerste toernooi het Wallis ook geen oorwinning aangeteken nie, onder andere tydens die eerste toetswedstryd teen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]].<ref name="6NHistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/en/championship/history.php |title=History |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601150855/https://www.sixnationsrugby.com/en/championship/history.php |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="SNHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/6nations.htm#1999 |title=6 Nations History |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1884 het hulle vir die eerste keer teen Ierland geseëvier, in 1888 is Skotland vir die eerste keer verslaan en in 1890 Engeland.<ref name="SNHistory" /> In 1886 het die Walliese beheerliggaam saam met sy Ierse en Skotse eweknieë die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory" /> === Eerste “goue tydperk” === [[Lêer:1895 Wales team cropped.jpg|duimnael|links|Die Walliese 1895-span voor hul wedstryd teen Engeland tydens die Tuisnasies-toernooi]] [[Lêer:Wales Rugby1905.jpg|duimnael|Die Walliese span voor hul oorwinning oor die ''Original''-[[All Blacks]] in 1905]] [[Lêer:Wales versus New Zealand scrum 1905 - cropped.jpg|duimnael|’n Skrum tydens Wallis se oorwinning oor die ''Original''-All Blacks in 1905]] [[Lêer:Wales france rugby 1908.jpg|duimnael|Die eerste wedstryd tussen Wallis en Frankryk in Cardiff in 1908]] Teen die 1890’s het die [[Walliesers]] die “vier vleuels”-formasie bedink – met sewe agterspelers en agt voorspelers pleks van die destyds algemene ses agterspelers en nege voorspelers – dit het die sport gerevolusioneer en is uiteindelik deur al die nasionale en klubspanne oorgeneem.<ref name="SNHistory" /> Met dié innovasie het Wallis die Tuisnasies-toernooi in 1893 vir die eerste keer gewen en hulle het ook met ’n Driekroon (''Triple Crown'') weggestap.<ref name="SNHistory" /> Die eerste superster van die Walliese rugby was [[Arthur Gould]], wat die nasionale span 18 keer as kaptein aangevoer het – ’n rekord, wat eers in 1994 deur [[Ieuan Evans]] verbeter is. Gould was ook die rede, hoekom Wallis in 1897 deur die ander Tuisnasies geboikot is. Hy het ’n finansiële vergoeding aanvaar wat as ’n oortreding van amateurisme beskou is. Eers met sy aftrede is die nasionale span die volgende jaar weer vir die toernooi toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |author=Huw Richards |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15338572/arthur-gould-welsh-rugby-first-superstar |title=Arthur Gould: Welsh rugby's first superstar |publisher=ESPNscrum |date=22 Oktober 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die volgende Walliese toernooi-oorwinning het in 1900 gevolg, weer met ’n Driekroon, wat die eerste “goue tydperk” van Walliese rugby ingelui het wat tot in 1913 sou strek.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |publisher=Journal of Sport History |edition=18 |series=3 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |pages=343 |accessdate=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912144841/http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |archive-date=12 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dié tydperk het hulle slegs sewe wedstryde verloor en was tuis onoorwonne. Hulle het in 1902 en 1905 nog twee Driekrone gewen, en in 1901, 1903 en 1904 as naaswenners geëindig.<ref name="SNHistory" /><ref name="6Nresults">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/six-nations-2014/rugby/page/87742.html |title=Six Nations Championship: Past Winners |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220122750/http://en.espn.co.uk/six-nations-2014/rugby/page/87742.html |archive-date=20 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Toe Wallis op 16 Desember 1905 teen die [[All Blacks]] op [[Cardiff Arms Park]] gespeel het, het hulle sedert 1899 nie een tuiswedstryd verloor nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 |pages=177–178}}</ref> Dié Nieu-Seelandse span – bekend as die ''Original All Blacks'' – was die eerste span van die [[Suidelike Halfrond]] wat [[Europa]] besoek het.<ref>{{en}} {{cite book |author=G. T. Vincent |year=1998 |title=Practical Imperialism: The Anglo‐Welsh Rugby Tour of New Zealand, 1908 |publisher=The International Journal of the History of Sport |edition=15 |series=1 |pages=124 |doi=10.1080/09523369808714015}}</ref> Hulle was op daardie stadium tydens hul toer ook onoorwonne, nadat hulle reeds Engeland, Ierland en Skotland verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/20 |title=1905/06 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis was die 28ste wedstryd op Nieu-Seeland se toer, en op daardie stadium het die besoekers 801 punte aangeteken en slegs 22 afgestaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/46 46]}}</ref> Voor die wedstryd het die Nieu-Seelandse span ’n [[haka]] (’n [[Maori|Māori]]-oorlogsdans) opgevoer; die 47&nbsp;000-gehoor het met die Walliese [[volkslied]] – ''Hen Wlad Fy Nhadau'' (“Land van my vaders”) geantwoord – dit was die eerste keer wat ’n volkslied voor ’n sportwedstryd gesing is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=150 |title=The 1905/06 'Originals' |publisher=rugbymuseum.co.nz |accessdate=10 September 2012 |archive-url=https://archive.today/20120910224223/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=150 |archive-date=10 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Walliese [[vleuel]] Teddy Morgan het ’n drie gedruk en Wallis het toe met 3–0 voorgeloop. Nieu-Seeland se Bob Deans was toe van mening dat hy ook ’n drie gedruk het. Hy is oor die doellyn gesleep, voordat die skeidsregter by die toneel verskyn het. Die skeidsregter het aan Wallis ’n skrum toegeken en die telling het onveranderd gebly; Wallis het met 3–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/48 48]–49}}</ref> Dié nederlaag was die enigste in Nieu-Seeland se 35 wedstryde op die toer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 |pages=198}}</ref> In 1906 het Wallis die Tuisnasies-titel met Ierland gedeel.<ref name="SNHistory" /> Op 1 Desember dieselfde jaar het hulle vir die eerste keer teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] te staan gekom. Voor die afskop is Wallis as gunsteling beskou,<ref>{{en}} {{cite book |author=David Parry-Jones |title=Prince Gwyn, Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby |year=1999 |publisher=seren |location=Bridgend |isbn=978-1-85411-262-0 |pages=180}}</ref> maar Suid-Afrika het Wallis met sy voorspelers oorheers en dié wedstryd met 11–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5388786.stm |title=Mighty Boks: South African rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=28 September 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZFL19070112.2.24.2 |title=Rugby Football |date=12 Januarie 1907 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee jaar later, op 12 Desember 1908, het Wallis vir die eerste keer teen die besoekende [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] gespeel en met 9–6 gewen.<ref name="BBCWalesAus">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4206152.stm |title=Wallaby wonders: Aussie rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=22 September 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1909 het Wallis ook die Tuisnasies-toernooi gewen. Van 1910 af het Frankryk aan die toernooi deelgeneem, wat toe die Vyfnasies-toernooi geword het. In 1911 het Wallis vir die eerste keer ’n amptelike Grand Slam ingepalm, nadat hulle al hul wedstryde teen die ander deelnemers – insluitende Frankryk – gedurende dieselfde toernooi gewen het.<ref name="SNHistory" /> Wallis het ook in 1908 en 1909 Frankryk geklop, maar aangesien Frankryk eers in 1910 by die toernooi aangesluit het, word dié jare nie as Grand Slam-jare erken nie.<ref name="SNHistory" /> Dit sou sowat 40 jaar neem voordat Wallis weer ’n Grand Slam sou kon behaal.<ref name="SNHistory" /> Engeland se oorwinning oor Wallis in 1913 was Wallis se eerste tuisnederlaag teen een van die Vyfnasies-spanne sedert 1899 en hul eerste tuisnederlaag teen Engeland sedert 1895.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/198 198]}}</ref> Die [[Eerste Wêreldoorlog|Groot Oorlog]] het in 1914 uitgebreek en al die rugby is tydens dié oorlog opgeskort. Die enigste uitsondering was ’n nieamptelike wedstryd teen die [[Britse Barbarians]] in April 1915.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2003/05/wales-v-barbarians-classics-1915/ |title=Wales V Barbarians Classics – 1915 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=26 Mei 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Krisis en herstel === [[Lêer:Ireland-v-Wales-1920.jpg|duimnael|links|1920-illustrasie van ’n wedstryd tussen Ierland en Wallis]] [[Lêer:France versus Wales in rugby union 1922 - cropped.jpg|duimnael|Wallis teen Frankryk tydens die 1922-Vyfnasies-toernooi]] [[Lêer:Starting-An-Attack-.jpg|duimnael|Skets van ’n wedstryd tussen Engeland en Wallis op Twickenham in 1931]] In die jare ná die Eerste Wêreldoorlog het die Walliese rugby ’n agteruitgang beleef. As gevolg van ’n ineenstorting in navraag vir [[steenkool]] is die land deur ’n swaar resessie geteister wat veral Suid-Wallis se mynboustreke geraak het. Die Walliese internasionale tellings in die 1920’s het die toestand van die ekonomie blykbaar weerspieël: van hul 42 wedstryde het Wallis slegs 17 gewen, met drie gelykopuitslae.<ref name="Smith204">{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/204 204]}}</ref> ’n Halfmiljoen mense het Wallis tydens die [[Groot Depressie]] op soek na werk verlaat, wat die finansiële situasie van baie klubs dramaties vererger het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/123 123]}}</ref> Baie Walliese nasionale rugbyspelers het rugby unie verlaat en na die professionele spel [[rugby league]] oorgeskakel. Daarbenewens het sokker al hoe gewilder geword, wat voorheen veral in Noord-Wallis gespeel is en nou ook na die rugbygebiede van Suid-Wallis begin versprei het.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/224 224]–225}}</ref> Tussen 1923 en 1928 het Wallis slegs sewe oorwinnings aangeteken – waaronder vyf teen Frankryk. Selfs Frankryk het daarin geslaag om Wallis in daardie dekade te verslaan en in 1928 hul eerste oorwinning oor Wallis aangeteken. Hulle is in 1924 en 1927 ook maklik deur beide Nieu-Seeland en Australië geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/126 126]}}</ref> Wallis se keuringsbeleid het die omwentelinge in die middel van die 1920’s weerspieël. In 1924 is 35 verskeie spelers vir Wallis se vier wedstryde gekies, met ’n ander kaptein vir elke wedstryd; slegs die agterspeler Edward Watkins en die voorspeler Charlie Pugh het gedurende al vier wedstryde uitgedraf.<ref name="Smith204" /> Tydens die krisis is die grondslag vir die geleidelike herstel gelê, nadat die in 1923 gestigte ''Welsh Secondary Schools Rugby Union'' die sport aan sekondêre skole begin bevorder het. Oor die jare heen het dié skole ’n nuwe generasie spelers opgelewer. Wallis het sodoende die stelsel van Engeland en Skotland oorgeneem, waarvolgens talente vanaf hul jeug tot hul volwassenheid begelei is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/240 240]–244}}</ref> Aan die begin van die 1930’s het die Walliese rugby ’n opswaai begin toon, alhoewel die land nog onder die uitwerkinge van die groot depressie gely het en baie klubs gesukkel het om te oorleef.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=268}}</ref> Die WRU het wél daarin geslaag om rugby se gewildheid in Noord-Wallis te laat groei, maar hulle was in finansiële opsig nie goed gevestig nie en die enigste van die vier Tuisnasies wat nie oor sy eie stadion beskik het nie: Die Cardiff Arms Park moes gepag word en [[St Helen’s Rugby- en Krieketveld|St Helen’s]] in [[Swansea]] is net geleen.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=168}}</ref> Ten spyte van die moeilike omstandighede het Wallis in 1931 sy eerste kampioenskap in nege jaar gewen. In dié jaar het Wallis vir die eerste keer sedert die Eerste Wêreldoorlog dieselfde span vir twee agtereenvolgende wedstryde opgeroep, toe hulle teen Engeland en Skotland te staan gekom het.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=262}}</ref> In 1932 het Wallis sy volgende toernooititel ingepalm, wat des te meer noemenswaardig is, aangesien Frankryk (destyds die swakste span) uit die toernooi geskop is en vir die volgende jare weer die Tuisnasies-toernooi beslis is. In 1933 het Wallis, onder hul kaptein Watcyn Thomas, Engeland vir die eerste keer op [[Twickenham-stadion|Twickenham]] geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/135 135]}}</ref> In 1935 het Wallis die toerende Nieu-Seelandse All Blacks met 13–12 verslaan en Haydn Tanner het in sy eerste toets gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |author=Huw Richards |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/14404845/when-wales-beat-all-blacks-1935 |title=When Wales beat the All Blacks: 'Three kicks. Three lucky bounces. Three tries' |publisher=ESPNscrum |date=21 Desember 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog twee toernooititels het in 1936 en 1939 gevolg. Alhoewel die Vyfnasies-toernooi tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] opgeskort is, het Wallis in 1940 ’n Rooikruisliefdadigheidswedstryd teen Engeland in Cardiff gespeel, maar met 9–18 verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0/page/46 46]}}</ref> === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Jack Kyle - Ireland v Wales 1951 (3614583170).jpg|duimnael|Die wedstryd tussen Ierland teen Wallis tydens die Sesnasies 1951]] [[Lêer:Wales v Arg Squad Photo - Middle Row 2nd from Left.jpg|duimnael|Die Walliese span wat in 1968 na Argentinië getoer het]] [[Lêer:Rugby arg wales 1968.jpg|duimnael|Wallis teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] op Estadio GEBA in September 1968]] In 1945 en 1946 is die ''Victory Internationals'' beslis – ’n reeks wedstryde teen nasionale en militêre keurspanne wat nie die volle toetsstatus geniet het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/players/after-the-war-the-victory-internationals-1945-46 |title=After the War: The Victory Internationals, 1945–46 |publisher=World Rugby Museum |author=J. R. Suber |date=10 Junie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jaarlikse toernooi is van 1947 af hervat en het ná die heraansluiting van Frankryk vir die volgende vyf dekades weer die Vyfnasies geword. In dieselfde jaar het Wallis die kampioenskap met Engeland gedeel, maar in 1948 het Wallis sy eerste tuisnederlaag teen Frankryk gely.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Alex Potter; Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A. H. & A. W. Reed |year=1961 |location=Wellington |pages=99}}</ref> Die ekonomiese situasie het in die naoorlogse tydperk aansienlik verbeter, wat ook tot groter gehore gelei het. Dié effek is met die eerste televisieuitsendings van toetswedstryde versterk. Die span se prestasies het ook aansienlik verbeter: In 1950 en 1952 Wallis die Vyfnasies saam met ’n Grand Slam gewen. Van 1954 tot 1956 het die Walliesers in drie agtereenvolgende toernooie geseëvier, waartydens hulle die titel in 1954 met Engeland en Frankryk asook in 1955 met Frankryk gedeel het.<ref name="SNHistory" /> Daarbenewens het hulle verskeie suksesse teen spanne van die Suidelike Halfrond behaal. In 1947 en 1958 het hulle Australië maklik verslaan, en in 1953 is Nieu-Seeland met 13–8 geklop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/233 233]}}</ref> Daarteenoor het Wallis in 1951 ’n nederlaag teen Suid-Afrika met 3–6 gely, alhoewel hulle die lynstaan oorheers het.<ref name="smith233">{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=233}}</ref> Die Vyfnasies 1950 word nie net vir Wallis se eerste Grand Slam sedert 1911 onthou nie, maar ook vir die vliegtuigongeluk in Llandow.<ref name="SNHistory" /> Op 12 Maart 1950 het ’n groep Walliese ondersteuners, wat die beslissende wedstryd in [[Dublin]] bygewoon het, met ’n huurvlug teruggekeer. Tydens landing het die vliegtuig, ’n [[Avro Tudor]], neergestort, waarby 80 van die 83 passasiers aan boord dood is. Dit was die ergste siviele vliegtuigramp in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrelics.com/Museum/exhibits/IvW-1950.htm |title=The 1950 Welsh Triple Crown & Llandow Air Disaster |publisher=World Rugby Museum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die nasionale span se tuiswedstryde was tydens die laaste sewe dekade amper gelyk tussen Cardiff en Swansea verdeel. In Junie 1953 het die WRU die vervalle toestand van St Helen’s in Swansea nie langer geduld nie en tydens sy algemene jaarvergadering daarop besluit om in 1955 vir die laaste keer op St Helen’s te speel en in die toekoms uitsluitlik die Cardiff Arms Park as sy amptelike tuisstadion te gebruik.<ref name="smith233" /> In 1956 het Wallis die Vyfnasies-titel ingepalm, maar daarna ’n swakker fase betree. Eers in 1964 het hulle weer ’n toernooi gewen, in 1965 en 1966 het nog twee titels gevolg.<ref name="SNHistory" /> As gevolg van die swaar nywerheid se geleidelike agteruitgang gedurende die 1960’s het die nasionale span minder op myn- en staalwerkers staat gemaak en meer leerlinge en onderwysers opgeroep. Oor dekades heen het Walliese spelers slegs na die Suidelike Halfrond getoer as hulle deur die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] opgeroep is. Dit het in 1964 verander, toe die WRU op hul eie ’n toer gereël het. Hulle het vir vyf wedstryde na Suid-Afrika getoer, waaronder ’n toetswedstryd teen die Springbokke in [[Durban]].<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/368 368]}}</ref> Wallis is met 3–24 verslaan, hul ergste nederlaag in 40 jaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.englandrugby.com/news/world-rugby-1951-date-1288172/ |title=World Rugby 1951 – Date |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=23 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623061113/http://www.englandrugby.com/news/world-rugby-1951-date-1288172/ |archive-date=23 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die WRU se daaropvolgende algemene jaarvergadering het die uittredende WRU-president D. Ewart Davies verklaar dat “uit die ervaring van die Suid-Afrikaanse toer blyk dit dat ’n baie meer positiewe houding binne die speel in Wallis nodig is&nbsp;... Spelers moet, tot die absolute punt van bemeestering, bereid wees om die basiese beginsels van rugby te leer en as ’t ware opnuut te leer”.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/368 368]–369}}</ref> Dié toespraak het diepgaande hervormings in die afrigteropleiding ingelui. Die WRU se afrigtingskomitee – wat in die laat 1950’s van stapel gestuur is – het die taak gekry om die gehalte van afrigting te verbeter. In Januarie 1967 is Ray Williams as afrigtingsorganiseerder benoem.<ref name=Morgan44>{{en}} {{cite book |authors=Leighton Morgan, Scott Fleming |year=2003 |title=The Development of Coaching in Welsh Rugby Union Football |publisher=Football Studies |edition=6 |series=2 |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf |pages=44–45 |accessdate=5 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305005833/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf |archive-date=5 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste nasionale afrigter, David Nash, is in 1967 aangestel om Wallis in daardie seisoen te bestuur, maar hy het bedank nadat die WRU geweier het om hom as Walliese afrigter tydens hul 1968-toer na [[Argentinië]] te benoem.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=389}}</ref> Die WRU het hul besluit uiteindelik teruggeneem en Clive Rowlands as afrigter vir dié toer aangestel. Van hul ses wedstryde het Wallis drie gewen, in twee gelykop gespeel en een verloor.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=393}}</ref> === Tweede “goue tydperk” === [[Lêer:Los pumas vs gales en cardiff 04.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen Argentinië en Walles in Cardiff in 1976, ''El grafico'']] Gedurende die 1970’s het Wallis ’n tweede “goue tydperk” beleef, met spelers van ’n wêreldklasgehalte soos Gareth Edwards, J.P.R. Williams, Gerald Davies, Barry John en Mervyn Davies in hul span.<ref name="ReesGoldenEra">{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/16/six-nations-2012-wales |title=Wales grand slam can herald start of new golden age |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=17 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="Rewind1978">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/wales/rugby/story/257611.html |title=The greatest Welsh player of them all bows out |publisher=ESPNscrum |author=How Richards |date=26 Februarie 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/statsguru/rugby/player/7225.html |title=Gareth Edwards |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het tussen 1969 en 1979 rugby in die Noordelike Halfrond oorheers, en ’n ongesiene wenrekord aangeteken, aangesien hulle slegs sewe wedstryde in dié tydperk verloor het.<ref name="ReesGoldenEra" /> Die Walliese span van die 1970’s word as een van die bestes in die rugbygeskiedenis beskou. Hulle het nege van tien wedstryde teen Engeland gewen, agt van tien wedstryde teen Skotland en sewe van nege wedstryde teen Ierland (met een gelykop). Slegs die Franse was in staat om mee te ding, aangesien hulle in tien wedstryde drie oorwinnings en een gelykop aangeteken het. Wallis het in 1969 vir die eerste keer na Nieu-Seeland getoer, maar hulle is in albei wedstryde verslaan. In die tweede toets, wat hulle met 12–33 verloor het,<ref>{{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 |pages=[https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle/page/144 144]}}</ref> het Nieu-Seeland se [[heelagter]] Fergie McCormick 24 punte aangeteken, in dié tyd ’n rekord.<ref>{{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 |pages=[https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle/page/119 119]}}</ref> Aan die begin van die jaar 1970 het Wallis met 6–6 teen Suid-Afrika gelykop gespeel en daarna het hulle die Vyfnasies-titel met Frankryk gedeel.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=400}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1971 het Wallis sy eerste Grand Slam sedert 1952 ingepalm. Hulle het slegs 16 verskeie spelers vir vier wedstryde opgeroep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1971.php |title=Grand Slam 1971 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627081532/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1971.php |archive-date=27 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die 1971-toernooi het Wallis sy merkwaardigste oorwinning oor Skotland aangeteken, nadat ’n drie deur Gerald Davies in die laaste minuut Skotland se voorsprong tot 18–17 laat krimp het. Die vleuel John Taylor het dié drie van die kantlyn verdoel waarna as “die beste doelskop sedert [[Paulus van Tarsus|Paulus die Apostel]]” verwys is en aan Wallis ’n 19–18-oorwinning besorg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2631343.stm |title=Six Nations: Golden moments |publisher=[[BBC]] |date=24 Januarie 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/onthisday/rugby/story/109024.html |title=The greatest conversion since St. Paul |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Vir die Britse en Ierse Leeus se toer na Nieu-Seeland dieselfde jaar het Wallis meer spelers as enige ander span bygedra. Dié Leeus is die enigstes wat ’n toetsreeks in Nieu-Seeland gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1971-australia-new-zealand/ |title=1971 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=16 Maart 2026}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Vyfnasies 1972 kon weens die [[Noord-Ierland]]-konflik nie voltooi word nie, waardeur geen span die titel ingepalm het nie. Ná die Bloed-Sondag op 30 Januarie is die Britse ambassade in Dublin deur ’n woedende skare afgebrand en baie spelers het dreigbriewe, vermoedelik van die IRA, ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-rugby-team-faced-death-14308714 |title=When the Wales rugby team faced 'death threats' in Ireland before a performance from the gods |author=Mark Orders |publisher=Wales Online |date=19 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis en Skotland het geweier om hul oorblywende wedstryde in Ierland te speel en die gebrek aan veiligheid aangevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/1193077.stm |title=Sport in chaos as crisis deepens |publisher=[[BBC]] |date=27 Februarie 2001 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat die Vyfnasies 1973 tussen die vyf spanne heeltemal gelykop was en die titel vir die eerste keer deur al vyf die deelnemende spanne gedeel is, het die Walliesers Australië in Cardiff met 24–0 geklop.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=432}}</ref> Wallis het die Vyfnasies 1975 met slegs een nederlaag teen Skotland gewen en tydens die Vyfnasies 1976 het Wallis sy tweede Grand Slam van die dekade ingepalm. Soos in die eerste van die dekade in 1971 het hulle gedurende vier wedstryde slegs 16 verskeie spelers opgeroep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1976.php |title=Grand Slam 1976 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926132443/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1976.php |archive-date=26 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het dié prestasie in 1978 herhaal en gevolglik die eerste span geword wat drie agtereenvolgende Driekrone ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1978.php |title=RBS Six Nations: 11 Grand Slams: Grand Slam 1978 |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=27 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627091459/http://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/grand_slam_1978.php |archive-date=27 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul laaste Vyfnasies-wedstryd in 1978 het beide Phil Bennett en Gareth Edwards uit al die vorms van rugby getree.<ref name="Rewind1978" /> Die Walliese toer na Australië in Junie 1978 het met ’n nederlaag in albei toetswedstryde geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/306 |title=1978 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het in November dieselfde jaar Nieu-Seeland op Cardiff Arms Park gehuisves, maar ná ’n laat strafdoel deur die plaasvervangende heelagter Brian McKechnie met 12–13 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/314 |title=1978 New Zealand tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié strafdoel was omstrede, aangesien die Nieu-Seelandse [[Slot (rugby)|slot]] Andy Haden van ’n lynstaan uitgeduik het om ’n strafdoel te verkry. Haden het later erken dat hy en Frank Oliver vooraf op dié taktiek besluit het, indien hulle in moeilikhede sou kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20463813 |title=Andy Haden has no regrets over line-out 'dive' against Wales |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="HadenDive">{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-haden-dived-to-cheat-the-welsh-1179032.html |title=Haden 'dived' to cheat the Welsh |publisher=The Independent |author=Hugh Godwin |date=18 Oktober 1998 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Engelse [[skeidsregter]] Roger Quittenton is deur die pers gekritiseer, omdat hy die duik oor die hoof gesien het; hy het later beweer dat die strafdoel teen die Walliese slot Geoff Wheel weens sy sprong teen Oliver se skouer toegeken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/england/rugby/player/8701.html |publisher=ESPNscrum |title=Roger Quittenton |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Quittenton het later beweer, “Haden se persepsie is dat sy duikslag die strafskop veroorsak het. Dit is ’n vullis”.<ref name="HadenDive" /> Wallis het toe die Vyfnasies 1979 met ’n Driekroon gewen.<ref name="SNHistory" /> === Moeilike jare === [[Lêer:Graham Henry 28 March 2011 Twickenham.jpg|duimnael|upright|Die Nieu-Seelander Graham Henry het Wallis tydens hul eerste toetsoorwinning oor Suid-Afrika in 1999 afgerig]] Die “goue tydperk” het stadig maar seker geëindig, omdat vir die uitstekende spelergenerasie te min gelykwaardige plaasvervangers beskikbaar was. Dit het van 1980 af tot ’n slegter wenrekord en gemengde resultate tydens die Vyfnasies gelei. In 1980 het die WRU sy eeufees gevier en Wallis het tydens dié geleentheid die All Blacks in Cardiff verwelkom, maar met 3–23 teen Nieu-Seeland verloor, nadat die gaste vier drieë teenoor nul gedruk het.<ref name="ABMagic">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4003989.stm |title=All Black magic: New Zealand rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=13 November 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1981 het Wallis Australië verslaan, maar hulle het tydens die Vyfnasies 1982 slegs die laaste plek behaal.<ref name="BBCWalesAus" /><ref name="SNHistory" /> ’n Erge laagtepunt was in Oktober 1983, toe die oorweldig lykende Walliese span in [[Boekarest]] in hul eerste toetswedstryd teen [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] met 6–24 verslaan is.<ref name="BBCWalesRom">{{en}} {{cite web |author=Sean Davies |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5392460.stm |title=Weathered Oaks: Romanian rugby |publisher=[[BBC]] |date=29 September 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Net drie weke voorheen is hulle amper deur [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] veras, maar het in Cardiff met 29–24 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6157863.stm |title=Eastern Promise: Japanese rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=12 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1984 is Wallis tuis deur Australië met 28–9 op Cardiff Arms Park verslaan.<ref name="BBCWalesAus" /> ’n Toer na [[Oseanië]] in Mei en Junie 1986 (die eerste in agt jaar) was met drie oorwinnings oor [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] meer suksesvol,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/435 |title=1986 Wales tour to Pacific |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> terwyl die Europese toernooie veral deur nederlae gekenmerk is. Tydens die Vyfnasies 1987 het Wallis slegs een oorwinning aangeteken,<ref name="SNHistory" /> gevolglik was hulle voor die afskop van die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Australië en Nieu-Seeland nie een van die gunstelinge nie. Hulle het egter in een van dié toernooi se verassings ontpop en hul groep met oorwinnings oor Ierland, Tonga en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] in die eerste plek beëindig. Nadat hulle in die kwarteindstryd Engeland uitgeskakel het,<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/36 36]–39}}</ref> het Wallis in die halfeindstryd teen Nieu-Seeland te staan gekom en is met 49–6 maklik verslaan. In die klein finale om die derde plek het Wallis Australië naelskraap met 22–21 geklop. Tot vandag toe is dit Wallis se beste uitlag tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/246 246]–247}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1988 het hulle die titel met Frankryk gedeel en die eerste Driekroon sedert 1979 gewen.<ref name="SNHistory" /> In 1988 en 1989 is Wallis drie keer maklik deur Nieu-Seeland verslaan en het tuis teen Roemenië verloor.<ref name="ABMagic" /><ref name="BBCWalesRom" /> Aan die einde van die 1980’s het die rugbysport in Wallis weer ’n groot krisis beleef. Die merkbaar groeiende gewildheid van rugby league het daartoe gelei dat soveel spelers as nog nooit tevore nie na die professionele weergawe oorgeskakel het. Van die beste spelers was toe nie meer vir die nasionale span beskikbaar nie, aangesien ’n oorskakeling destyds tot ’n lewenslange uitsluiting uit die rugbysport gelei het. Tydens die Vyfnasies in 1990 en 1991 het Wallis nie een wedstryd gewen nie en slegs die “houtlepel” “gewen”.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/news/10048.php |title=Wooden Spoon History |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=28 Maart 2003 |accessdate=2 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602094821/http://www.wru.co.uk/eng/news/10048.php |archive-date=2 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]], wat nominal in Engeland aangebied is, het Wallis nog ’n teleurstelling beleef, alhoewel Wallis al sy groepwedstryde tuis gespeel het. In hul openingswedstryd is Wallis deur Wes-Samoa met 16–13 verslaan, waarna hulle die Argentynse [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] met 16–7 geklop het. Ná nog ’n nederlaag tydens die groepfase, ’n 3–38 teen Australië, het Wallis in die derde plek geëindig, waarmee hulle vir die eerste keer nie die uitklopfase gehaal het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="Peatey264">{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/264 264]–265}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1993 het Wallis weer slegs die laaste plek behaal, maar hulle het die volgende jaar baie beter vertoon en die Vyfnasies 1994 volgens punteverskil voor Engeland gewen.<ref name="SNHistory" /> In dieselfde jaar moes Wallis aan die kwalifisering vir die volgende rugbywêreldbekertoernooi deelneem, waarin hulle ná deels maklike oorwinnings oor [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]], [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]], Roemenië en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] geslaag het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tussen die wêreldbekertoernooie het hulle egter nóg Australië, nóg Nieu-Seeland nóg Suid-Afrika verslaan. Tydens die Vyfnasies 1995 het Wallis ook al vier sy wedstryde verloor.<ref name="SNHistory" /> Gevolglik is Wallis nie as een van die groot mededingers vir die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika beskou nie.<ref name="Peatey264" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/81 81]}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 1995, ná ’n maklike oorwinning oor Japan, het Wallis swak teen Nieu-Seeland verloor; waarvolgens hulle in hul laaste groepwedstryd Ierland moes verslaan om tot die kwarteindrondte te vorder. Wallis is egter met 24–23 geklop en het daarmee versuim om vir die tweede agtereenvolgende keer die uitklopfase te haal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/282 282]–283}}</ref> In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Tydens dié oorgangstydperk het die WRU met Kevin Bowring Wallis se eerste voltydse hoofafrigter aangestel. Daarbenewens het baie voormalige nasionale spelers van rugby league teruggekeer, nadat oorskakelings tussen albei rugbykodes sonder probleme moontlik geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-reenter-the-dragon-interview-kevin-bowring-1046133.html |title=Re-enter the Dragon; interview – Kevin Bowring |publisher=The Independent |author=Tim Glover |date=10 Januarie 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná rekordnederlae van 0–51 teen Frankryk en 13–96 teen Suid-Afrika het die WRU in 1998 die Nieu-Seelander Graham Henry as hoofafrigter benoem.<ref name="CoachArchive">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/16760.php |title=Graham Henry |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=19 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719131447/http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/16760.php |archive-date=19 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="HenryDownfall">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/wales/rugby/story/259055.html |title=Graham Henry’s downfall as Wales coach |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=12 Maart 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Henry was vanaf begin suksesvol en het Wallis na ’n reeks van tien agtereenvolgende oorwinnings geneem; dit sluit Wallis se eerste oorwinning oor Suid-Afrika, ’n 29–19-oorwinning gedurende die eerste wedstryde op die nuwe [[Millennium-stadion]] in Cardiff, in. Gevolglik het Henry deur die Walliese pers en ondersteuners die bynaam ''the Great Redeemer'' (“die groot verlosser”) verkry, ’n verwysing na die openingsreël van ''Cwm Rhondda'', ’n onder Walliese ondersteuners gewilde lied.<ref name="CoachArchive" /><ref name="HenryDownfall" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/rugbycup/Story/0,,202623,00.html |title=Henry the great redeemer |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=30 September 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die laaste wedstryd van die Vyfnasies 1999 het Wallis met ’n 32–31-oorwinning Engeland van die titel ontneem, wat deur Skotland ingepalm is. Dié toernooi is in die laaste minuut beslis, nadat [[Scott Gibbs]] die beslissende drie teen England gedruk het, wat toe deur [[Neil Jenkins]] verdoel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/rugby_union/five_nations/316807.stm |title=Wales snatch glory from England |publisher=[[BBC]] |date=11 April 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik was die verwagtinge voor die [[Rugbywêreldbeker 1999]], wat deur die Walliese beheerliggaam gereël is, hoog. Wallis het sy groep ná oorwinnings oor Argentinië, Samoa en Japan gewen, maar hulle het in die kwarteindstryd teen die latere wêreldkampioen Australië met 24–9 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/115 115]}}</ref> ’n Gebrek aan sukses gedurende die Vyf- en later Sesnasies (Italië het in 2000 by dié toernooi aangesluit), en veral ’n aantal swak nederlae teen Ierland, het in Februarie 2002 tot Henry se bedanking gelei; sy assistent Steve Hansen het by hom oorgeneem.<ref name="CoachArchive" /><ref name="HenryDownfall" /> Tydens Hansen se termyn het die WRU ’n wesenlike verandering in die struktuur van die plaaslike spel geïmplementeer en in 2003 is professionele spanne op ’n vlak bo die tradisionele klubgebaseerde strukture ingevoer, en die vyf (later vier) plaaslike spanne het die hoogste vlak van die plaaslike professionele rugby in die land begin vorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/feb/01/bridgend-maesteg-death-welsh-rugby |title=Bridgend and Maesteg’s malaise symbolic of the decline of Welsh club rugby |publisher=[[The Guardian]] |author=Tom Jenkins |date=2 Februarie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20218179 |publisher=[[BBC]] |title=Damning report questions survival of Welsh rugby regions |date=7 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 2003 is Wallis vir die eerste keer deur Italië verslaan en het in die laaste plek geëindig.<ref name="SNHistory" /> Tydens die groepfase van die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië het Wallis Kanada, Tonga en Italië geklop, voordat hulle vier drieë in hul 37–53-nederlaag teen Nieu-Seeland gedruk het (hul hoogste aantal drieë teen die All Blacks in dié tyd).<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/323 323]–324}}</ref> In die kwarteindstryd het hulle teen die latere wêreldkampioen Engeland verloor, ondanks drie drieë teenoor een.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/160 160]}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Herlewing === [[Lêer:Wales rugby team.jpg|duimnael|Die Walliese nasionale rugbyspan tydens die [[Sesnasies-toernooi]] in 2008 op die [[Millennium-stadion]], [[Cardiff]]]] [[Lêer:Wales vs Samoa 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Wallis teen Samoa tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:Millennium Stadium RWC2015.jpg|duimnael|Toneel voor die wedstryd teen Fidji tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] [[Lêer:New Zealand national rugby 20191101d31.jpg|duimnael|Nieu-Seeland teen Wallis tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] se bronseindstryd]] Onder hul nuwe hoofafrigter Mike Ruddock het Wallis in 2005 sy eerste titel sedert 1994 en sy eerste Grand Slam sedert 1978 gewen. ’n Laat langafstand-strafskop deur Gavin Henson het hul oorwinning oor Engeland op die [[Millennium-stadion]] in Cardiff vir die eerste keer in 12 jaar laat beklink,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/six-nations-2014-class-2005-6556662 |title=Where the 2005 Grand Slam winners are now |publisher=Wales Online |author=Chris Pyke |date=24 Januarie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en ná oorwinnings oor Italië, Frankryk en Skotland het hulle teen Ierland op ’n volgepakte Millennium-stadion te staan gekom; Wallis het die Iere met 32–20 geklop en sodoende hul eerste kampioenskap sedert 1994 ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4366751.stm |title=Wonderful Wales exude joy of Six |publisher=[[BBC]] |author=Bryn Palmer |date=21 Maart 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dieselfde jaar, toe die WRU sy 125ste bestaansjaar gevier het, het Wallis ’n rekordnederlaag tuis gely, nadat hulle deur Nieu-Seeland met 41–3 geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2005-11-06/all-blacks-step-up-a-gear-to-crush-wales/2139956 |title=All Blacks step up a Gear to crush Wales |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=6 November 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die elf wedstryde gedurende die jaar 2005 het hulle nogtans slegs twee nederlae gely (die tweede was teen Suid-Afrika). Ruddock het tydens die Sesnasies 2006 as hoofafrigter bedank<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4714378.stm |title=Ruddock steps down as Wales coach |publisher=[[BBC]] |date=14 Februarie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en is met [[Gareth Jenkins]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/4936698.stm |title=Wales unveil Jenkins as new coach |publisher=[[BBC]] |date=27 April 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2006 midjaarrugbytoetsreeks]] het Wallis vir die eerste keer ’n toetsreeks teen die Argentyne verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/5084264.stm |title=Argentina 45–27 Wales |publisher=[[BBC]] |date=17 Junie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2007 is Wallis vir die tweede keer deur Italië verslaan en het met hul oorwinning oor Engeland in die laaste wedstryd die “houtlepel” vermy.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/six-nations/2007/0317/215669-walesrugby/ |title=Wales see off England in Cardiff |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=14 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 10 Mei 2007 het beide die Walliese en Australiese beheerliggame met die stigting van die James Bevan-trofee daarop besluit om 100 jaar se toetsrugby tussen albei lande te herdenk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/6643203.stm |title=New trophy for Wales v Australia |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit is genoem na die Australies-gebore Wallies-opgevoede man wat die Walliese span se eerste kaptein was; Australië het die eerste reeks om dié trofee met 2–0 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/941 |title=2007 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk het Wallis maklik teen Kanada en Japan gewen, maar hulle is deur Australië met 20–32 verslaan. ’n Oorwinning oor Fidji in die laaste groepwedstryd sou aan hulle ’n plek in die kwarteindstryd besorg het, maar drie minute voor die eindfluitjie het Graham Dewes die beslissende drie gedruk en Fidji met 38–34 laat wen. Wallis het toe weer versuim om tot die uitklopfase te vorder en Jenkins was gevolglik sy pos kwyt.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 |pages=[https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat/page/186 186]–187}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/7029067.stm |title=Lewis explains Jenkins’ sacking |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Nieu-Seelander Warren Gatland is as sy opvolger aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/7025721.stm |title=Gatland unveiled as Wales coach |publisher=[[BBC]] |date=8 November 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis het gedurende Gatland se eerste wedstryd as afrigter op Twickenham teen Engeland te staan gekom, dit was ook hul eerste wedstryd tydens die Sesnasies 2008. Hulle het Engeland op daardie stadion vir die eerste keer sedert 1988 geklop, nadat Wallis die wedstryd met 26–19 beklink het. Wallis het later al sy wedstryde tydens die Sesnasies 2008 gewen en slegs twee drieë in die proses afgestaan om sodoende ook sy tiende Grand Slam in te palm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://icwales.icnetwork.co.uk/rugbynation/rugby-news/2008/03/16/wales-prove-they-re-grand-masters-91466-20629966/ |title=Wales prove they’re Grand masters |publisher=Wales On Sunday |date=16 Maart 2008 |accessdate=22 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222023101/http://icwales.icnetwork.co.uk/rugbynation/rugby-news/2008/03/16/wales-prove-they-re-grand-masters-91466-20629966/ |archive-date=22 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dieselfde jaar het Wallis Australië in Cardiff met 21–18 geklop, maar het daarna ’n reeks van 23 wedstryde oor ses jaar sonder oorwinnings oor die drie spanne van die Suidelike Halfrond – Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika – betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/11262559/Wales-12-South-Africa-6-Warren-Gatlands-men-beat-southern-hemisphere-team-for-first-time-in-23-games.html |title=Wales 12 South Africa 6: Warren Gatland’s men beat southern hemisphere team for first time in 23 games |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=James Corrigan |date=29 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Later in 2008 is [[Shane Williams]] deur die IRR as “speler van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2008 |title=IRB Awards 2008 |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Wallis se titelverdediging tydens die Sesnasies 2009 het met ’n oorwinning oor Skotland afgeskop, wat Wallis tot die vierde plek op die wêreldranglys laat vorder het, die hoogste plek van Wallis sedert die instelling van dié ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/rankings/news/newsid=2029048.html?cid=rssfeed&att |title=Wales secure highest ever position |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=9 Februarie 2009 |accessdate=26 Januarie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130126112437/http://www.irb.com/rankings/news/newsid=2029048.html?cid=rssfeed&att |archive-date=26 Januarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die daaropvolgende wedstryd het Wallis Engeland geklop, hul agste agtereenvolgende oorwinning tydens die Sesnasies, waarmee hulle die vorige rekord tydens dié toernooi verbeter het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.walesonline.co.uk/rugbynation/rugby-news/2009/02/14/gatland-proud-as-wales-battle-on-91466-22930660/ |title=Gatland proud as Wales battle on |publisher=Wales Online |date=14 Februarie 2009 |accessdate=21 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421121828/http://www.walesonline.co.uk/rugbynation/rugby-news/2009/02/14/gatland-proud-as-wales-battle-on-91466-22930660/ |archive-date=21 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland het Wallis sy eerste groepwedstryd teen Suid-Afrika naelskraap met 16–17 verloor. Die drie daaropvolgende oorwinnings oor Samoa, [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] en Fidji het Wallis tot die kwarteindrondte laat vorder. Wallis het toe Ierland met 22–10 verslaan en vir die eerste keer sedert 1987 het Wallis weer die halfeindrondte behaal. Hulle het egter naelskraap met 9–8 teen Frankryk vasgeval, nadat die kaptein Sam Warburton met ’n rooikaart van die veld gestuur is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15307018 |title=Wales 8–9 France |publisher=[[BBC]] |date=15 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die klein finale om die derde plek is Wallis deur Australië met 21–18 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Voor hul laaste wedstryd tydens die Sesnasies 2012 het Wallis nog een oorwinning nodig gehad om hul derde Sesnasies-Grand Slam in agt jaar in te palm, waarin hulle ná ’n 16–9-oorwinning oor Frankryk geslaag het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/17/rhys-priestland-wales-france-six-nations |title=Composed Rhys Priestland drives Wales to grand slam win over France |publisher=[[The Guardian]] |date=17 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit is onmiddellik deur ’n reeks van agt nederlae opgevolg, wat uiteindelik tydens die Sesnasies 2013 beëindig is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2013/feb/09/france-wales-six-nations |title=Six Nations 2013: Wales win after George North turns screw on France |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=10 Februarie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> waartydens Wallis die kampioenskap vir die eerste keer sedert 1979 verdedig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2013/mar/16/wales-england-six-nations |title=Wales bask in Six Nations title after slamming England in Cardiff rout |publisher=[[The Guardian]] |date=16 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] is Wallis tuis in Cardiff deur Australië met 33–28 verslaan, hul tiende agtereenvolgende nederlaag teen die Wallabies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-11-09/wallabies-post-10th-straight-win-over-wales-with-33-28-triumph-/5877378 |title=Wallabies post 10th straight win over Wales with 33-28 triumph at Millennium Stadium |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=8 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Net ’n week later het Wallis egter sy eerste oorwinning oor Suid-Afrika sedert 1999 aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |author=Bruce Pope |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/30183266 |title=Wales 12-6 South Africa |publisher=[[BBC]] |date=29 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] is Wallis saam met Australië en die gasheer Engeland in ’n soort “doodsgroep” geloot. Ná hul oorwinning oor [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] in die eerste wedstryd het Wallis Engeland naelskraap met 28–25 verslaan. Hul daaropvolgende oorwinning oor Fidji het Wallis tot die kwarteindrondte laat vorder, wat ’n nederlaag teen die Wallabies nie kon verhoed nie. In die kwarteindstryd is hulle deur Suid-Afrika met 23–19 verslaan, nadat hulle teen halftyd met 13–12 voorgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Williams |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34548763 |title=Rugby World Cup 2015: South Africa 23–19 Wales |publisher=[[BBC]] |date=17 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 2016 het Wallis drie agtereenvolgende wegnederlae teen Nieu-Seeland gely, maar van 2016 tot 2018 vier agtereenvolgende oorwinnings oor Suid-Afrika aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |author=James Piercy |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2018/nov/24/wales-v-south-africa-rugby-union-international-match-live |title=Wales 20-11 South Africa – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |date=25 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2019 het Wallis sy altesaam twaalfde Grand Slam en sy vierde in 14 jaar beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/av/rugby-union/47598346 |title=Wales lift Six Nations trophy after completing Grand Slam |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n oorwinning oor Engeland tydens sy voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 2019]] het Wallis op 19 Augustus 2019 vir die eerste keer die eerste plek op Wêreldrugby se wêreldranglys behaal en dié posisie vir twee weke beklee.<ref name="ranglys" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-officially-become-number-one-16771317 |title=Wales officially become number one in world rugby rankings after bouncing back against England |publisher=Wales Online |author=Katie Sands |date=17 Augustus 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 in Japan het Wallis al sy vier groepwedstryde teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], Australië, Fidji en Uruguay gewen. In die kwarteindstryd het hulle Frankryk naelskraap met 20–19 uitgeskakel, maar Wallis het in die halfeindstryd teen die latere wêreldkampioen Suid-Afrika met 20–19 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50199557 |title=Rugby World Cup semi-final: Wales 16–19 South Africa |publisher=[[BBC]] |date=27 Oktober 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die klein finale om die derde plek is Wallis deur Nieu-Seeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Tydens die Sesnasies 2021 het Wallis sy altesaam 39ste titel met ’n Driekroon ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/56545048 |title=Six Nations: Wales win title as Scotland beat France in Paris |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=26 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 19 Maart 2022, die laaste rondte tydens die Sesnasies 2022, het die Walliesers met 21–22 hul eerste tuisnederlaag teen Italië ooit gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-v-italy-live-kick-23419127 |title=Wales 21–22 Italy: Italians break seven-year Six Nations losing streak in Cardiff |publisher=Wales Online |authors=Simon Thomas, Jon Doel |date=19 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks|midjaarrugbytoetsreeks]] het die Walliesers hul wegreeks teen die Springbokke met 1–2 verloor, hoewel hulle vir die eerste keer in Suid-Afrika ’n oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/62191313 |title=South Africa 30–14 Wales: Hosts end tourists' dream in Cape Town |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=16 Julie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks|eindjaarrugbytoetsreeks]] is die Walliesers vir die eerste keer ooit deur die Georgiërs tuis geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://autumnnationsseries.com/report/georgia-make-history-with-sensational-win-over-wales/#report |title=Georgia make history with sensational win over Wales |publisher=Autumn Nations Series |author=Sarah Mockford |date=19 November 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die begin van Desember 2022 is die hoofafrigter Wayne Pivac ontslaan en met Warren Gatland vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/dec/05/warren-gatland-returns-to-wales-rugby-union-as-head-coach-with-wayne-pivac-sacked |title=Warren Gatland returns to Wales as head coach with Wayne Pivac sacked |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Bull |date=5 Desember 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het die Walliesers hul groep ná oorwinnings oor Fidji (met 32–26), Portugal (met 28–8), Australië (met 40–6) en Georgië (met 43–19) gewen, maar hulle het in die kwarteindstryd hul eerste rugbywêreldbekernederaag teen Argentinië (met 17–29) gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/880072/wales-rugby-world-cup-2023-review |title=Wales: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=16 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2024 het die Walliesers vir die eerste keer sedert 2003 al vyf hul wedstryde verloor en in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/68584938 |titel=Six Nations 2024: Wales 21–24 Italy – visitors consign Wales to first Wooden Spoon in 21 years |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=16 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 2025-toernooi het Gatland as hoofafrigter bedank, nadat die span in die hele jaar 2024 geen oorwinning kon aanteken nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cpwrj451k95o |title=Gatland leaves Wales head coach role during Six Nations |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=11 Februarie 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná die Sesnasies 2025, waar Wallis weer sonder ’n oorwinning gebly het, is hy opgevolg deur die Wallieser [[Steve Tandy]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jul/21/wales-steve-tandy-head-coach-succession-warren-gatland-rugby-union |title=Wales appoint Steve Tandy as head coach to launch the post-Gatland era |publisher=[[The Guardian]] |date=21 Julie 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Kleure en embleem == [[Lêer:Wales alternative strip.jpg|duimnael|Wallis in hul alternatiewe trui tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] [[Lêer:Prince of Wales's feathers Badge.svg|duimnael|Die [[Prins van Wallis]] se vere]] Wallis speel tradisioneel in skarlakenrooi truie, wit broeke en rooi sokkies. Vir die 2015–16-seisoen het die trui se ontwerp vir die eerste keer goud bevat. Op die truie is die [[Prins van Wallis]] se vere geborduur, dié vere is in die 19de eeu deur die WRU pleks van ’n ander Walliese simbool, die [[prei]]e, verkies om die land se lojaliteit aan die [[Verenigde Koninkryk]] te beklemtoon.<ref>{{en}} {{cite journal |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |journal=Journal of Sport History |volume=18 |issue=3 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |pages=346 |accessdate=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912144841/http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf |archive-date=12 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1991 is die oorspronklike generiese motief met ’n meer gestileerde weergawe vervang om van die toestel ’n handelsmerk te maak. Die oorspronklike leuse onder die vere was ''Ich dien'' ([[Duits]] vir: “Ek dien”), maar dit is in die nuwe ontwerp met die hoofletters “WRU” vervang.<ref>{{en}} {{cite news |title=Welsh rugby union strips talent from England – Cotton Traders |publisher=The Independent |date=6 Desember 1991 |page=32}}</ref> Wallis se wegtrui bestaan uit ’n groen trui, wit broeke en groen sokkies,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2019/07/new-wales-kit-revealed/ |title=New Wales kit revealed |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |author=Simon Rimmer |date=6 Julie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> hoewel daar in die verlede ook verskeie ontwerpe met ander kleure was. Voormalige Walliese wegtriue het ook kleure soos swart, donkerblou, wit, geel en grys ingesluit.<ref name="BlackStrip">{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/10351_3611.php |title=Wales Out of Red and into Black |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=11 Oktober 2005 |accessdate=15 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221003715/http://www.wru.co.uk/10351_3611.php |archive-date=21 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Wallis het in 2005 swart truie ter geleentheid van die WRU se 125ste bestaansjaar gebruik. Dié trui is daardie jaar teen Fidji en toe Australië gedra; die wedstryd teen die Wallabies was die eerste teen een van hul tradisionele teenstaanders waarin Wallis nie in hul rooi truie uitgedraf het nie.<ref name="BlackStrip" /> Van die [[2008 eindjaarrugbytoetsreeks]] af is die trui deur Under Armour vervaardig. Hulle het Reebok opgevolg wat die trui tussen laat 1996 en laat 2008 verskaf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.co.uk/eng/thewru/partners/under_armour.php |title=Under Armour – Official Technical Partner |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=20 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720020554/https://www.wru.co.uk/eng/thewru/partners/under_armour.php |archive-date=20 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Voormalige truiborge sluit in Brains Brewery, Admiral Insurance en Isuzu.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-unveil-new-graphite-away-6320327 |title=Player 'Selfies' Reveal New Change Kit |publisher=Wales Online |author=Simon Rimmer |date=19 November 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens rugbywêreldbekertoernooie mag die trui geen borge daarop hê nie – slegs die nasionale unie se embleem, die rugbywêreldbekertoernooi se kenteken en die kenteken van die truivervaardiger word toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/sport/10451697/NZRU-not-approached-about-2015-World-Cup-ad |title=NZRU not approached about 2015 World Cup ad |publisher=Stuff |date=2 September 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert 2020 dien Macron as nuwe truiverskaffer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/54176465 |title=Welsh Rugby Union announces Macron as new kit sponsor |publisher=[[BBC]] |date=16 September 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Truiverskaffers en -borge == Sedert die 1970’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- |1970’s–1991 |[[Umbro]] |rowspan=3| – |- |1991–1996 |[[Cotton Traders]] |- |1997–2000 |rowspan=4|[[Reebok (maatskappy)|Reebok]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3561941.stm |title=WRU extends Reebok deal |publisher=[[BBC]] |date=23 Maart 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2000–2002 |Redstone Telecom<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/wales/1008223.stm |title=New kit deal for Wales |publisher=[[BBC]] |date=5 November 2000 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2002–2004 |[[Rockport (maatskappy)|Rockport]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2207856.stm |title=New name for Welsh shirts |publisher=[[BBC]] |date=21 Augustus 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2004–2008 |rowspan=2|[[Brains Brewery]] |- |2008–2010 |rowspan=3|[[Under Armour]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/7245049.stm |title=WRU signs £10m deal for new kit |publisher=[[BBC]] |date=14 Februarie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2010–2017 |[[Admiral Group|Admiral]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/8578031.stm |title=Insurance firm Admiral is new sponsor of Welsh rugby |publisher=[[BBC]] |date=20 Maart 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- |2017–2020 |rowspan=2|[[Isuzu]] <small>(tuistrui)</small><ref>{{en}} {{cite web |author=Simon Rimmer |url=https://www.wru.co.uk/eng/news/39089.php#.We8gGhNSyu4 |title=Wales pick-up historic Isuzu shirt deal |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=26 Junie 2017 |accessdate=1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701203943/https://www.wru.co.uk/eng/news/39089.php |archive-date=1 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />[[Subaru]] <small>(wegtrui)</small> |- |2020–2021 |rowspan=3|[[Macron (maatskappy)|Macron]] |- |2021–2023 |[[Cazoo]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cazoo.co.uk/press/cazoo-becomes-headline-sponsor-of-welsh-rugby-union/ |title=Cazoo becomes headline sponsor of Welsh Rugby Union |publisher=Cazoo |accessdate=21 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621164818/https://www.cazoo.co.uk/press/cazoo-becomes-headline-sponsor-of-welsh-rugby-union/ |archive-date=21 Junie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- |sedert 2023 |[[Vodafone]] |} == Tuisstadion == {{Hoofartikel|Cardiff Arms Park|Millennium-stadion}} [[Lêer:The National Stadium The Arms Park Cardiff.jpg|duimnael|links|Die Nasionale Stadion op Cardiff Arms Park, voormalige Walliese tuisstadion]] [[Lêer:MillenniumStadiumExterior.jpg|duimnael|Die Millennium-stadion in Cardiff, waar Wallis sy tuiswedstryde speel]] [[Lêer:Millennium Stadium before Wales vs Fiji.jpg|duimnael|Wallis se Millennium-stadion voor die wedstryd tussen Wallis en Fidji tydens die Rugbywêreldbeker 2015]] Wallis se eerste internasionale wedstryd op eie bodem is in 1882 op St Helen’s Ground in Swansea beslis. Gedurende die 1880’s en 1890’s het Wallis van sy tuiswedstryde in Cardiff, Swansea, Newport en Llanelli gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=474–480}}</ref> Swansea het tot in 1954 internasionale wedstryde gehuisves, toe Cardiff Arms Park Wallis se hooftuiste geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.liberty-stadium.com/liberty_stadium_introduction.php |title=Liberty Stadium – The Background |publisher=liberty-stadium.com |accessdate=3 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803024225/http://www.liberty-stadium.com/liberty_stadium_introduction.php |archive-date=3 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=114}}</ref> In 1881 is die eerste pawiljoen op Cardiff Arms Park opgerig en het in dié dekade sy kapasiteit verder uitgebrei.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=9}}</ref> Die toeskouers het aanhou groei en in 1902 het ’n wêreldrekordskare van 40&nbsp;000 die wedstryd tussen Wallis en Skotland bygewoon.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=139}}</ref> In 1911 het die eienaars van die Arms Park, die Marquess of Bute-gesin, Wallis se verblyfreg bevestig en gedurende die 1920’s en 1930’s het Wallis geleidelik toenemende beheer verkry.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=219}}</ref> Vir die 1933/34-seisoen is ’n nuwe pawiljoen opgerig waarmee Cardiff Arms Park se kapasiteit na 56&nbsp;000 verhoog is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=284}}</ref> Teen 1958 het die WRU tot die gevolgtrekking gekom dat ’n nuwe nasionale stadion nodig is, aangesien die Arms Park gereeld deur oorstromings van die Taff-rivier geraak is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=371}}</ref> Ná debatte en geskille tussen die WRU en verskeie ander partye, waaronder Cardiff RFC, is in die 1960’s besluit om ’n nuwe nasionale stadion op ’n nuwe veld aangrensend aan die Cardiffklub op te rig.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=372}}</ref> Die Nasionale Stadion, soos dit bekend gestaan het, is in 1970 amptelik geopen.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 |pages=371–373}}</ref> Sedert 1999 speel Wallis al sy tuiswedstryde op die Millennium-stadion in Cardiff – met ’n kapasiteit van 73&nbsp;931 – wat ook as Wallis se nasionale stadion dien.<ref>{{en}} {{cite web |author=Matt Hale |title=The Venue: The Millennium Stadium |url=https://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2004/07/Wales_England_Venue_Millennium.htm |publisher=TheFA.com |date=30 Julie 2004 |accessdate=5 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405074207/https://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2004/07/Wales_England_Venue_Millennium.htm |archive-date=5 April 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Millennium-stadion is in 1994 ontwerp, toe ’n herontwikkelingskomitee aangestel is. Daar is besluit om die Nasionale Stadion in Cardiff Arms Park te vervang, nadat ’n hersiening bevind het dat dié stadion verouderd is; en nuwe wetgewing ook vereis het dat al die stadions standvas moet wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.millenniumstadium.com/3473_3557.php |title=Background to the Millennium Stadium Project |publisher=millenniumstadium.com |accessdate=9 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009115105/http://www.millenniumstadium.com/3473_3557.php |archive-date=9 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Bouwerk aan die nuwe stadion het in September 1997 begin, en is teen Junie 1999 voltooi, betyds vir die Rugbywêreldbeker in 1999. Die konstruksie, wat die WRU £126&nbsp;miljoen gekos het, is deur private beleggings befonds, £46&nbsp;miljoen van openbare fondse deur die Nasionale Lotery, die verkoop van skuldbriewe aan ondersteuners (wat kaartjies in ruil vir ’n rentevrye lening waarborg), en lenings.<ref>{{en}} {{cite news |title=Why is it taking so long? |publisher=Bristol Evening Post |date=28 Mei 2007 |page=8}}</ref> Tydens die oprigting van die nuwe stadion het Wallis die ou [[Wembley-stadion]] in [[Londen]] vir sy tuiswedstryde gebruik<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/england/rugby/ground/16615.html |title=Wembley Stadium |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> – ’n ooreenkoms wat tydens die konstruksie van die nuwe Wembley-stadion vergoed is, toe FA-bekereindstryde op die Millennium-stadion gehuisves is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thefa.com/competitions/facompetitions/thefacup/history/themillenniumyears |title=The Millennium Years |publisher=The Football Association |accessdate=6 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181308/https://www.thefa.com/competitions/facompetitions/thefacup/history/themillenniumyear |archive-date=6 Maart 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Millennium-stadion is in besit van die maatskappy Millennium Stadium plc, ’n dogtermaatskappy van die WRU. Die eerste wedstryd is op 26 Junie 1999 gehou, toe Wallis vir die eerste keer die Suid-Afrikaanse Springbokke verslaan het. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker 1999|Rugbywêreldbeker 2007|Rugbywêreldbeker 2015}} Van Wallis se stadions is reeds tydens die rugbywêreldbekertoernooie in 1991, 1999, 2007 en 2015 gebruik. Tydens die 1991-toernooi is die Nasionale Stadion in Cardiff, Stradeypark in Llanelli, Pontypoolpark in Pontypool en Sardis Road in Pontypridd saam met ander stadions van die Vyfnasies vir wedstryde gebruik. Gedurende die 1999-toernooi het Wallis as nominale gasheer opgetree, alhoewel wedstryde in al die destydse Vyfnasies aangebied is. Wallis se hoofstadion was die nuut-opgerigte Millennium-stadion in Cardiff; van Wallis se ander stadions tydens dié toernooi was Racecourse Ground in Wrexham en Stradeypark in Llanelli. Die Walliese Millennium-stadion is ook tydens die Rugbywêreldbeker 2007 – met Frankryk as nominale gasheer en ook die Skotse Murrayfield-stadion – vir vier wedstryde gebruik. Gedurende die 2015-toernooi het Wallis saam met Engeland as gasheer opgetree en agt wedstryde is in Wallis se Millennium-stadion aangebied. == Toetswedstryde == [[Lêer:Wales IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Wallis se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Wallis het 407 van sy 809 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 50,31%. Wallis se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=4;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Wales |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | style="text-align:left" | {{ARGru}} || 24 || 14 || 9 || 1 || 58,33 |- | style="text-align:left" | {{AUSru}} || 49 || 14 || 34 || 1 || 28,57 |- | style="text-align:left" | {{geenvlag|[[Britse Barbarians]]}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | style="text-align:left" | {{ENGru}} || 144 || 61 || 71 || 12 || 42,36 |- | style="text-align:left" | {{FIJru}} || 16 || 13 || 2 || 1 || 81,25 |- | style="text-align:left" | {{FRAru}} || 106 || 51 || 52 || 3 || 48,11 |- | style="text-align:left" | {{GEOru}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 80,00 |- | style="text-align:left" | {{IRLru}} || 137 || 69 || 61 || 7 || 50,36 |- | style="text-align:left" | {{ITAru}} || 35 || 29 || 5 || 1 || 82,86 |- | style="text-align:left" | {{JPNru}} || 13 || 11 || 2 || 0 || 84,62 |- | style="text-align:left" | {{CANru}} || 13 || 12 || 1 || 0 || 92,31 |- | style="text-align:left" | {{NAMru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{NZLru}} || 38 || 3 || 35 || 0 || 7,89 |- | style="text-align:left" | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{PORru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{ROMru}} || 8 || 6 || 2 || 0 || 75,00 |- | style="text-align:left" | {{SAMru}} || 10 || 6 || 4 || 0 || 60,00 |- | style="text-align:left" | {{SCOru}} || 132 || 75 || 54 || 3 || 56,82 |- | style="text-align:left" | {{ESPru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{RSAru}} || 45 || 7 || 37 || 1 || 15,56 |- | style="text-align:left" | {{TGAru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{URUru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{USAru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | style="text-align:left" | {{ZIMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''809''' || '''407''' || '''372''' || '''30''' || '''50,31''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Terwyl die wedstryde tydens die ''Victory Internationals'' nie as toetswedstryde beskou word nie, erken die WRU die destyds gekeurde spelers as nasionale spelers. == Wedywering met ander nasionale spanne == [[Lêer:Wales-v-New-Zealand-1905.jpg|duimnael|Wallis se eerste wedstryd teen die All Blacks in 1905]] Wallis handhaaf veral teen die buurland Engeland ’n intensiewe wedywering. Engeland en Wallis het tot dusver in 144 toetswedstryde ontmoet, waarvan Wallis 61 gewen het en Engeland 71, met twaalf gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver drie keer ontmoet, waarvan Engeland een gewen het en Wallis twee, met die laaste wedstryd in 2015. Wat die Sesnasies-toernooi aanbetref is beide Engeland en Wallis is die gesamentlik suksesvolste spanne met ’n algehele 39 titels elk. Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Wallis ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Wallis het al gedurende vier wêreldbekertoernooie teen die All Blacks te staan gekom, maar al sy wedstryde verloor (halfeindstryd in 1987, groepwedstryd in 1995, groepwedstryd in 2003 en die klein finale om die derde plek in 2019). Wallis se wenrekord teen die Springbokke gedurende wêreldbekertoernooie is ook negatief: Wallis is in al drie wedstryde verslaan (groepwedstryd in 2011, kwarteinstryd in 2015 en die halfeindstryd in 2019). Daarteenoor is hul wenrekord teen die Wallabies meer gebalanseerd: van agt wedstryde het hulle drie gewen (die klein finale om die derde plek in 1987 en ’n groepwedstryd elk in 2019 en 2023). == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Cardiff Castle rugby ball 2015 RWC.jpg|duimnael|’n Reuse rugbybal, ''Match XV'' – die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2015 – by die Cardiff-kasteel in Wallis op die vooraand van die toernooi]] Wallis het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en tydens drie toernooie die halfeindstryd behaal, maar teen Nieu-Seeland (in 1987), Frankryk (in 2011) en Suid-Afrika (in 2019) verloor. Daarmee is Wallis een van die suksesvolste nasionale rugbyspanne van die Noordelike Halfrond. Tydens die eerste Rugbywêreldbeker 1987 in Australië en Nieu-Seeland het Wallis die halfeindstryd gehaal, maar hulle is deur Nieu-Seeland maklik verslaan; daarna het hulle in die klein finale om die derde plek Australië naelskraap geklop, Wallis se beste prestasie tot dusver. Tydens die tweede Rugbywêreldbeker 1991 in die destydse Vyfnasies is Wallis ná twee nederlae reeds in die groepfase uitgeskakel. Dieselfde lot het Wallis in 1995 toegeval, ook ná twee nederlae in die groepfase. Tydens die Rugbywêreldbeker 1999, wat weer in die destydse Vyfnasies aangebied is, het Wallis die kwarteindrondte bereik, maar hulle is deur die latere wêreldkampioen Australië verslaan. In 2003 het Wallis se toernooi op ’n soortgelyke manier verloop, nadat hulle in die kwarteindstryd deur die latere wêreldkampioen Engeland geklop is. In 2007 het Wallis ná twee oorwinnings en twee nederlae versuim om vir die kwarteindrondte te kwalifiseer. In 2011 het Wallis tot die halfeindrondte gevorder, maar hulle is naelskraap deur Frankryk verslaan en het die daaropvolgende klein finale om die derde plek teen Australië verloor. Tydens die Rugbywêreldbeker 2015, wat Wallis saam met Engeland aangebied het, het Wallis op koste van Engeland die kwarteindrondte gehaal, maar hulle is deur Suid-Afrika verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 het Wallis al sy groepwedstryde gewen en Frankryk in die kwarteindstryd naelskraap verslaan, maar hulle het in die halfeindstryd teen die latere wêreldkampioen Suid-Afrika vasgeval. In die klein finale om die derde plek is hulle deur Nieu-Seeland maklik verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2023 het Wallis weereens al sy groepwedstryde gewen, maar in die kwarteindstryd hul eerste toernooinederlaag teen Argentinië gely. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Vierde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Vierde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Tuisnasies / Vyfnasies / Sesnasies === Wallis se enigste jaarlikse toernooi is die Sesnasies-toernooi waar hulle teen vyf ander Europese lande speel: Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Skotland. Die Sesnasies het as die Tuisnasies-toernooi in 1883 as ’n wedstryd tussen die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] afgeskop. Wallis het sy eerste titel in 1893 ingepalm, nadat hulle die Driekroon verower het.<ref name="SNHistory" /> Wallis het die kampioenskap tot dusver 28 keer gewen, en het 11 bykomende titels gedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-six-nations/six-nations-winners-106318 |title=Six Nations Winners List |publisher=Rugby World |author=Ryan Dabbs |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die span se langste tussenpose in titels was elf jaar (1994–2005). Wallis het sy eerste Grand Slam in 1908 beklink – alhoewel Frankryk tot in 1910 nie by die Tuisnasies-toernooi aangesluit het nie – en hul eerste Sesnasies-Grand Slam in 2005.<ref name="6NHistory" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/17720.php |title=RBS 6 Nations: 11 Grand Slams – 2005 Grand Slam |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=1 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141201083422/https://www.wru.co.uk/eng/wales/sixnations/slams/17720.php |archive-date=1 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hul mees onlangse Sesnasiestitel en Driekroon het Wallis in 2021 beklink. As deel van die Sesnasies-toernooi ding Wallis sedert 2018 met Skotland om die Doddie Weir-beker mee. * 28 ongedeelde titels (1893, 1900, 1902, 1905, 1908, 1909, 1911, 1922, 1931, 1936, 1950, 1952, 1956, 1965, 1966, 1969, 1971, 1975, 1976, 1978, 1979, 1994, 2005, 2008, 2012, 2013, 2019, 2021) * 11 gedeelde titels (1906, 1920, 1932, 1939, 1947, 1954, 1955, 1964, 1970, 1973, 1988) * 12 Grand Slams (1908, 1909, 1911, 1950, 1952, 1971, 1976, 1978, 2005, 2008, 2012, 2019) * 22 Driekrone (1893, 1900, 1902, 1905, 1908, 1909, 1911, 1950, 1952, 1965, 1969, 1971, 1976, 1977, 1978, 1979, 1988, 2005, 2008, 2012, 2019, 2021) {{Sesnasiesoorwinnings}} === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Wallis maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Wallis getoer. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Wallis na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Wallis as gasheer op. As deel daarvan ding Wallis sedert 2007 met Australië mee om die James Bevan-trofee (geskenk ter herdenking van 100 jaar se toetswedstryde tussen albei lande en genoem na James Bevan)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/news/14479.php#.V-4ZZZqa3oo |title=James Bevan Trophy unveiled in Sydney |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |date=24 Mei 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en teen Suid-Afrika om die [[Prins William-beker]] (genoem na [[William, Prins van Wallis|prins William]]).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.principalitystadium.wales/2008/02/08/prince-william-cup-to-go-on-display/ |title=Prince William Cup to go on display |publisher=[[Millennium-stadion]] |date=8 Februarie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Walliese span gevorm tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/2026/01/tandy-names-first-wales-six-nations-squad/ |title=Tandy names first Wales Six Nations squad |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |author=Verity Williams |date=20 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Kieran Hardy]] || [[Skrumskakel]] || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 28 |- | [[Reuben Morgan-Williams]] || Skrumskakel || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}2 |- | [[Tomos Williams]] || Skrumskakel || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] ||style="text-align:center"| 67 |- | [[Sam Costelow]] || [[Losskakel]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 19 |- | [[Dan Edwards]] || Losskakel || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[Jarrod Evans]] || Losskakel || [[Harlequins]] ||style="text-align:center"| 14 |- | [[Joe Hawkins]] || [[Senter]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[Louie Hennessey]] || Senter || [[Bath Rugby|Bath]] ||style="text-align:center"| {{0}}0 |- | [[Eddie James]] || Senter || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Ben Thomas]] || Senter || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 17 |- | [[Owen Watkin]] || Senter || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 43 |- | [[Josh Adams]] || [[Vleuel]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 65 |- | [[Mason Grady]] || Vleuel || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 15 |- | [[Louis Rees-Zammit]] || Vleuel || [[Bristol Bears]] ||style="text-align:center"| 35 |- | [[Tom Rogers]] || Vleuel || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 13 |- | [[Gabriel Hamer-Webb]] || Vleuel || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| {{0}}0 |- | [[Blair Murray]] || [[Heelagter]] || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 14 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Liam Belcher]] || [[Haker]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Ryan Elias]] || Haker || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 44 |- | [[Dewi Lake]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Haker || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 26 |- | [[Rhys Carré]] || [[Stut]] || [[Saracens]] ||style="text-align:center"| 23 |- | [[Tomas Francis]] || Stut || [[Provence Rugby|Provence]] ||style="text-align:center"| 77 |- | [[Archie Griffin]] || Stut || [[Bath Rugby|Bath]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Nicky Smith]] || Stut || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| 58 |- | [[Gareth Thomas]] || Stut || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| 44 |- | [[Sam Wainwright]] || Stut || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Adam Beard]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Montpellier Hérault Rugby|Montpellier]] ||style="text-align:center"| 61 |- | [[Ben Carter]] || Slot || [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] ||style="text-align:center"| 14 |- | [[Rhys Davies]] || Slot || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Dafydd Jenkins]] || Slot || [[Exeter Chiefs]] ||style="text-align:center"| 26 |- | [[Freddie Thomas]] || Slot || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] ||style="text-align:center"| {{0}}7 |- | [[James Botham]] || [[Losvoorspeler]] || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 18 |- | [[Olly Cracknell]] || Losvoorspeler || [[Leicester Tigers]] ||style="text-align:center"| {{0}}2 |- | [[Harri Deaves]] || Losvoorspeler || [[Ospreys]] ||style="text-align:center"| {{0}}1 |- | [[Alex Mann]] || Losvoorspeler || [[Cardiff Blues|Cardiff]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Josh Macleod]] || Losvoorspeler || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| {{0}}4 |- | [[Taine Plumtree]] || Losvoorspeler || [[Scarlets]] ||style="text-align:center"| 11 |- | [[Aaron Wainwright]] || Losvoorspeler || [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]] ||style="text-align:center"| 62 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Arthur Gould.jpg|duimnael|upright|Arthur Gould (1897)]] [[Lêer:Jack Matthews rugby 1950.jpg|duimnael|upright|Jack Matthews (1950)]] [[Lêer:Bleddyn Williams 1950.jpg|duimnael|upright|Bleddyn Williams (1950)]] 18 voormalige Walliese spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Gareth Edwards]] || Skrumskakel || 2007 |- | [[Cliff Morgan]] || Losskakel || 2009 |- | [[Frank Hancock]] || Senter || 2010 |- | [[Jack Matthews]] || Senter || 2013 |- | [[Bleddyn Williams]] || Senter || 2013 |- | [[Keith Rowlands]] || Slot || 2014 |- | [[J. P. R. Williams]] || Heelagter, Losvoorspeler || 2014 |- | [[Ieuan Evans]] || Vleuel || 2014 |- | [[Barry John]] || Losskakel || 2015 |- | [[Carwyn James]] || Losskakel || 2015 |- | [[Gerald Davies]] || Vleuel, Senter || 2015 |- | [[Gwyn Nicholls]] || Senter || 2015 |- | [[Mervyn Davies]] || [[Agsteman]] || 2015 |- | [[Phil Bennett]] || [[Losskakel]] || 2015 |- | [[Johnny Williams]] || Vleuel || 2015 |- | [[John Dawes]] || Senter || 2016 |- | [[Arthur Gould]] || Heelagter || 2016 |- | [[Shane Williams]] || Vleuel || 2016 |} Daarbenewens is die [[Cardiff RFC]] (vir sy invloed op die sport) ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/706482 |title=Cardiff RFC |publisher=[[Wêreldrugby]] |work=World Rugby Hall of Fame |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> [[Wêreldrugby]] het een Walliese speler as speler van die jaar benoem: [[Shane Williams]] (in 2008).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Alun Wyn Jones 2008 (cropped).jpg|duimnael|upright|Alun Wyn Jones (2008)]] [[Lêer:Ieuan Evans (cropped).jpg|duimnael|upright|Ieuan Evans (2010)]] [[Lêer:Gareth Thomas (rugby player).jpg|duimnael|upright|Gareth Thomas (2011)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Engeland se spelers. Die spelers wat met * gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=4;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Alun Wyn Jones]] || 2006–2023 || 158 |- | {{0}}2 || [[Gethin Jenkins]] || 2002–2016 || 129 |- | {{0}}3 || [[George North]] || 2010–2024 || 121 |- | {{0}}4 || [[Dan Biggar]] || 2008–2023 || 112 |- | {{0}}5 || [[Taulupe Faletau]] * || 2011–2026 || 109 |- | {{0}}6 || [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] || 1998–2011 || 104 |- | {{0}}7 || [[Leigh Halfpenny]] || 2008–2023 || 101 |- | {{0}}8 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || 100 |- | {{0}}9 || [[Martyn Williams]] || 1996–2012 || 100 |- | 10 || [[Jonathan Davies]] || 2009–2022 || {{0}}96 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=4;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Warburton]] || 2011–2016 || 49 |- | {{0}}2 || [[Alun Wyn Jones]] || 2009–2023 || 48 |- | {{0}}3 || [[Ryan Jones]] || 2008–2013 || 33 |- | {{0}}4 || [[Ieuan Evans]] || 1991–1995 || 28 |- | {{0}}5 || [[Colin Charvis]] || 2002–2004 || 22 |- | {{0}}6 || [[Rob Howley]] || 1998–1999 || 22 |- | {{0}}7 || [[Gareth Thomas]] || 2003–2007 || 21 |- | {{0}}8 || [[Jonathan Humphreys]] || 1995–2003 || 19 |- | {{0}}9 || [[Arthur Gould]] || 1889–1897 || 18 |- | 10 || [[Dewi Lake]] * || 2023–2026 || 17 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=4;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Neil Jenkins]] || 1991–2002 || 1049 |- | {{0}}2 || [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] || 1998–2011 || {{0}}917 |- | {{0}}3 || [[Leigh Halfpenny]] || 2008–2023 || {{0}}801 |- | {{0}}4 || [[Dan Biggar]] || 2008–2023 || {{0}}631 |- | {{0}}5 || [[James Hook]] || 2006–2015 || {{0}}352 |- | {{0}}6 || [[Paul Thorburn]] || 1985–1991 || {{0}}304 |- | {{0}}7 || [[Shane Williams]] || 2000–2011 || {{0}}290 |- | {{0}}8 || [[George North]] || 2010–2024 || {{0}}235 |- | {{0}}9 || [[Arwel Thomas]] || 1996–2000 || {{0}}211 |- | 10 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || {{0}}200 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=4;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Shane Williams]] || 2000–2011 || 58 |- | {{0}}2 || [[George North]] || 2010–2024 || 47 |- | {{0}}3 || [[Gareth Thomas]] || 1995–2007 || 40 |- | {{0}}4 || [[Ieuan Evans]] || 1987–1998 || 33 |- | {{0}}5 || [[Josh Adams]] * || 2018–2026 || 24 |- | {{0}}6 || [[Colin Charvis]] || 1996–2007 || 22 |- | {{0}}7 || [[Liam Williams]] || 2012–2025 || 21 |- | {{0}}8 || [[Gerald Davies]] || 1966–1978 || 20 |- | {{0}}9 || [[Gareth Edwards]] || 1967–1978 || 20 |- | 10 || [[Tom Shanklin]] || 2001–2011 || 20 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Steve Hansen 2012.jpg|duimnael|upright|Steve Hansen (2012)]] [[Lêer:Warren Gatland Wales coach at the Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012.png|duimnael|upright|Warren Gatland is in 2007 as Walliese hoofafrigter benoem en het Wallis na Sesnasies Grand Slams in 2008, 2012 en 2019 geneem, meer as enige ander afrigter<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/2298.php |title=Warren Gatland |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |accessdate=2 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702094143/http://www.wru.co.uk/eng/wales/management/archive/2298.php |archive-date=2 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] Hierdie lys bevat ale afrigters sedert 1967, aangesien eers sedert dié jaar voltydse afrigters aangestel word. Die afrigters wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is net as sogenaamde verteenwoordigers benoem. Hulle het die pos net tydelik beklee, toe die hoofafrigter nie in staat was om sy amp te vervul nie, hetsy weens verpligtinge in klubs, Leeustoere of as gevolg van siektes. {| class="wikitable" ! Naam !! Tydperk !! Wedstryde !! Oorwinnings !! Gelykop !! Nederlae !! % Gewen |- | {{vlagikoon|Wallis}} David Nash || 1967–1968 || 5 || 1 || 1 || 3 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Clive Rowlands || 1968–1974 || 29 || 18 || 4 || 7 || 62,1 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Dawes || 1974–1979 || 24 || 18 || 0 || 6 || 75 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Lloyd || 1980–1982 || 14 || 6 || 0 || 8 || 42,9 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Bevan || 1982–1985 || 15 || 7 || 1 || 7 || 46,7 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Tony Gray || 1985–1988 || 18 || 9 || 0 || 9 || 50 |- | {{vlagikoon|Wallis}} John Ryan || 1988–1990 || 9 || 2 || 0 || 7 || 22,2 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Ron Waldron || 1990–1991 || 10 || 2 || 1 || 7 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Alan Davies || 1991–1995 || 35 || 18 || 0 || 17 || 51,4 |- | {{vlagikoon|Australië}} Alex Evans <nowiki>*</nowiki> || 1995 || 4 || 1 || 0 || 3 || 25 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Kevin Bowring || 1995–1998 || 29 || 15 || 0 || 14 || 51,7 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Dennis John <nowiki>*</nowiki> || 1998 || 2 || 1 || 0 || 1 || 50 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Graham Henry || 1998–2002 || 34 || 20 || 1 || 13 || 58,8 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Lynn Howells <nowiki>*</nowiki> || 2001 || 2 || 2 || 0 || 0 || 100 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Steve Hansen || 2002–2004 || 29 || 10 || 0 || 19 || 34,5 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Mike Ruddock || 2004–2006 || 20 || 13 || 0 || 7 || 65 |- | {{vlagikoon|Australië}} Scott Johnson <nowiki>*</nowiki> || 2006 || 3 || 0 || 1 || 2 || 0 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Gareth Jenkins || 2006–2007 || 20 || 6 || 1 || 13 || 30 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Nigel Davies <nowiki>*</nowiki> || 2007 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Warren Gatland || 2007–2019 || 151 || 87 || 2 || 62 || 57 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Robin McBryde <nowiki>*</nowiki> || 2009 || 6 || 5 || 0 || 1 || 83,3 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Rob Howley <nowiki>*</nowiki> || 2012, 2016–2017 || 20 || 10 || 0 || 10 || 50 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Wayne Pivac || 2019–2022 || 34 || 13 || 1 || 20 || 38 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Warren Gatland || 2022–2025 || 26 || 6 || 0 || 20 || 23 |- | {{vlagikoon|Engeland}} Matt Sherratt <nowiki>*</nowiki> || 2025 || 5 || 1 || 4 || 0 || 20 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Steve Tandy || sedert 2025 || 9 || 2 || 0 || 7 || 22,22 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Walliese nasionale vrouerugbyspan]] * [[Walliese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite journal |author=David Andrews |title=Welsh Indigenous! and British Imperial? – Welsh Rugby, Culture, and Society 1890–1914 |journal=Journal of Sport History |volume=18 |issue=3 |pages=335–349 |year=1991 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH1991/JSH1803/jsh1803b.pdf}} * {{en}} {{cite book |author=Matt Elliott |title=Dave Gallaher – The Original All Black Captain |location=Londen |publisher=Harper Collins |year=2012 |isbn=978-1-86950-968-2 }} * {{en}} {{cite journal |author=John Harris |title=Cool Cymru, rugby union and an imagined community |journal=International Journal of Sociology and Social Policy |volume=27 |issue=3/4 |pages=151–162 |year=2007 |doi=10.1108/01443330710741084 }} * {{en}} {{cite journal |authors=Leighton Morgan; Scott Fleming |year=2003 |title=The Development of Coaching in Welsh Rugby Union Football |journal=Football Studies |volume=6 |issue=2 |pages=39–51 |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/FootballStudies/2003/FS0602f.pdf }} * {{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |year=1968 |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London }} * {{en}} {{cite journal |author=Martin Johnes |year=2008 |title=A Prince, a King, and a Referendum: Rugby, Politics, and Nationhood in Wales, 1969–1979 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2008-01_47_1/page/129 |journal=The Journal of British Studies |volume=47 |issue=1 |page=129 |doi=10.1086/522347 }} * {{en}} {{cite book |author=Terry McLean |year=1969 |title=Red Dragons of Welsh Rugby |url=https://archive.org/details/reddragonsofrugb0000mcle |publisher=A. H. & A. W. Reed |location=Wellington |isbn=978-0-589-00395-1 }} * {{en}} {{cite journal |author=Gareth Morgan |title=Rugby and Revivalism: Sport and Religion in Edwardian Wales |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_2005-05_22_3/page/n123 |journal=The International Journal of the History of Sport |volume=22 |issue=3 |pages=434–456 |date=May 2005 |doi=10.1080/09523360500064057 }} * {{en}} {{cite book |author=David Parry-Jones |title=Prince Gwyn, Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby |year=1999 |publisher=seren |location=Bridgend |isbn=978-1-85411-262-0}} * {{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1 }} * {{en}} {{cite book |authors=Alex Potter; Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A. H. & A. W. Reed |year=1961 |location=Wellington }} * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich_j0c0 |isbn=978-1-84596-016-2 |year=2006 |publisher=Mainstream Publishing }} * {{en}} {{cite book |author=Owen Sheers |year=2013 |title=Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby |publisher=Faber & Faber |url=https://books.google.com/books?id=5c2n07a6JxcC&pg=PA1984#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0-571-29731-3}} * {{en}} {{cite book |authors=David Smith; Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |year=1980 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-0766-3 }} * {{en}} {{cite journal |author=G. T. Vincent |year=1998 |title=Practical Imperialism: The Anglo‐Welsh Rugby Tour of New Zealand, 1908 |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_1998-04_15_1/page/123 |journal=The International Journal of the History of Sport |volume=15 |issue=1 |pages=123–140 |doi=10.1080/09523369808714015}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Wales national rugby union team|Walliese nasionale rugbyspan}} * {{en}} [http://www.wru.co.uk/ Amptelike webwerf van die Walliese Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/wales Wallis by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/wales/ Wallis op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Wallis]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] isq6u27joyy102yhys821sdswipbgir 0 30375 2974222 2970601 2026-09-30T10:20:13Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974222 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ballooning Away in Maasai Mara.jpg|duimnael|links|320px|'n Warmlugballon safari in Maasai Mara]] Die '''warmlugballon''' is die eerste suksesvolle passasiersdraende lugvaarttegnologie wat ontwikkel is en dateer terug tot die uitvinding daarvan deur die [[Montgolfier broers]] in [[Annonay]], [[Frankryk]] in 1783. Die eerste vlug wat mense saamgedra het is op 21 November 1783 in Parys deur [[Jean-François Pilâtre de Rozier]] en [[François Laurent d'Arlandes]] onderneem. Warmlugballonne wat deur die lug aangedryf kan word eerder as om bloot deur die wind rondgestoot te word, staan bekend as 'n [[lugskip]] en meer spesifiek 'n [[termiese lugskip]]. 'n Warmlugballon bestaan uit 'n sak wat die vermoë het om die verhitte lug binne te hou. Daaronder word 'n gondola of mandjie gehang (in sommige ballonne wat baie hoog vlieg word 'n lugdigte kapsule daaronder gehang) wat die passasiers en die hittebron/-opwekker dra. Die verhitte lig in die ballon maak dat die lug dryf aangesien dit 'n laer [[digtheid]] het as die relatief kouer lug buite die ballon. Anders as gasballonne hoef dit nie onder geseël te word nie aangesien die stygende warm lug slegs druk op die boonste deel van die ballon uitoefen. Vandag se sportballonne word oor die algemeen uit [[Nylon]] vervaardig en die mond van die ballon (naby aan die brander) word van 'n brandbestande materiaal soos NOMEX ('n Produk van DuPont) vervaardig. Onlangs het mense begin om ballonne in allerhande buitengewone vorme te vervaardig, soos worsbroodjies, [[vuurpyl]]e of die vorm van kommersiële produkte. [[Lêer:2006 Ojiya balloon festival 011.jpg|duimnael|regs|'n Warmlugballon in vlug]] == Geskiedenis == === Voormoderne tyd === [[Lêer:SkyLanternRichy01.jpg|duimnael|'n [[Kongming lantern]], die oudste soort warmlugballon.]] Onbemande warmlugballonne was nog altyd gewild in [[China|Chinese]] geskiedenis. Zhuge Liang van die Shu Han koninkryk in die tydperk van die drie koninkryke, het warmluglanterns vir militêre seindoeleindes aangewend. Hierdie lanterns staan bekend as Kongming lanterns.<ref>[http://books.google.com/books?id=ssO_19TRQ9AC&pg=PA113&ots=vDEuq_hKqc&dq=Kongming+balloon&sig=c3NT-uzoBYhzq203Qofw6XR9MH0 http://books.google.com/books?id=ssO_19TRQ9AC&pg=PA113&ots=vDEuq_hKqc&dq=Kongming+balloon&sig=c3NT-uzoBYhzq203Qofw6XR9MH0 Ancient Chinese Inventions]</ref><ref>{{Cite web |url=http://library.thinkquest.org/23062/balloon.html |title= The Ten Thousand Infallible Arts of the Prince of Huai-Nan |access-date= 8 April 2008 |archive-date=28 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728105935/http://library.thinkquest.org/23062/balloon.html |url-status=dead }}</ref> Daar word ook gegis dat warmlugballonne sowat 1500 jaar gelede deur die Nazca-[[Indiane]] van [[Peru]] gebruik is as 'n hulpmiddel vir die ontwerp van reuse tekeninge op die Nazca vlakte.<ref>{{Cite web |url=http://www.nott.com/Pages/projects.php |title=The Extraordinary Nazca Prehistoric Balloon |access-date= 8 April 2008 |archive-date=14 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714201319/http://www.nott.com/Pages/projects.php |url-status=dead }}</ref> 'n Metode om voorwerpe op hul eie in die lug te laat dryf met behulp van warm lug is bespreek deur die 11de eeuse Joodse geleerde Rashi in sy kommentaar op die Bybel.<ref>Rashi [[Eksodus]] 16:14</ref> === Die eerste aangetekende bemande ballonvlug === [[Lêer:Aeronautics2.jpg|duimnael|Hierdie 1818 tegniese tekening wys hoe vroeë ballonne ontwerp is.]] Die eerste aangetekende gevalle van ballonne wat die vermoë gehad het om passasiers te dra deur van die dryfvermoë van warmlug gebruik te maak is deur die broers Joseph-Michel en Jacques-Etienne Montgolfier in Annonay, Frankryk gebou. Hierdie broers was afkomstig uit 'n familie wat betrokke was by die vervaardiging van papier en hulle inspirasie het gekom toe hulle gesien het hoe die as in vuur na bo styg. Nadat hulle met onbemande ballonne geëksperimenteer het en met ballonne wat diere gedra het, het die eerste ballonvaart met mense aan boord op 19 Oktober 1783 plaasgevind met die wetenskaplike [[Jean-François Pilâtre de Rozier]], Jean-Baptiste Réveillon en Giroud de Villette aan boord by die ''Folie Titon'' in Parys (Hierdie ballon was egter steeds met 'n tou aan die grond vasgeanker). Die amptelike vrye vlug het eers 'n maand later plaasgevind op 21 November 1783.<ref>http://www.start-flying.com/Montgolfier.htm, Start-Flying: history of balloon flying, 2007-12-28</ref><ref>http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2003/hetherington/final/montgolfier_bros.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106232920/http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2003/hetherington/final/montgolfier_bros.html |date= 6 November 2020 }}, Lighter than air: The Montgolfier Brothers, 2007-12-28</ref><ref>http://www.nasm.si.edu/exhibitions/gal109/NEWHTF/ITM300.HTM {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406191335/http://www.nasm.si.edu/exhibitions/GAL109/NEWHTF/ITM300.HTM |date=6 April 2008 }} {{Cite web |url=http://www.nasm.si.edu/exhibitions/GAL109/NEWHTF/ITM300.HTM |title=argiefkopie |access-date= 9 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406191335/http://www.nasm.si.edu/exhibitions/GAL109/NEWHTF/ITM300.HTM |archive-date= 6 April 2008 |url-status=dead}}, National Air and Space Museum: Pioneers of Flight gallery, nagegaan op 2007-12-28</ref> Die eerste warmlugballonne was basies materiaalsakke (soms met papier uitgevoer) met 'n rokende vuur op 'n rooster onderaan. === Hedendaags === Vandag word warmlugballonne hoofsaaklik vir ontspanning gebruik. In Suid-Afrika is [[Ballon en Lugskip Federasie van Suid-Afrika|BAFSA]], 'n afdeling van die Aeroklub van Suid-Afrika, die beheerliggaam ten opsigte van die administrasie van ballonsport en -ontspanning. BAFSA reël ook die jaarlikse Suid-Afrikaanse warmlugballonkampioenskappe.<ref>http://www.bafsa.co.za/ BAFSA se amptelike webwerf</ref> Een van die groot gebeurtenisse op die internasionale warmlugballonkalender is die Warmlugballon Fiesta te [[Albuquerque, Nieu-Meksiko|Albuquerque]] in die VSA. Warmlugballonne kan uiters hoë hoogtes bereik. Op 25 November 2005 het Vijapat Singhania die wêreldhoogterekord vir warmlugballonne opgestel deur 21 290&nbsp;m hoog te vlieg.<ref>http://in.news.yahoo.com/051126/137/618bs.html Nuusberig oor Vijaypat Singhania se rekord</ref> Soos met alle ander gelisensieërde vliegtuie moet suurstof verskaf word vir enige vlug wat 3 810&nbsp;m oorskry. Op 15 Januarie 1991 het die ''Virgin Pacific Flyer'' ballon die langste vlug in 'n warmlugballon voltooi toe Per Lindstrand en [[Richard Branson]] van die Verenigde Koninkryk vanaf [[Japan]] na [[Kanada|Noord-Kanada]] gevlieg het. Hierdie ballon met sy 74 duisend [[kubieke meter]], was die grootste wat nog ooit gebou is. Dié ballon was ontwerp om in die transoseaniese straalstrome te vlieg en het ook die vinnigste grondsnelheid vir 'n bemande ballon aangeteken van 394&nbsp;km/h. Die warmballonvlug wat die langste geduur het, was deur Michio Kanda en Hirosuke Tekezawa van Japan op 2 Januarie 1997 tydens 'n vlug wat 50 uur en 38 minute geduur het.<ref>http://records.fai.org/balloons/current.asp?id1=ax&id3=3&id2=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415224316/http://records.fai.org/balloons/current.asp?id1=ax&id3=3&id2=1 |date=15 April 2008 }} Wêreldrekords met Ballonne aangeteken</ref> == Konstruksie == 'n Warmlugballon vir bemande vlugte gebruik 'n enkellaagmateriaalsak met 'n opening aan die onderkant. Onderaan die sak hang 'n mandjie of gondola om passasiers te dra. Die mandjie word gewoonlik van riet of rottang vervaardig, maar kan ook uit [[aluminium]] vervaardig word. Bo aan die mandjie en presies in die middel onder die opening word 'n brander gemonteer wat die vlam in die sak inspuit sodat die lug daarbinne verhit kan word. Die brander word met [[propaan]], 'n [[Vloeibare aardgas|vloeibare petroleumgas]] (VPG) gevoer wat in hoëdruksilinders gestoor word. === Ballonsak === Moderne warmlugballonne word gewoonlik vervaardig uit ligte sterk sintetiese materiale soos ripstop nylon of dacron ('n soort poliëster).<ref name="eballoon">http://www.eballoon.org/balloon/envelope.html, eballoon.org, 2006-12-21</ref> [[Lêer:yellow.balloon.inflation.arp.jpg|duimnael|regs|'n Warmlugballon word gedeeltelik opgeblaas met koue lug vanaf 'n petrolaangedrewe waaier voordat die propaanbranders ingespan word om dit volledig op te blaas.]] Tydens die vervaardigingsproses word die materiaal in panele gesny en aanmekaar gestik saam met die strukturele seilband (webbing) wat die gewig van die gondola of mandjie moet dra. Die warmlugballon kan saamgestel word uit so min as 4 of soveel as 24 of selfs meer panele.<ref name="Head">http://home.att.net/~headballoons/second.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110095942/http://home.att.net/~headballoons/second.htm |date=10 Januarie 2007 }}, Head Balloons, 2007-01-12</ref> Die ballonsak word dikwels van 'n kroonring aan die bokant voorsien. Hierdie ring is 'n gladde metaalhoepel, gewoonlik aluminium en is ongeveer 300&nbsp;mm in deursnee en die seilbande word daaraan vasgebind. ==== Materiaalbekledings ==== Die materiaal (of 'n gedeelte daarvan, soos die boonste ⅓ daarvan) kan bedek word met 'n seëlaar, soos silikoon of poli-uretaan om dit ondeurlaatbaar vir lug (lugdig) te maak.<ref name="Cameron">http://www.cameronballoons.com/hyperlast.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213021454/http://www.cameronballoons.com/hyperlast.html |date=13 Februarie 2007 }}, Cameron Balloons Hyperlast, 2006-12-21</ref> Dit is dikwels hierdie agteruitgang van die bekleding en die daarmee gepaardgaande verhoogde deurlaatbaarheid vir lug wat die ballonsak nie meer lugwaardig maak nie en nie die verswakking van die materiaal self nie. Hitte, vog en die meganiese slytasie tydens die opstel en verpakking van die ballonsak is die primêre oorsake van die agteruitgang daarvan. Daar bestaan wel produkte vir die herbekleding van die materiaal.<ref name="MidAtlantic">http://www.hotairrepair.com/recoating/, Mid-Atlantic Balloon Repair: Balloon Envelope Fabric Recoating, 2007-03-07</ref> ==== Sakgroottes ==== Ballonsakke is gewoonlik in verskeie groottes beskikbaar. Die kleinste eenpersoon mandjielose ballonne (Hoppers genoem) het minder as 1 000&nbsp;m³ sakvolume (vir 'n perfekte sfeer sou dié volume ooreenstem met 13.3 meter. Aan die anderkant van die skaal is die ballonne wat deur kommersiële besigtigingstoermaatskappye gebruik word en meer as twee dosyn mense kan dra met volumes van soveel as 15 000&nbsp;m³. Die meeste ballonne kan gewoonlik so 3 tot 4 mense dra en het 'n volume van 2 500&nbsp;m³ ==== Uitlate ==== [[Lêer:Hot air balloon interior.jpg|duimnael|regs|Die valskermuitlaat aan die bokant van die ballonsak, soos gesien van onder deur die mond.]] Die bokant van die ballon word gewoonlik met die een of ander soort uitlaat voorsien. Die mees algemene soort uitlaat is 'n ronde flap of ''valskermuitlaat''. Die materiaal word aan sy rante voorsien met 'n stel ventilasielyne wat in die middel bymekaarkom. Die ventilasielyne word op hul beurt aan 'n beheertou verbind wat tot in die mandjie loop. 'n Valskermuitlaat word oopgemaak deur aan die beheertou te trek. As die beheertou losgelaat word, word die uitlaatflap deur die warm lug terug in sy plek gedruk. 'n Valskermuitlaat kan vir 'n kort tydperk oopgemaak word tydens vlug indien dit nodig sou wees om vinnig te daal. Gewoonlik word stadiger dalings bewerkstellig deur die lug in die ballon toe te laat om natuurlik af te koel. Die uitlaat word heeltemal oopgetrek na landing om die ballon heeltemal af te blaas. 'n Ouer, minder gebruikte soort uitlaat is die "[[Velcro]]" tipe uitlaat. Dit bestaan ook uit 'n ronde materiaaldak aan die bokant van die ballon. In plaas van 'n stel ventilasielyne wat die uitlaat gereeld oop en toe kan maak word hierdie soort uitlaat deur "haak en lus" hegters vasgeheg (soos Velcro) en word slegs aan die einde van die vlug oopgemaak. Ballonne met hierdie soort uitlaat word gewoonlik van 'n tweede maneuveruitlaat voorsien aan die kant in plaas van bo-op die ballon. Sommige warmlugballonne het draai-uitlate wat kantuitlate is wat oopgemaak kan word om die ballon in die ronde te laat draai. Sulke uitlate is baie nuttig vir ballonne met reghoekige mandjies om te verseker dat die breër kant dwars teenoor die landingsrigting opgelyn word en ook in die geval van besigtigingstoere om passasiers 'n uitsig aan alle kante te gee. === Brander === [[Lêer:Balloon fuel.jpg|duimnael|regs|'n Brander wat vuur in die ballonsak instuur.]] Die brandereenheid vergas die vloeibare propaan, meng dit met lug, ontsteek die mengsel en stuur die vlamme en uitlaatgasse in die mond van die ballonsak in. Die eenheid kan bestaan uit een of meer indiwiduele branders waarvan die loods een of meer op 'n slag kan gebruik om die verlangde hoeveelheid warmte op te wek. Elke brander word gekenmerk deur 'n metaalspoel va propaanbuise waardeur die vlamme opskiet om die propaan brandstofvoer te voorverhit. Die brandereenheid kan onder die mond van die ballonsak gehang word of op 'n stellasie bo op die mandjie gemonteer word. Die brander kan ook op 'n kompasbeuel (ook soms 'n kardan- of dryfas genoem) gemonteer word om die loods in staat te stel om die vlam in die mondopening in te mik en sodoende te verhoed dat die materiaal van die opening oorverhit word. Die loods aktiveer die brander deur die propaanklep oop te draai. Die klep word soms vooraf belas deur 'n veer sodat dit outomaties kan toemaak of andersins kan dit oop bly totdat die loods dit toemaak. Die brander word van 'n loodsvlam voorsien om die propaan-en-lug mengsel te ontseek. Die loodsvlam kan aangesteek word deur van 'n flint of 'n aansteker gebruik te maak of deur 'n ingeboude [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] vonk.<ref name="LindstrandFuel">http://lindstrand.com/?id=14, Lindstrand Fuel System: Burners & Tanks, 2007-03-05</ref> Sommige branders word toegerus met 'n sekondêre brander wat minder raas wanneer dit brand vir wanneer daar oor wild of lewende hawe gevlieg word. Branders kan tipies soveel as 31,7 MJ se warmte opwek.<ref name="Sundance">http://www.sundanceballoons.com/faqs.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509174230/http://www.sundanceballoons.com/faqs.cfm |date= 9 Mei 2008 }}, Sundance Balloons Frequently Asked Questions, nagegaan op 2007-03-05</ref> Die druk benodig om brandstof deur die voerbuis by die brander uit te kry kan deur die [[dampdruk]] van die propaan self verskaf word indien dit warm genoeg is of deur die inspuit van 'n inerte gas soos [[stikstof]].<ref name="LindstrandFuel" /> Die silinders kan ook voorverhit word deur van elektriese verhittingsband gebruik te maak om die dampdruk hoog genoeg te kry vir vlieg in koue weersomstandighede.<ref name="BalloonLife">http://www.balloonlife.com/publications/balloon_life/9612/nitrogen.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011202602/http://www.balloonlife.com/publications/balloon_life/9612/nitrogen.htm |date=11 Oktober 2007 }}, Stikstof teenoor Verhittingsband, nagegaan op 2007-11-13</ref> Verhitte silinders word gewoonlik in 'n isolasiekombers toegedraai om die hitte te behou tydens die opstelling en die vlug. === Instrumentasie === 'n Ballon kan met 'n verskeidenheid instrumente toegerus word om die loods by te staan. Tipies sluit dit 'n [[hoogtemeter]], 'n stygspoedmeter en termometers om die lugtemperatuur binne en buite die ballonsak te bepaal.<ref name="lindstrand">http://www.lindstrand.com/instruments.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321023058/http://www.lindstrand.com/instruments.php |date=21 Maart 2012 }}, FLYTEC 3040 DIGITAL WIRELESS INSTRUMENT PACKAGE, 2006-12-26</ref> 'n [[Globale posisioneringstelsel|GPS-ontvanger]] kan ook nuttig wees om die grondspoed aan te dui (tradisionele pitotbuisspoedmeters in vliegtuie sal nie werk nie, aangesien die ballon saam met die wind beweeg) en om rigting te bepaal. === Gekombineerde massa === Die gekombineerde massa van 'n gemiddelde stelsel is tipies: * die ballonsak: 113&nbsp;kg * mandjie: 63,5&nbsp;kg * brander: 22.7&nbsp;kg * 3 brandstoftenks met brandstof: 184&nbsp;kg * 5 passasiers: 340&nbsp;kg * die lug binne-in die ballonsak – volume 2&nbsp;832&nbsp;m³ en teen 120&nbsp;°C is die digtheid van droë lug 0,898&nbsp;kg/m³ wat 'n massa van 2 551&nbsp;kg gee. Die totale massa van so 'n stelsel is dus sowat 3,2 ton.<ref name="Cameron" /> == Teorie van werking == [[Lêer:Cloudhoppers.jpg|regs|duimnael|'n Paar van die sogenaamde Hopper ballonne.]] Deur die lugtemperatuur binne die ballonsak te verhoog word dit ligter as die omliggende lug. Die ballon dryf na bo as gevolg van die stukrag wat daarop uitgeoefen word. Hierdie krag is dieselfde soort krag wat voorwerp op water laat dryf soos beskryf deur [[Archimedes se wet]]. Die hoeveelheid stukrag wat deur warmlugballon verskaf word hang hoofsaaklik af van die verskil in die temperatuur van die lug binne en buite die ballonsak. Die meeste ballonsakke word van nylon vervaardig en die maksimum temperatuur binne die ballonsak word beperk tot ongeveer 120&nbsp;°C. Die smeltpunt van nylon is beduidend hoër as hierdie temperatuur (ongeveer 230 °C). Die laer temperature word egter gebruik omdat die meganiese sterkte van nylon mettertyd verminder. Met 'n 120 °C maksimum temperatuur kan sowat 400 tot 500 ure se vlug afgelê word voordat die materiaal vervang moet word. Baie loodse bedryf hulle ballonsakke teen temperature ver onder hierdie maksimum temperature om hulle ballonne se lewensduur so lank as moontlik te maak. Teen gewone atmosferiese toestande vereis 'n ballon ongeveer 3&nbsp;m³ sakvolume om 'n kilogram te dra. Die presiese hoeveelheid stukrag hang nie alleen van die temperatuur binne-in nie maar ook die buitenste temperatuur, die hoogte bo seespieël en die voggehalte van die omliggende lug. Hoe warmer die buitelugtemperatuur, hoe minder stukrag sal verkry kan word. In die onderste laag van die atmosfeer sal die stukrag met ongeveer 3% verminder vir elke 1 000 meter wat dit styg.<ref>http://www.overflite.com/thermo.html Hoe om die massa van lug en die stukrag van 'n warmlugballon te bepaal, nagegaan op 2008-01-01</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * Le Roux, Francette: Op maat van die wind. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 37, nr. 1, Januarie/Februarie 1992. ISSN 0491-4783 * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China'' Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering. Taipei: Caves Books Ltd. == Eksterne skakels == {{Commons|Hot air balloon|Hot air balloon}} === Konstruksietegnieke === * http://www.xlta.org/ XLTA.org – 'n Webwerf wat fokus op hoe om jou eie ballon te bou. * http://www.madehow.com/Volume-3/Hot-Air-Balloon.html Warmlugballonnaslaanwerk – agtergrond, geskiedenis, roumateriale en die vervaardigingsproses. === Geskiedenis === * http://www.nott.com/Pages/projects.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714201319/http://www.nott.com/Pages/projects.php |date=14 Julie 2011 }} Gissinge oor die moontlike bestaan van die prehistoriese Nazca warmlugballon * http://www.ballooning-rides.co.uk/hot-air-balloon-history.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621002756/http://www.ballooning-rides.co.uk/hot-air-balloon-history.html |date=21 Junie 2009 }} Meer inligting oor die geskiedenis van warmlugballonne. * http://ahmerhussain.googlepages.com/chemistry-hotairballonhistory.pdf 'n Student se verhandeling oor warmlugballonne. === Ander === * http://www.balloonsimulator.com Warmlugballon-simulator – leer meer oor die dinamika van 'n warmlugballon op hierdie internetgebaseerde simulator * http://www.ferraraballoonsfestival.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202191238/http://ferraraballoonsfestival.com/ |date= 2 Desember 2021 }} Die grootste Italiaanste Ballonfees in Ferrara * http://www.hotairballooning.com Webwerf oor warmlugballonne * http://www.skygod.com/quotes/balloons.html Aanhalings oor ballonne * http://www.canadaballoons.com/BestPhotos.php Fotos van warmlugballonne * http://www.kissesoffire.com/picturedatabase.html Ballonfoto's op 'n databasis * http://www.balloonsworld.com Warmlugballonnuusbrief * http://www.youtube.com/watch?v=8bFj2AA2O9o Video van die verstommende sneespapierwarmlugballon {{Normdata}} [[Kategorie:Lugvaart]] quklyh7jz9km4yw6pro0wx0gqedq9gu 0 30832 2974181 2968572 2026-09-30T07:00:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974181 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Kaapstad |beeld = UCT Upper Campus landscape view.jpg |beeldbyskrif = Die Universiteit van Kaapstad |latyn_naam = |leuse = ''Spes Bona'' |leuseafr = Goeie Hoop |leuseeng = ''Good Hope'' |gestig = [[1 Oktober]] [[1829]] (as [[Suid-Afrikaanse Kollege]])<br />[[2 April]] [[1918]] (universiteitstatus) |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = R2&nbsp;173,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |title=Annual Report for the year ended 31 December 2009 |publisher=University of Cape Town |url=http://www.uct.ac.za/usr/finance/afs/afs2009.pdf |accessdate=1 Junie 2014 |page=33 |archive-date=20 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720235355/https://www.uct.ac.za/usr/finance/afs/afs2009.pdf |url-status=dead }}</ref> |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = Precious Moloi-Motsepe |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Mamokgethi Phakeng |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 1&nbsp;980 |studentetal = 23&nbsp;500 |voorgraadse studente= 15&nbsp;800 |nagraadse studente = 6&nbsp;700 |doktoraal = |ander = |ligging = [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Kaapstad]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|57|27|S|18|27|38|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = 4 voorstedelike en 2 stedelike kampusse |voormalige_name = Suid-Afrikaanse Kollege |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#ADD8E6}} {{kleurkas|#00285C}} {{kleurkas|#FFFFFF}} Ligblou, donkerblou en wit |bynaam = Ikeys |gelukbringer = [[Tier]] |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[Cape Higher Education Consortium|CHEC]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]], [[Worldwide Universities Network|WUN]] |webtuiste = [http://www.uct.ac.za/ uct.ac.za] |logo = |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Kaapstad''' of '''UK''' ([[Engels]]: ''University of Cape Town'' of ''UCT'') is 'n [[universiteit]] geleë in [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]. Dit is die oudste universiteit in Suid-Afrika en is een van die voorste onderwys- en navorsingsinstellings in [[Afrika]]. Die universiteit het sowat 23&nbsp;500 ingeskrewe studente, waarvan ongeveer 20% buitelanders is.<ref>{{Cite web |url=http://www.uct.ac.za/about/intro/statistics/ |title=argiefkopie |access-date=22 Januarie 2010 |archive-date=20 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320155216/https://www.uct.ac.za/about/intro/statistics/ |url-status=dead }}</ref> Die UK is volgens ''Times Higher Education'' die 103de beste universiteit ter wêreld en is in daardie kategorie die enigste Afrika-universiteit om onder die voorste 200 instellings wêreldwyd geplaas te word.<ref>http://www.uct.ac.za/dailynews/?id=7532</ref> Die ''Financial Times'' het die UK se [[MBA]]-program in 2011 as die 60ste beste ter wêreld aangewys en dit as beste ter wêreld vir opvoedingsgeldwaarde benoem.<ref>[http://www.sagoodnews.co.za/education/uct_mba_rated_best_value_for_money_in_the_world.html ''SA Good News'' - UCT MBA rated best value for money globally.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316042023/http://www.sagoodnews.co.za/education/uct_mba_rated_best_value_for_money_in_the_world.html |date=16 Maart 2011 }} 9 Februarie 2011</ref> == Oprigting == [[Lêer:UCT Jammie Plaza.jpg|duimnael|links|250px|Die middelpunt van die opperkampus: Die Jameson-saal, die Jammie-trap en die Jammie-plaza.]] [[Beeld:Prof Paul Daniel Hahn.jpg|duimnael|links|160px|Vroue is in 1887 tot die [[Suid-Afrikaanse Kollege|SA Kollege]] toegelaat deur die toedoen van prof. [[Paul Daniel Hahn|P.D. Hahn]].]] Die Universiteit van Kaapstad is in 1829 as die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] (destydse Zuid-Afrikaansch Anthenæum of South African College), 'n hoërskool vir seuns, gestig. Die Kollege het 'n klein tersiêre onderrigfasiliteit gehad. Dit het geweldig begin groei ná 1880 vanweë die ontdekking van [[goud]] en [[diamant]]e in die noorde van die land wat tot 'n groter aanvraag na mynvaardighede gelei het en die instelling gevolglik die nodige finansiële hupstoot gekry het wat dit nodig gehad het om te groei. Danksy toenemende finansiering uit die privaat sektor asook van die staat het die Kollege van 1880 tot 1890 in 'n volwaardige universiteit ontwikkel. Gedurende hierdie jare het die Kollege sy eerste toegewyde wetenskapslaboratoriums laat aanbou en het die departemente van mineralogie en geologie begin om in die behoefte aan geskoolde arbeiders in die land se ontluikende diamant- en goudmynbedryf te voorsien. 'n Ander sleutelontwikkeling gedurende hierdie tydperk was die toelating van vroue tot die instelling. Dr. [[Paul Daniel Hahn]], professor in [[chemie]], het in 1886 die Raad oorreed om vier vroue op 'n toetsgrondslag in sy chemieklas toe te laat. As gevolg van die vroue se indrukwekkende werk het die Kollege in 1887 vroue permanent en ter ere van [[Victoria van die Verenigde Koninkryk#Diamantjubileum|Koningin Victoria se diamandjubileum]] toegelaat. In die jare 1902 tot 1918 is die Mediese Skool gestig en is die ingenieurskursusse en die Departement van Onderwys ingelui. Die UK is op [[2 April]] [[1918]] formeel as 'n universiteit gestig met behulp van die [[Alfred Beit]]-erflating en bykomende aansienlike skenkings van die mynmagnate [[Julius Charles Wernher|Julius Wernher]] en [[Otto Beit]]. Die Universiteit het ook aansienlike finansiële ondersteuning van weldoeners in die Kaapstad-omgewing gelok en het vir die eerste keer ook 'n beduidende regeringstoelaag ontvang. Die boonste kampus se oudste geboue is ontwerp deur die argitek [[Joseph Solomon]], wat sy lewe geneem het kort nadat die eerste sooi gespit is weens bekommernis oor die koste van die projek en 'n onmoontlike werklas. Tien jaar later, in 1928, kon die Universiteit die meeste van hul fasiliteite na die perseel te [[Groote Schuur]] aan die hange van [[Duiwelspiek]] op [[Tafelberg]] verskuif. Hierdie grond is deur [[Cecil John Rhodes]] aan die staat bemaak om 'n nasionale universiteit op te rig. == Wapen == Charles Bell het in 1859 'n wapen vir die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] ontwerp, maar die kollege het dit eers in 1888 begin voer. Die universiteit het dit in 1918 oorgeneem en 'n formele wapenverlening van die Engelse College of Arms in 1919 verkry. Die wapen is in 1992 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''Golwend deursnede, swart en blou, 'n anker getop met 'n muurkroon, albei goud, oor die skag heen 'n oop boek van silwer met die woorde SPES BONA in swart letters daarop geskryf, in die skildhoof 'n silwer gevlamde lamp''.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == "Moskou op die heuwel" == Die UK is in die dekades ná sy verskuiwing na Groote Schuur as 'n leidende navorsings- en onderwysuniversiteit gevestig en het gedurende die tydperk van 1960 tot 1990 die bynaam "Moskou op die heuwel" ontvang weens die instelling se volgehoue teenstand teen [[apartheid]], veral in die hoër onderwys. Die Universiteit het in die 1920's die eerste groepie swart studente toegelaat. Die aantal swart studente het tot en met die 1980's en 90's relatief klein gebly. Die instelling het met die land se oorgang na demokrasie 'n plan van interne transformasie van stapel gestuur. Sedert die 1980's tot die vroeë 1990's het die aantal swart studente wat tot die Universiteit toegelaat is met 35% toegeneem. Teen 2004 was bykans die helfte van UK se 20&nbsp;000 studente swart en net onder die helfte van die studenteliggaam was vroulik. Vandag het die UK een van die mees diverse kampusse in Suid-Afrika. == Onderrig == Die Universiteit het ses fakulteite: Handel, Ingenieurswese en die Beboude Omgewing, Regte, Gesondheidswetenskappe, Geesteswetenskappe en Wetenskap. Onder die meer as 100&nbsp;000 alumni is [[professor Christiaan Barnard]], die wêreldberoemde hartsjirurg, en drie [[Nobel-toekennings|Nobel]]-pryswenners, Sir [[Aaron Klug]], professor Alan MacLeod Cormack en [[J.M. Coetzee]]. Die Universiteit het meer as sestig spesialiteitnavorsingseenhede wat toesig aan nagraadse werk verskaf en meer as 'n kwart van Suid-Afrika se A-graad-navorsers huisves. == Noemenswaardige personeel == * [[Paul Daniel Hahn]], 'n pionier in die onderwys van natuurwetenskappe in Suid-Afrika. * [[David Benatar]], antinatalis en professor in die Departement Filosofie. * [[Breyten Breytenbach]], besoekende professor in die Nagraadse Skool van Geesteswetenskappe sedert Januarie 2000. * [[André P. Brink]], professor in die Departement Engelse Taal en Letterkunde. * [[David H. M. Brooks]] (1950–1996), outeur van ''On living in an unjust society and the unity of the mind''. Professor. * [[George Ellis]], kosmoloog en medewerker met [[Stephen Hawking]] en wenner van die 2004 Templeton-prys. Uitstaande Professor in die Departement Wiskunde en Toegepaste Wiskunde. * [[Joan Hambidge]], outeur. Professor in die Skool van Taal en Letterkunde. * [[Etienne van Heerden]], Hofmeyr-professor in die Skool van Taal en Letterkunde. * [[Helen Zille]], oud-premier van die [[Wes-Kaap]] en voormalige burgemeester van [[Kaapstad]]. Direkteur van Openbare Betrekkinge. == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Bronne en inlynverwysings == * [http://www.uct.ac.za/about/intro/history/ 'n Groot deel van hierdie teks is afkomstig van die geskiedenisafdeling op UK se amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815204514/http://www.uct.ac.za/about/intro/history/ |date=15 Augustus 2013 }} {{en}} {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == *Leverton, B.J.T.: One hundred and fifty years of the South African College. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 29, nr. 1, Desember 1979 * ''The History of the SA College: 1829-1918'' (2 volumes), William Ritchie. Maskew Miller, Kaapstad, 1918. * ''The SA College and the University of Cape Town: 1829-1929'', Eric A Walker. 1929. * ''The History of the University of Cape Town 1928-1948'': The Formative Years, Howard Phillips. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of Cape Town}} * {{en}} [http://www.uct.ac.za Amptelike webwerf] ** [http://www.uct.ac.za/contact/campus/ Kaart van die kampus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519174302/http://www.uct.ac.za/contact/campus/ |date=19 Mei 2009 }} ** [http://www.lib.uct.ac.za Biblioteek] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Universiteit Kaapstad|Kaapstad]] 4crez1ijks0pxlcy3wpr1il1ii6n7d7 0 30990 2973973 2968471 2026-09-29T17:03:45Z Upthebucks 203716 Created by translating the section "Women's ice hockey" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371224974|Ice hockey]]" 2973973 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ice hockey pictogram.svg|duimnael|[[Piktogram]] wat Yshokkie aandui]] [[Lêer:Inside swedbank arena 112607.jpg|duimnael|'n Yshokkiebaan in Örnsköldsvik, Swede]] [[Lêer:Cincinnati mighty ducks lupul 2004.jpg|duimnael|Yshokkiespeler Joffrey Lupul]] '''Yshokkie''' is 'n spansport wat deel is van die [[hokkie]]familie van sportsoorte. Dit word meestal in [[Kanada]], die noorde van die [[VSA]] en in [[Europa]] gespeel. Dit is bekend as 'n baie gewelddadige en vinnige sport. Die spelers trek baie beskermende klere aan wat daartoe lei dat die spelers nog harder speel. Die spel word in drie 20-minute-blokke verdeel, maar gelykoptellings kan tot verdere blokke se ekstratyd lei. Na elke blok wissel die spanne kante en in die ekstratydblokke, bekend as 'n valbyl ("sudden death"), wen die span wat eerste 'n doel aanteken. Daar is verskillende maniere om 'n gelykoptelling te hanteer in die verskillende wêrelddele. Yshokkie word deur 2 spanne van 6 spelers elk, wat met behulp van skaatse op ys voortbeweeg, gespeel. 'n Plat, ronde rubberskyf word deur die spelers met yshokkiestokke oor die ys geskuif of geslaan met die doel om dit in die teenstanders se doelhok te kry. Die sport, wat in omstreeks 1860 in Kanada ontstaan het, word as die vinnigste spanspel ter wêreld, maar ook as een van die gevaarlikste sportsoorte, beskou. Dit word toenemend gewild in verskeie lande en vorm sedert 1920 'n onderafdeling van die Olimpiese Spele. Yshokkie het in Kanada ontstaan, maar dit het waarskynlik uit een van die Europese veldsporte wat met ʼn stok gespeel word, ontwikkel. Dit is heel moontlik ook beïnvloed deur [[bandy]], 'n balsport wat deur 2 spanne van 11 skaatsers op 'n ysveld so groot soos 'n sokkerveld (sander speelruimte agter die doele) gespeel word. Laasgenoemde het aan die einde van die [[18de eeu|18e eeu]] in [[Engeland]] ontstaan en is tot met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gespeel, gedurende tye toe weerstoestande [[sokker]] onmoontlik gemaak het. Die spel word derhalwe in sommige lande soos Skandinawië, Mongolië en die [[Sowjetunie]] wintersokker genoem. Yshokkie het waarskynlik in [[1860]] ontstaan toe Engelse militêre vir die eerste keer in [[Kanada]] 'n wedstryd met 'n plat, ronde skyf op die veryste water in die hawe van [[Kingston, Ontario|Kingston]], [[Ontario]], gespeel het. Die baanbrekers op die gebied van die sport, W.F. Robertson en R.F. Smith, albei studente aan die [[McGill Universiteit|McGill-universiteit]] in [[Montreal]], het in 1879 'n aantal reëls daarvoor opgestel. Daarna het yshokkie vinnig gewild geraak, veral in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] en [[Kanada]]. Die belangstelling in die spel is ook in [[1895]] in Engeland aangewakker in 'n wedstryd waarin [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] en [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] (later albei konings van [[Engeland]]) teen 'n span gespeel het wat bestaan het uit 5 seuns van die goewerneur-generaal van Kanada, lord Stanley, na wie die Stanley Cup (sedert [[1893]] die kampioenskapsbeker van die Kanadese professionele yshokkie) vernoem is. Teen die tyd is die spel nie meer net op natuurlike ysvelde gespeel nie, maar is kunsmatige yshokkievelde ook aangelê. In [[1908]] is die Ligue Internationale de Hockey sur Glace (later die International Ice Hockey Federation; IIHF) deur [[Groot-Brittanje]], [[Frankryk]], [[Switserland]], [[Boheme]] (teenswoordige Tsjeggo-Slowakye) en [[België]] gestig. Die eerste Europese kampioenskap is in [[1910]] in Les Avants in die Switserse Alpe gehou en is deur Engeland gewen. In [[1920]] het die sport ʼn onderafdeling van die [[Olimpiese Spele]] geword. Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Engeland die voorste yshokkieland in [[Europa]] - in [[1936]] tydens die Winterspele by Garmisch-Partenkirchen het die Engelse span selfs die onoorwonne Kanadese verslaan. Namate yshokkie in verskeie ander lande gewild geraak het, het veral die Sowjetunie en [[Tsjeggo-Slowakye]], gevolg deur [[Finland]] en [[Swede]], na die Tweede Wêreldoorlog gedugte teenstanders van die Kanadese geword. Yshokkie word as die vinnigste spansport ter wêreld beskou en die skyf word dikwels so vinnig geslaan dat nie eens die toeskouers dit met die oog kan volg nie. Rooi ligte begin flits sodra 'n doel aangeteken word, omdat die skyf dikwels so vinnig in die doelhok geslaan word dat die toeskouers, en soms selfs die doelwagter, dit nie eens sien nie. Yshokkie is boonop een van die gevaarlikste sportsoorte en die spelers dra derhalwe beskermende klere en toerusting ten einde beserings te voorkom. Valhelms, knie- en skeenskutte, asook skerms vir die elmboë en skouers en dik handskoene en lang kouse word tydens die spel gedra. Die doelwagters dra selfs gesigskerms, borsskerms en baie dik beenskutte. == Spelreëls == 'n Span bestaan uit tussen 11 en 18 spelers, 'n doelwagter en 'n reserwe doelwagter. Slegs 5 spelers (meestal 3 aanvallende voorspelers en 2 verdedigende agterspelers) en die doelwagter mag op een tydstip op die ys wees, maar omdat die spel so vermoeiend is, mag die spelers dikwels gewissel word. Dit word oor 3 speeltye van 20 minute elk gespeel (ware speeltyd), met rustye van 10 minute elk tussenin. Die spel begin deurdat een van die 2 skeidsregters die skyf in die middelsirkel tussen 2 spelers wat teenoor mekaar staan, laat val. Na elke onderbreking word die spel op dieselfde manier in een van die 5 sirkels op die ys voortgesit. As die skyf buite die verdedigingsgebied is, mag daar slegs 3 spelers in hierdie gebied wees. 'n Speler mag die aanvalsgebied nie binnegaan voordat die skyf dit bereik nie. 'n Aanval lende speler mag die aanvalsgebied slegs binnegaan mits hy regoor die skyf of die speler met die skyf beweeg, anders is hy onkant, en 'n speler mag die skyf ook slegs aan 'n spanmaat binne dieselfde gebied as waarin hy beweeg, uitgee. As hy in sy eie verdedigingsgebied is, mag hy wel die skyf na ʼn spanmaat in enige deel van sy eie halfgebied uitgee. Spelers wat hulle skuldig maak aan ruwe of gevaarlike spel, kan vir 2 minute of langer van die baan af gestuur word en hulle plekke mag nie deur plaasvervangers ingeneem word nie. Spelers se gewoonte om mekaar met die hokkiestok te pootjie of dit hoër as skouerhoogte te hou, is byvoorbeeld algemene oortredings. Vanweë 'n gebrek aan speelgeriewe word yshokkie op beperkte skaal in Suid-Afrika gespeel. Nadat 'n groot ysbaan in [[1955]] in [[Durban]] gebou is, het die spel groot aanhang daar gekry en sedert 'n beroepsliga vir die sport ingestel is, het dit ook in ander sentra gewild geraak. Na die instelling van 'n beroepsliga het die spel ook baie verbeter. Sedertdien woon groot skares mense yshokkiewedstryde in Johannesburg en [[Pretoria]] by, veral nadat buitelandse spelers ook ingevoer is. == Vroue- ystahokki == === Geskiedenis === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> [[File:Womenplayinghockey.jpg|duimnael| Vroue wat yshokkie speel, c. 1888.]] Vroue het die spel van yshokkie in die laat 19de eeu begin speel.Die vroue van Lord Stanley se familie was bekend om aan die spel van yshokkie op die buitensporige yskring by [[Rideau Hall]].<ref name="Jamieson-2013">{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230206151704/https://www.hockeycanada.ca/en-ca/news/womens-hockey-herstory-1890-to-1990|archivedate=2023-02-06|accessdate=2024-01-07}}</ref> Die vroegste beskikbare rekords van vroue-yshokkie dateer uit die laat 19de eeu in Kanada. Vroue voorheen 'n konglomeraat van stok-en-bal-ysspeletjies gespee, net soos die manspel het. Soos met manshokkie, het die vrouespel aanvanklik. 'n Toernooi in 1902 tussen [[Montreal]] en [[Trois-Rivières]] is as die eerste vroue-yshokkiekampioenskaptoernooi bestempel. <ref>{{Cite web|url=https://populartimelines.com/t/14790/Ice-hockey|title=History of Ice hockey in Timeline - Popular Timelines|website=populartimelines.com|language=en|access-date=2024-01-20}}</ref> Verskeie toernooie, soos by die Banff Winter Carnival, is in die vroeë 20ste eeu gehou met vrouespanne soos die Seattle Vamps en Vancouver Amazons . <ref>{{Cite web|url=https://www.iihf.com/en/news/24545/women_made_history_100_years_ago|title=Women made history 100 years ago|last=Podnieks|first=Andrew|authorlink=Andrew Podnieks|website=[[International Ice Hockey Federation]]|language=en|access-date=2024-01-20}}</ref> In die 1920's organisies het begin ontwikkel, soos die Ladies Ontario Hockey Association en later die Dominion Women's Amateur Hockey Association. Die vrouesport het in 1961 in Kanada begin en na meer universiteite versprei nadat die ''Wet op Fiksheid en Amateursport'' in werking getree het, waardeur die regering van Kanada 'n amptelike verbintenis aangegaan het om "fiksheid en amateursport in Kanada aan te moedig, te bevorder en te ontwikkel". [[File:Amy_Menke_takes_a_shot_at_the_goal_with_Emily_Pfalzer.jpg|duimnael| Lede van die Buffalo Beauts en die Minnesota Whitecaps tydens die 2019 Isobel Cup- kampioenskapswedstryd vir die NWHL, later bekend as die Premier Hokkie Federasie.]] Vandag word die vrouespel gespeel van jeug tot volwasse ligas, en op universiteitsvlak in Noord-Amerika. In 2019 is die Professionele Vrouehokkiespelersvereniging deur meer as 150 spelers gestig met die doel om 'n volhoubare professionele liga vir vroue-yshokkie. <ref>{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503024453/https://www.espn.com/nhl/story/_/id/26655231/women-hockey-stars-boycott-pro-leagues|archivedate=2019-05-03|accessdate=2024-01-06}}</ref> Vandag is daar groot professionele vrouehokkieligas: die Professionele Vrouehokkieliga, met spanne in die Verenigde State en Kanada, en die Zhenskaya Hokkieliga. == Sien ook == * [[Veldhokkie]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ice hockey}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409702}}, volume 29, bl. 182 - 184 {{Navigasie Olimpiese wintersporte}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hokkie]] [[Kategorie:Spansporte]] [[Kategorie:Olimpiese wintersporte]] cgbscj0vzotrc3eop2hic2vtnfacrai 2973976 2973973 2026-09-29T17:14:59Z Pynappel 70858 Wysiging deur [[Special:Contributions/Upthebucks|Upthebucks]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Fullsizedicerink|Fullsizedicerink]] 2968471 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ice hockey pictogram.svg|duimnael|[[Piktogram]] wat Yshokkie aandui]] [[Lêer:Inside swedbank arena 112607.jpg|duimnael|'n Yshokkiebaan in Örnsköldsvik, Swede]] [[Lêer:Cincinnati mighty ducks lupul 2004.jpg|duimnael|Yshokkiespeler Joffrey Lupul]] '''Yshokkie''' is 'n spansport wat deel is van die [[hokkie]]familie van sportsoorte. Dit word meestal in [[Kanada]], die noorde van die [[VSA]] en in [[Europa]] gespeel. Dit is bekend as 'n baie gewelddadige en vinnige sport. Die spelers trek baie beskermende klere aan wat daartoe lei dat die spelers nog harder speel. Die spel word in drie 20-minute-blokke verdeel, maar gelykoptellings kan tot verdere blokke se ekstratyd lei. Na elke blok wissel die spanne kante en in die ekstratydblokke, bekend as 'n valbyl ("sudden death"), wen die span wat eerste 'n doel aanteken. Daar is verskillende maniere om 'n gelykoptelling te hanteer in die verskillende wêrelddele. Yshokkie word deur 2 spanne van 6 spelers elk, wat met behulp van skaatse op ys voortbeweeg, gespeel. 'n Plat, ronde rubberskyf word deur die spelers met yshokkiestokke oor die ys geskuif of geslaan met die doel om dit in die teenstanders se doelhok te kry. Die sport, wat in omstreeks 1860 in Kanada ontstaan het, word as die vinnigste spanspel ter wêreld, maar ook as een van die gevaarlikste sportsoorte, beskou. Dit word toenemend gewild in verskeie lande en vorm sedert 1920 'n onderafdeling van die Olimpiese Spele. Yshokkie het in Kanada ontstaan, maar dit het waarskynlik uit een van die Europese veldsporte wat met ʼn stok gespeel word, ontwikkel. Dit is heel moontlik ook beïnvloed deur [[bandy]], 'n balsport wat deur 2 spanne van 11 skaatsers op 'n ysveld so groot soos 'n sokkerveld (sander speelruimte agter die doele) gespeel word. Laasgenoemde het aan die einde van die [[18de eeu|18e eeu]] in [[Engeland]] ontstaan en is tot met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gespeel, gedurende tye toe weerstoestande [[sokker]] onmoontlik gemaak het. Die spel word derhalwe in sommige lande soos Skandinawië, Mongolië en die [[Sowjetunie]] wintersokker genoem. Yshokkie het waarskynlik in [[1860]] ontstaan toe Engelse militêre vir die eerste keer in [[Kanada]] 'n wedstryd met 'n plat, ronde skyf op die veryste water in die hawe van [[Kingston, Ontario|Kingston]], [[Ontario]], gespeel het. Die baanbrekers op die gebied van die sport, W.F. Robertson en R.F. Smith, albei studente aan die [[McGill Universiteit|McGill-universiteit]] in [[Montreal]], het in 1879 'n aantal reëls daarvoor opgestel. Daarna het yshokkie vinnig gewild geraak, veral in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] en [[Kanada]]. Die belangstelling in die spel is ook in [[1895]] in Engeland aangewakker in 'n wedstryd waarin [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] en [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] (later albei konings van [[Engeland]]) teen 'n span gespeel het wat bestaan het uit 5 seuns van die goewerneur-generaal van Kanada, lord Stanley, na wie die Stanley Cup (sedert [[1893]] die kampioenskapsbeker van die Kanadese professionele yshokkie) vernoem is. Teen die tyd is die spel nie meer net op natuurlike ysvelde gespeel nie, maar is kunsmatige yshokkievelde ook aangelê. In [[1908]] is die Ligue Internationale de Hockey sur Glace (later die International Ice Hockey Federation; IIHF) deur [[Groot-Brittanje]], [[Frankryk]], [[Switserland]], [[Boheme]] (teenswoordige Tsjeggo-Slowakye) en [[België]] gestig. Die eerste Europese kampioenskap is in [[1910]] in Les Avants in die Switserse Alpe gehou en is deur Engeland gewen. In [[1920]] het die sport ʼn onderafdeling van die [[Olimpiese Spele]] geword. Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Engeland die voorste yshokkieland in [[Europa]] - in [[1936]] tydens die Winterspele by Garmisch-Partenkirchen het die Engelse span selfs die onoorwonne Kanadese verslaan. Namate yshokkie in verskeie ander lande gewild geraak het, het veral die Sowjetunie en [[Tsjeggo-Slowakye]], gevolg deur [[Finland]] en [[Swede]], na die Tweede Wêreldoorlog gedugte teenstanders van die Kanadese geword. Yshokkie word as die vinnigste spansport ter wêreld beskou en die skyf word dikwels so vinnig geslaan dat nie eens die toeskouers dit met die oog kan volg nie. Rooi ligte begin flits sodra 'n doel aangeteken word, omdat die skyf dikwels so vinnig in die doelhok geslaan word dat die toeskouers, en soms selfs die doelwagter, dit nie eens sien nie. Yshokkie is boonop een van die gevaarlikste sportsoorte en die spelers dra derhalwe beskermende klere en toerusting ten einde beserings te voorkom. Valhelms, knie- en skeenskutte, asook skerms vir die elmboë en skouers en dik handskoene en lang kouse word tydens die spel gedra. Die doelwagters dra selfs gesigskerms, borsskerms en baie dik beenskutte. == Spelreëls == 'n Span bestaan uit tussen 11 en 18 spelers, 'n doelwagter en 'n reserwe doelwagter. Slegs 5 spelers (meestal 3 aanvallende voorspelers en 2 verdedigende agterspelers) en die doelwagter mag op een tydstip op die ys wees, maar omdat die spel so vermoeiend is, mag die spelers dikwels gewissel word. Dit word oor 3 speeltye van 20 minute elk gespeel (ware speeltyd), met rustye van 10 minute elk tussenin. Die spel begin deurdat een van die 2 skeidsregters die skyf in die middelsirkel tussen 2 spelers wat teenoor mekaar staan, laat val. Na elke onderbreking word die spel op dieselfde manier in een van die 5 sirkels op die ys voortgesit. As die skyf buite die verdedigingsgebied is, mag daar slegs 3 spelers in hierdie gebied wees. 'n Speler mag die aanvalsgebied nie binnegaan voordat die skyf dit bereik nie. 'n Aanval lende speler mag die aanvalsgebied slegs binnegaan mits hy regoor die skyf of die speler met die skyf beweeg, anders is hy onkant, en 'n speler mag die skyf ook slegs aan 'n spanmaat binne dieselfde gebied as waarin hy beweeg, uitgee. As hy in sy eie verdedigingsgebied is, mag hy wel die skyf na ʼn spanmaat in enige deel van sy eie halfgebied uitgee. Spelers wat hulle skuldig maak aan ruwe of gevaarlike spel, kan vir 2 minute of langer van die baan af gestuur word en hulle plekke mag nie deur plaasvervangers ingeneem word nie. Spelers se gewoonte om mekaar met die hokkiestok te pootjie of dit hoër as skouerhoogte te hou, is byvoorbeeld algemene oortredings. Vanweë 'n gebrek aan speelgeriewe word yshokkie op beperkte skaal in Suid-Afrika gespeel. Nadat 'n groot ysbaan in [[1955]] in [[Durban]] gebou is, het die spel groot aanhang daar gekry en sedert 'n beroepsliga vir die sport ingestel is, het dit ook in ander sentra gewild geraak. Na die instelling van 'n beroepsliga het die spel ook baie verbeter. Sedertdien woon groot skares mense yshokkiewedstryde in Johannesburg en [[Pretoria]] by, veral nadat buitelandse spelers ook ingevoer is. == Sien ook == * [[Veldhokkie]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ice hockey}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409702}}, volume 29, bl. 182 - 184 {{Navigasie Olimpiese wintersporte}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hokkie]] [[Kategorie:Spansporte]] [[Kategorie:Olimpiese wintersporte]] 57k8dkn367vrty6vwl7wss39d8ik3aa 0 32411 2974195 2922641 2026-09-30T07:40:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974195 wikitext text/x-wiki Hier volg 'n lys van plekke in [[Suid-Afrika]] waarvan die name verander is (volgens provinsie): {{TOCright}} [[Lêer:Location South Africa AU Africa.svg|duimnael|regs|260px|Ligging van Suid-Afrika in Afrika.]] == Sleutel == *'''[[Pietersburg]] → [[Polokwane]] (2003)''' *Die ou naam → die nuwe naam (en die datum van die naamsverandering) == Provinsies (1994 - ) <ref>{{cite web |url=http://africanhistory.about.com/cs/southafrica/a/sa_new_name.htm |title=Nuwe name in Suid-Afrika |format=html |last=Boddy-Evans |first=Alistair |publisher=about.com |access-date=28 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819192718/http://africanhistory.about.com/cs/southafrica/a/sa_new_name.htm |archive-date=19 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>== *[[Transvaal]] → PWV (Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging), Oos-Transvaal, Noord-Transvaal, [[Noordwes]] (1994) *Oranje-Vrystaat → [[Vrystaat]]<ref name=Statoids/> (1995) *Natal → [[KwaZulu-Natal]]<ref name=Statoids/> (1994) *[[Kaapprovinsie]] → [[Wes-Kaap]], [[Oos-Kaap]], [[Noord-Kaap]], en [[Noordwes]] (1994) *PWV (Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging) → [[Gauteng]]<ref name=Statoids>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uza.html |title=Provinsies van Suid-Afrika |format=html |publisher=Statoids.com |access-date=28 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110064235/http://statoids.com/uza.html |archive-date=10 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> (1995) *Oos-Transvaal → [[Mpumalanga]]<ref name=Statoids/> (1995) *Noord-Transvaal → Noordelike Provinsie<ref name=Statoids/> (1995) → [[Limpopo]]<ref name=Statoids/> (2003) *[[Noordwes]] →Moses Kotane<ref>{{cite web |url=http://www.citypress.co.za/politics/anc-to-discuss-north-west-name-change/ |title=ANC gaan Noordwes-naamsverandering bespreek |publisher=[[City Press]] |format=html |access-date=10 Februarie 2013 |last=du Plessis |first=Carien |date=24 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507063248/http://www.citypress.co.za/politics/anc-to-discuss-north-west-name-change |archive-date= 7 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> (Voorgestel) *[[Oos-Kaap]] → KwaXhosa / Mpuma-Koloni<ref name=Statoids/> (Voorgestel) == [[Limpopo]] == ===Nedersettings<ref>{{cite web |url=http://narratingchange.blogspot.com/2007/05/lets-get-greater-value-from-name-change.html |title=Put groter waarde uit die naamsveranderingsproses |access-date=28 Desember 2012 |last=Meintjies |first=Frank |format=html |publisher=Blogspot |date=14 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601043135/http://narratingchange.blogspot.com/2007/05/lets-get-greater-value-from-name-change.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://africanlanguages.com/south_africa/place_names.html |title=Betekenis van plekname in Suid-Afrika |format=html |publisher=African Languages |access-date=31 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20031205021615/http://africanlanguages.com/south_africa/place_names.html |archive-date= 5 Desember 2003 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>=== *[[Bochum]] → [[Senwabarwana]] *[[Burgersfort]] →Koning Thulare-stad<ref>{{cite web |url=http://www.sabc.co.za/news/a/a25d27004df6f40db316bbb7074a8d3f/Burgersfort-to-be-renamed-after-King-Thulare-20121227 |title=Burgersfort gaan na koning Thulare vernoem word |publisher=SAUK |format=html |access-date=28 Desember 2012 |date=27 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140802/http://www.sabc.co.za/news/a/a25d27004df6f40db316bbb7074a8d3f/Burgersfort-to-be-renamed-after-King-Thulare-20121227 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> *[[Dendron]] → [[Mogwadi]] *[[Duiwelskloof]] → [[Modjadjiskloof]] (2004)<ref>{{cite web |url=http://www.sa-venues.com/attractionslm/modjadjiskloof.php |title=Modjadjiskloof, vallei van olifante |format=html |publisher=SA-Venues.com |access-date=31 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110958/https://www.sa-venues.com/attractionslm/modjadjiskloof.php |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live}}</ref> *Ebersnake → Edludluma<ref name=DKK>{{cite web |url=http://www.dac.gov.za/doc/2010/Approved%20Names%20Oct%202010.xls |title=Goedgekeurde pleknaamverandering 2004 - 2010 |format=.xls |publisher=Departement Kuns en Kultuur |access-date=21 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922162449/http://www.dac.gov.za/doc/2010/Approved%20Names%20Oct%202010.xls |archive-date=22 September 2011 |url-status=dead}}</ref> (2005) *[[Ellisras]] → [[Lephalale]] (2002) *Louis Trichardt → [[Makhado]] (2003) → [[Louis Trichardt]] (2007) *[[Makhado]] → Dzanani<ref name=DKK/> (2003) *[[Messina, Suid-Afrika|Messina]] → [[Musina]] (2003) *Mooiplaas → Ebuhleni<ref name=DKK/> (2009) *[[Naboomspruit]] → [[Mookgophong]] (2006) *[[Nylstroom]] → [[Modimolle]] *[[Pietersburg]] → [[Polokwane]] (2003) *Vredenburg → Pieter Potgietersrust (1858) → Potgietersrust (1904) → Potgietersrus (1954) → [[Mokopane]]<ref>{{cite web |url=http://www.lutea.co.za/attractions.htm |title=Aktiwiteite, attraksies en geskiedenis van Mokopane Potgietersrus |format=html |access-date=3 Maart 2013 |publisher=Lutea Gastehuis |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903165246/http://lutea.co.za/attractions.htm |archive-date=3 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> (2003) *[[Soekmekaar]] → [[Morebeng]]<ref>{{en}} {{cite web |last=Fourie |first=Retha |date=27 September 2004 |title=Soek na Soekmekaar |url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Seeking-Soekmekaar-20040927 |publisher=Nuus24 Argiewe |format=html |access-date= 3 Maart 2013 |archive-date=11 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011171118/http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Seeking-Soekmekaar-20040927 |url-status=dead }}</ref> *[[Vaalwater]] → [[Mabatlane]] (2006) → [[Vaalwater]] (2007) *[[Warmbad]] (Warmbaths) → [[Bela-Bela]] === Lughawens === *Lugmagbasis Louis Trichardt → [[Lugmagbasis Makhado]] (2003) (Die dorp se naam is terug verander na Louis Trichardt, maar die lugmagbasis word steeds Makhado genoem.) *Pietersburg-lughawe → [[Polokwane Internasionale Lughawe]] === Riviere === *[[Bloedrivier (Limpopo)]] → Mulaudzi (voorgestel) *[[Brandboontjiesrivier]] → Mosukudutzi (voorgestel) *[[Dwarsrivier (Limpopo, lat -24,25, long 28,10)|Dwarsrivier]] → Mononono (voorgestel) *[[Houtrivier]] → Mogwadi (voorgestel) *[[Koedoesrivier]] → Modketzi (voorgestel) *[[Olifantsrivier]] → Lepelle (voorgestel) === Strate === ====Nylstroom (Modimolle)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hsb.co.bw/Pdf%20files/FEI%20info/SAIC%20Final%20article_Endurance%20horse_June2011%20(2).pdf |title=Nylstroom/Modimolle |format=PDF |accessdate=3 Maart 2013 |last=Kotzé |first=Lizet |date=April 2011 }}{{Dooie skakel}}</ref>==== *Kerkstraat → Chief Albert Luthuli-straat *Tamsen-straat → Chris Hani-straat *Collins-straat → Elias Motsoaledi-straat *Paul Kruger-straat → Ahmed Kathadra-straat === Stadions === *Pietersburg-stadion → Polokwane-stadion (voorgestel) === Gevangenisse === *Nylstroom Korrektiewe Sentrum → ? (Tender vir voorstelle is aan die gang)<ref name="info.gov.za"/> === Damme === *Houtrivierdam → Mogwadidam == [[Mpumalanga]]<ref>{{cite web |url=http://www.krugerpark.co.za/krugerpark-times-3-4-name-changes-22133.html |title=Naamsveranderinge is oorvloedig in Mpumalanga |format=html |access-date=3 Maart 2013 |publisher=krugerpark.co.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222004020/http://www.krugerpark.co.za/krugerpark-times-3-4-name-changes-22133.html |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == ===Nedersettings<ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1754311,00.html http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1754311,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090526032900/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1754311,00.html |date=26 Mei 2009 }} - Naamsveranderinge in Mpumalanga</ref>=== *Ackerville → Thomas Mahlanguville (voorgestel) *[[Almansdrift]] → [[Mbhongo]] *Athurstone → Buyisonto<ref name=DKK/> (2008) *[[Badplaas]] → [[eManzana]]<ref name=Beeld>Beeld, 20 Oktober 2009</ref><ref name=DKK/> (2009) *[[Belfast, Mpumalanga|Belfast]] → eMakhazeni<ref name=Beeld/><ref name=DKK/>(2009) *Boesmanskraal → Empangeleni (voorgestel) *Boesmanspruit → [[Waterval]] (voorgestel) *Buffelshoek → Bolla Tau<ref name=DKK/> (2008) *Diepgezet → Dibaba<ref name=DKK/> (2006) *Dingledayle → Chochocho<ref name=DKK/>(2008) *[[Edinburgh]] → Akani<ref name=DKK/> (2005) *Eerstehoek → Ekulindeni (voorgestel) *[[Enkeldoorn]] → Loratong<ref name=Beeld/> (voorgestel) *Ga-Maria → Ditlhokwe<ref name=DKK/> (2009) *Goederede → Bhundu<ref name=DKK/> (2009) *[[Hectorspruit]] → Emjejane<ref name=DKK/> (2005) *[[Jeppe's Reef]] → Embhojeni<ref name=DKK/> (2003) *Kafferskraal → Ezimbuthumeni (voorgestel) *Kafferskraalkop → Endlulamithini (voorgestel) *[[Kriel]] → Kwanala (voorgestel) *kwaMambuka Village → eMambuka Village<ref name=DKK/>(2009) *Louis' Creek → Ekhandizwe<ref name=DKK/> (2006) *[[Lydenburg]] → [[Mashishing]] (2006) *[[Machadodorp]] → eNtokozweni<ref name=Beeld/> (2009) *[[Malelane]] → [[Malalane]] (2007) *[[McHattiesburg]] → [[Balfour, Mpumalanga|Balfour]] (1905) *Nasareth → [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] (1872) *[[Nelspruit]] → [[Mbombela]]<ref name=Beeld/><ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012142643/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html |date=12 Oktober 2008 }} - Inligting oor naamsverandering van Nelspruit</ref> (Oktober 2009) *Paayzypan → Ditlhagane<ref name=DKK/> (2004) *Pankop → Masobye<ref name=Beeld/> (voorgestel) *[[Piet Retief, Mpumalanga|Piet Retief]] → emKhondo<ref>{{Cite web |url=http://fromtheold.com/news/piet-retief-town-renaming-emkhondo-2010021016575.html |title= Piet Retief → emKhondo|access-date=10 Julie 2010 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221616/http://fromtheold.com/news/piet-retief-town-renaming-emkhondo-2010021016575.html |url-status=dead }}</ref> (29 Januarie 2010) *Roburnia → [[Amsterdam, Mpumalanga|Amsterdam]] (1866) *[[Schoemansdal]] → Kamatsamo (2005) *Skilpadfontein → Marapyane *[[Standerton]] → Sakhile (voorgestel) *[[Steynsdorp]] → eMlondozi<ref name=Beeld/> (voorgestel) *Tweefontein → Phumula *[[Vaalbank]] → Libangeni (voorgestel, nie deurgevoer nie) *Vlaklaagte No. 2 → Buhlebesizwe<ref name=DKK/> (2006) *[[Witbank]] → [[eMalahleni]]<ref name=DKK/> (2006) *[[Waterval-Boven]] → [[Emgwenya]]<ref name=Beeld/><ref name=DKK/> (2009) *Wolwekraal → Borolo<ref name=Beeld/><ref name=DKK/> (2009) === Berge === *Dikgwale → Digwale<ref name=DKK/> (2004) === Riviere === *[[Blyderivier]] → Motlatsi *Slabhojet → Mhlambanyatsi *Treur → Sefogane *Krokodilrivier → Umgwenya (voorgestel) *Louis' Creek → Ekhandizwe (voorgestel) === Damme === *Renosterkopdam → Mkhombodam<ref>[http://www.birding.co.za/pbc/mkhombo.htm http://www.birding.co.za/pbc/mkhombo.htm] - Melding van naamsverandering van die Renosterkopdam</ref> *Vyeboomdam → Shelangubodam === Gevangenisse === *Barberton Korrektiewe Sentrum→ ?(Tender vir voorstelle is aan die gang)<ref name="info.gov.za"/> == [[Gauteng]] == ===Museums=== * [[Transvaal Museum]] → [[Ditsong Nasionale Natuurhistoriese Museum]] === Nedersettings === * [[Pretoria]] → [[Tshwane]] (voorgestel, misluk, sien [[Pretoria-Tshwanenaamverandering]]) * [[Sophiatown]] → [[Triomf]] (1955) → [[Sophiatown]]<ref>[http://www.sagoodnews.co.za/benchmarking_progress/its_sophiatown_again_50_years_later.html http://www.sagoodnews.co.za/benchmarking_progress/its_sophiatown_again_50_years_later.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919164353/http://www.sagoodnews.co.za/benchmarking_progress/its_sophiatown_again_50_years_later.html |date=19 September 2010 }} - Naamsverandering in Sophiatown</ref><ref>[http://joburgnews.co.za/citichat/2006/feb13_citichat3.stm http://joburgnews.co.za/citichat/2006/feb13_citichat3.stm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523170940/http://www.joburgnews.co.za/citichat/2006/feb13_citichat3.stm |date=23 Mei 2010 }} - Die Naamsverandering in Sophiatown</ref> (2006) * Doornkloof → [[Irene]] (1889) → [[Lyttelton]] (1962) → [[Verwoerdburg]] (1967) → [[Centurion]] (1994)<ref>[http://www.answers.com/topic/centurion-south-africa http://www.answers.com/topic/centurion-south-africa] - Inligting oor die naamsveranderinge in Centurion</ref> * [[Kempten]] (1903) → [[Kemptonpark]] * [[Fietas]] → Pageview (1943)<ref>[http://www.sahistory.org.za/dated-event/fietas-site-forced-removal-johannesburg-renamed-pageview South African History Online: Fietas, site of forced removal in Johannesburg, is renamed Pageview], besoek op 2 Junie 2012</ref> === Lughawens === * Brodge → Brank<ref name=DKK/> (2009) (Amptelik gelys, maar ligging onbekend - gelyste ligging is in die Atlantiese Oseaan) * [[Jan Smuts-lughawe]] → [[Johannesburg Internasionale Lughawe]] (1994) → [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] (2006)<ref>[http://www.southafrica.info/news/or_tambo010906.htm http://www.southafrica.info/news/or_tambo010906.htm] - Inligting oor naamsverandering van Johannesburg Internasionale Lughawe</ref><ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_1861366,00.html http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_1861366,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606024541/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_1861366,00.html |date= 6 Junie 2008 }} - Naamsverandering van die Lughawe</ref> === Stadions === * Centurionpark → [[SuperSport-park]] * [[Ellispark-stadion]] → Coca-Cola-park (2008–2012), Emirates Airline Park (2009–)(weens borgskapredes) * Milpark-stadion → Bidvest-stadion * [[Soccer City]] → [[FNB-stadion]] === Hospitale === * [[Baragwanath-hospitaal]] → [[Chris Hani Baragwanath-hospitaal]] (1997) * Ga-Rankuwa Hospitaal → Dr. George Mukhari-hospitaal<ref name=PretHos>http://www.tshwane.gov.za/hospitals.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330033410/http://www.tshwane.gov.za/hospitals.cfm |date=30 Maart 2010 }}, URL besoek op 20 Oktober 2009</ref> * Marifront Ginekologiese Hospitaal → Pretoria Ginekologiehospitaal<ref name=PretHos/> * Pedimed Hospitaal → Moot Algemene-hospitaal<ref name=PretHos/> * Pretoria Algemene Hospitaal → [[H.F. Verwoerd]]-hospitaal<ref>[http://www.pah.org.za/background.html http://www.pah.org.za/background.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005080217/http://www.pah.org.za/background.html |date= 5 Oktober 2011 }} - Die Naamsveranderinge van Pretoria-Akademiese-hospitaal</ref> (1967) → Pretoria-Akademiese-hospitaal<ref>[http://www.up.ac.za/academic/medicine/campus/pah.htm http://www.up.ac.za/academic/medicine/campus/pah.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608191845/http://www.up.ac.za/academic/medicine/campus/pah.htm |date= 8 Junie 2009 }} - Melding van die naamsverandering van Pretoria-Akademiese-hospitaal</ref> → [[Steve Biko-hospitaal]] (2008)<ref>[http://www.pah.org.za/ http://www.pah.org.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627014734/http://www.pah.org.za/ |date=27 Junie 2015 }} - Steve Biko-hospitaal webwerf</ref> === Militêre basis === * Roberts Heights (1905) → Voortrekkerhoogte (1939) → Thaba Tshwane (1998)<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/05/28/2/13.html Yssel, E. 1998. Thaba Tshwane 'net die begin van veranderings'. ''Die Burger''. 28 Mei:2]</ref> === Strukture === * [[JG Strijdom]]-toring → [[Hillbrow-toring]] → Telkom Joburg Tower<ref>[http://joburgnews.co.za/2005/june/jun1_tower.stm http://joburgnews.co.za/2005/june/jun1_tower.stm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601043555/http://joburgnews.co.za/2005/june/jun1_tower.stm |date= 1 Junie 2020 }} - Naamsveranderinge van die Hillbrow-toring</ref> (2005) * [[Albert Hertzog]]-toring → [[Brixton-toring]] → [[Sentech-toring]]<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/building/sentechtower-johannesburg-southafrica|title=Sentech Tower, Johannesburg - 103525 - EMPORIS|author=Emporis GmbH|website=www.emporis.com|accessdate=20 April 2018}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Strate/paaie === ====Johannesburg<ref>[http://www.joburg.org.za/content/view/2555/253/ http://www.joburg.org.za/content/view/2555/253/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417062928/http://www.joburg.org.za/content/view/2555/253 |date=17 April 2009 }} - straat-naamsveranderinge in Johannesburg</ref>==== * E.B. Cloete wisselaar → [[Dullah Omar|Abdullah Mohamed Omar]]-wisselaar (2004) * [[D.F. Malan]]-rylaan → [[Beyers Naudé]]-rylaan (2007) * [[Hans Strijdom]]-rylaan → Malibongwe-rylaan (2007) * [[Hendrik Verwoerd]]-rylaan → [[Bram Fischer]]-rylaan (2007) * Harrowweg → [[Joe Slovo]]-rylaan (2007) * Skougrondeweg → [[Enoch Sontonga]]-weg (2007) * R24-weg → [[Albertina Sisulu]]-weg (2013) * [[William Nicol]]rylaan → Nog geen vaste voorstel nie, maar ’n vernoeming na [[Winnie Madikizela-Mandela]] is ter sprake<ref>{{cite web |title=Stad wil Winnie met straatnaam vereer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/stad-wil-winnie-met-straatnaam-vereer/ |date=27 September 2020 |accessdate=7 April 2021 |format=html |publisher=Maroela Media }}</ref> ==== Pretoria<ref>VF+ Nuusbrief 311: VF+ opponeer Pretoria-straatnaamveranderinge; VF+ slaag in sy doel met tolhekprotes; OB gevra om bevorderings van Zuma-lyfwagte te ondersoek</ref> ==== [[Lêer:Straatnaamveranderings, a, Pretoria.jpg|duimnael|250px|regs|'n Paar veranderinge in Pretoria-Sentraal]] * Walker-/Charlesstraat → [[Ismail Mahomed|Justice Mahomed]]-straat (2012) * Proesstraat → [[Johannes Ramokhoase]]-straat (2012) * Duncanweg → [[Jan Shoba]]-weg (2012) * [[Louis Botha|Genl. Louis Botha]]-rylaan → [[January Masilela]]-rylaan (2012) * [[Ewald Auguste Esselen|Esselenstraat]] → [[Robert Sobukwe]]-straat (2012) * Vermeulenstraat → [[Madiba]]straat (2012) * Schubartstraat → [[Sophie de Bruyn]]-straat (2012) * Potgieterstraat → [[Mampuru|Kgosi Mampuru]]-straat (2012) * Prinsloostraat → [[Walter Sisulu|Sisulu]]straat (2012) * Skinnerstraat → [[Nana Sita]]-straat (2012) * [[Jacob Maré]]-straat → [[Jeff Masemola]]-straat (2012) * [[Wilhelmina van Nederland|Koningin Wilhelmina]]-weg → [[Florence Ribeiro]]-weg (2012) * Van der Walt-straat → Lillian Ngoyi-straat (2012) * Andriesstraat → Thabo Sehume-straat (2012) * [[Daniël François Malan|DF Malan]]-rylaan → Eskia Mphahlele-rylaan (2012) * [[Johannes Gerhardus Strijdom|Hans Strijdom]]-rylaan → [[Solomon Mahlangu]]-rylaan (2012) * Mitchellstraat → Charlotte Maxeke-straat (2012) * Schoemanstraat → Francis Baard-straat (2012) * Zambezirylaan → Sefako Makgatho-rylaan (2012) * [[Hendrik Verwoerd]]-rylaan → Johan Heyns-rylaan (2012) * Beatrix/Mears/Voortrekkerstraat → [[Steve Biko]]-straat (2012) * [[Kerkstraat, Pretoria|Kerkstraat]] vanaf Nelson Mandela-rylaan na die ooste → [[Stanza Bopape]]-straat (2012) * Kerkstraat vanaf [[Nelson Mandela]]-rylaan na Kerkplein → [[Helen Joseph]]-straat (2012) * Kerkstraat vanaf Kerkplein na die [[R511 (Suid-Afrika)|R511]] → [[William Frederick Nkomo|WF Nkomo]]-straat (2012) * Kerkstraat vanaf die R511 na die weste → [[Elias Motsoaledi]]-straat (2012) * Michael Brink-weg → [[Nico Smith]]-weg (2012) * Leah Mangope-weg → [[Peter Magano]]-weg (2012) * [[Lucas Mangope]]-straat → Molefe Makinta-straat (2012)<ref>{{cite web |url=http://showme.co.za/pretoria/tourism/pretorias-new-street-names/ |title=ShowMe: Pretoria’s new street names |access-date=11 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328043035/https://showme.co.za/pretoria/tourism/pretorias-new-street-names/ |archive-date=28 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Huise === * [[Libertas]] → [[Mahlamba Ndlopfu]] (Pretoriase huis van die president van Suid-Afrika) === Vermaaklikheidsbuurt/winkelsentrums === * [[Randburg]]-waterfront → Brightwater Commons * [[Sandton]]-plein → [[Nelson Mandela]]-plein (31 Maart 2004) === Tuine === * [[Witwatersrand]] Nasionale Botaniese Tuin → [[Walter Sisulu Nasionale Botaniese Tuin]] === Gevangenisse === * Johannesburg Korrektiewe Sentrum → ? (Tender vir voorstelle is aan die gang)<ref name="info.gov.za">{{en}} {{cite web |url=http://www.info.gov.za/speech/DynamicAction?pageid=461&sid=15789&tid=27188 |title=Correctional Services Minister Mapisa-Nqakula launches a names change campaign |accessdate=6 Maart 2011 |format=html |author=Sonwambo Mbananga }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Pretoria Sentraal Korrektiewe Sentrum → [[Kgosi Mampuru II-beheergebied|Kgosi Mampuru II Korrektiewe Sentrum]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.info.gov.za/speech/DynamicAction?pageid=461&sid=35640&tid=104200 |title=Toespraak deur President Jacob Zuma by die amptelike herbenoemingseremonie van Pretoria Korrektiewe Dienste na Kgosi Mampuru II Korrektiewe Dienste, Pretoria |accessdate=10 April 2013 |format=html |date=10 April 2013 |publisher=Die Presidensie }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Leeuwkop Korrektiewe Sentrum → ?(Tender vir voorstelle is aan die gang)<ref name="info.gov.za"/> == [[Vrystaat]] == ===Nedersettings<ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521111658/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html |date=21 Mei 2009 }} - dorp naamsveranderinge in die Vrystaat</ref>=== *[[Bloemfontein]] → [[Mangaung]] of Thabure<ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521111658/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html |date=21 Mei 2009 }} - Bloemfontein verander na Thabure</ref> (voorgestel, nog nie deurgevoer nie) *[[Brandfort]] → Nog geen amptelike naam voorgestel nie, maar ’n vernoeming na [[Winnie Madikizela-Mandela]] is ter sprake.<ref name="vernoeming-bisar">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/voorstel-om-brandfort-se-naam-te-verander-bisar/ |title=Voorstel om Brandfort se naam te verander bisar |last=Strydom |first=Nico |date=29 September 2020 |accessdate=7 April 2021 |format=html |publisher=Maroela Media }}</ref> *[[Clocolan]] → Hlohloloane/[[Hlohlolwane]] (voorgestel) *[[Ficksburg]] → Joalabeholo (voorgestel) *[[Fouriesburg]] → Fothane (voorgestel) *[[Harrismith]] → Mengkhoaneng of Intabazwe<ref>{{cite web |url=http://www.bloemnuus.co.za/articles/articledetails.aspx? |title=Naamsverandering van Harrismith na Intabazwe |format=html |date=10 Desember 2014 |accessdate=11 Desember 2014 |publisher=Bloemnuus |archive-date=20 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220085655/http://www.bloemnuus.co.za/articles/articledetails.aspx |url-status=dead }}</ref>(voorgestel) *[[Kroonstad]] → Maokeng<ref name="Makhafola">{{en}} {{cite web |title=Bram Fischer to be honoured |url=http://www.thenewage.co.za/mobi/Detail.aspx?NewsID=38292&CatID=1007 |last=Makhafola |first=Gertrude |date=25 Junie 2012 |publisher=The New Age |format=html |accessdate=25 Junie 2012 }}</ref><ref name="VS Sport Kuns en Kultuur">{{en}} {{cite web |title=Finalisering van naamsveranderinge in die Vrystaat |url=http://www.info.gov.za/speech/DynamicAction?pageid=461&sid=28477&tid=73270 |date=19 Junie 2012 |accessdate=25 Junie 2012 }}{{Dooie skakel}}</ref> (voorgestel) *[[Ladybrand]] → Mabolela (voorgestel) *[[Odendaalsrus]] → Mahobe<ref name="Makhafola"/><ref name="VS Sport Kuns en Kultuur"/> (voorgestel) *[[Petrus Steyn]] → Mamafubedu<ref name="Makhafola"/><ref name="VS Sport Kuns en Kultuur"/> (voorgestel) *[[Philippolis]] → Adam Kok<ref name="sabcnews.com">{{cite web |url=http://www.sabc.co.za/news/a/a25d27004df6f40db316bbb7074a8d3f/Burgersfort-to-be-renamed-after-King-Thulare-20121227 |title=Burgersfort gaan na koning Thulare vernoem word |publisher=SAUK |format=html |access-date=28 Desember 2012 |date=27 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140802/http://www.sabc.co.za/news/a/a25d27004df6f40db316bbb7074a8d3f/Burgersfort-to-be-renamed-after-King-Thulare-20121227 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> (voorgestel) *[[Senekal]] → Kuretlele (voorgestel) *Singer's Post → Amsterdam → [[Reitz]] *Ventersburgweg → Hennenman Stasie (1927) → [[Hennenman]] *Vergenoeg → Phomolong *[[Witsieshoek]] → [[Phuthaditjhaba]] === Lughawens === *[[JBM Hertzog]] lughawe → [[Bloemfontein Internasionale Lughawe]] → [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]]<ref name="Makhafola"/><ref name="VS Sport Kuns en Kultuur"/> (sedert 13 Desember 2012) === Stadions === *[[Vrystaatstadion]] → [[Vodacompark]] → [[Vrystaatstadion]] *Springbokpark → Goodyear-park → OUTsurance-ovaal === Hospitale en Gemeenskapsgesondheidsentrums (GGS) === *Bethlehem Hospitaal → Dihlabeng Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Bothaville Hospitaal → Nala Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Clocolan Hospitaal → John Daniel Newsberry-hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Ficksburg Hospitaal → Phuthuloha Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Frankfort Hospitaal → Mafube Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Goldfields-hospitaal → Bongani Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Harrismith Hospitaal → Thebe Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Heilbron Hospitaal → Tokollo Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Hoopstad Hospitaal → Mohau Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Jagersfontein Hospitaal → Diamant-hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Kroonstad GGS → Lesedi GGS *Ladybrand Hospitaal → Mantsopa Hospitaal<ref name="Tsopo">{{cite web |title=Tsopo: Herbenoeming van hospitale-projek |url=http://www.polity.org.za/article/tsopo-renaming-of-hospitals-projects-29042003-2003-04-29 |access-date=25 Junie 2012 |last=Tsopo |first=Ouma |date=29 April 2003 |format=html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601043540/https://www.polity.org.za/article/tsopo-renaming-of-hospitals-projects-29042003-2003-04-29 |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> *Manapo Hospitaal → Mofumahadi Manapo Mopeli-hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Marquard GGS → Mamello GGS<ref name="Tsopo"/> *Moroka Hospitaal → Dr. J.S. Moroka-hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Odendaalsrus Hospitaal → Thusanong Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Oranje-hospitaal → Vrystaat Psigiatriese Kompleks<ref name="Tsopo"/> *Petrusburg GGS → Bophelong GGS<ref name="Tsopo"/> *Reitz Hospitaal → Nketoana Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Sasolburg Hospitaal → Metsimaholo Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Senekal Hospitaal → Itemoheng Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Smithfield Hospitaal → Stoffel Coetzee-hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Trompsburg Hospitaal → Albert Nzula-hospitaal<ref name="VS Sport Kuns en Kultuur"/> (voorgestel) *Universitas Hospitaal → Albertina Sisulu Akademiese Hospitaal<ref name="VS Sport Kuns en Kultuur"/> (voorgestel) *Ventersburg GGS → Hope-GGS<ref name="Tsopo"/> *Virginia Hospitaal → Katleho Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Vrede Hospitaal → Phumelela Hospitaal<ref name="Tsopo"/> *Vredefort GGS → Kananelo GGS<ref name="Tsopo"/> *Zastron Hospitaal → Embekweni Hospitaal<ref name="Tsopo"/> === Strukture === *Lebohang-gebou → Caleb Motshabi-gebou<ref name="Makhafola"/> (voorgestel) *Chris De Wet-gebou → Gabriel Dichabe-gebou === Strate/paaie === ====Bloemfontein==== *Voortrekkerstraat → Nelson Mandela-rylaan (2001) *Maitlandstraat → Charlotte Maxekestraat<ref name="Makhafola"/> (2012) *Paul Krugerstraat → OR Tambostraat (2012) *Eeufeesweg → Kenneth Kaundaweg<ref name="Makhafola"/> (2012) *Botshabelo-hoofweg → Jazzman Mokgothu-hoofweg<ref name="ditsem">{{cite web |url=http://www.ditsem.net/berig.php?id=656 |title=Bloemfontein kry "nuwe" hoofstraat |accessdate=3 Augustus 2012 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (2012) *Andries Pretoriusstraat → Raymond Mhlabastraat (2012) *Bankovs-boulevard → Elias Motsoaledistraat (2012) *Haldonweg → Walter Sisuluweg (2012) *Curierylaan → Govan Mbeki-rylaan (2012) *[[N8]]-rystrook (tot in Kimberley) → Koning Moshoehoe Ontwikkelingsrylaan<ref name="Makhafola"/> (voorgestel) === Riviere === *[[Oranjerivier]] → Garieprivier (voorgestel) *[[Sandrivier]] → Tikoerivier (voorgestel) *[[Vetrivier]] → Tikoanerivier (voorgestel) === Damme === *[[Hendrik Verwoerddam]] → [[Gariepdam]] (die dam grens ook aan die Oos-Kaap) *[[P.K. le Rouxdam]] → [[Vanderkloofdam]] (die dam grens ook aan die Noord-Kaap) *Saulspoortdam → [[Sol Plaatje]]dam === Gevangenis === *Kroonstad Korrektiewe Sentrum→ ?(Tender vir voorstelle is aan die gang)<ref name="info.gov.za"/> == [[Oos-Kaap]] == === Nedersettings<ref>[http://www.dispatch.co.za/2004/04/03/Easterncape/dname.html http://www.dispatch.co.za/2004/04/03/Easterncape/dname.html]{{Dooie skakel|date=Februarie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Inligting oor naamsveranderinge in die Oos-Kaap</ref> === * Berlin → Ntabozuko<ref name="Gqeberha"/> (2021) * [[Bisho]] → [[Bhisho]]<ref name="auto">[http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=59811] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313132518/http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=59811|date=13 Maart 2012}} Goewermentskennisgewing No. 830 gedateer 16 Julie 2004</ref> (2004) * [[Brooksnek]] → Ben Mbizweni (2023)<ref name="PTAfm140323"/><ref name="Netwerk24_230315"/> * [[Butterworth]] → [[Gcuwa]] * [[Cala]] → [[Kala]] * Cintsa → [[Chintsa]]<ref>http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=59811 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313132518/http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=59811 |date=13 Maart 2012 }}] Goewermentskennisgewing No. 830 gedateer 16 Julie 2004</ref> (2004) * [[Cradock]] → Nxuba<ref name="PTAFM220926"/>(2022) * [[Elliot]] → Khowa<ref name="Komani"/> (2016) * [[Engcobo]] → [[Ngcobo]]<ref name="auto1">[http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=59811] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313132518/http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=59811|date=13 Maart 2012}} Goewermentskennisgewing No. 830 gedateer 16 Julie 2004</ref> (2004) * [[Fort Beaufort]] → KwaMaqoma (2023)<ref name="PTAfm140323">{{cite web |url=https://www.pretoriafm.co.za/drie-oos-kaapse-dorpe-kry-dalk-binnekort-nuwe-name/ |title=Drie Oos-Kaapse dorpe kry dalk binnekort nuwe name |format=html |date=14 Maart 2023 |publisher=PretoriaFM |access-date=14 Maart 2023 |archive-date=14 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314084825/https://www.pretoriafm.co.za/drie-oos-kaapse-dorpe-kry-dalk-binnekort-nuwe-name/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Netwerk24_230315">{{cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/aktueel/3-oos-kaapse-plekke-nou-amptelik-herdoop-20230314 |title=3 Oos-Kaapse plekke nou amptelik herdoop |last=Blaauw |first=Krynauw |date=15 Maart 2023 |accessdate=11 Mei 2023 |format=html |publisher=Netwerk24 }}</ref> * [[Grahamstown]]/[[Grahamstad]] → Rhini/iRhini (voorgestel)<ref>{{Cite web |url=http://www.mg.co.za/organisation/eastern-cape-geographic-names-committee |title=http://www.mg.co.za/organisation/eastern-cape-geographic-names-committee |access-date=20 Augustus 2009 |archive-date=22 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122135804/http://mg.co.za/organisation/eastern-cape-geographic-names-committee |url-status=dead }}</ref> * Gulu → Gxulu (voorgestel) * Haga Haga → Haka Haka (voorgestel) * [[Idutywa]] → [[Dutywa]]<ref name="auto1"/> (2004) * Kentane → Centane<ref name="auto1"/> (2004) * [[King William's Town]] → Qonce<ref name="Gqeberha"/> (2021) * [[Lady Frere]] → [[Cacadu]]<ref name="Komani"/>(2016) * [[Lovedale]] → [[Alice]] → Dike (voorgestel) * [[Macleantown]] → Nqanqarhu<ref name="Gqeberha"/> (2021) * [[Maraisburg]] → [[Hofmeyr]] (1911) * Mooiplaas → Khwenxurha<ref name="PTAFM220926"/>(2022) * Morgansbaai → Gxarha<ref name="PTAFM220926"/>(2022) * [[Mount Ayliff]] → eMaXesibeni<ref name="Komani"/>(2016) * [[Mount Frere]] → KwaBhaca<ref name="Komani"/>(2016) * Nahoon → Nxarhuni (voorgestel) * Nqanqaru Drift → [[Maclear]] (1882) * [[Port Elizabeth]] → Gqeberha<ref name="Gqeberha">{{en}} {{cite web |title=Geen meer Port Elizabeth: Welkom in Gqeberha |first=Samkelo |last=Msthali |date=24 Februarie 2021 |accessdate=11 Maart 2021 |publisher=iol.co.za |url=https://www.iol.co.za/news/politics/port-elizabeth-no-more-welcome-to-gqeberha-47dac8c5-5bd2-4580-a5ec-c637e6d1b919 }}</ref><ref>eBhayi / Nelson Mandelabaai is vroeër voorgestel, sien: [http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=10 Augustus 2011 }} - Melding van naamsverandering in Port Elizabeth</ref><ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402070134/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html |date= 2 April 2009 }} - Melding van naamsverandering in Port Elizabeth</ref> (2021) * Port Frances → [[Port Alfred]]<ref>{{cite web |url=http://home.intekom.com/african_lioness/history~.html |title=history |last=bev |website=home.intekom.com |access-date=20 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216071202/http://home.intekom.com/african_lioness/history~.html |archive-date=16 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * Port Rex → [[Oos-Londen]] → eMonti, Monti of Gompo (voorgestel, nog nie deurgevoer nie) * [[Rossville]] → [[Rhodes, Oos-Kaap|Rhodes]] * Queensdale → Ezibeleni (voor 1994) * [[Queenstown]] → Komani of Nonesi (voorgestel) → Komani<ref name="Komani">[http://www.dispatchlive.co.za/goodbye-to-queenstown-hello-komani-five-town-names-are-changed/]{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (2016) * Somerset → [[Somerset-Oos]] (1855) → KwaNojoli (2023)<ref name="PTAfm140323"/><ref name="Netwerk24_230315"/> * [[Uitenhage]] → Kariega<ref name="Gqeberha"/> (2021) * [[Umtata]] → [[Mthatha]]<ref name="auto"/> (2004) === Stadions === * [[Boet Erasmus-stadion]] → Oostelike Provinsie-rugbyvoetbalstadion === Lughawens === * Ben Schoeman-lughawe → [[Oos-Londen]]-lughawe → Koning Phalo-lughawe<ref name="2021-verandering">{{en}} {{cite web |last=Dayimani |first=Malibongwe |title=Nathi Mthethwa: Naamsverandering van Oos-Kaap lughawens deel van ‘terugstel van menseregte vir ons mense’ |publisher=News24.com |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/nathi-mthethwa-eastern-cape-airport-name-changes-part-of-restoring-human-rights-to-our-people-20210305 |accessdate=11 Maart 2021 |date=5 Maart 2021 }}</ref> (2021) * [[H.F. Verwoerd]]-lughawe → Port Elizabeth-lughawe → Hoofman Dawid Stuurman-lughawe<ref name="Gqeberha"/> === Riviere === * Bongolo → Bonkolo<ref name=DKK/> (2005) * Wit-Kei → Cacadurivier<ref name=DKK/> (2005) * Cefane → Chefana<ref name=DKK/> (2005) === Damme === * [[Hendrik Verwoerddam]] → [[Gariepdam]] (die dam grens ook aan die Vrystaat) * Paul Sauerdam → [[Kougadam]] (1995) * Vanryneveldspasdam → Nqwebadam * Ncoradam → Ncorhadam === Gevangenisse === * St. Albans Korrektiewe Sentrum→ ?(Tender vir voorstelle is aan die gang)<ref name="info.gov.za"/> * Oos-Londen Korrektiewe Sentrum→ ?(Tender vir voorstelle is aan die gang)<ref name="info.gov.za"/> === Brûe === * John Vorsterbrug → Steve Bikobrug<ref>https://www.travelground.com/attractions/steve-biko-bridge</ref> === Pleine === ====Queenstown==== * Die heksagoon → Chris Hani-heksagoon (2011) == [[KwaZulu-Natal]] == ===Nedersettings=== *[[Amanzimtoti]] → aManzamtoti of eManzamtoti (voorgestel) *Congella → KwaKhangela (voorgestel) *Devonport → [[Scottburgh]] *[[Gingindlovu]] → KwaGingindlovu (voorgestel) *[[Ladysmith]] → Emnambithi-Ladysmith (voorgestel) *[[Mandini]] → eMandeni (voorgestel) *Matshamnyama → eMatshamnyama<ref name=DKK/> (2006) *Mboloba → eMboloba<ref name=DKK/> (2006) *Mbongitwini → eZimbokodweni (voorgestel) *Mkhwakhweni → eMkhwakhweni<ref name=DKK/> (2006) *[[Mkuze]] → eMkuze (voorgestel) *Mlalaas → eMlalazi<ref name=DKK/> (2009) *Mooi River Drift → Weston (1886) → Lawrenceville → [[Mooirivier]]/[[Mooi River]] (1921) *[[Mtunzini]] → eMthunzini (voorgestel) *North Barrow → Ilfracombe *[[Pomeroy]] → Solomon Linda (voorgestel)<ref name="PTAFM220926">{{cite web |title=Nóg naamsveranderinge in die Staatskoerant afgekondig |url=https://www.pretoriafm.co.za/nog-naamsveranderinge-in-die-staatskoerant-afgekondig/ |format=html |date=26 Augustus 2022 |accessdate=11 Mei 2023 |publisher=PretoriaFM |archive-date=26 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826134511/https://www.pretoriafm.co.za/nog-naamsveranderinge-in-die-staatskoerant-afgekondig/ |url-status=dead }}</ref> *[[Port Natal]] → d'Urban → [[Durban]] → [[eThekwini]] of KwaKhangela<ref>[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530220546/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 |date=30 Mei 2010 }} - Melding van naamsverandering in Durban</ref> (voorgestel) *[[Stanger]] → [[KwaDukuza]]<ref>[http://www.kwazulu-natal.co.za/15.Fact-File-NorthCoast.htm http://www.kwazulu-natal.co.za/15.Fact-File-NorthCoast.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505100039/http://www.kwazulu-natal.co.za/15.Fact-File-NorthCoast.htm |date= 5 Mei 2010 }} - Melding van naamsverandering in Stanger</ref> (2006) *[[Steynsdorp]] → eMlondozi<ref name=DKK/> (2009) *South Barrow → [[Umkomaas]] → uMkhomazi (voorgestel) *Stuartstown → [[Ixopo]] *[[Tongaat]] → uThongathi (voorgestel) *uMgeni → uMngeni (voorgestel) *Umhlanga → uMhlanga (voorgestel) *[[Umzinto]] → eMuziwezinto (voorgestel) === Lughawens === *Louis Botha-lughawe → Durban Internasionale Lughawe (1994/95) → [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]] , KSIA/KSIL (2009/10, Koning Shaka-lughawe is 'n lughawe wat in 2010 voltooi is.) *Sir Theopulius Shepston-lughawe → [[Pietermaritzburg]]-lughawe === Spoorlyne === *Golela → eGolela<ref name=DKK/> (2006) === Strate === ====Durban<ref>[http://www.int.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20060222104627533C499344&newslett=1&em=15570a6a20060222ah http://www.int.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20060222104627533C499344&newslett=1&em=15570a6a20060222ah] - Straatnaamsveranderinge in Durban</ref><ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1673213,00.html http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1673213,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827015246/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1673213,00.html |date=27 Augustus 2008 }} - Straatnaamsveranderinge in Durban</ref>==== *Argyleweg → Sandile Thusi-weg *Essenwoodweg → Dlaminiweg *Marriottweg → Gladys Mazibuko-weg *Pointweg → Mahatma Ghandiweg (2007) *Stangerstraat → Stalwart Simelane-straat *St Andrews-straat → Diakonia-rylaan === Stadions === *Kings Park-sokkerstadion → Moses Mabidha-stadion (2006) === Riviere === *Mhlanganisi → eMhlanganweni<ref name=DKK/> (2006) *[[Tugela]] → uThukela (voorgestel) === Damme === *[[Chelmsforddam]] → [[Ntshingwayodam]]<ref>[http://www.info.gov.za/speeches/2000/0008081010a1003.htm http://www.info.gov.za/speeches/2000/0008081010a1003.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009113331/http://www.info.gov.za/speeches/2000/0008081010a1003.htm |date= 9 Oktober 2007 }} - Die naamverandering van die Chelmsforddam</ref><ref>[http://www.ewisa.co.za/misc/DamKZNNtshingwayo/default.htm http://www.ewisa.co.za/misc/DamKZNNtshingwayo/default.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622173929/http://www.ewisa.co.za/misc/DamKZNNtshingwayo/default.htm |date=22 Junie 2008 }} - Melding van die naamsverandering van die Chelmsforddam</ref> (2000) === Natuurreservate === *Groter St. Lucia-Vleilandpark → [[iSimangaliso-vleilandpark]]<ref>[http://www.isimangaliso.co.za/index.html iSimangaliso Wetland Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223002243/http://www.isimangaliso.co.za/index.html |date=23 Februarie 2009 }} {{en}}, Besoek op 31 Mei 2012</ref> == [[Noordwes]] == ===Nedersettings=== *Coetzee-Rust → [[Zeerust]] *[[Hartbeesfontein]]/Hartebeesfontien → Lethabong (voorgestel)* *Jakkalsdraai → Dipodi<ref name=DKK/> (2009) *[[Mafeking]] → [[Mafikeng]]<ref>[http://www.scouting.org.za/mafikeng/history.php http://www.scouting.org.za/mafikeng/history.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814161449/http://www.scouting.org.za/mafikeng/history.php |date=14 Augustus 2011 }} - Inligting oor die naam van Mafikeng</ref> → [[Mahikeng]] (2010)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mg.co.za/article/2010-02-02-xingwana-approves-28-geographical-name-changes |title=Xingwana keur 28 geografiese naamsveranderinge goed |format=html |publisher=[[Mail & Guardian]] |date=2 Februarie 2010 |accessdate=28 Desember 2012 }}</ref> *[[Potchefstroom]] → [[Tlokwe]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mg.co.za/article/2007-06-18-potchefstroom-namechange-decision-expected |title=Beslissing verwag oor Potchefstroom-naamsverandering |format=html |date=18 Junie 2007 |accessdate=28 Desember 2012 |publisher=[[Mail & Guardian]] }}</ref> (voorgestel, nie geslaag nie) *[[Schoemansville]] → [[Hartbeespoort]] *[[Treurfontein]] → [[Coligny]] (1923) === Stadions === *Sedgarspark/Noordwes-krieketstadion → Senwespark → JB Marks Oval/Stadion === Strate === ==== Potchefstroom ==== * Bothastraat → Chris Hani-rylaan * Curlewisstraat → Ikagengweg * Gouwsstraat → Sol Plaatje-laan * Greylingstraat → OR Tambo-weg * Kerkstraat → Walter Sisulu-laan * Krugerstraat → Beyers Naudé-laan * Lombardstraat → James Moroka-laan * Mooirivierrylaan → Govan Mbeki-rylaan * Pietersenstraat → Promosaweg * Poortman-, Potgieter- en Holtzhausenstrate → Nelson Mandela-rylaan * Stasieweg → Piet Bosman-straat * Tomstraat → Steve Biko-laan * Van der Hoff-weg → Thabo Mbeki-rylaan * Van Riebeeckstraat → Peter Mokaba-laan * Von Wiellighstraat → Albert Luthuli-rylaan === Geboue === ==== Potchefstroom ==== * Die Andries Hendrik Potgieter Banketsale → Die Madiba Banketsale == [[Wes-Kaap]] == ===Nedersettings=== *Aguada de São Brás → [[Mosselbaai]] (1601) → [[Aliwal-Suid]] (1846) → [[Mosselbaai]] *Albertsburg → [[Prins Albert]] (1845) *Bahia Formosa → [[Plettenbergbaai]] (1779) *Beaufort → [[Beaufort-Wes]] (1869) *[[Buffelsrivier]] → Nassau → [[Laingsburg]] *Driekoppen → [[Mowbray]] *George Town → [[George]] → [[Outeniqua]]<ref>[http://www.sabcnews.com/portal/site/SABCNews/menuitem.5c4f8fe7ee929f602ea12ea1674daeb9/?vgnextoid=ee09397196927210VgnVCM10000077d4ea9bRCRD&vgnextfmt=default http://www.sabcnews.com/portal/site/SABCNews/menuitem.5c4f8fe7ee929f602ea12ea1674daeb9/?vgnextoid=ee09397196927210VgnVCM10000077d4ea9bRCRD&vgnextfmt=default]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (voorgestel) *Hermanuspietersfontein → [[Hermanus]] *[[Kaapstad]] → //Hui !Gaeb<ref>{{cite web |title=Kaapstad se naam moet verander |url=http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Kaapstad-se-naam-moet-verander-20120624 |last=Brits |first=Elsabé |date=26 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012 |format=html |publisher=[[Beeld]] |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627225839/http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Kaapstad-se-naam-moet-verander-20120624 |archive-date=27 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> (voorgestel) *[[Olifantshoek]] → [[Franschhoek]] *[[Pampoenkraal]] → [[Durbanville]] *[[Papendorp]] → [[Woodstock]] *Piquetberg → [[Piketberg]] *Roodewal → [[Ashton]] (1887) *Twisfontein → [[Vredenburg]] *[[Waenhuiskrans]] → [[Arniston]] (1815) *Xairu → Zuurbraak → [[Suurbraak]] (1961)<ref>Fourie, M. (samest.) 2013. Die biblioteekroete. ''Kaapse Bibliotekaris'' 57(4):47 : ''Die dorpie Suurbraak, geleë tussen Buffeljagsrivier en Barrydale, was die derde oudste Londense sendingstasie in die land. Die plek is aanvanklik 'Xairu' (wat paradys beteken) genoem. Nog later sou die gebied bekend staan as Zuurbraak, maar met die implementering van die Groepsgebiedewet in 1961 is die naam verander na Suurbraak.''</ref> === Strate === ==== Bredasdorp ==== * Museumstraat → Audrey Blignautstraat (2018)<ref>Laubscher, O. 2018. 'n Straat vir Audrey Blignault. ''Suidernuus'', 9 November:3.</ref> ====Stad Kaapstad<ref>[ https://www.capetown.gov.za/en/PublicParticipation/Documents/HaveYoutSayNameChanges_Names_Afr_Feb2012.pdf.pdf{{Dooie skakel}}]</ref>==== [[Lêer:Kaapstad16.JPG|duimnael|regs|Helen Suzman Boulevard <br />(naamsverandering in November 2011)]] ===== Kaapstad ===== *Oostelike Boulevard → Nelson Mandela-boulevard<ref>{{Cite web |url=https://www.capetown.gov.za/en/Pages/NelsonMandelaBoulevardthegatewaytoCapeTown.aspx |title=argiefkopie |access-date= 6 Augustus 2016 |archive-date= 3 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403234436/http://www.capetown.gov.za/en/Pages/NelsonMandelaBoulevardthegatewaytoCapeTown.aspx |url-status=dead }}</ref> *Tafelbaai-boulevard → FW de Klerk-boulevard<ref>{{cite web|url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/De-Klerk-honoured-by-boulevard-renaming-20150205|title=De Klerk honoured by boulevard renaming|publisher=|accessdate=20 April 2018|archive-date= 4 Augustus 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150804232853/http://www.news24.com/SouthAfrica/News/De-Klerk-honoured-by-boulevard-renaming-20150205|url-status=dead}}</ref> *Coen Steytlerlaan → Walter Sisulu-laan<ref name="capetown.gov.za">[http://www.capetown.gov.za/en/Pages/NamechangesadoptedbyCouncil.aspx]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ===== Groenpunt ===== *Westelike Boulevard → Helen Suzman-boulevard<ref>{{Cite web |url=https://www.capetown.gov.za/en/Pages/CityrenamesWesternBoulevardtohonourHS.aspx |title=argiefkopie |access-date= 6 Augustus 2016 |archive-date= 7 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007184406/http://www.capetown.gov.za/en/Pages/CityrenamesWesternBoulevardtohonourHS.aspx |url-status=dead }}</ref> ===== Bellville ===== *Hendrik Verwoerdrylaan → Uys Krigerylaan<ref name="capetown.gov.za"/> ===== Parklands (Flamingovlei) ===== * Harrierstraat → Bloukraanstraat<ref name="capetown.gov.za"/> ===== Lansdowne ===== *Lansdowneweg vanaf Wetton- na Turfhallweg → bly Lansdowneweg<ref name="capetown.gov.za"/> *Lansdowneweg vanaf Turfhall- na Palmyraweg →Imam Haron-weg<ref name="capetown.gov.za"/> *Lansdowneweg vanaf Wetton- na Swartklipweg → Govan Mbeki-rylaan<ref name="capetown.gov.za"/> *Lansdowneweg vanaf Swartklip- na Baden Powell-weg → Jeff Masemola-rylaan<ref name="capetown.gov.za"/> ===== Parow ===== * Modderdamweg → Robert Sobukwe-weg<ref name="capetown.gov.za"/> ===== Gugulethu ===== *NY1 → Steve Bikorylaan<ref name="capetown.gov.za"/> === Voetbrûe === ==== Langa/Bonteheuwe ==== * Die naamlose voetbrug tussen Langa en Bonteheuwel → Bonte-Langa-voetbrug <ref name="capetown.gov.za"/> ==== Nelson Mandela-boulevard (N2) ==== *Naamlose voetbrug → Father John Oliver-voetbrug<ref name="auto2">[ http://www.vocfm.co.za/city-bridges-named-after-tuan-guru-and-taliep-petersen/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221195009/http://www.vocfm.co.za/city-bridges-named-after-tuan-guru-and-taliep-petersen/ |date=21 Februarie 2016 }}]</ref> *Naamlose voetbrug → Father Basil van Rensburg-voetbrug<ref name="auto2"/> *Naamlose voetbrug → Taliep Pietersen-voetbrug<ref name="auto2"/> *Naamlose voetbrug → Tuan Guru-voetbrug<ref name="auto2"/> *Naamlose voetbrug → Dawid Kruiper-voetbrug<ref name="auto2"/> *Naamlose voetbrug → |a!kunta-voetbrug<ref name="auto2"/> ==== Rhodesrylaan (M3) ==== *Naamlose voetbrug → Ingrid Jonker-voetbrug<ref name="auto2"/> === Lughawens === *[[P.W. Botha]]-lughawe → [[George]]-lughawe (1994/95) *[[D.F. Malan]]-lughawe → [[Kaapstad Internasionale Lughawe]]<ref>[http://africanhistory.about.com/cs/southafrica/a/sa_new_name.htm http://africanhistory.about.com/cs/southafrica/a/sa_new_name.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819192718/http://africanhistory.about.com/cs/southafrica/a/sa_new_name.htm |date=19 Augustus 2016 }} - Melding van die naamsverandering van Kaapstad Internasionale Lughawe</ref> (1994/95) → Winnie Madikizela-Mandela-lughawe (voorgestel)<ref name="vernoeming-bisar"/> === Teatersentrums === * Nico Malan Teatersentrum → Artscape Teatersentrum (2001) <ref>[http://www.artscape.co.za/history]</ref> === Burgersentrums === ====Wynberg==== *Wittebome-burgersentrum → Wynberg-burgersentrum<ref name="capetown.gov.za"/> ==== Athlone ==== *Athlone-burgersentrum → Coline Williams-burgersentrum<ref name="capetown.gov.za"/> === Eilande === *Eyland Cornelia → [[Robbeneiland]]<ref>[https://archive.org/stream/ned-kbn-all-00001454-001#page/n28/mode/2up Hondius, J. 1652. ''Klare Besgryving van Cabo de Bona Esperanca''. 't Amsterdam. p. 13]</ref> === Riviere === *Fleuve Large → [[Breederivier]]<ref>Meiring, B & Saal, E.O. 2006. Taalvariasie en taalpolitiek: Enigste studiegids vir AFK304-3. Pretoria: Unisa, bl. 241: ''Die Breede Rivier se naam was eers die Franse Fleuve Large''</ref> === Gevangenisse === *[[Pollsmoor Korrektiewe Sentrum]] → voorstelle? *[[Victor Verster-gevangenis]] → [[Drakenstein-gevangenis]]<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/2005/05082513451003.htm |title=argiefkopie |access-date= 1 April 2012 |archive-date= 2 Desember 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051202130031/http://www.info.gov.za/speeches/2005/05082513451003.htm |url-status=dead }}</ref> === Damme === *Hotnotsdrif → Grootfonteindrif === Natuurreservate === *Kaapse Skiereiland Nasionale Park → [[Tafelberg Nasionale Park]] (2004)<ref> [http://www.sanparks.org/assets/docs/conservation/park_man/tmnp_approved_plans.pdf Table Mountain National Park Management Plan, March 2008, page 14] {{en}}, Besoek op 31 Mei 2012</ref> == [[Noord-Kaap]] == ===Nedersettings=== *[[Grootfontein, Noord-Kaap|Grootfontein]] → [[Campbell]] (1813) *Harmsfontein → [[Carnarvon]] (1874) *Hebron → [[Windsorton]] *Klip Drift → Parkerton → [[Barkly-Wes]] → Nieuw Boshof → [[Barkly-Wes]] *New Rush → [[Kimberley]] (1873) *Prieschap → [[Prieska]] *[[Springbokfontein]] → [[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] *[[Victoria]] → [[Victoria-Wes]] (1855) *Amandelboom → [[Williston]] (1883)<ref>[http://www.sutherlandinfo.co.za/daytripping.htm http://www.sutherlandinfo.co.za/daytripping.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624120446/http://www.sutherlandinfo.co.za/daytripping.htm |date=24 Junie 2007 }} - Melding van naamsverandering in Williston</ref> === Strate === ====Upington<ref>{{cite web |url=http://m.news24.com/volksblad/NoordKaap/Name-verander-dalk-in-Upt-20120228-2 |title=Name verander dalk in Upt |website=m.news24.com |access-date=20 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111918/https://m.news24.com/volksblad/NoordKaap/Name-verander-dalk-in-Upt-20120228-2 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>==== *Lemoenweg (van die ingang van Keimoes se kant af, oor Le Rouxstraat en Malherbestraat tot waar dit die N14 bereik) → Dr. Nelson Mandelarylaan *Ou Keimoesweg (deur Hillstraat tot in Schöderstraat tot by Absa-bank) → Upington26-laan (Voorgestel) *Swartmodderweg → Anton Lubowski-straat (Voorgestel) *Rondomstraat → Aubrey Beukesstraat (Voorgestel) === Damme === *[[P.K. le Roux Dam]] → [[Vanderkloofdam]] (die dam grens ook aan die Vrystaat) == Sien ook == * [[Pleknaamsveranderinge]] * [[Suid-Afrikaanse Geografiese Nameraad]] == Eksterne skakels == *{{en}} [http://sagns.dac.gov.za/ Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124082823/http://sagns.dac.gov.za/ |date=24 Januarie 2013 }} van die Suid-Afrikaanse Raad vir Geografiese Name == Verwysings == <div class="reflist4" style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px" > {{Verwysings|3}} </div> [[Kategorie:Geografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Pleknaamsveranderinge in Afrika|Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste]] [[nl:Lijst van voormalige namen van plaatsen#Zuid-Afrika]] 2li2pk6htaxl3ligkk7vaucb08uu83i 0 32516 2974230 2970612 2026-09-30T10:37:40Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974230 wikitext text/x-wiki 'n '''Werksverdelingstruktuur''' of '''WVS''' is 'n fundamentele hulpmiddel wat gereeld in [[projekbestuur]] gebruik word. Dit is 'n hiërargiese struktuur wat die opsom van kostes vir take, materiale en dies meer moontlik maak vir elkeen van die hoër vlak take. Vir elke element in die WVS word 'n beskrywing van die taak wat uitgevoer moet word, geskep.<ref>Electronic Industries Alliance Standard ''Systems Engineering Capability Model'' EIA-731.1 </ref> Hierdie tegniek word gebruik om die [[werksomvang]] van 'n [[projek]] te definieer en te organiseer. 'n Goed ontwerpte WVS vorm 'n produkgeoriënteerde familieboom wat bestaan uit hardeware, sagteware, dienste, data en fasiliteite. Dit beteken dat die WVS georganiseer word rondom die primêre produkte (of uitkomste) van die projek in plaas van die werk wat benodig word om die fasiliteite te produseer. Aangesien die uitkomste die verlangde eindprodukte van die projek uitmaak is dit 'n relatiewe stabiele stel kategorieë waarin die kostes van die beplande aksies wat benodig word om hulle te bereik, versamel kan word. 'n Goed ontwerpte WVS maak dit maklik om elke projekaktiwiteit aan een en slegs een terminale element van die WVS toe te ken. == Geskiedenis == Die WVS konsep is saam met die [[PERT]] (Program Evaluation and Review Technique) deur die Verenigde State se Departement van Verdediging ontwikkel. PERT is deur die [[Amerikaanse Vloot]] in 1957 in gebruik geneem om die ontwikkeling van hulle Polaris-missiel program te ondersteun. <ref>{{Cite web |url=http://www.stsc.hill.af.mil/crosstalk/1998/07/value.asp |title=argiefkopie |access-date= 9 Julie 2008 |archive-date=10 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610060546/http://www.stsc.hill.af.mil/crosstalk/1998/07/value.asp |url-status=dead }}</ref> Die term is nie van meet af aan hiervoor gebruik nie maar die PERT-tegniek het vereis dat take in produkgeoriënteerde kategorieë verdeel word.<ref>Haugan, Gregory T., Effective Work Breakdown Structures, pp7-8</ref> Teen Junie 1962 het die Amerikaanse Departement van Verdediging en [[NASA]] in samewerking met die lug- en ruimtevaartbedryf 'n gids saamgestel vir die PERT-kostestelsel wat 'n uitgebreide beskrywing bevat het van die WVS-benadering.<ref>DOD and NASA Guide, PERT/COST System Design, June 1962</ref> Hierdie gids is toe goedgekeur vir gebruik deur al die verdedigingsmagte van die V.S.A.<ref>Hamilton, R. L., "Study of Methods for Evaluation of the PERT/Cost Management System", MITRE Corp., June 1964 http://handle.dtic.mil/100.2/AD603425 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216030328/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/603425.pdf |date=16 Desember 2019 }} {{Cite web |url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/603425.pdf |title=argiefkopie |access-date=28 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111033103/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/603425.pdf |archive-date=11 Januarie 2020 |url-status=bot: unknown}}</ref> In 1968 het die Amerikaanse Departement van Verdediging 'n standaard daargestel vir die opstel van werksverdelingstrukture (MIL-STD-881). In 1987 het die [[Project Managment Institute]] (PMI) 'n dokument opgestel wat hierdie tegnieke uitbrei om ander soorte organisasies ook te dek. Die gids getiteld die ''Project Management Body of Knowledge'' (PMBOK) verskaf 'n oorsig oor die WVS konsep, terwyl die ''Practice Standard for Work Breakdown Structures'' vergelykbaar is met die Amerkaanse Departement van Verdediging se handboek en is dit vir meer algemene toepassing bedoel.<ref>Haugan, Gregory T., The Work Breakdown Structure in Government Contracting, Management Concepts, 2003 {{ISBN|978-1567261202}}</ref> == Beginsels van WVS-ontwerp == ===Die 100%-reël=== Een van die belangrikste beginsels in die ontwerp van 'n WVS word die 100%-reël genoem.<ref>Haugan, Gregory T., Effective Work Breakdown Structures, p.17</ref> Die [[Project Management Institute|PMI]] definieer die 100%-reël as volg: :'' '''Die 100%-reël'''...stel dat die WVS 100% van die werk wat deur die projek se werksomvang gedefinieer word insluit en vervat al die interne-, eksterne- en tussentydse aflewerbares ten opsigte van die werk wat voltooi moet word, insluitend projekbestuur. Die 100%-reël is een van die belangrikste beginsels wat die ontwikkeling, afbreek en evaluasie van 'n WVS lei. Die reël is van toepassing op alle vlakke van die hiërargie: die som van die werk op die laer vlakke moet gelykstaande wees aan 100% van die werk wat verteenwoordig word deur die elemente op die hoër vlak en die WVS behoort ook nie enige werk in te sluit wat buite die projek se werksomvang val nie, dit wil sê, dit kan nie meer as 100% van die werk insluit nie. Dit is belangrik om te onthou dat die 100%-reël ook van toepassing is op die aktiwiteitsvlak van toepassing is. Die werk wat deur die aktiwiteite verteenwoordig word in elke werkspakket moet optel tot 100% van die werk wat benodig word om die werkspakket te voltooi.''<ref>''Practice Standard for Work Breakdown Structures (Tweede Uitgawe)'', bl. 8, Project Managment Institute</ref> === Beplande uitkomste teenoor beplande aksies === As die ontwerper van die WVS probeer om die aksiegeoriënteerde besonderhede in die WVS vas te vang, sal hy/sy óf te veel óf te min aksies insluit. Te veel aksies sal 100% van die projek se werksomvang insluit en te veel aksies sal minder as 100% van die werksomvang insluit. Die beste manier om aan die 100%-reël te voldoen is om die WBS-elemente in terme van uitkomste of resultate te definieer. Dit verseker ook dat die WVS nie te voorskriftelik is ten opsigte van metodes nie en laat voldoende ruimte toe vir groter kreatiwiteit en vindingrykheid aan die kant van die deelnemers in die projek. Vir nuwe produkontwikkelings is die algemeenste tegniek om 'n uitkomsgeoriënteerde WVS te verseker om 'n [[produkverdelingstruktuur]] te gebruik. Kenmerkgedrewe ontwikkeling word dikwels benut in die ontwikkeling van sagteware en 'n kenmerkverdelingstruktuur word daarvoor opgestel. As 'n projek hoofsaaklik professionele dienste verskaf is 'n algemene tegniek om al die beplande aflewerbares te definieer om 'n WVS daarvolgens op te stel. Werksverdelingstrukture wat werk in projekfases verdeel (soos Voorlopige Ontwerpsfase, Kritiese Ontwerpsfase ens.) moet verseker dat die fases duidelik geskei word deur 'n aflewerbare wat ook gebruik word om die Intree en Uittrede tot die fases te definieer (bv 'n Goedgekeurde [[Voorlopige Ontwerpsoorsig]]-dokument of 'n goedgekeurde [[Kritiese Ontwerpsoorsig]]-dokument). === Onderling uitsluitende elemente === Bo en behalwe die 100%-reël is dit belangrik dat daar geen oorvleueling in die werksomvangbeskrywing tussen twee elemente van 'n WVS is nie. Hierdie dubbelsinnigheid kan lei tot gedupliseerde werk of wankommunikasie oor verantwoordelikhede en gesag. So 'n oorvleueling kan op soortgelyke wyse verwarring veroorsaak ten opsigte van kosterekening van 'n projek. As die WVS se elementname dubbelsinnig is kan 'n WVS-woordeboek gebruik word om die onderskeid tussen WVS-elemente op te klaar. Die WVS-woordeboek beskryf elke komponent van die WBS met mylpale, aflewerbares, aktiwiteite, werksomvang en soms datums, hulpbronne, kostes, kwaliteit en dies meer. === Diepte van besonderhede === 'n Vraag wat dikwels ontstaan met die ontwerp van 'n WVS is wanneer om op te hou om werk in kleiner elemente te verdeel. 'n Algemene manier om 'n beslissing te fel oor wanneer om op te hou met die verdere verdeling van werk is die tyd tussen statusverslae of -vergaderings. As 'n span twee keer weekliks terugvoer gee behoort 'n werkspakket tipies ongeveer 80 ure lank te wees. Wanneer daar dan verslag gedoen word oor 'n werkspakket sal 'n pakket of begin het, aan die gang wees, afgehandel of laat wees. Dit sal dus verseker dat vertragings in die uitvoering van die projek vinnig opgemerk word. 'n Werkspakket behoort: * realisties en met 'n groot mate van sekerheid geskat kan word; * nie logies verder onderverdeel kan word nie; * vinnig afgehandel te kan word; * 'n betekenisvolle afsluiting en aflewerbare insluit; * sonder onderbrekings afgehandel te word (sonder die behoefte aan verdere inligting); Dikwels word daar van 'n '8/80 Reël' gebruik gemaak wat bepaal dat die tydsverloop van enige werkspakket verkieslik tussen 8 en 80 ure moet wees. == Verwysings == * Carl L. Pritchard. <cite>Nuts and Bolts Series 1: How to Build a Work Breakdown Structure</cite>. {{ISBN|1-890367-12-5}} * Project Management Institute. <cite>Project Management Institute Practice Standard for Work Breakdown Structures, Second Edition (2006)</cite>. {{ISBN|1-933890-13-4}} (Let wel: Die tweede uitgawe is 'n uitgebreide hersiening vna die ''Practice Standard''.) * Gregory T. Haugan. <cite>Effective Work Breakdown Structures (The Project Management Essential Library Series)</cite>. {{ISBN|1-56726-135-3}} * Dennis P. Miller, <cite>Visual Project Planning & Scheduling, Second Edition (2002)</cite>. {{ISBN|0-9640630-2-6}} (Let wel: Hierdie elektroniese boek is 'n fasiliteerdersgids tot die beplanning van 'n projek gebaseer op die WBS.) === Voetnota verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Projekbestuur]] ldzqhzs2phzskkn75ut5q6tvwaa07d5 0 34137 2974232 2750181 2026-09-30T10:43:30Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974232 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die munisipaliteit, vir die gelyknamige streek, sien [[Weskus]].'' {{Tabel distrikte van Suid-Afrika |naam=Weskus |provinsie=[[Wes-Kaap]] |kode=DC1 |tipe=Distriksmunisipaliteit |munisipaliteite=[[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit|Matzikama]], [[Cederberg Plaaslike Munisipaliteit|Cederberg]], [[Bergrivier Plaaslike Munisipaliteit|Bergrivier]], [[Saldanhabaai Plaaslike Munisipaliteit|Saldanhabaai]], [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit|Swartland]] |hoofstad=[[Moorreesburg]] |burgemeester=Roelof Strydom<ref>[https://www.gov.za/about-government/contact-directory/wc-municipalities/west-coast-district-municipality West Coast District Municipality]</ref> |bevolking=391 766<small>(2011)</small> |tale=[[Afrikaans]], [[Xhosa]], [[Engels]] |area=31 119 |beeld_ligging=Map of the Western Cape with West Coast highlighted (2011).svg }} [[Lêer:Map of the West Coast district with local municipalities labelled (2011).svg|duimnael|regs|300px]] Die '''Weskus-distriksmunisipaliteit''' is een van die 5 distriksmunisipaliteite van die [[Wes-Kaap]]. Die setel van die munisipaliteit is in [[Moorreesburg]]. Die meeste inwoners in die munisipale gebied is [[Afrikaans]]sprekend. Die munisipaliteit se kode is DC1. == Geografie == === Bure === Die munisipaliteit word begrens deur: * [[Namakwa-distriksmunisipaliteit|Namakwa]] (DC6) in die noorde en noordooste * [[Kaapse Wynland-distriksmunisipaliteit|Kaapse Wynland]] (DC2) in die suidooste * [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] (CPT) in die suide * die [[Atlantiese oseaan]] in die weste === Plaaslike munisipaliteite === Die munisipaliteit bestaan uit die volgende plaaslike munisipaliteite: {| class="wikitable" !Plaaslike munisipalitteit !Bevolking !% |- |[[Saldanhabaai Plaaslike Munisipaliteit|Saldanhabaai]] ||78 982 ||27.56% |- |[[Swartland Plaaslike Munisipaliteit|Swartland]] ||77 524 ||27.04% |- |[[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit|Matzikama]] ||46 362 ||16.01% |- |[[Bergrivier Plaaslike Munisipaliteit|Bergrivier]] ||44 741 ||15.61% |- |[[Cederberg Plaaslike Munisipaliteit|Cederberg]] ||31 942 ||11.15% |- |Weskus Distriksbestuursgebied ||7 200 ||2.51% |} == Wapen == Die Weskus-streeksdiensteraad het in 1992 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Sy opvolger, die Weskus-distriksraad het die wapen in 1996 herregistreer<ref name=bvh /> en die se opvolger, die Weskus-distriksmunisipaliteit, het dit weer in 2002 op sy naam herregistreer.<ref name=bvh /> Die wapen is: ''Verhoogd tweeling kepersgewys deursnede, blou en silwer, in die skildvoet 'n regopgeplaaste rooi [[Weskuskreef]] en in die skildhoof 'n silwer blomkelk van 'n [[vetplant]], goud geknop, gestingel en geblaar; die skild oortop met 'n muurkroon met drie uitkomende torings, alles silwer''. Die skildhouers is twee [[swartrugmeeu]]e, en die wapenspreuk is ''Concordia res crescunt''. == Demografie == Die volgende statistiek is van die sensus in 2001. {| class="wikitable" !Taal !Bevolking !% |- |[[Afrikaans]] ||251 982 ||89.14% |- |[[Xhosa]] ||20 920 ||7.40% |- |[[Engels]] ||6 599 ||2.33% |- |[[Suid-Sotho]] ||1 598 ||0.57% |- |[[Tswana]] ||630 ||0.22% |- |[[Ander tale van Suid-Afrika|Ander]] ||326 ||0.12% |- |[[Zoeloe]] ||232 ||0.08% |- |[[Noord-Sotho]] ||107 ||0.04% |- |[[Tsonga]] ||105 ||0.04% |- |[[Swazi]] ||63 ||0.02% |- |[[Ndebele]] ||55 ||0.02% |- |[[Venda (taal)|Venda]] ||50 ||0.02% |} === Geslag === {| class="wikitable" !Geslag !Bevolking !% |- |Vroulik ||141 790 ||50.16% |- |Manlik ||140 877 ||49.84% |} === Etniese groepering === {| class="wikitable" !Etniese groepering !Bevolking !% |- |Kleurling ||204 726 ||72.43% |- |Blank ||49 383 ||17.47% |- |Swart ||27 777 ||9.83% |- |Asiaties ||781 ||0.28% |} === Ouderdom === {| class="wikitable" !Ouderdom !Bevolking !% |- |00 – 04 ||26 727 ||9.46% |- |05 – 09 ||27 371 ||9.68% |- |10 – 14 ||27 003 ||9.55% |- |15 – 19 ||25 862 ||9.15% |- |20 – 24 ||23 045 ||8.15% |- |25 – 29 ||25 839 ||9.14% |- |30 – 34 ||25 541 ||9.04% |- |35 – 39 ||23 254 ||8.23% |- |40 – 44 ||19 437 ||6.88% |- |45 – 49 ||15 073 ||5.33% |- |50 – 54 ||11 841 ||4.19% |- |55 – 59 ||9 257 ||3.27% |- |60 – 64 ||7 615 ||2.69% |- |65 – 69 ||5 901 ||2.09% |- |70 – 74 ||3 965 ||1.40% |- |75 – 79 ||2 534 ||0.90% |- |80 – 84 ||1 479 ||0.52% |- |85 – 89 ||627 ||0.22% |- |90 – 94 ||217 ||0.08% |- |95 – 99 ||61 ||0.02% |- |100 plus ||18 ||0.01% |} == Politiek == === Verkiesingsuitslae === Verkiesingsuitslae vir die munisipaliteit in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009]]. * Bevolking 18 en ouer: 151 640 [52.92% van die totale bevolking] * Totale stemme: 110 427 [38.53% van die totale bevolking] * Stempersentasie: 72.82% van die persentasie van die stemgeregtigdes {| class="wikitable" !Party !Stemme !% |- |[[Demokratiese Alliansie|DA]] ||50 311 ||46.03% |- |[[African National Congress|ANC]] ||30 408 ||27.82% |- |[[Onafhanklike Demokrate|OD]] ||13 020 ||11.91% |- |[[Congress of the People|Cope]] ||11 128 ||10.18% |- |[[Vryheidsfront Plus|VF+]] ||1 594 ||1.46% |- |[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]] ||1 106 ||1.01% |- |[[United Democratic Movement|UDM]] ||617 ||0.56% |- |[[African People's Convention|APC]] ||146 ||0.13% |- |[[Movement Democratic Party|MDP]] ||109 ||0.10% |- |[[Christen Demokratiese Alliansie|CDA]] ||108 ||0.10% |- |[[Al Jama-ah]] ||83 ||0.08% |- |[[Keep It Straight and Simple Party|KISS]] ||83 ||0.08% |- |[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]] ||78 ||0.07% |- |[[Azanian People's Organisation|Azapo]] ||65 ||0.06% |- |[[National Democratic Convention|Nadeco]] ||62 ||0.06% |- |[[Great Kongress of South Africa|GKSA]] ||61 ||0.06% |- |[[United Christian Democratic Party|UCDP]] ||58 ||0.05% |- |[[Inkatha Vryheidsparty|IVP]] ||53 ||0.04% |- |[[United Indepentend Front|UIF]] ||40 ||0.04% |- |[[Minority Front|MF]] ||36 ||0.03% |- |[[New Vision Party|NVP]] ||32 ||0.03% |- |[[Alliance of Free Democrats|AFD]] ||22 ||0.02% |- |[[South African Democratic Congress|Sadeco]] ||22 ||0.02% |- |[[A Party]] ||21 ||0.02% |- |[[Women Forward|WF]] ||18 ||0.02% |- |[[Pan Africanist Movement|PAM]] ||15 ||0.02% |- ! Totaal ||109 296 ||100.00% |} == Sien ook == * [[Weskus]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20070927193209if_/http://www.demarcation.org.za/Published_Maps/Maps/MunicA0PDF/DC1.pdf 'n Gedetailleerde kaart van die Weskus-distriksmunisipaliteit in PDF-formaat] {{koördinate|32|33|S|18|43|E|region:ZA-WC|aansig=titel}} {{Distrikte van Suid-Afrika}} {{Wes-Kaapse Munisipaliteite}} [[Kategorie:Distrikte van Suid-Afrika]] 9x179zspotevd7v694g2e8owkdh0i57 0 43412 2974156 2832586 2026-09-30T04:46:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974156 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas rolprent | naam = Toy Story | beeld = Toy Story logo.svg | regisseur = John Lasseter<br />'''Toesighoudende Tegniese Regisseur:'''<br />William Reeves | produksieleier = Austin Belge<br />Ralph Guggenheim<br />'''Uitvoerende Vervaardiger:'''<br />Ed Catmull<br />[[Steve Jobs]] | draaiboekskrywer = '''Storie:'''<br />John Lasseter<br />Pete Docter<br />Andrew Stanton<br />Joe Ranft<br />'''Draaiboek:'''<br />Joss Whedon<br />Andrew Stanton<br />[[Joel Cohen]]<br />Alec Sokolow | verteller = | met = [[Tom Hanks]]<br />[[Tim Allen]]<br />[[Don Rickles]]<br />[[Jim Varney]]<br />[[Wallace Shawn]]<br />[[John Ratzenberger]]<br />[[Annie Potts]]<br />John Morris<br />[[Laurie Metcalf]]<br />[[Erik von Detten]] | musiek = [[Randy Newman]] | kinematografie = | redigeerder = Lee Unkrich<br />Robert Gordon | ateljee = [[Walt Disney Pictures]]<br />Pixar Animation Studios | verspreider = Walt Disney Pictures<br />Buena Vista Distribution | vrygestel = 22 November 1995 (VSA)<ref name="imbd_vrystellingdatums_vir_toy_story">{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0114709/releaseinfo |title=Release dates for Toy Story (1995) |access-date=12 November 2009 |format=Webbladsy |work=IMDB |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501050228/https://www.imdb.com/title/tt0114709/releaseinfo |archive-date=1 Mei 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | speeltyd = 81 minute | land = [[Verenigde State van Amerika]] | taal = [[Engels]] | begroting = VS$30 miljoen | bruto = '''Noord-Amerika'''<br />VS$191 796 233<br />'''Res van die Wêreld'''<br />VS$170 162 503<br />'''Wêreldwyd'''<br />VS$361 958 736 | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = ''Toy Story 2'' | webtuiste = | imdb_id = 0114709 }} '''''Toy Story''''' is 'n rekenaargeanimeerde gesins-/[[buddy-rolprent]] van 1995 wat deur [[John Lasseter]] geregisseer is en onder andere die stemme van [[Tom Hanks]] en [[Tim Allen]] gebruik. Die rolprent is deur Ralph Guggenheim en Bonnie Arnold vervaardig en deur die verspreidingsfirma Buena Vista Distribution versprei. Die draaiboek is deur Joss Whedon, [[Andrew Stanton]], Joel Cohen en Alec Sokolow geskryf met musiek van [[Randy Newman]]. Dit is die eerste hoofprent wat slegs rekenaargegenereerde beeldmateriaal gebruik. ''Toy Story'' se intrige handel oor 'n klein seun se speelgoed wat aan 't lewe raak wanneer ookal hy nie in hul teenwoordigheid is nie. Die verhaal volg 'n speelgoed-cowboy wat jaloers raak wanneer 'n ruimtevaarder-aksiefiguur die eienaar se gunsteling speelding word. ''Toy Story'' was die verdienstelikste rolprent op sy openingsnaweek.<ref name="numbers">{{cite web |url=http://www.the-numbers.com/movies/1995/0TYST.php |title=Toy Story |work=The Numbers |access-date=11 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030101112/http://www.the-numbers.com/movies/1995/0TYST.php |archive-date=30 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit het $192&nbsp;miljoen in die [[Verenigde State]] en [[Kanada]] tydens sy aanvanklike teatervrystelling ingevorder<ref name="BOXGuru">{{cite web |url=http://www.boxofficeguru.com/t2.htm |title=Film Database: T |work=Box Office Guru |access-date=11 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/19991012134955/http://boxofficeguru.com/t2.htm |archive-date=12 Oktober 1999 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en het wêreldwyd meer as $356&nbsp;miljoen verdien.<ref name="numbers" /> Resensies was grotendeels positief en het die tegniese innovering van die animasie en die vernuf en gesofistikeerdheid van die draaiboek geloof.<ref name="metacritic">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/video/titles/toystory?q=toy%20story|title=Toy Story Reviews|work=Metacritic|accessdate=11 Maart 2009|archive-date= 6 Desember 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206181221/http://www.metacritic.com/video/titles/toystory?q=toy%20story|url-status=dead}}</ref><ref name="RotTom">{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/toy_story/ |title=Toy Story (1995) |work=Rotten Tomatoes |access-date=11 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005952/https://www.rottentomatoes.com/m/toy_story |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Toy Story''-geïnspireerde materiaal sluit in DVD-vrystellings, temaspeelgoed, videospeletjies en koopware. Die rolprent is deur sy sukses genoop om 'n opvolg voort te bring. ''Toy Story 2'' is vrygestel en was selfs 'n groter lokettreffer as die oorspronklike rolprent. Op 2 Oktober 2009 is ''Toy Story'' op 'n [[Double Feature]] met ''Toy Story 2'' in Disney Digital 3-D vrygestel en ''Toy Story 3'' op 18 Junie 2010.<ref name="TSMake3D">{{cite news|first=Marc|last=Graser|title='Toy Story' gets 3-D makeover|url=http://www.variety.com/article/VR1117979561.html?categoryid=1050&cs=1|publisher=Variety|date=24 Januarie 2008|accessdate=11 Maart 2009|archive-date=16 Februarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216200858/http://www.variety.com/article/VR1117979561.html?categoryid=1050&cs=1|url-status=dead}}</ref> == Storielyn == {{pretbederwer}} Oudmodiese ''cowboy''-speelgoedpop Woody is besig om 'n verkenningsekspedisie na sy eienaar Andy se verjaarsdagpartytjie te reël in die laaste dae voordat Andy se familie na hul nuwe huis verhuis. Tot Woody se ontsteltenis ontvang Andy 'n nuwe aksiefiguur, ruimtereisiger Buzz Lightyear, wie se indrukwekkende kenmerke vinnig veroorsaak dat hy Woody se plek as Andy se gunsteling speelding oorneem. Woody, die voormalige ''de facto'' leier van Andy se speelgoed, is hewig ontsteld en gebelgd oor sy vervangs. In die tussentyd kan Buzz nie verstaan dat hy net 'n speelding is nie — hy glo hy is 'n egte ruimtereisiger en sien Woody as 'n hindernis in sy "missie" om na sy tuisplaneet terug te keer. Woody probeer later Buzz se plek op 'n familie-uitstappie inneem deur hom in 'n gaping agter Andy se lessenaar vas te vang sodat Andy hom nie kan vind wanneer hy 'n speelding vir die rit wil saamneem nie. Woody se plan loop egter skeef en Buzz word by die venster uitgewerp. Die ander speelgoed beskuldig Woody daarvan dat hy Buzz uit jaloesie probeer vermoor het, maar hulle kan hom nie straf nie omdat Andy die huis met Woody verlaat vir die uitstappie na die ruimtetema Pizza Planet-restourant. Buzz sien hoe Andy met Woody in sy moeder se kar klim en kry dit reg om ook aanboord te kom om wraak op Woody te neem. By die petrolstasie peins Woody hoe hy alleen na Andy se kamer kan terugkeer, terwyl Andy se moeder die motor met brandstof vul. Buzz verskyn plotseling en is suur oor wat Woody aan hom gedoen het. Die twee begin baklei en land per abuis buite die motor, wat wegry en die twee op die petrolstasie gestrand laat. Woody sien 'n Pizza Planet-afleweringsvoertuig by die stasie en beplan om Andy daar te herontmoet. Hy besef egter dat die ander speelgoed woedend sal wees indien hy sonder Buzz terugkeer, en gevolglik oorreed hy Buzz dat die afleweringswa hulle na 'n ruimteskip sal neem. By Pizza Planet aangekom, klim Buzz by 'n klou-speletjiesmasjien, wat soos 'n ruimteskip lyk, in omdat hy glo dat dit die deur Woody beloofde ruimtetuig is. Woody klim ook in die kloumasjien sodat hy Buzz kan red, maar dan word Buzz en Woody deur Andy se buurseun, die speelgoedvernietegende Sid Phillips, opgeraap. Die twee probeer uit Sid se huis ontsnap voordat Andy se familie se verhuisingsdag aanbreek. Hulle ontdek gruwelike, mutante speelgoed wat Sid se kamer bewoon, asook Sid se bose hond, Scud. Buzz sien 'n televisieadvertensie vir Buzz Lightyear-speelgoed nes homself. Terneergeslae en ontkennend dat hy 'n speelding is, probeer Buzz vir een laaste keer om by die venster uit te vlieg, maar val en breek sy vlerk af. Woody slaag nie daarin om die depressiewe Buzz aan sy ontsnappingsplan te laat deelneem nie, ten spyte daarvan dat die mutante speelgoed hul ware kleure gewys het deur Buzz se vlerk reg te maak. Sid maak voorbereidings om Buzz te vernietig deur 'n [[vuurwerk]]-vuurpyl aan hom te heg, maar die lansering word uitgestel vanweë 'n reënstorm. Woody oorreed Buzz dat die lewe die leef werd is al is hy nie 'n ruimtevaarder nie, alhoewel hy self in wanhoop verval het omdat hy geen kans staan om Andy se gunsteling te wees nie. Buzz herwin sy lewenslus, maar Sid word wakkeer voordat hulle kan ontsnap en neem Buzz, wat steeds aan die vuurpyl geheg is, na sy agtererfse lanseerarea. Woody werk met Sid se mutante speelgoed saam deur Sid in vrees vir sy eie speelgoed weg te laat hardloop en sodoende Buzz te red. Die twee is egter te laat vir Andy se familie wat wegry op pad na die nuwe huis. Terwyl hulle op die bewegende verhuisingstrok klim, trek hulle die aandag van Scud. Buzz offer homself op om Woody te red deur die hond aan te val. Woody probeer om Buzz weer te red met behulp van Andy se afstandbeheerde motorkar. Die ander speelgoed in die bewegende trok glo egter verkeerdelik dat Woody poog om van nog 'n speelding ontslae te raak, en gooi hom gevolglik op die teerpad met Buzz. Die speelgoed sien hoe Woody en Buzz op die afstandbeheerde kar ry en besef hul verkeerde oordeel. Hulle probeer om die drie speelgoed op die trok te kry, maar die speelgoedkar se batterye raak uitgeput en die drie word agtergelaat terwyl die trok voortbeweeg. Woody besef dan dat hy die vuurpyl op Buzz se rug kan aansteek, en gooi die karretjie in die bewegende trok terwyl hy en Buzz die hemel inskiet. Buzz verlos homself van die vuurpyl net voordat dit ontplof en hy en Woody sweef in die lug totdat hulle veilig langs Andy in die familiekar land. Op Oukersaand by die nuwe huis voer 'n herversoende Buzz en Woody weer 'n verkenningsekspedisie uit om vir die nuwe speelgoedarriverings voor te berei. Terwyl Woody wonder welke geskenk ooit erger as Buzz kon wees, word 'n blaf vanuit die onderste verdieping gehoor. Andy het 'n jong hondjie ontvang — iets wat Woody en Buzz ongemaklik laat. == Rolverdeling == *[[Tom Hanks]] as Sheriff Woody, 'n oudmodiese cowboy-opwenpop en Andy se gunsteling speelding. Andy se ander speelgoed sien hom as 'n leier. Hy is een van die twee [[protagonis]]te in die rolprent. *[[Tim Allen]] as Buzz Lightyear, 'n nuwe en gewilde wetenskapfiksie aksiefiguur wat vir Woody se posisie as Andy se gunsteling speelding en as die gewildste speelding onder die ander speelgoed in Andy se kamer meeding. Hy is die rolprent se tweede protagonis. *[[John Morris (akteur)|John Morris]] as Andy Davis, die agtjarige eienaar van Woody en Buzz. *[[Erik von Detten]] as Sid Phillips, Andy se waansinnige en sosiopatiese buurseun wat speelgoed vir die pret folter. Hy dien as die antagonis in die film. *[[Don Rickles]] as Mr. Potato Head, 'n siniese speelding, gebaseer op Playskool se gewilde Mr. Potato Head-speelding. Hy is geneig om in ongelukke betrokke te wat sy verwyderbare onderdele betrek. *[[Jim Varney]] as Slinky Dog, een van Woody se naaste vriende. *[[Wallace Shawn]] as Rex, 'n hulpelose en onseker [[tirannosourus]]. *[[John Ratzenberger]] as Hamm, 'n wysneus spaarvarkie wat sy neus in al die ander speelgoed se sake druk. *[[Annie Potts]] as Bo Peep, 'n porselein skaapwagterin wat verstandige insette in die speelgoed se argumente lewer. *[[R. Lee Ermey]] as Sarge, the hoof van Andy se weermagspeelgoed en 'n voorbeeld van militêre dissipline en presiesheid. *[[Laurie Metcalf]] as Mrs. Davis, Andy se moeder. * Sarah Freeman as Hannah Phillips, Sid se jonger suster. * Mary Freeman as Mrs. Phillips, Sid se moeder. Van die kameevertolkers sluit in Penn Jillette (as 'n TV-aankondiger), Sam Lasseter, [[Joe Ranft]] (as Lenny, die speelgoed-verkyker), en [[Andrew Stanton]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.pixar.com/featurefilms/ts/ Amptelike webwerf op Pixar.com] {{en}} * [http://disney.go.com/toystory/ Amptelike webwerf op Disney.go.com] {{en}} * [http://www.imdb.com/title/tt0114709/ Internetrolprentdatabasis-profiel] {{en}} * [http://www.rottentomatoes.com/m/toy_story/ Rotten Tomatoes-profiel] {{en}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] [[Kategorie:Animasierolprente]] [[Kategorie:Buddy-rolprente]] [[Kategorie:Engelse rolprente]] eu6wvzfzzohi9yp40p0me6mccjg0y6d 0 45795 2973974 2666166 2026-09-29T17:03:50Z Oesjaar 7467 Rooi word blou. 2973974 wikitext text/x-wiki {{Geen bronnelys}} 'n '''Proefbalans''' is 'n lys van al die nominale grootboekrekeninge ([[algemene grootboek]]) soos dit vervat is in die grootboek van 'n besigheid. Hierdie lys bevat die naam van die nominale grootboekrekening en die waarde van die rekening. Die waarde van die rekeninge sal óf 'n debietsaldo óf 'n kredietsaldo bevat. Die debietsaldowaardes sal in die debietkolom van die proefbalans vertoon word en die kredietsaldowaardes sal in die kredietkolom vertoon word. Die [[inkomstestaat]] en die staat van finansiële posisie (voorheen [[balansstaat]]) sowel as ander finansiële verslae kan dan vervaardig word met behulp van die grootboekrekeninge gelys op die proefbalans. Alle proefbalanse moet balanseer, vandaar die naam proefbalans. Die naam is afkomstig van die doel van 'n proefbalans. Dit is om te bewys dat die totale waarde van al die kredietsaldobalanse gelyk is aan die totale waarde van al die debietsaldobalanse. Dié aanbieding van elke nominale grootboekrekeningbalans waarborg 'n akkurate verslag van die nominale grootboeke vir gebruik in die finansiële verslae van maatskappye (en ander entiteite) se prestasie. Indien die totaal van die debietkolom nie gelyk is aan die totale waarde van die kredietkolom nie, sou dit blyk dat daar 'n fout in die nominale grootboekrekeninge is. Hierdie fout moet dan opgespoor en reg gestel word voordat 'n inkomstestaat of staat van finansiële posisie geproduseer kan word. Die proefbalans word gewoonlik voorberei deur 'n boekhouer of rekenmeester wat gebruik maak van boeke of rekenaar programmatuur om rekord te hou van finansiële transaksies en dit dan te pos in die nominale grootboeke en persoonlike grootboekrekeninge. Die proefbalans is 'n deel van die [[dubbelinskrywingstelsel]] en maak gebruik van die klassieke [[T-rekeningformaat]] vir die aanbieding van waardes. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rekeningkunde]] ob14lpa107hqmx13xry33k205e23ge0 0 46594 2974198 2967187 2026-09-30T08:09:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974198 wikitext text/x-wiki : ''Vir Villiers, 'n nedersetting in die [[Vrystaat]], sien [[Villiers]].'' {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Villiersdorp | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = Villiersdorp oos.jpg | beeldbyskrif = 'n Oosaansig op Villiersdorp, van die Baviaansberge af gesien, met [[Blokkop]] op die agtergrond | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 33 |latm = 59 |lats = | longd = 19 |longm = 17 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Overberg | munisipaliteit = Theewaterskloof | stigtingsdatum = 1841<ref name=established>{{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 Julie 2016 }}</ref> | regeringstipe = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 466 | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 40.3% | persent_kleurling = 44.7% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 12.5% | persent_ander = 2.3% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 56.5% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 24.6% | demografie2_titel3 = [[Sotho]] | demografie2_info3 = 12.8% | demografie2_titel4 = [[Engels]] | demografie2_info4 = 3.4% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.7% | poskode = 6848 | poskode2 = | skakelkode = 028 | sensuskode = 171001 | webwerf = }} '''Villiersdorp''' is geleë in die [[Wes-Kaap]], in die streek genaamd die [[Overberg]], naastenby 96&nbsp;km van [[Kaapstad]] af, en ongeveer 355 meter bo [[seevlak]]. Die dorp lê tussen die Waterval- en Baviaansberge aan die noordwestekant van die vallei, met die [[Theewaterskloofdam]] na die suide. Villiersdorp staan ook as die 'pêrel van die Overberg' of 'trots van die Overberg' bekend. == Geskiedenis == [[Beeld:NG kerk Villiersdorp plat 2.jpg|duimnael|300px|links|Die NG kerk Villiersdorp se hoeksteen is op [[28 Januarie]] [[1950]] gelê.]] [[Veldkornet]] Pieter de Villiers, eienaar van die plaas Radyn, het in 1841 by die Goewerneur aan die Kaap aansoek gedoen vir die uitlê van 'n dorp op 'n gedeelte van sy plaas. In 1843 is die dorp gestig, en in 1855 is 'n munisipaliteit verklaar. De Villiers het in sy aansoek in 1841 die Goewerneur ook versoek dat die benaming van die dorp ter herinnering aan die Franse mag wees, omdat die meeste inwoners van die dorp afstammelinge van die [[Franse Hugenote]] was. Die Goewerneur het toegegee dat die dorp na sy stigter, Pieter de Villiers, vernoem mag word. Aanvanklik was die dorp "De Villiers Dorp", maar in die omgangstaal het dit later "Villiersdorp" geword. == Wapens == Eerste munisipaliteitswapen — [[David Pieter de Villiers Graaff|David Graaff]] het in 1907 'n skildery van 'n De Villiers-familiewapen aan die munisipaliteit geskenk, wat daarna as die munisipale wapen gebruik is.<ref name=san>''South African News'' (19 Augustus 1907).</ref> Tweede munisipaliteitswapen — 'n Nuwe wapen is in 1975 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In blou, 'n Paaslam van natuurlike kleur, in die skildhoof 'n muurkroon van goud''. Die helmteken is 'n goue graaf tussen twee rooi vlerke, en die wapenspreuk is "Laboranti numen adest",<ref name=bvh>{{Cite web |url=http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |title=National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry |access-date=14 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |archive-date=24 Junie 2026 |url-status=dead}}</ref> oftewel "God is met die arbeider". Die paaslam kom uit die De Villiers-wapen. == Geografie == Villiersdorp word omring deur berge, waarvan [[Blokkop]], [[Aasvoëlberg (Overberg-distrik)|Aasvoëlberg]] en [[Sneeukop]] aan die noordekant geleë is, met die Baviaansberge in die ooste. Noord van die dorp ontspring die [[Elandskloofrivier (Riviersonderend)|Elandskloofrivier]], wat deur die skone Elandskloofriviervallei na die [[Elandskloofdam]] afloop. Die oostekant van die dorp grens aan die Elandskloofrivier. Die Kommissiekraalrivier vloei regdeur die dorp, in die Elandskloofrivier. Ongeveer 5&nbsp;km suid van Villiersdorp lê die Theewaterskloofdam, die grootste dam in die Wes-Kaap en sewende grootste in Suid-Afrika. Water vanuit die dam vloei in die [[Riviersonderend (rivier)|Riviersonderend]]. == Ekonomie == Villiersdorp word omring deur plase, waarvan die meeste vrugteboerderye is. Aanvanklik het boere in die omgewing oorwegend [[graan]] en wingerd verbou, maar sedert die voltooiing van die Theewaterskloof- en Elandskloofdamme het landbou verander na dít wat in die [[Elgin]]-kom beoefen word. [[Sagtevrugte]] en wingerdbou beslaan vandag 'n groot deel van die landbou. Gevolglik het twee groot pakstore ontstaan, Betko en Arbeidsvreugde. Villiersdorp Koöperasie ontvang [[druiwe]] wat in die omliggende gebiede geoes word. Plase in die Villiersdorp-omgewing word deur die Elandskloofdam van besproeiingswater voorsien. [[Beeld:HS De Villiers Graaff.jpg|duimnael|305px|regs|Een van die ou geboue van die Hoërskool De Villiers Graaff.]] == Besienswaardighede == Daar is talle geboue op Villiersdorp van historiese waarde: die Dagbreekmuseum, Waenhuis, Oude Radyn, die [[NG gemeente Villiersdorp|NG Kerk Villiersdorp]], Kelkiewyn, Oude Huis en die Ou Meul. Die Dagbreekmuseum (en restaurant) dateer uit 1845 en is in 1994 tot [[monument]] verklaar. Die bou van [[Hoërskool De Villiers Graaff]] in 1907 is gefinansier deur sir [[David Pieter de Villiers Graaff]], seun van Pieter Graaff. Die geboue is ontwerp deur Forsyth en Parker, en gebou deur A.B. Reid & Kie. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC3}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] kez3m97202w0s0tgf4vjvpdpe3b6bb6 0 46693 2973892 2969191 2026-09-29T13:11:13Z Sobaka 328 /* 11de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2005) */ skakel 2973892 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas pryse |naam = {{nowrap|{{Kleurstreep|#FAF0BE|Suid-Afrikaanse Musiekpryse}}}} |beeld = South African Music Awards Logo.png |breedte = 260 |onderskrif = Die SAMA-logo wat sedert 2016 gebruik word |toegeken = Uitmuntendheid in die musiekbedryf van Suid-Afrika |borg = Recording Industry of South Africa |land = {{vlagland|Suid-Afrika}} |datum = |vorigenaam = |eerste = 1995 |ander = |webtuiste = [http://www.samusicawards.co.za/ samusicawards.co.za] }} [[Lêer:Award for SAMA.jpg|duimnael|'n SAMA]] Die '''Suid-Afrikaanse Musiekpryse''' ([[Engels]]: '''South African Music Awards''') is 'n jaarlikse seremonie waartydens [[Suid-Afrika]]anse musikante met pryse vereer word. Die seremonie word deur die ''Recording Industry of South Africa (RiSA)'' gereël. Die wenner van elke afdeling ontvang 'n beeldjie wat 'n SAMA genoem word. Die geleentheid is vir die eerste keer in 1995 aangebied. Benoemings word vroeg in die jaar gemaak op grond van die vorige jaar se prestasies. Die vertoning word meestal by die Superbowl in [[Sun City, Noordwes|Sun City]] aangebied, maar is ook al by die [[Sandton]]-konferensiesentrum,<ref name="news24_sandton">{{cite web |url=http://www.news24.com/xArchive/Archive/Cash-prizes-for-Sama-winners-20010330 |title=Cash prizes for Sama winners |access-date=25 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112335/https://www.news24.com/xArchive/Archive/Cash-prizes-for-Sama-winners-20010330 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Montecasino in [[Fourways]]<ref name="ch24_montecasino">{{cite web |url=http://www.channel24.co.za/Music/News/SAMAs-under-way-20110521 |title=SAMAs rock Montecasino |access-date=25 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112321/https://www.channel24.co.za/Music/News/SAMAs-under-way-20110521 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> en die Inkosi Albert Luthuli Internasionale Konferensiesentrum in [[Durban]]<ref name="ewn_kzn">{{cite web |url=http://ewn.co.za/2016/03/30/SAMA-awards-to-be-hosted-in-Durban |title=SA Music Awards head to KZN |access-date=25 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009123835/https://ewn.co.za/2016/03/30/SAMA-awards-to-be-hosted-in-Durban |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> aangebied. Dit word gewoonlik op nasionale televisie uitgesaai, met regstreekse optredes deur mense wat vir pryse benoem is. Die ''Suid-Afrikaanse Musiekpryse'' is soortgelyk aan die [[Grammy]]-pryse wat in die [[Verenigde State van Amerika]] aangebied word. == Pryse == Sedert die 21ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse van 2015, is daar 'n totaal van ses-en-dertig kategorieë wat toegeken word. Hierdie kategorieë verander van jaar na jaar om veranderinge in musiekstyle en veranderinge in gewildheid van genres te akkommodeer. Hierdie generes sluit in Volwasse Kontemporêr, Afrikaans, Klassiek, Dans, Geloof, Jazz, Kwaito, Maskandi, Pop, Rap, Reggae, RnB, Rock, Soul en Tradisionele musiek. Somtyds word genres saam in 'n enkele kategorie gegroepeer op grond van hul gewildheid onder 'n sekere demografie, byvoorbeeld Hip Hop, Afrikaanse pop en kwaito-kunstenaars word dikwels saam gegroepeer as stedelike kunstenaars omdat hierdie genres baie gewild is onder Suid-Afrikaners wat in stedelike gebiede woon. Slegs Suid-Afrikaanse burgers en permanente inwoners van Suid-Afrika kan in aanmerking kom vir 'n SAMA-nominasie. Die toekenning van pryse word grootliks deur 'n komitee bepaal, maar sommige pryse word bepaal word deur stemme van die publiek, per [[SMS]].<ref name="dac_2016">{{cite web | url= http://www.southafricanculturalobservatory.co.za/download/165 | title= The Impact of the 2016 South African Music Awards | accessdate= 2 April 2017 | archive-date= 1 Mei 2017 | archive-url= https://web.archive.org/web/20170501102509/https://www.southafricanculturalobservatory.co.za/download/165 | url-status= dead }}</ref> == 1ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (1995) == [[Lêer:Soweto String Quartet00.jpg|duimnael|200px|regs| Die [[Soweto-strykkwartet]] was die nuweling van die jaar by die 1ste SAMA-pryse in 1995]] Die prysuitdeling van die eerste Suid-Afrikaanse Musiekpryse het in 1995 plaasgevind. Van die wenners sluit in: * [[Johannes Kerkorrel]] – Beste rockalbum vir ''Cyanide In The Beefcake''. * Prophets of the City – Beste kletsrymalbum vir ''Phunk Phlow''. * The Soul Brothers – Beste Mbaqanga-album vir ''Isigebengu''.<ref name="SoulBros_1995_to_2000">{{cite web |url=http://www.mmegi.bw/2004/January/Friday23/7407920871931.html |title=The best of Soul Brothers reviewed |access-date=29 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112317/http://www.mmegi.bw/2004/January/Friday23/7407920871931.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> * [[Tananas]] – Beste jazzalbum vir ''Orchestra Mundo''.<ref name=Beyond_SA_Music_215>{{cite book |last1=Mojapelo |first1=Max |last2=Galane |first2=Sello |title= Beyond Memory: Recording the History, Moments and Memories of South African Music |date= 2008 |publisher= African Minds |location= Somerset-Wes |isbn= 978-1-920299-28-6 |pages= 215 |edition=1st |url= https://books.google.co.za/books?id=x-KW9f02oNMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> * Woza Africa – Beste koormusiekalbum vir ''Istokvel''.<ref name=Beyond_SA_Music_81>{{cite book |last1=Mojapelo |first1=Max |last2=Galane |first2=Sello |title= Beyond Memory: Recording the History, Moments and Memories of South African Music |date= 2008 |publisher= African Minds |location= Somerset-Wes |isbn= 978-1-920299-28-6 |pages= 81 |edition=1st |url= https://books.google.co.za/books?id=x-KW9f02oNMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> * [[Lucky Dube]] – Beste reggae-album vir ''Trinity'' en beste enkelsnit vir ''Feel Irie''.<ref name=Beyond_SA_Music_158>{{cite book |last1=Mojapelo |first1=Max |last2=Galane |first2=Sello |title= Beyond Memory: Recording the History, Moments and Memories of South African Music |date= 2008 |publisher= African Minds |location= Somerset-Wes |isbn= 978-1-920299-28-6 |pages= 158 |edition=1st |url= https://books.google.co.za/books?id=x-KW9f02oNMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> * Dr. Victor & The Rasta Rebels – Beste enkelsnit vir ''Shambala''. * Jabu Khanyile – Manlike kunstenaar van die jaar en liedjie van die jaar vir ''Mmalo-We''.<ref name="News24_hist_2013">{{cite web |url=http://www.news24.com/Archives/City-Press/Its-SAMA-time-20150429 |title=News24: It’s SAMA time |access-date=2 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112504/https://www.news24.com/Archives/City-Press/Its-SAMA-time-20150429 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * [[Brenda Fassie]] – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Abantu Bayakhuluma''. * [[Soweto String Quartet]] – Nuweling van die jaar, beste instrumentele album en beste popalbum vir ''Zebra Crossing''.<ref name=Billboard_5-4-1997>{{cite book |last1=Goldstuck |first1=Arthur |title= Billboard: SA'a Talent Spectrum |date= 1997 |publisher= Billboard |pages= 52 |url= https://books.google.co.za/books?id=BA8EAAAAMBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> == 2de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (1996) == Die prysuitdeling van die 2de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het in 1996 plaasgevind. Van die wenners sluit in: * Sharon Dee – Beste township-popalbum vir ''Local is Lekker''. * Vicky Sampson – Beste popalbum vir ''Zai'' en beste musiekvideo vir ''African Dream''. * The Soul Brothers – Beste Mbaqanga-album vir ''Indaba''.<ref name="SoulBros_1995_to_2000" /> *[[Mango Groove]] – Beste Engelse volwasse kontemporêre album vir ''Eat A Mango''. * Joe Nina – Beste township-dansalbum vir ''Joy''. * Moses Molelekwa – Beste tradisionele jazzalbum asook beste kontemporêre album vir ''Finding One’s Self''. * Lebo M. - Manlike kunstenaar van die jaar. * Vicky Sampson – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''African Dream''. *[[Qkumba Zoo]] – Nuweling van die jaar vir ''The Child (Inside)''. == 3de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (1997) == [[Lêer:Sibongile Khumalo 2008.JPG|duimnael|200px|regs| Sibongile Khumalo was die vroulike kunstenaar van die jaar by die 3de SAMA in 1997]] Die prysuitdeling van die 3de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 26 April by die Johannesburgse burgersentum plaasgevind.<ref name=Billboard_17-05-1997>{{cite book |last1=Goldstuck |first1=Arthur |title= Billboard: Sony Leads South African Music Awards|date= 17 May 1997 |publisher= Billboard |pages= 41 |url= https://books.google.co.za/books?id=pA8EAAAAMBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> Saksofoonspeler West Nkosi is vereer met 'n SAMA-prys vir uitstaande bydrae tot plaaslike musiek en Joseph Shabalala in vereer met 'n SAMA-prys vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. Van die wenners sluit in: * The Soul Brothers – Beste Mbaqanga-album vir ''Umshado''.<ref name="SoulBros_1995_to_2000" /> * [[Lieze Stassen]] – Beste Afrikaanse kontemporêre album vir ''Thula''.<ref name="stassen">{{cite web | url= https://www.linkedin.com/in/lieze-stassen-kruger-a5155747/ | title= Linkedin: Lieze Stassen Kruger | accessdate= 28 Maart 2017 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Soweto-strykkwartet]] – Beste instrumentele album vir ''Renaissance''. * Harley and the Rasta Family – Beste reggae-album vir ''Harley and the Rasta Family''.<ref name="reverb_Colbert_Mukwevho">{{cite web | url= https://www.reverbnation.com/colbertmukwevho/bio | title= Reverbnation: Colbert "Harley" Mukwevho Biography | accessdate= 1 April 2017 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Bob Mabena – Beste kletsrymalbum vir ''Funkier – The Remixes''.<ref name="whoswho_Bob_Mabena">{{cite web |url=http://whoswho.co.za/bob-mabena-41896 |title=Who's Who: Bob Mabena |access-date=1 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304010745/http://whoswho.co.za/bob-mabena-41896 |archive-date= 4 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * Skeem – Beste township-popalbum vir ''Waar Was Jy?<ref name=Beyond_SA_Music_185>{{cite book |last1=Mojapelo |first1=Max |last2=Galane |first2=Sello |title= Beyond Memory: Recording the History, Moments and Memories of South African Music |date= 2008 |publisher= African Minds |location= Somerset-Wes |isbn= 978-1-920299-28-6 |pages= 185 |edition=1st |url= https://books.google.co.za/books?id=x-KW9f02oNMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> * [[Springbok Nude Girls]] – Beste rockprestasie vir die enkelsnit ''It Became A Weapon''.<ref name=Billboard_17-05-1997 /> * [[Coleske]] – Beste Engelse volwasse kontemporêre album. * [[Johannes Kerkorrel]] – Manlike kunstenaar van die jaar en beste Afrikaanse kontemporêre album vir ''Ge-trans-for-meer''. * [[Sibongile Khumalo]] – Vroulike kunstenaar van die jaar en beste volwasse kontemporêre album vir ''Ancient Evenings''. * [[Ladysmith Black Mambazo]] – Duo of groep van die jaar vir ''Ukuzala-Ukuzelula''. * Revolution – Nuweling van die jaar. == 4de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (1998) == [[Lêer:Yvonne Ntombizodwa Chaka Chaka - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|duimnael|200px|regs| [[Yvonne Chaka Chaka]], vroulike kunstenaar van die jaar in 1998]] Die prysuitdeling van die vierde Suid-Afrikaanse Musiekpryse het in 1998 by die Johannesburgse burgersentum plaasgevind. Die aanbieders was Zandi Nhlope en Eric Miyene.<ref name="rockza_1998">{{cite web |url=http://www.rock.co.za/amuzine/beatspeak/beatspeak_980508.htm |title=rock.co.za: Saluting our SA music stars (1998) |access-date=1 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828020259/http://rock.co.za/amuzine/beatspeak/beatspeak_980508.htm |archive-date=28 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die wenners sluit in: * The Soul Brothers – Beste Mbaqanga-album vir ''Idlozi''.<ref name="SoulBros_1995_to_2000" /> * Ringo Madlingozi – Beste volwasse kontemporêre album vir ''Sondelani''. * Ratau Mike Makhalemele – Beste tradisionele jazzalbum vir ''Searching For The Truth''. * POC – Beste kletsrymalbum vir ''Ghetto Code''. * Sugardrive – Beste rockalbum vir ''Sand.Man.Sky''. * Vusi Mahlasela – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Silang Mabele''.<ref name="music_org_za_vusi_m">{{cite web |url=http://www.music.org.za/artist.asp?id=102 |title=music.org.za: Mahlasela, Vusi (South Africa) |access-date=1 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111233430/http://www.music.org.za/artist.asp?id=102 |archive-date=11 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> *[[Yvonne Chaka Chaka]] – Vroulike kunstenaar van die jaar. * The Usual – Duo of groep van die jaar. *[[Jimmy Dludlu]] – Nuweling van die jaar en beste kontemporêre jazzalbum vir ''Echoes From The Past''. == 5de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (1999) == Die prysuitdeling van die 5de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 18 Mei 1999 in die Superbowl te Sun City plaasgevind.<ref name="lastfm_Ngozi">{{cite web | url= https://www.last.fm/music/Winston+Mankunku+Ngozi/+wiki | title= Last FM: Winston Mankunku Ngozi Biography | accessdate=1 April 2017}}</ref> TKZee is met vier SAMA-pryse vereer, onder andere beste groep van die jaar.<ref name="sarock_1999">{{cite web |url=http://sarockdigest.com/archives/issue_17.html |title=The South African Rock Music Digest, Issue #17 |access-date=1 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109024906/http://sarockdigest.com/archives/issue_17.html |archive-date= 9 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Van die wenners sluit in: * The Soul Brothers – Beste Mbaqanga-album vir ''Amanikiniki''.<ref name="SoulBros_1995_to_2000" /> * [[Nico van Rensburg]] – Beste Boeremusiekalbum vir ''Legende''. * Lee – Beste musiekvideo vir ''Byala Bya Xintu'' deur Jeff Maluleke. * [[Soweto String Quartet]] – Beste instrumentele album vir ''Millenia''. *[[Winston Mankunku Ngozi]] – Beste tradisionele jazzalbum vir ''Molo Africa''. * Moses Taiwa Molelekwa – Beste kontemporêre jazzalbum vir ''Genes & Spirits''. * Lionel Bastos – Beste Engelse kontemporêre album vir ''Simple''. * [[Lucas Maree]] – Beste Afrikaanse kontemporêre album vir ''Mot om die Kers''. * Karma – Beste popalbum vir ''One Day Soon''. * [[Battery 9]] – Beste rockalbum vir ''Wrok''. * M.I.C. - Beste kontemporêre dansalbum vir ''Millenium...Gone and Beyond''. * DJ's at Work – Beste populêre dansalbum vir ''DJ's at Work''. * Ringo Madlingozi – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Mamelani''. * [[Brenda Fassie]] – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Memeza'' en liedjie van die jaar vir ''Vul'indlela''. * TKZee – Duo of groep en beste kwaitoalbum van die jaar vir ''Halloween''. * TKZee en Benni – Beste kwaito-enkelsnit vir ''Halloween'' en beste algehele enkelsnit vir ''Shibobo''. * Tasché – Nuweling van die jaar vir ''Tasché''. == 6de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2000) == [[Lêer:Jimmy Dludlu.jpg|duimnael|200px|regs| [[Jimmy Dludlu]], manlike kunstenaar van die jaar in 2000]] Die prysuitdeling van die 6de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 30 Maart 2000 in die Superbowl te Sun City plaasgevind. Busi Mhlongo en Ladysmith Black Mambazo het onderskeidelik met drie SAMA-pryse weggestap terwyl Brenda Fassie en Jimmy Dludlu elk met twee pryse vereer is. [[Jonas Gwangwa]], Caiphus Semenya, [[Hugh Masekela]], Nico Cartstens en Dan Hill is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="sarock_2000">{{cite web |url=http://www.sarockdigest.com/archives/issue_53.html |title=The South African Rock Music Digest, Issue #53 |access-date=1 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028170807/http://sarockdigest.com/archives/issue_53.html |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die aanbieder was Martin Jonas. Van die wenners sluit in: * The Soul Brothers – Beste Mbaqanga-album vir ''Isigqebhezana''.<ref name="SoulBros_1995_to_2000" /> * Brenda Fassie – Liedjie van die jaar vir ''Nomakanjani''. * [[Springbok Nude Girls]] – Beste rockalbum vir ''Surpass the Powers''. * Sugardrive – Beste pop/rockenkelsnit vir ''A Single and some remixes''. * Themba Mkhize – Beste tradisionele jazzalbum vir ''Tales From The South''. * E'smile – Beste R&B-album vir ''Beautiful Thing''. * M'du – Beste kwaitoalbum vir ''24Seven''. * Deepak Ram – Beste instrumentele album vir ''Searching For Satyam''. * [[Lucky Dube]] – Beste reggae-album. * Wendy Oldfield – Beste popalbum vir ''On A Pale Blue Dot''. * [[Jimmy Dludlu]] – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Essence of Rhythm''. * Busi Mhlongo – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Urban Zulu''. * [[Ladysmith Black Mambazo]] – Duo of groep van die jaar. * [[Gloria Bosman]] – Nuweling van die jaar vir ''Tranquility''. == 7de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2001) == [[Lêer:Miriam makeba 01.jpg|duimnael|200px|regs| [[Miriam Makeba]] was die vroulike kunstenaar van die jaar in 2001]] Die prysuitdeling van die 7de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 5 April 2001 in die Sandton-konferensiesentrum plaasgevind. Letta Mbulu, Dr. Philip Tabane, Dolly Rathebe en Dorothy Masuka is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="news24_2001a">{{cite web |url=http://www.news24.com/xArchive/Archive/No-surprises-at-Sama-Awards-20010406 |title=No surprises at Sama Awards |access-date=1 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112427/https://www.news24.com/xArchive/Archive/No-surprises-at-Sama-Awards-20010406 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> The Soul Brothers wen die prys vir die beste Mbaqanga-album vir ''Intombi Yami'', 'n prys wat hulle vir die afgelope sewe jaar gewen het.<ref name="news24_2001b">{{cite web |url=http://www.news24.com/xArchive/Archive/List-of-Sama-winners-20010406 |title=List of Sama winners (2001) |access-date=1 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112509/https://www.news24.com/xArchive/Archive/List-of-Sama-winners-20010406 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Van die wenners sluit in: * [[Nico van Rensburg]] – Beste Boeremusiekalbum vir ''So Speel Ons''. * Tony Cox – Beste instrumentale album vir ''Matabele Ants''. * [[Mandoza]] – Beste kwaitoalbum vir ''Nkalakatha''. * Coleske – Beste Engelse volwasse kontemporêre album en beste popalbum vir ''Faith In Love''. * Lebo – Beste dansalbum vir ''Dream''. * [[Brenda Fassie]] – Beste albumverkoper vir ''Amadlozi''. * Om te Breyten – Beste Afrikaanse kontemporêre album met met verskeie kunstenaars.<ref name="tarentaal_goosen">{{cite web |url=http://tarentaalteater.co.za/anton-goosen-biografie/ |title=Tarentaalteater: Anton Goosen Biografie |access-date=28 Maart 2017 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128165609/https://tarentaalteater.co.za/anton-goosen-biografie/ |archive-date=28 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * [[Springbok Nude Girls]] – Beste rockalbum vir ''Relaxzor''. * Tk – Beste R&B-album vir ''Tko''. * Dq (Deo Quorum) – Beste pop/rockenkelsnit vir ''Friend. * Lebo – Beste dansenkelsnit vir ''Intro''. * Tkzee Family – Beste kwaitoenkelsnit vir ''Izinja Jam''. * Leigh Ogilvie – Beste musiekvideo vir ''Amatsheketshe'' deur Bayete * Don Laka – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Pyramid''. * [[Miriam Makeba]] – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Homeland''. * Bayete and Jabu Khanyile – Duo of groep van die jaar vir ''Thobekile''. * Selaelo Selota – Nuweling van die jaar vir ''Painted Faces''. == 8ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2002) == [[Lêer:Judith Sephuma.jpg|duimnael|200px|regs| Judith Sephuma, vroulike kunstenaar van die jaar in 2002]] Die prysuitdeling van die 8ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 13 April 2002 in die Superbowl te Sun City plaasgevind. David Gresham, Albert Ralulimi en Princess Magogo KaDinuzulu is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. Die aanbieders was Vusi Twala en Unathi Mankayi. Van die wenners sluit in: * Ernie Smith – Nuweling van die jaar en beste Engelse volwasse kontemporêre album vir ''Lovely Things''<ref name="mza_ernie-smith">{{cite web |url=http://www.music.org.za/artist.asp?id=250 |title=Ernie Smith op music.co.za |access-date=30 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111225303/http://www.music.org.za/artist.asp?id=250 |archive-date=11 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * Sunways – Beste rockalbum vir ''The Moon is a Spoon''.<ref name="rock_sunways">{{cite web |url=http://www.rock.co.za/legends/2000plus/sunways_index.html |title=South Africa's Rock Legends |access-date=30 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023032424/http://www.rock.co.za/legends/2000plus/sunways_index.html |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * [[Anton Goosen]] – Beste Afrikaanse kontemporêre album vir ''Vis innie bos''.<ref name="tarentaal_goosen" /> *[[Mandoza]] – Liedjie van die jaar en beste musiekvideo van die jaar vir ''Godoba''.<ref name=Beyond_SA_Music_182>{{cite book |last1=Mojapelo |first1=Max |last2=Galane |first2=Sello |title= Beyond Memory: Recording the History, Moments and Memories of South African Music |date= 2008 |publisher= African Minds |location= Somerset-Wes |isbn= 978-1-920299-28-6 |pages= 182 |edition=1st |url= https://books.google.co.za/books?id=x-KW9f02oNMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> * Tlokwe Sehume – Beste Pedi-album vir ''Ba Utlwile''. * Afrida Marimba Band – Beste instrumentale album vir ''Buyela Ekhaya''. *[[Jimmy Dludlu]] – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Afrocentric''. * Judith Sephuma – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''A Cry, A Smile, A Dance''.<ref name="news24_SA_M_SAMAS">{{cite web |url=http://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/SA-music-showcased-at-Samas-20060508 |title=SA music showcased at Samas |access-date=30 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112323/https://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/SA-music-showcased-at-Samas-20060508 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> * Bongo Maffin – Duo of groep van die jaar vir ''Bongolution''. == 9de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2003) == [[Lêer:Hugh Masekela (1389962687).jpg|duimnael|200px|regs| [[Hugh Masekela]], beste manlike kunstenaar van die jaar in 2003]] Die prysuitdeling van die 9de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 6 April 2003 in die Superbowl te Sun City plaasgevind. Die groep Mafikizolo en die gemaskerde kwaitoster Mzekezeke het elk twee pryse ingepalm.<ref name="news24_2003">{{cite web |url=http://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/Mafikizolo-score-at-Samas-20030407 |title=Mafikizolo score at Samas (2003) |access-date=28 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112503/https://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/Mafikizolo-score-at-Samas-20030407 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Van die wenners sluit in: * KB – Beste R&B-album. * Kabelo – Beste kwaitoalbum vir ''Rebel with a Cause''. * [[Boo!]] – Beste popalbum. * [[McCoy Mrubata]] – Beste tradisionele jazzalbum vir ''Face The Music''. * Sheer All Stars – Beste kontemporêre jazzalbum vir ''Dance with me''. * Linda Kekana – Beste jazzsangalbum vir ''I am an African''.<ref name="jazz_sama">{{cite web |url=https://pulseofjazz.wordpress.com/past-winners-of-sama-awards/ |title=Pulse Of Jazz: Past winners of SAMA Awards |access-date=28 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112320/https://pulseofjazz.wordpress.com/past-winners-of-sama-awards/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Melanie Lowe en Ezra Lingeveldt – Beste enkelsnit vir ''Cabin Fever''. * Phuzekhemisi – Beste Maskandi-album for ''Amakhansela''. * [[Hugh Masekela]] – Manlike kunstenaar van die jaar. * Sibongile Khumalo – Vroulike kunstenaar van die jaar. * Mafikizolo – Duo of groep van die jaar vir ''Ngihamba Nawe''. * Moses Khumalo – Nuweling van die jaar. == 10de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2004) == [[Lêer:Steve Hofmyer crop.jpg|duimnael|200px|regs| [[Steve Hofmeyr|Steve Hofmyer]] was die beste verkoper van die jaar in 2004]] Die prysuitdeling van die 10de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 29 May 2004 in die Superbowl te Sun City plaasgevind. [[Miriam Makeba]] het met drie pryse weggestap vir haar album ''Reflections''. Zim Ngqawana se album ''Vadzimu'' het ook vir hom drie pryse verower. Sello “Chicco” Twala, Jack Lerole (postuum) en Juluka is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="brandsa_2004">{{cite web |url=https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/arts-culture/sama2004 |title=South African Music Awards 2004 |access-date=28 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812160328/https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/arts-culture/sama2004 |archive-date=12 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die aanbieders was Unathi Nkayi en Tshepo Maseko. Van die wenners sluit in: * Lorraine Shannon – Beste instrumentale album vir ''Lorraine Shannon''. * Tebogo Matlhatse – Beste musiekvideo vir ''Smatsatsa'' deur Thembi. * [[Amanda Strydom]] – Beste Afrikaanse volwasse kontemporêre album vir ''Verspreide Donderbuie''. *[[Miriam Makeba]] – Beste Engelse volwasse kontemporêre album vir ''Reflections''. * TK – Beste kletsrymalbum vir ''Black Butterfly''. * [[Watershed]] – Beste popalbum vir ''Wrapped in Stone''. * [[Arno Carstens]] – Beste rockalbum vir ''Another Universe''. * Revolution – Beste dansalbum vir ''The Journey Continues''. * Jeff Maluleke – Beste manlike liedjieskrywer vir ''Mambo''. * [[Gloria Bosman]] – Beste vroulike liedjieskrywer vir ''Play Me the Love Songs''. * [[Steve Hofmeyr]] – Beste verkoper van die jaar vir ''Toeka''. *[[Anke Pietrangeli]] – Beste enkelsnit vir ''Silver Lining''. * [[Brenda Fassie]] – Liedjie van die dekade vir ''Vulindlela'' * Zim Ngqawana – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Vadzimu''. * Swazi Dlamini – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''My First Love''. * Mafikizolo – Duo of groep van die jaar vir ''Kwela''. * Adilah – Nuweling van die jaar vir ''S’esfikile''. == 11de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2005) == [[Lêer:Simphiwe Dana Wien2007aaa.jpg|duimnael|200px|regs| Simphiwe Dana, nuweling van die jaar in 2005]] Die prysuitdeling van die 11de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 16 April 2005 in die Superbowl te Sun City plaasgevind.<ref name="News24_2005">{{cite web |url=http://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/The-Sama-nominees-are-20050412 |title=Nominees for the 11th annual MTN South African Music Awards have been announced. |access-date=27 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112503/https://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/The-Sama-nominees-are-20050412 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Sipho Mabuse, [[Brenda Fassie]], [[Margaret Singana]] en Dorothy Masuku is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="Omics">{{cite web |url=http://research.omicsgroup.org/index.php/South_African_Music_Awards |title=Omics: South African Music Awards |access-date=27 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501102453/http://research.omicsgroup.org/index.php/South_African_Music_Awards |archive-date=1 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nianell het met twee pryse weggestap.<ref name="artlink_2005">{{cite web |url=http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=1519 |title=Songbird Nianell at Parel Vallei High School |access-date=27 Maart 2017 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112325/https://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=1519 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die wenners sluit in: * Brown Dash – Liedjie van die jaar vir ''Phans' Komthunz' Welanga''. * [[Nianell]] – Beste Engelse volwasse kontemporêre album vir ''Angel Tongue ''. * Nianell – Beste vroulike liedjieskrywer vir ''We`ll Find A Way''. * Themba Mkhize – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Hands On''. * Thandiswa Mazwai – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Zabalaza''. * Revolution – Duo of groep van die jaar vir ''Another Level''. * Simphiwe Dana – Nuweling van die jaar vir ''Zandisile''. * [[Zola (musikant)|Zola]] – Kunstenaar van die jaar vir ''Bhambatha''. == 12de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2006) == [[Lêer:The Parlotones 2011.jpg|duimnael|200px|regs|The Parlotones, wenners van die beste rockalbum in 2006]] [[Lêer:Piet Botha.jpg|duimnael|200px|regs|Piet Botha, in 2006 vereer vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek]] Die prysuitdeling van die 12de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 6 Mei 2006 in die Superbowl te Sun City plaasgevind. Judith Sephuma het met drie pryse weggestap, onder andere vroulike kunstenaar van die jaar. [[Piet Botha]], Joe Correira, [[Al Debbo]], Thandi Klaasen en Rex Rabanye is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="news24_2006">{{cite web |url=http://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/Sama-Awards-Full-list-of-winners-20060508 |title=The 12th Annual MTN South African Music Awards winners list |access-date=27 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705173039/https://www.news24.com/Entertainment/SouthAfrica/Sama-Awards-Full-list-of-winners-20060508 |archive-date=5 Julie 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die aanbieder was Tumisho Masha. Van die wenners sluit in: * Wessel Van Rensburg & Mccoy Mrubata – Beste instrumentale album vir ''Kulturation''. * [[Arno Carstens]] – Beste Engelse volwasse kontemporêre album vir ''The Hello Goodbye Boys''. * [[Anna Davel]] – Beste Afrikaanse volwasse kontemporêre album vir ''Godinne Op Die Grondpad''. * [[Watershed]] – Beste popalbum vir ''Mosaic''. * [[The Parlotones]] – Beste rockalbum vir ''Radiocontrolledrobot''. * [[Black Coffee (DJ)|Black Coffee]] – Beste dansalbum vir ''Black Coffee''. * Shwi Nomtekhala – Beste albumverkoper vir ''Wangisiza Baba''. *[[Jimmy Dludlu]] – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Corners Of My Soul''. * Judith Sephuma – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''New Beginnings''. * Bongo Maffin- Duo of groep van die jaar vir ''New Construction''. * Brickz – Nuweling van die jaar vir ''Face-brick''. == 13de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2007) == [[Lêer:Abdullah Ibrahim Oslo Jazzfestival (184325).jpg|duimnael|200px|regs| Abdullah Ibrahim is vereer vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek in 2007]] Die prysuitdeling van die 13de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 14 April 2007 in die Superbowl te Sun City plaasgevind. Tydens die seremonie word [[Boet Pretorius]], [[Abdullah Ibrahim]], en "The Soul Brothers" vereer vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. Simphiwe Dana stap we met vier pryse, onder andere album van die jaar, vir haar album ''The One Love Movement on Bantu Biko Street''.<ref name="Moshito_2007">{{cite web | url=http://moshito.co.za/article.php?a_id=132_Report_on_the_2007_SAMAs | title=The 13th Annual South African Music Awards | accessdate=26 Maart 2017 | archive-date=25 Februarie 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120225234803/http://moshito.co.za/article.php?a_id=132_Report_on_the_2007_SAMAs | url-status=dead }}</ref><ref name="M&G_2007">{{cite web |url=https://mg.co.za/article/2007-04-16-simphiwe-dana-shines-at-sa-music-awards |title=Simphiwe Dana shines at SA Music Awards |access-date=26 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130251/https://mg.co.za/article/2007-04-16-simphiwe-dana-shines-at-sa-music-awards/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van die wenners sluit in: * [[Klipwerf|Klipwerf Orkes]] – Beste Afrikaanse tradisionele album vir ''Hantam Kwela''. * [[Paul Hanmer]] – Beste instrumentale album vir ''Accused No.1 Nelson Mandela''. * [[Johnny Clegg]] – Beste Engelse volwasse kontemporêre album vir ''One Life''. * [[Chris Chameleon]] – Beste Afrikaanse volwasse kontemporêre album vir ''7de Hemel''. * [[Fredi Nest]] – Beste countryalbum vir ''Hey DJ''. * [[Cassette]] – Beste Engelse rockalbum vir ''Welcome Back to Earth''. * [[Fokofpolisiekar]] – Beste Afrikanse rockalbum vir ''Swanesang''. * Lark – Beste alternatiewe musiekalbum vir ''Razbliuto''. * Danny K – Beste Engelse popalbum vir ''This is my Time''. * [[Eden]] – Beste Afrikaanse popalbum vir ''Eden''. * [[Kurt Darren]] – Beste Afrikaanse dansalbum vir ''Lekker Lekker''. * Kabelo – Beste kwaitoalbum vir ''Exodus''. * Soweto Gospel Choir – Beste regstreekse DVD vir ''Blessed Live in Concert''. * Vusi Mahlasela – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Naledi Ya Tsela''. * Simphiwe Dana – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''The One Love Movement on Bantu Biko Street''. * Mafikizolo – Duo of groep van die jaar vir ''Six Mabone''. * Siphokazi – Nuweling van die jaar vir ''Ubuntu Bam''. == 14de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2008) == [[Lêer:Karin Zoid by Oppikoppi 2011.JPG|duimnael|200px|regs| Karin Zoid, vroulike kunstenaar van die jaar in 2008]] Die prysuitdeling van die 14de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 3 Mei 2008 in die Superbowl te Sun City plaasgevind. Tydens die seremonie word [[Gé Korsten]] en [[Lucky Dube]]<ref name="brandsa_2008">{{cite web |url=https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/people/awards-honour-sa-musicians18 |title=Awards honour SA musicians |access-date=26 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113822/https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/people/awards-honour-sa-musicians18 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> vereer vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. Die groep [[Freshlyground]] verower vier pryse vir hul album ''Ma’Cheri'', insluitend beste album van die jaar, en die groep [[K.O.B.U.S.]] word bekroon met die prys vir die beste Afrikaanse rockalbum vir ''Swaar Metaal''.<ref name="represent_2008">{{cite web | url= http://represent.co.za/sama-award-winners-2008/ | title= SAMA Award Winners 2008 | accessdate=26 Maart 2017}}</ref> Van die wenners sluit in: * [[Seether]] – Beste rockalbum vir ''Finding Beauty In Negative Spaces''. * [[Jan Blohm]] – Beste Afrikaanse DVD vir ''Jan Blohm Live At The Performer''. * [[Valiant Swart]] en [[Ollie Viljoen]] – Beste Afrikaanse tradisionele album vir ''Vuur En Vlam''. * [[Ladysmith Black Mambazo]] – Beste tradisionele acapella-album vir ''Ilembe''. * Tony Cox – Beste instrumentale album vir ''Blue Anthem''. * [[Danie Niehaus]] – Beste Afrikaanse kontemporêre album vir ''Fynskrif''. * Alan Ladd – Beste countryalbum vir ''Sing Country''. * Somerfaan – Beste alternatiewe album vir ''Kyk Of Sy Kyk''. * Tasha Baxter – Beste popalbum vir ''Colour Of Me''. * [[Nicholis Louw]] – Beste Afrikaanse popalbum vir ''Hier Naby Jou''. * [[Kurt Darren]] – Beste sokkiedansalbum vir ''Voorwarts Mars''. * Hip Hop Pantsula – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Acceptance Speech''. * [[Karen Zoid]] – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Postmodern World''. *[[Freshlyground]] – Duo of groep van die jaar vir ''Ma’Cheri''. * Tasha Baxter – Nuweling van die jaar vir ''Colour of Me''. == 15de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2009) == [[Lêer:Lira (South African singer).jpg|duimnael|200px|regs| [[Lira]], vroulike kunstenaar van die jaar in 2008]] Die 15de Suid-Afrikaanse Musiekpryse vind op 2 Mei 2009 in die Superbowl te Sun City plaas. [[Lira]] het met vier pryse weggestap, onder andere die prys vir beste album van die jaar vir haar album ''Soul In Mind''.<ref name="ch24_2009">{{cite web |url=http://www.channel24.co.za/Music/FeaturesInterviews/SAMA-2009-All-the-Winners-20090429 |title=Channel 24: SAMA 2009: All the Winners |access-date=26 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113353/https://www.channel24.co.za/Music/FeaturesInterviews/SAMA-2009-All-the-Winners-20090429 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lianie May]] verower die prys vir beste albumverkoper van die jaar vir ''Vergeet my nie''.<ref name="lianiemay_bio">{{cite web |url=http://lianiemay.com/biografie/ |title=Lianie May: Biografie |access-date=26 Maart 2017 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425183732/https://lianiemay.com/biografie/ |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die wenners sluit in: * [[Kurt Darren]] – Beste Afrikaanse [[DVD]] vir ''Treffers ''Live"''. * [[Juanita du Plessis]] en [[Theuns Jordaan]] – Beste verkoper DVD vir ''Bring Jou Hart''. * [[Elizma Theron]] en [[Nicholis Louw]] – Beste verkoper "true tone"-aflaaideuntjie vir ''Kom Ons Vat ’n Kans''. * Elizma Theron en Nicholis Louw – Beste verkoper vollengte-aflaaideuntjie vir ''Kom Ons Vat ’n Kans''. * [[Nedine Blom]] – Beste kinderalbum vir ''Supercool''. * [[Deon van der Merwe]] – Beste Afrikaanse tradisionele album vir ''Kitaarjolyt''. * [[Van Coke Kartel]] – Beste Afrikaanse rockalbum vir ''Waaksaam & Wakker''. * [[Coenie de Villiers]] – Beste kontemporêre album vir ''Weerlig Oor Die See''. * Kurt Darren – Beste sokkiedansalbum vir ''Uit Die Diepte Van My Hart''. * [[Eden]] – Beste Afrikaanse popalbum vir ''Knieë Lam''. * [[Vertikaal (musiekgroep)|Vertikaal]] – Beste Afrikaanse gospelalbum vir ''Stil''. * [[Huisgenoot-Skouspel]] (2008) – Beste regstreekse DVD met verskeie kunstenaars. * [[Foto na Dans]] – Beste alternatiewe Afrikaanse album vir ''Op Herwinbare Klanke''.<ref>[http://www.music.org.za/newswindow.asp?ID=146 15th SA Music Award Winners – 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191820/http://www.music.org.za/newswindow.asp?ID=146 |date= 4 Maart 2016 }}, besoek op 18 Maart 2010.</ref> * Zebra & Giraffe – Beste Engelse rockalbum vir ''Collected Memories''. * Jamali – Beste Engelse popalbum vir ''3rd Base''. * Abdullah Ibrahim – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Senzo''.<ref name="sapromo_2009">{{cite web |url=https://www.sapromo.com/sama-nominations-2009/2041 |title=SAMA Nominations 2009 |access-date=26 Maart 2017 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526185828/https://www.sapromo.com/sama-nominations-2009/2041 |archive-date=26 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * [[Lira]] – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Soul In Mind''. * Soweto Gospel Choir – Duo of groep van die jaar vir ''Live At The Nelson Mandela Theatre''. * Andile Mseleku – Nuweling van die jaar vir ''Essence Of Joy''. == 16de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2010) == [[Lêer:Chris Chameleon2.jpg|duimnael|200px|regs| Chris Chameleon was die wenner van beste Afrikaanse kontemporêre album in 2010]] Die 16de Suid-Afrikaanse Musiekpryse is op 16 en 17 April 2010 by Sun City aangebied. Die sangeres [[Carike Keuzenkamp]] en Jabu Khanyile is vereer met 'n SAMA vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. [[Bok van Blerk]] se album ''Afrikanerhart'' is aangewys as die beste verkoper. [[Kurt Darren]] is aangewys as beste verkopers in die afdeling "true tone"-aflaaideuntjie vir ''Kaptein'' en vollengte-aflaaideuntjie vir ''Af en Af''.<ref name="huisgenoot_2010">{{cite web |url=http://www.huisgenoot.com/tempo/afrikaans-is-tops-by-sama-toekennings/ |title=Huisgenoot: Afrikaans is tops by Sama-toekennings |access-date=24 Maart 2017 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902115634/http://huisgenoot.com/tempo/afrikaans-is-tops-by-sama-toekennings/ |archive-date=2 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="biz_2010">{{cite web |url=http://www.bizcommunity.com/Article/196/480/46816.html |title=16th Annual MTN South African Music Awards Winners |access-date=26 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112328/https://www.bizcommunity.com/Article/196/480/46816.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die ander wenners sluit in: * [[Klipwerf]] – Beste Afrikaanse tradisionele musiek vir ''Hantam Carnival. * [[Chris Chameleon]] – Beste kontemporêre album (Afrikaans) vir ''Kyk hoe Lyk Ons Nou''. * [[Retief Burger]] – Beste Gospelalbum (Afrikaans) vir ''Luidkeels Oorgegee''. * [[Nedine Blom]] – Beste kinderalbum (Afrikaans) vir ''Supercool vir Jesus''. * [[Ray Dylan]] – Beste countryalbum (Afrikaans) vir ''Goeie Ou Country''. * [[Jan Blohm]] – Beste Afrikaanse rockalbum vir ''7 Jaar''. * [[Die Heuwels Fantasties]] – Beste alternatiewe album in Afrikaans vir ''Die Heuwels Fantasties''. * [[Juanita du Plessis]] – Beste Afrikaanse DVD vir ''10 Jaar Platinum Treffers "Live"''. * [[Huisgenoot-Skouspel]] 10 (2009) – Beste DVD Verkoper. * [[Die Campbells]] – Beste sokkiedansalbum vir ''Mamma Maria''. * [[Bobby van Jaarsveld]] – Beste popalbum (Afrikaans) vir ''Net vir Jou''. * Black Coffee – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Home Brewed''. * Lira – Vroulike kunstenaar van die jaar vir''Live in Concert: A Celebration''. * Jaziel Brothers – Duo of groep van die jaar vir ''The Journey''. * Tshepo Mngoma – Nuweling van die jaar vir ''People and Places''. == 17de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2011) == [[Lêer:Die Antwoord in LA 2010 07 17.jpg|duimnael|200px|regs| Die Antwoord is bekroon met 'n internasionale prestasieprys 2011]] Die 17de Suid-Afrikaanse Musiekpryse het op 21 Mei 2011 by Montecasino in Fourways plaasgevind. Die [[kletsrym]]kunstenaar Professor het met vyf pryse weggestap, onder andere die prys vir die manlike kunstenaar van die jaar vir sy album ''University Of Kalawa Jazmee''. [[Die Antwoord]] is bekroon met 'n internasionale prestasieprys. [[Lance James]] en Sipho Gumede is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="billboard_2011">{{cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/global/1177773/professor-liquideep-thandiswa-mazwai-locnville-win-south-african |title=Professor, Liquideep, Thandiswa Mazwai, Locnville Win South African Music Awards |access-date=25 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001135609/http://www.billboard.com/biz/articles/news/global/1177773/professor-liquideep-thandiswa-mazwai-locnville-win-south-african |archive-date=1 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die wenners sluit in: * [[Steve Hofmeyr]] – Beste volwasse kontemporêre album vir ''Duisend en Een''. * [[Van Coke Kartel]] – Beste Afrikaanse rockalbum vir ''Skop, Skiet en Donner''. * [[Romanz]] – Beste Afrikaanse DVD vir ''Treffers Live''. * [[Wouter Kellerman]] – Beste instrumentale album vir ''Two Voices''. * [[Manie Jackson]] – Beste countrymusiekalbum vir ''Manie Jackson''. * [[Willie Joubert]] – Beste Afrikaanse gospelalbum vir ''Ek Wil Jubel''. * [[Mooiplaas Boere Orkes]] – Beste Afrikaanse tradisionele album vir ''Boere Lekkerky''. * [[Bittereinder (musiekgroep)|Bittereinder]] – Beste Afrikaanse alternatiewe musiekalbum vir ''n Ware Verhaal''. * Alta Joubert and Minkie Burger – Beste Afrikaanse kinderalbum vir ''Lollos 2 – Bons Dat Dit Gons''. * [[Prime Circle]] – Beste rockalbum vir ''Jekyll & Hyde''. * Jax Panik – Beste popalbum vir ''I Am Jax Panik''. * Kurt Darren – Beste sokkiedansalbum vir ''Die Beste Medisyne''. * [[The Parlotones]] – Beste musiekvideo vir ''The Stars Fall Down''. * Beste regstreekse DVD van multikunstenaar: ''Huisgenoot Skouspel 2010'' * The Soul Brothers – Beste Mbaqanga-album vir ''Thul’ Ubheke''. * Thandiswa Mazwai – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Dance of the Forgotten Free – Live In Concert''. * Professor – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''University Of Kalawa Jazmee''. * Liquideep – Duo of groep van die jaar vir ''Fabrics Of The Heart''. * [[Locnville]] – Nuweling van die jaar vir ''Sun In My Pocket''. == 18de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2012) == [[Lêer:Elvis Blue at the All Star Theater 2014 1.JPG|duimnael|200px|regs| Elvis Blue, wenner vir die beste volwasse kontemporêre album in 2012]] Die 18de Suid-Afrikaanse Musiekpryse is op 29 en 30 April 2012 by Sun City aangebied. Twee musikante, Vusi Mahlasela en [[Ray Phiri]] is vereer met 'n SAMA vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="vusimahlasela_laa">{{cite web |url=http://vusimahlasela.com/post/92532892118/vusi-to-receive-lifetime-achievement-award-from |title=Vusi to receive lifetime achievement award from SAMA |access-date=24 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112333/https://vusimahlasela.com/post/92532892118/vusi-to-receive-lifetime-achievement-award-from |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Snotkop]] se album ''Ek Laaik Van Jol'' is aangewys as die beste sokkiedansalbum.<ref name="therealbizmag_1205">{{cite web |url=http://therealbizmag.blogspot.co.za/2012/05/normal-0-false-false-false-en-au-x-none.html |title=SAMA 18, All the winners |access-date=24 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501102411/http://therealbizmag.blogspot.co.za/2012/05/normal-0-false-false-false-en-au-x-none.html |archive-date=1 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die sangeres [[Zahara]] het weggestap met 8 SAMA-pryse, insluitend die album-van-die-jaarprys vir haar album ''Loliwe''.<ref name="sheerpublishing_2012">{{cite web |url=http://www.sheerpublishing.co.za/491/ |title=PublishAfrica: SAMA Breaking News! |access-date=24 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501102322/http://www.sheerpublishing.co.za/491/ |archive-date=1 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die ander wenners sluit in: * Zahara – Beste album van die jaar en beste albumverkoper vir ''Loliwe''. * Lloyd Cele – Beste popalbum vir ''One''. * Shadowclub – Beste rockalbum vir ''Guns and Money''. * The Soul Brothers – Beste tradisionele musiekalbum vir ''Amaphutha''. * [[Elvis Blue]] – Beste volwasse kontemporêre album vir ''Elvis Blue (2CD Special Edition)''. * Wendy Oldfield – Beste kinderalbum vir ''Singalong Kidz Volume 2''. * CH2 – Beste instrumentale album vir ''Ping''. * [[Jimmy Dludlu]] – Beste jazzalbum vir ''Tonota''. * The Dirty Skirts – Beste alternatiewe album vir ''Lost In The Fall''. * Thokozani Langa – Beste Maskandi-album van die jaar vir ''I-Protection Order''. * [[AKA]] – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Altar Ego''. * Zahara – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Loliwe''. * Zahara – Nuweling van die jaar vir ''Loliwe''. * Mi Casa – Duo of groep van die jaar vir ''Mi Casa Music''. == 19de Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2013) == [[Lêer:Theuns Jordaan.jpg|duimnael|200px|regs| Theuns Jordaan wen twee SAMAS's in 2013]] Die 19de Suid-Afrikaanse Musiekpryse is op 10 en 11 Mei 2013 by Sun City aangebied. [[Johannes Kerkorrel]] (postuum), Sizwe Zako en Dr. Thomas Chauke is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. Khuli Chana se album ''Lost in Time'' is aangewys as die album van die jaar en Toya Delazy is aangewys as nuweling van die jaar.<ref name="gq_2013">{{cite web |url=http://gq.co.za/2013/05/the-sama-2013-winners/ |title=GQ: The SAMA 2013 Winners |access-date=24 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614132241/http://gq.co.za/2013/05/the-sama-2013-winners/ |archive-date=14 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die ander wenners sluit in: * Toya Delazy – Beste popalbum vir ''Due Drop Deluxe''. * Zebra & Giraffe – Beste rockalbum vir ''The Wisest Ones''. * Theuns Jordaan – Beste kontemporêre musiek en beste albumverkoper vir ''Roeper''. * Black Coffee – Beste dansalbum vir ''Africa Rising''. * [[Lira]] – Beste lewndige DVD vir ''The Captured Tour Concert Film''. * Elvis Blue – Beste volwasse kontemporêre album vir ''Journey''. * Khuli Chana – Manlike kunstenaar van die jaar en album van die jaar vir ''Lost in Time''. * Ichwane Lebhaca – Beste Maskandi-album vir ''Inkunzi Yomthakathi''. * Herbie Tsoaeli – Beste jazzalbum vir ''African Time''. * Kelly Khumalo – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''The Past, The Present, The Future''. * [[Freshlyground]] – Duo of groep van die jaar vir ''Take Me to the Dance''. * Toya Delazy – Nuweling van die jaar vir ''Due Drop Deluxe''. == 20ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2014) == [[Lêer:Ladysmith Black Mambazo 2008.JPG|duimnael|200px|regs| Ladysmith Black Mambazo is vereer met 'n SAMA-prys vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek in 2014]] Die 20ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse is op 28 April 2014 by Sun City aangebied. [[Ladysmith Black Mambazo]] and Phuzekemisi is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. Ladysmith Black Mambazo verower ook 'n internasionale prestasieprys. Die nuweling van die jaar was Naima Kay en [[Karlien van Jaarsveld]] wen die prys vir die beste pop-album (Afrikaans), met haar album ''Uitklophou''.<ref name="jacfm_2014">{{cite web |url=https://www.jacarandafm.com/music/music-blog/full-list-of-sama-2014-winners/ |title=Jacaranda FM: Full list of SAMA 2014 winners |access-date=24 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112320/https://www.jacarandafm.com/music/music-blog/full-list-of-sama-2014-winners/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die ander wenners sluit in: * Mafikizolo – Beste popalbum vir ''Reunited''. * Shaun Jacobs – Beste volwasse kontemporêre album vir ''Love Can''. * [[Van Coke Kartel]] – Beste rockalbum vir ''Bloed, Sweet & Trane''. * Elvis Blue – Beste kontemporêre musiekalbum vir ''Afrikaans''. * Mi Casa – Beste dansalbum vir ''Su Casa''. * Guy Buttery – Beste klassieke en / of instrumentale album vir ''Live In KwaZulu''. * [[Zahara]] – Beste albumverkoper vir ''Phendula''. * Big Nuz – Beste kwaitoalbum van die jaar vir ''Made In Africa''. * iFani – Beste kletsrymalbum van die jaar vir "I Believes In Me (1st Quadrant)". * Shane Cooper – Beste Jazzalbum van die jaar vir ''Oscillations''. * Kabomo – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Memory Remains''. * Zahara – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Phendula''. * Mafikizolo – Duo of groep van die jaar vir ''Reunited''. * Naima Kay – Nuweling van die jaar vir ''Umsebenzi''. == 21ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2015) == [[Lêer:Aka.jpg|duimnael|200px|regs| AKA was die manlike kunstenaar van die jaar vir 2015]] Die 21ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (SAMA XXI) is op 19 April 2015 by Sun City aangebied. Cassper Nyovest het vyf benoemings vir SAMA-pryse gehad, maar het weggestap met net een prys vir nuweling van die jaar. Die groep [[Beatenberg]] het 3 pryse gewen, onder andere die prys vir album van die jaar vir hulle album ''The Hanging Gardens of Beatenberg''. M'du Masilela, Mandla Mofokeng (ook bekend as Spikiri) en Zim Ngqawana is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek en Wouter Kellerman stap weg met 'n internasionale prestasieprys.<ref name="ch24_2015">{{cite web |url=http://www.channel24.co.za/Music/News/These-are-all-the-2015-Sama-winners-so-far-20150419 |title=Channel 24: These are all the 2015 Sama winners |access-date=25 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731221649/https://www.channel24.co.za/Music/News/These-are-all-the-2015-Sama-winners-so-far-20150419 |archive-date=31 Julie 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Van die ander wenners sluit in: * [[aKing]] – Beste rockalbum vir ''Morning After''. *[[Beatenberg (musiekgroep)|Beatenberg]] – Beste popalbum vir ''Hanging Gardens of Beatenberg''. *[[Riana Nel]] – Beste Afrikaanse popalbum vir ''Die Regte Tyd''. * [[Joe Niemand]] – Beste volwasse kontemporêre album vir ''Back Again''. *[[Dewald Wasserfall|Dewald Wasserfal]] – Beste kontemporêre musiekalbum vir ''Ek en Jy''. * Black Motion – Beste dansalbum vir ''Fortune Teller''. *[[Wouter Kellerman]] – Beste klassieke en / of instrumentale album vir ''Winds of Samsara''. * [[Bittereinder (musiekgroep)|Bittereinder]] – Beste alternatiewe album vir ''Skerm''. * K.O. - Beste kletsrymalbum vir ''Skhanda Republic''. * [[AKA]] – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Levels''. * Bucie – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Princess of House (Easy to Love)''. * Beatenberg – Duo of groep van die jaar vir ''The Hanging Gardens of Beatenberg''. * Cassper Nyovest – Nuweling van die jaar vir ''Tsholofelo''. == 22ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2016) == [[Lêer:22nd South African Music Awards Logo.png|duimnael|200px|regs|SAMA22-logo]] Die 22ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (SAMA22) is op 4 Junie 2016 by die Inkosi Albert Luthuli Internasionale Konferensiesentrum in Durban aangebied. Die kunstenaar Nathi het met vyf pryse weggestap, onder andere beste albumverkoper vir sy album ''Buyelekhaya'' en Black Coffee het vier pryse gekry vir sy album ''Pieces of Me'', onder andere beste album van die jaar en 'n internasionale prestasieprys. Nana Coyote (postuum), Roger Lucey en Bhekumuzi Luthuli (postuum) is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="ch24_2016">{{cite web |url=http://www.channel24.co.za/Music/News/here-are-all-the-2016-sama-winners-20160604 |title=Channel 24: Here are all the 2016 Sama winners |access-date=25 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113350/https://www.channel24.co.za/Music/News/here-are-all-the-2016-sama-winners-20160604 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> SAMA22 was regstreeks in 360° video uitgesaai, met [[Skynwerklikheid|virtuele realiteit]] (VR).<ref name="YouTube_360">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=0RmmS8dt_ik |title=YouTube: The 22nd South African Music Awards Ceremony 360 VR Live Stream |access-date=25 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529105202/https://www.youtube.com/watch?v=0RmmS8dt_ik |archive-date=29 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die ander wenners sluit in: * [[Desmond & the Tutus]] – Beste rockalbum vir ''Enjoy Yourself''. * Tresor – Beste popalbum vir ''VII''. *[[Karlien van Jaarsveld]] – Beste popalbum (Afrikaans) vir ''My Hartjie''. * Judith Sephuma – Beste volwasse kontemporêre album vir ''One Word''. *[[Elvis Blue]] – Beste kontemporêre musiekalbum vir ''Êrens in die Middel van Nêrens''. *[[Wouter Kellerman]] – Beste klassieke en / of instrumentale album vir ''Love Language''. * Petite Noir – Beste alternatiewe album vir ''La Vie Est Belle/Life is Beautiful''. * Emtee – Beste kletsrymalbum vir ''Avery''. * Sfiso Ncwane – Beste verkoper algehele-aflaaideuntjie vir ''Bayede Baba''. * Nathi – Beste verkoper vollengte-aflaaideuntjie vir ''Nomvula''. * Marcus Wyatt & the ZAR – Beste jazzalbum vir ''One Night in the Sun Jazz Orchestra''. *[[Jack Parow]] & [[Freshlyground]] – Beste musiekvideo vir ''Army of One''. * Black Coffee – Beste album van die jaar, beste dansalbum en beste ontwikkelde album vir ''Pieces of Me'', asook 'n internasionale prestasieprys. * Nathi – Manlike kunstenaar van die jaar asook nuweling van die jaar vir ''Buyelekhaya''. * Zonke – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Work of Heart''. * Big Nuz – Duo of groep van die jaar vir ''For the Fans''. == 23ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2017) == [[Lêer:Kwesta Perfoming at City-View in Durban.jpg|duimnael|200px|regs|Kwesta wen vier SAMA-pryse in 2017]] Die 23ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse is op 27 Mei 2017 by Sun City aangebied. Die kletsrymkunstenaar [[Kwesta]] het met die meeste pryse weggestap. Hy wen vier pryse vir manlike kunstenaar van die jaar, beste album van die jaar en beste kletsrymalbum vir sy albun ''Darak II'', asook hoogste lugtyd van die jaar vir sy album ''Ngud''. Rebecca Malope, Don Laka and Babsy Mlangeni is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek.<ref name="sama_2017_ewn">{{cite web |url=http://ewn.co.za/2017/05/28/kwesta-steals-the-show-with-most-sama-awards |title=Kwesta steals the show with most SAMA Awards |access-date=28 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009115326/https://ewn.co.za/2017/05/28/kwesta-steals-the-show-with-most-sama-awards |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volledige lys van wenners:<ref name="sama_2017">{{cite web |url=http://www.channel24.co.za/Music/News/here-are-all-the-2017-sama-winners-20170526 |title=Here are all the 2017 Sama winners |access-date=28 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113356/https://www.channel24.co.za/Music/News/here-are-all-the-2017-sama-winners-20170526 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * [[Albert Frost]] – Beste rockalbum vir ''The Wakeup''. * GoodLuck – Beste popalbum vir ''The Nature Within''. * [[Vusi Nova]] – Beste afropopalbum vir ''Vusi Nova''. * Living In Christ Legends – Beste inheemse Afrika-evangeliealbum vir ''Living In Christ Legends''. * Dr Malinga – Beste kwaitoalbum vir ''Goodwill''. * Black Motion – Beste popalbum vir ''Ya Badimo''. * Sprit of Praise – Beste tradisionele geloofsmusiekalbum vir ''Spirit of Praise Vol.6''. * Nasty C – Liedjie van die jaar vir ''Hell Naw''. * [[Joshua na die Reën]] – Beste kontemporêre musiekalbum vir ''Die wêreld binne my''. * Charl du Pleassis Trio – Beste klassieke album vir ''Baroqueswing vol. II''. * Kwesta – Beste kletsrymalbum vir ''Dakar II''. * Khuzani – Beste maskandi-album vir ''Inyoni yomthakathi''. * Amanda Black – Beste album van die jaar vir ''Amazulu''. * Kwesta – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''Dakar II''. * Amanda Black – Vroulike kunstenaar van die jaar vir ''Amazulu''. * Black Motion – Duo of groep van die jaar vir ''Ya Badimo''. * Amanda Black – Nuweling van die jaar vir ''Amazulu'' == 24ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse (2018) == [[Lêer:Fokofband.jpg|duimnael|[[Fokofpolisiekar]], wenners van die beste rockalbum in 2018]] Die 24ste Suid-Afrikaanse Musiekpryse is op 2 Junie 2018 by Sun City aangebied. Die gospelgroep Joyous Celebration het met vier SAMA-pryse weggestap terwyl Shekhinah met drie pryse vereer is. Dr. [[Mbongeni Ngema]], Adv. [[Steve Kekana]] en Letona “Spokes H” Hlatshwayo Spokes is vereer met SAMA-pryse vir 'n leeftyd se bydrae tot plaaslike musiek. Volledige lys van wenners:<ref name="sama_2018">{{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/samas2018-all-the-winners-at-this-years-awards/ |title=#SAMAs 2018: Full list of the winners from this year’s awards |access-date=28 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141611/https://www.thesouthafrican.com/samas2018-all-the-winners-at-this-years-awards/ |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Shekhinah – Nuweling van die jaar, vroulike kunstenaar van die jaar en beste album van die jaar vir ''Rose Gold''. * Prince Kaybee – Manlike kunstenaar van die jaar vir ''I am Music''. * Mafikizolo – Duo of groep van die jaar, beste afropopalbum en beste albumontwerp vir ''20''. * Sun-EL Musician met Samthing Soweto – [[SAMRO]] Hoogste lugtyd van die jaar komponis-prys en beste samewerking vir ''Akanamali'' gekomponeer deur Sanele "Sun-El Musician" Sithole. * Joyous Celebration – CAPASSO Topverkoper digitale aflaai komponisprys, topverkoper digitale kunstenaar van die jaar, beste albumverkoper en beste DVD-verkoper vir ''Joyous Celebration Volume 21: Heal Our Land'' gekomponeer deur Timothy Bambelela Myeni. * Shashika Mooruth – Internasionale prestasieprys. * [[Fokofpolisiekar]] – Beste rockalbum vir ''Selfmedikasie''. * Tresor – Beste popalbum vir ''The Beautiful Madness''. * [[Kurt Darren]] – Beste Afrikaanse popalbum vir ''Laat Die Dansvloer Brand''. * [[Wouter Kellerman]] en Soweto Gospel Choir – Beste volwasse kontemporêre album vir ''Symphonic Soweto''. * [[Jo Black]] – Beste kontemporêre musiekalbum vir ''Skepe''. * Siseko Pame – Beste Afrika-kontemporêre musiekalbum vir ''Ilanga''. * Bongeziwe Mabandla – Beste alternatiewe album vir ''Mangaliso''. * Afrotraction – Beste R&B/Soul/Reggae-album vir ''Relationships''. * Shane Eagle – Beste Hip Hop-album vir ''Yellow''. * Busiswa – Beste kwaitoalbum vir ''Highly Flavoured''. * Lady Zamar – Beste dansalbum vir ''King Zamar''. * Andile KaMajola – Beste tradisionele geloofsmusiekalbum vir ''Andile KaMajola Chapter 8 Sekwanele''. * Nqubeko Mbatha – Beste kontemporêre geloofsmusiekalbum vir ''Heaven’s Ways''. * Vuma Zion – Beste inheemse Afrika-evangeliealbum vir ''Samson Aphi Amandla Akho''. * Simphiwe Dana – Beste Afrika-kunstenaar-album vir ''The Simphiwe Dana Symphony Experience''. * Jessica Mbangeni – Beste tradisionele musiekalbum vir ''Jessica Mbangeni Sings IGoli Live @ Lyric Theatre Johannesburg''. * Abafana Baka Mgqumeni – Beste Maskandi-album vir ''6 to 6''. * Nduduzo Makhathini – Beste jazzalbum vir ''Ikhambi’ by Nduduzo Makhathini''. * Charl du Plessis Trio – Beste klassieke en / of instrumentale album vir ''Baroqueswing Vol. III''. * Donald – Beste regstreekse oudiovisuele opname / DVD vir ''Red Mic Xperience''. Visuele opname vervaardiger: Robin Kohl. * Rouge – Beste musiekvideo vir ''Arumtumtum''. Regisseur: Alex Fynn. * [[Goldfish]] – Beste geproduseerde album vir ''Late Night People''. Geproduseer deur Dominic Peters en David Poole. * Encore – Beste remix van die jaar vir ''I got you''. Remix deur Mobi Dixon. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * {{cite book |last1=Mojapelo |first1=Max |last2=Galane |first2=Sello |title= Beyond Memory: Recording the History, Moments and Memories of South African Music |date= 2008 |publisher= African Minds |location= Somerset-Wes |isbn= 978-1-920299-28-6 |pages= |edition= |url= https://books.google.co.za/books?id=x-KW9f02oNMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South African Music Awards}} * [http://www.samusicawards.co.za/ Amptelike webwerf] * [https://www.youtube.com/watch?v=_qGuqsWod84 Die 21ste Suid-Afrikaanse Musiekprys-seremonie (SAMAXXI) op YouTube] * [https://www.youtube.com/watch?v=VaBkvmDeUgo Die 22ste Suid-Afrikaanse Musiekprys-seremonie (SAMA22) op YouTube] {{Normdata}} [[Kategorie:Musiek van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Musiekpryse]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiektoekennings|Musiekpryse]] hjo2hjtiiitdioimu3wbi9f7xu39dlw 0 47262 2973895 2972096 2026-09-29T13:21:32Z Daniellouw 54542 /* Verwysings */ 2973895 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm3/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h =============================== TOTALE KOMPONENTVLOEIE IN VOER =============================== Bepaal die totale aantal hoeveelheid van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H2O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH4 || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C2H6 || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H2 || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N2 || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> =============================== TOTALE ELEMENTE IN VOER =============================== Bepaal die totale molhoeveelheid van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die elementmatriks te vermenigvuldig. Die elementmatriks van die voer lyk soos volg: H2O CH4 C2H6 H2 N2 Ar C 0 1 2 0 0 0 H 2 4 6 2 0 0 O 1 0 0 0 0 0 N 0 0 0 0 2 0 Ar 0 0 0 0 0 1 <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> =========================== PRODUKSAMESTELLING =========================== Aanvaar dat die produk uit die volgende komponente bestaan: H2O CH4 CO CO2 H2 N2 Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die produk elementmatriks die volgende is <math>\begin{bmatrix} & H2O & CH4 & C2H6 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Omdat ons die Gibbsvrye energie van die mengsel <math>G_{mengsel}</math> wil minimiseer is dit presies wat ons wil hê - meer onbekendes as vergelykings. Dit is egter nie nodig om al sewe onbekendes te raai nie: * Alle N word N2 * Alle Ar word Ar Dus help dit nie om die hoeveelheid N2 en Ar te raai nie. Mens sou die vergelyking kon vereenvoudig tot: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] rvp1kjp8ybr0fu2aunb1z6zpub3j2d1 2973896 2973895 2026-09-29T13:22:06Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van ewewigsamestelling */ 2973896 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm3/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h '''TOTALE KOMPONENTVLOEIE IN VOER''' Bepaal die totale aantal hoeveelheid van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H2O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH4 || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C2H6 || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H2 || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N2 || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> '''TOTALE ELEMENTE IN VOER''' Bepaal die totale molhoeveelheid van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die elementmatriks te vermenigvuldig. Die elementmatriks van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H2O & CH4 & C2H6 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> '''PRODUKSAMESTELLING''' Aanvaar dat die produk uit die volgende komponente bestaan: * H2O * CH4 * CO * CO2 * H2 * N2 * Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die produk elementmatriks die volgende is <math>\begin{bmatrix} & H2O & CH4 & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Omdat ons die Gibbsvrye energie van die mengsel <math>G_{mengsel}</math> wil minimiseer is dit presies wat ons wil hê - meer onbekendes as vergelykings. Dit is egter nie nodig om al sewe onbekendes te raai nie: * Alle N word N2 * Alle Ar word Ar Dus help dit nie om die hoeveelheid N2 en Ar te raai nie. Mens sou die vergelyking kon vereenvoudig tot: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] sp77pijqpm3mxy6c1jwtmkljmluuj1a 2973897 2973896 2026-09-29T13:34:05Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van ewewigsamestelling */ 2973897 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> https://af.wikipedia.org/wiki/Termodinamiese_ewewig ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die elementmatriks van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Omdat ons die Gibbsvrye energie van die mengsel <math>G_{mengsel}</math> wil minimiseer is dit presies wat ons wil hê - meer onbekendes as vergelykings. Dit is egter nie nodig om al sewe onbekendes te raai nie: * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar Dus help dit nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. Mens sou die vergelyking kon vereenvoudig tot: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] 608jdm2drar8qnf3u7vlv8jkc26ette 2973898 2973897 2026-09-29T13:37:16Z Daniellouw 54542 /* Koëffisiëntvergelyking vir entropie */ 2973898 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die elementmatriks van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Omdat ons die Gibbsvrye energie van die mengsel <math>G_{mengsel}</math> wil minimiseer is dit presies wat ons wil hê - meer onbekendes as vergelykings. Dit is egter nie nodig om al sewe onbekendes te raai nie: * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar Dus help dit nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. Mens sou die vergelyking kon vereenvoudig tot: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] 8dqaemi20albysy82chztwdivhurm5i 2973910 2973898 2026-09-29T14:24:13Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van ewewigsamestelling */ 2973910 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die elementmatriks van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H2O & CH4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H2O + CH4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H2O & CH4 & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] roel1tlbhfdkq2dnuuni9s7lcxt7k2y 2973911 2973910 2026-09-29T14:25:01Z Daniellouw 54542 /* Bereken totale elementvloeie in die voer */ 2973911 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H2O & CH4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H2O + CH4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H2O & CH4 & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] cd53w63u84vo926dsmg075mmjxwgcyl 2973913 2973911 2026-09-29T14:27:02Z Daniellouw 54542 /* Produksamestelling */ 2973913 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H2O & CH4 & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] g3kgew3o7yptk01rvp26nrnmkfmvrjn 2973914 2973913 2026-09-29T14:31:31Z Daniellouw 54542 /* Produksamestelling */ 2973914 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} ? \\ ? \\ ? \\ ? \\ ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H2O & CH4 & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] o27h9do08ad9rezj4utlpyohbdajye7 2973917 2973914 2026-09-29T14:34:29Z Daniellouw 54542 /* Produksamestelling */ 2973917 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H2O & CH4 & CO & CO2 & H2 & N2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H2O & 1500 \\ CH4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO2 & 444 \\ H2 & 2931 \\ N2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] ddz4heytqroqsof3v6fv8ldijjpdyb8 2973920 2973917 2026-09-29T14:38:15Z Daniellouw 54542 /* Produksamestelling */ 2973920 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op sewe onbekendes en vyf vergelykings. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 389 \\ CO_2 & 444 \\ H_2 & 2931 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO_2 & 444 \\ H_2 & 2931 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO_2 & 444 \\ H_2 & 2931 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] qckbtjkcmwwtmtry03uw2uue7234o9y 2973921 2973920 2026-09-29T14:39:40Z Daniellouw 54542 /* Produksamestelling */ 2973921 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2778 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 821 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.4 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2778 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9062 |- | O || 2775 × 1 || 2778 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2778 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9062 \\ O & 2778 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5862 \\ O & 1278 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 389 \\ CO_2 & 444 \\ H_2 & 2931 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO_2 & 444 \\ H_2 & 2931 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 389 \\ CO_2 & 444 \\ H_2 & 2931 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9062 \\ 2778 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] od0xxr639yo9dumejlh720qlam2xr1h 2973929 2973921 2026-09-29T15:01:42Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van ewewigsamestelling */ 2973929 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: Die samestelling van die gasmengsel word geraai. Die Gibbsvrye energie van elke komponent word bepaal: :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> Die chemiese potensiaal van komponent i isː :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> Die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel is dan: :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] bh0b791n0c4tcu737m58cuykr7xtchg 2974012 2973929 2026-09-29T18:29:52Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie */ 2974012 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T relatief tot 'n verwysingstemperatuur (gewoonlik 25°C = 298.15 K) * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T (gewoonlik 25°C = 298.15 K) Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] e2t59w126j3ufgmo0w7ze2v8g800qy7 2974014 2974012 2026-09-29T18:32:02Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel */ 2974014 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Entalpie (H) en entropie (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] 4hgt84h6txaw0mntu181watt7lpxlpt 2974017 2974014 2026-09-29T18:36:22Z Daniellouw 54542 2974017 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == [[Entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) word bepaal uit die warmtekapasiteit (C_p) van die komponent wat 'n funksie is van temperatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. Entalpie en entropie kan nou uit die volgende vergelykings verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] 13pnrktsl8pvmykxx8v8lowkpjpxa0p 2974080 2974017 2026-09-29T20:10:40Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie en entropie */ 2974080 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Die [[entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) by temperatuur T kan soos volg verkry wordː :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K <math>H^\circ(t)</math> en <math>S^\circ(t)</math> kan verkry word uit die literatuur. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] 757lq3785twiugztzqn9g4wjkcyryn8 2974084 2974080 2026-09-29T20:11:58Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie en entropie */ 2974084 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Die [[entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) by temperatuur T kan soos volg verkry wordː :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K <math>H^\circ(t)</math> en <math>S^\circ(t)</math> kan verkry word uit die literatuur. Vir meer hieroor, kyk [[entalpie]] en [[entropie]]. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] hmh4ziv84xn8maki1xm4v24e46iow98 2974087 2974084 2026-09-29T20:13:22Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie en entropie */ 2974087 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Die [[entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) by temperatuur T kan soos volg verkry wordː :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K <math>H^\circ(t)</math> en <math>S^\circ(t)</math> kan verkry word uit die literatuur. Vir meer hieroor, kyk [[Entalpie#Bepaling_van_absolute_entalpie]] en [[Entropie#Bepaling_van_absolute_entropie]]. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] 3mf2w8hi483g3ykxsmw71d9jkvssjh0 2974090 2974087 2026-09-29T20:14:56Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie en entropie */ 2974090 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Die [[entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) by temperatuur T kan soos volg verkry wordː :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K <math>H^\circ(t)</math> en <math>S^\circ(t)</math> kan verkry word uit die literatuur. Vir meer hieroor, kyk [[Entalpie#Bepaling_van_absolute_entalpie|Bepaling van absolute_entalpie]] en [[Entropie#Bepaling_van_absolute_entropie|Bepaling van absolute entropie]]. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] ekznlgmpgab89osmq8ra38sv41ys2lw 2974091 2974090 2026-09-29T20:15:20Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie en entropie */ 2974091 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Die [[entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) by temperatuur T kan soos volg verkry wordː :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K <math>H^\circ(t)</math> en <math>S^\circ(t)</math> kan verkry word uit die literatuur. Vir meer hieroor, kyk [[Entalpie#Bepaling_van_absolute_entalpie|Bepaling van absolute entalpie]] en [[Entropie#Bepaling_van_absolute_entropie|Bepaling van absolute entropie]]. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] 4wj92ckplruv4hf4kzyjkhzejpf0tid 2974094 2974091 2026-09-29T20:20:58Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie en entropie */ 2974094 wikitext text/x-wiki In [[termodinamika]], is '''termodinamiese ewewig''' die toestand van 'n [[termodinamika|termodinamiese stelsel]] wanneer [[termiese ewewig]], [[meganiese ewewig]], [[stralingsewewig]], en [[chemiese ewewig]] bereik word. Klassieke termodinamika handel oor die [[dinamiese ewewig]]stoestande. Die plaaslike toestand van 'n stelsel by termodinamiese ewewig word bepaal deur die waardes van die [[intensiewe hoeveelheid|intensiewe]] parameters, soos [[druk]], [[temperatuur]], ensovoorts. Termodinamiese ewewig word spesifiek deur die minimum [[termodinamiese potensiaal]] gekenmerk, soos die [[Helmholtz vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante temperatuur en volume: :''A = U - TS''; of met die [[Gibbs vrye energie]], d.i. die stelsel teen 'n konstante druk en temperatuur: :''G = H - TS''. == Bepaling van gassamestelling deur minimering van Gibbsvrye energie == Tydens 'n chemiese reaksie waar reagense reageer om produkte te vorm, gebeur dit selde dat al die reagense reageer om produkte te vorm nie. Daar word altyd 'n ewewig bereik tussen al die komponente. Hierdie ewewig word bereik waar die Gibbsvrye energie by die minimum is. Dit word soos volg prakties bepaal: # Die samestelling van die gasmengsel word geraai sodat die elementbalans steeds klop # Die Gibbsvrye energie van die geraaide gasmengsel word bepaal. # Die proses word herhaal todat die Gibbsvrye energie 'n minimum bereik het. == Bepaling van Gibbsvrye energie van gasmengsel == Die Gibbsvrye energie van 'n komponentmengsel word bepaal deur die volgende stappeː '''1. Bepaal die Gibbsvrye energie van elke komponent''' :<math>G_i^\circ(T) = H_i^\circ(T) - T.S_i^\circ(T)</math> '''2. Bepaal die chemiese potensiaal van elke komponent''' :<math>\mu_i = G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right)</math> '''3. Bepaal die totale Gibbs-vrye energie van die mengsel''' :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \mu_i</math> :<math>G_{mengsel} = \sum n_i \left[ G_i^\circ + RT \ln \left(\frac{y_i \cdot P}{P^\circ} \right) \right]</math> Waar: * <math>P^\circ</math> = Verwysingsdruk - gewoonlik 1 bar = 100 kPa * <math>P</math> = Absolute druk van mengsel in dieselde eenhede as die verwysingsdruk * <math>T</math> = Temperatuur van die mengsel in Kelvin * <math>R</math> = ideale gaskonstante = 8.31446261815324 J/(mol.K) * <math>n_i</math> = Hoeveelheid mol van komponent i * <math>y_i</math> = Molfraksie van komponent i * <math>G_i^\circ</math> = Gibbsvrye energie van komponent i by temperatuur T * <math>H_i^\circ</math> = Entalpie van die komponent by temperatuur T * <math>S_i^\circ</math> = Entropie van die komponent by temperatuur T Die samestelling van die mengsel moet nou verander word totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimum bereik het. Let wel dat wanneer die samestelling verander word moet dit so verander sodat die elementbalans steeds klop. == Bepaling van entalpie en entropie == Die [[entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) by temperatuur T kan soos volg verkry wordː :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K <math>H^\circ(t)</math> en <math>S^\circ(t)</math> kan verkry word uit die literatuur. Vir meer hieroor, kyk [[Entalpie#Bepaling_van_absolute_entalpie|Bepaling van absolute entalpie]] en [[Entropie#Bepaling_van_absolute_entropie|Bepaling van absolute entropie]]. Warmtekapasiteit het nie 'n verwysingstemperatuur nie. Dit is nie relatief tot 'n warmtekapasiteit by 'n ander temperatuur nie. Entalpie en entropie is egter relatief tot 'n verwysingstemperatuur, T°. Ons kan hierdie drie simbole dus ook soos volg skryf: * <math>C_p(T)</math> = Warmtekapasiteit as 'n funksie van temperatuur T (gewoonlik word temperatuur in Kelvin gebruik) * <math>H^\circ(T)</math> = Entalpie by temperatuur T, relatief tot die entalpie by temperatuur T° * <math>S^\circ(T)</math> = Entropie by temperatuur T, relatief tot die entropie by temperatuur T° C_p word verkry uit eksperimentele werk. Wanneer C_p verkry is, kan 'n vergelyking daarvoor opgestel word. '''Nasa-7 vergelyking''' Die Nasa-7 vergelyking vir warmtekapasiteit is slegs 'n vierdegraadse polinoom wat geldig is vir sekere temperatuurgrense: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> Die rede hoekom R deel van die formule is, is om 'n dimensielose getal aan beide kante te kry - beide die eenhede van C_p en R is J/(mol.K). Dit dien egter eintlik geen werklike doel nie. '''Shomate vergelyking''' Die Shomate<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> vergelyking is in die vorm: :<math>C_p = A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2}</math> Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) gaan sy eie stel koëffisiënte hê. === Koëffisiëntvergelyking vir entalpie === Dus, om 'n vergelyking van H te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T A + B.T + C.T^2 + D.T^3 + \frac{E}{T^2} dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \left[ A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} \right]_t^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + A.(T-t) + B.\frac{T^2-t^2}{2} + C.\frac{T^3-t^3}{3} + D.\frac{T^4-t^4}{4} - E.\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{t} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = A.T + B.\frac{T^2}{2} + C.\frac{T^3}{3} + D.\frac{T^4}{4} - \frac{E}{T} + F</math> |} Waar: :<math>F = - A.t - B.\frac{t^2}{2} - C.\frac{t^3}{3} - D.\frac{t^4}{4} + \frac{E}{t} + H^\circ(t)</math> === Koëffisiëntvergelyking vir entropie === En om 'n vergelyking van S te kry in terme van temperatuur vir die Shomate vergelyking: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{1}{T} \left( A + B T + C T^2 + D T^3 + \frac{E}{T^2} \right) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{A}{T} + B + C T + D T^2 + \frac{E}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \left[ A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} \right]_t^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + A \left(\ln(T) - \ln(t)\right) + B (T-t) + C \frac{T^2-t^2}{2} + D \frac{T^3-t^3}{3} - E \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2t^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{2T^2} + G</math> |} Waar: :<math>G = - A \ln(t) - B t - C \frac{t^2}{2} - D \frac{t^3}{3} + E \frac{1}{2t^2} + S^\circ(t)</math> ==Bepaling van ewewigsamestelling== Kom ons kyk na die volgende voorbeeld: Die volgende word in 'n hervormingsreaktor gevoer: * 20 kNm³/h metaanryke gas * 50 t/h stoom Die volgende tabel wys die samestelling van die gas: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Metaanryke gas !! Stoom |- | H2O || - || 100.0% |- | CH4 || 92.0% || |- | C2H6 || 3.5% || |- | H2 || 2.0% || |- | N2 || 1.0% || |- | Ar || 1.5% || |- | '''Totaal''' || '''100.0%''' || '''100.0%''' |} Skakel die vloeie om na kmol/h: * Metaanryke gas = 20 kNm³/h × 1000 ÷ 22.414 Nm³/kmol = 892.3 kmol/h * Stoom = 50 t/h × 1000 ÷ 18.02 kg/kmol = 2775 kmol/h ===Bereken totale komponentvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''komponent''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Komponent !! Berekening !! kmol/h |- | H₂O || (892 × 0 + 2778 × 100) / 100 || 2775 |- | CH₄ || (892 × 92 + 2775 × 0) / 100 || 820.9 |- | C₂H₆ || (892 × 3.5 + 2775 × 0) / 100 || 31.2 |- | H₂ || (892 × 2 + 2775 × 0) / 100 || 17.8 |- | N₂ || (892 × 1 + 2775 × 0) / 100 || 8.92 |- | Ar || (892 × 1.5 + 2775 × 0) / 100 || 13.38 |- | '''Totaal''' || || '''3668''' |} Dit kan ook verkry word deur matriksvermenigvuldiging: <math>\begin{bmatrix} 0.0% & 100.0% \\ 92.0% & 0.0% \\ 3.5% & 0.0% \\ 2.0% & 0.0% \\ 1.0% & 0.0% \\ 1.5% & 0.0% \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 892.3 \\ 2775 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Bereken totale elementvloeie in die voer=== Bepaal die totale hoeveelheid mol van elke '''element''' in die voer: {| class="wikitable" |- ! Element !! Berekening !! kmol/h |- | C || 821 × 1 + 31.2 × 2 || 883.4 |- | H || 2775 × 2 + 821 × 2 + 17.8 × 2 || 9058 |- | O || 2775 × 1 || 2775 |- | N || 8.92 × 2 || 17.85 |- | Ar || 13.4 × 1 || 13.38 |} Dit kan ook verkry word deur die komponente in die voer met die '''elementmatriks''' te vermenigvuldig. Die '''elementmatriks''' van die voer lyk soos volg: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & C_2H_6 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Dus: <math>\begin{bmatrix} 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} 2775 \\ 820.92 \\ 31.23 \\ 17.85 \\ 8.923 \\ 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> ===Produksamestelling=== Aanvaar dat al die C₂H₆ reageer en dat die produk uit die volgende komponente bestaan: # H₂O # CH₄ # CO # CO₂ # H₂ # N₂ # Ar Wanneer die produk elementmatriks vermenigvuldig word met die hoeveelheid produkte moet dit die hoeveelheid elemente gee. As die '''produk elementmatriks''' die volgende is: <math>\begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> dan moet <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \\ N_2 & ? \\ Ar & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Dit kom neer op '''sewe onbekendes''' en '''vyf vergelykings'''. Om die Gibbsvrye energie van die mengsel (<math>G_{mengsel}</math>) te minimiseer sal 'n mens dus twee komponente se molvloeie moet raai. Die ander vyf kan dan bereken word. Omdat * Alle N word N₂ * Alle Ar word Ar help dit dus nie om die hoeveelheid N₂ en Ar te raai nie. 'n Mens sou selfs die vergelyking kon vereenvoudig deur N₂ en Ar uit te laat: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & ? \\ CH_4 & ? \\ CO & ? \\ CO_2 & ? \\ H_2 & ? \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \end{bmatrix} </math> Omdat 'n rekenaar egter die bereken doen is dit nie nodig om hierdie vereenvoudiging te doen nie. Veronderstel die eerste raaiskoot is: * H₂O = 1500 kmol/h * CH₄ = 50 kmol/h bereken die totale aantal elemente vir hierdie twee komponente: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 \\ C & 0 & 1 \\ H & 2 & 4 \\ O & 1 & 0 \\ N & 0 & 0 \\ Ar & 0 & 0 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} & H_2O + CH_4 \\ C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} </math> Trek nou hierdie af van die totale hoeveelheid elemente: <math> \begin{bmatrix} C & 883.4 \\ H & 9058 \\ O & 2775 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} - \begin{bmatrix} C & 50 \\ H & 3200 \\ O & 1500 \\ N & 0 \\ Ar & 0 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Matrikswiskunde kan nou baie nuttig gebruik word om die vyf onbekendes te bepaal. As <math>A</math>, <math>b</math> en <math>C</math> matrikse is en: ::<math>A \times b = C</math> Dan is ::<math>A^{-1} \times C = b</math> Dus <math> \begin{bmatrix} & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}^{-1} \times \begin{bmatrix} C & 833.4 \\ H & 5858 \\ O & 1275 \\ N & 17.85 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Die totale komponent molvloeie vir die produk vir die eerste raaiskoot is dus: <math> \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} </math> Om seker te maak kan getoets word: <math> \begin{bmatrix} & H_2O & CH_4 & CO & CO_2 & H_2 & N_2 & Ar \\ C & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ H & 2 & 4 & 0 & 0 & 2 & 0 & 0 \\ O & 1 & 0 & 1 & 2 & 0 & 0 & 0 \\ N & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 2 & 0 \\ Ar & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \times \begin{bmatrix} H_2O & 1500 \\ CH_4 & 50 \\ CO & 391.3 \\ CO_2 & 442.1 \\ H_2 & 2929 \\ N_2 & 8.923 \\ Ar & 13.38 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 883.4 \\ 9058 \\ 2775 \\ 17.85 \\ 13.38 \end{bmatrix} </math> Gebruik nou hierdie komponentvloeie om die nuwe <math>G_{mengsel}</math> uit te werk. Herhaal hierdie proses totdat <math>G_{mengsel}</math> 'n minimumwaarde bereik. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Kyk ook== * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Chemiese termodinamika]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Termodinamika]] icw8ekbq42topw8nn7faavrjlu2z5ne 0 47428 2974216 2968466 2026-09-30T10:08:29Z Aliwal2012 39067 /* Sep */ Dennis Haskins 2974216 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – 'n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] is in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – 'n [[Aandeteskietery by Withuiskorrespondente in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse ete vir [[Withuis]]korrespondente by die Washington Hilton in [[Washington, D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], [[Eerste Dame]] [[Melania Trump]], Visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[16 Mei]] – Die [[Kakkerlak Volksparty]], word in [[Indië]] gestig na 'n uitlating van die hoofregter van Indië, Surya Kant waarin hy werklose jeug met "kakkerlakke" en "parasiete van die samelewing" vergelyk het. Binne dae het die beweging honderduisende ondersteuners gekry en aanlyn en vanlyn protesoptogte en gemeenskapsdiensaktiwiteite georganiseer. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied en deur [[Spanje]] gewen. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied en deur [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] gewen. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[28 Augustus]] – Ná [[Harald V van Noorweë|Harald V]] se afsterwe word sy seun [[Haakon VIII]] nuwe koning van [[Noorweë]]. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == === Januarie tot April === * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer (* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[J.C.M.D. du Plessis]], Suid-Afrikaanse leksikograaf en akademikus (* 1940). * 7 April – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[sokker]]speler en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). === Mei tot Augustus === * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], politikus en derde president van [[Botswana]] (1998–2008) (* [[1939]]). * [[12 Junie]] – [[Portchie]], Suid-Afrikaanse skilder en entrepreneur (* [[1963]]). * [[15 Junie]] – [[Abdullah Ibrahim]], Suid-Afrikaanse pianis en komponis (* [[1934]]). * [[22 Junie]] – [[Alan Greenspan]], Amerikaanse ekonoom (* [[1926]]). * [[24 Junie]] – [[Ann Blyth]], Amerikaanse aktrise en [[18de Oscar-toekenningsaand|Oscar-pryswenner]] (* [[1928]]). * [[29 Junie]] – [[Penelope Keith]], Engelse aktrise (* [[1940]]). * [[7 Julie]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise (* [[1942]]). * [[8 Julie]] – [[Bonnie Tyler]], Walliese sanger-liedjieskrywer (* [[1951]]). * 8 Julie – [[Dieter Gerhardt]], kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot en Sowjetspioen (* [[1935]]). * [[13 Julie]] – [[Sam Neill]], Nieu-Seelandse akteur (* [[1947]]). * [[15 Julie]] – [[Guy Scott]], Zambiese politikus en waarnemende president (* [[1944]]). * [[16 Julie]] – [[Tersia Marshall]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1980]]). * [[22 Julie]] – [[Chuck Russell]], Amerikaanse akteur en vervaardiger (* [[1952]]). * [[23 Julie]] – [[Hope Clarke]], Amerikaanse aktrise (* [[1941]]). * [[24 Julie]] – [[Bettina Wyngaard]], Suid-Afrikaanse skryfster (* [[1971]]). * 24 Julie – [[Gillian van Houten]], Suid-Afrkaanse TV-nuusleser en natuurliefhebber (* [[1954]]). * 24 Julie – [[Gunther von Hagens]], Duitse ontleedkundige (* [[1945]]). * [[5 Augustus]] – [[Jean Lodge]], Engelse aktrise (* [[1927]]). * [[8 Augustus]] – [[Cass Abrahams]], Suid-Afrikaanse Maleiersjef, restaurateur, kookboekskrywer (* [[1944]]). * [[13 Augustus]] – [[Mark Rydell]], Amerikaanse akteur en regisseur (* [[1934]]). * [[14 Augustus]] – [[Jason Arday]] kontroversiële Britse akademikus en skrywer (* [[1985]]). * 14 Augustus – [[Yayoi Kusama]], Japannese kunstenaar wat hoofsaaklik in beeldhoukuns en installasie gewerk het († [[1929]]). * [[16 Augustus]] – [[Hayden Panettiere]], Amerikaanse aktrise en sangeres (* [[1989]]). * [[22 Augustus]] – [[Marianne de Jong]], lektrise, vryskutskrywer en navorser; feminis en vegter vir vroueregte (* [[1947]]). * [[25 Augustus]] – [[Dolly Parton]], Amerikaanse countrysangeres (* [[1946]]). * 25 Augustus – [[Tim Curry]], Britse akteur en sanger (* [[1946]]). * [[28 Augustus]] – [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]] (* [[1937]]). * [[30 Augustus]] – [[Joggie Jansen]], Springbokrugbysenter (* [[1948]]). === September tot Desember === * [[29 September]] – [[Dennis Haskins]], Amerikaanse akteur (* [[1950]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] 9o92r5ivwy4n61p9zpi6xhfxlzldpk0 2974217 2974216 2026-09-30T10:09:53Z Aliwal2012 39067 /* September tot Desember */ ouderdom! 2974217 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – 'n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] is in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – 'n [[Aandeteskietery by Withuiskorrespondente in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse ete vir [[Withuis]]korrespondente by die Washington Hilton in [[Washington, D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], [[Eerste Dame]] [[Melania Trump]], Visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[16 Mei]] – Die [[Kakkerlak Volksparty]], word in [[Indië]] gestig na 'n uitlating van die hoofregter van Indië, Surya Kant waarin hy werklose jeug met "kakkerlakke" en "parasiete van die samelewing" vergelyk het. Binne dae het die beweging honderduisende ondersteuners gekry en aanlyn en vanlyn protesoptogte en gemeenskapsdiensaktiwiteite georganiseer. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied en deur [[Spanje]] gewen. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied en deur [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] gewen. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[28 Augustus]] – Ná [[Harald V van Noorweë|Harald V]] se afsterwe word sy seun [[Haakon VIII]] nuwe koning van [[Noorweë]]. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == === Januarie tot April === * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer (* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[J.C.M.D. du Plessis]], Suid-Afrikaanse leksikograaf en akademikus (* 1940). * 7 April – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[sokker]]speler en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). === Mei tot Augustus === * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], politikus en derde president van [[Botswana]] (1998–2008) (* [[1939]]). * [[12 Junie]] – [[Portchie]], Suid-Afrikaanse skilder en entrepreneur (* [[1963]]). * [[15 Junie]] – [[Abdullah Ibrahim]], Suid-Afrikaanse pianis en komponis (* [[1934]]). * [[22 Junie]] – [[Alan Greenspan]], Amerikaanse ekonoom (* [[1926]]). * [[24 Junie]] – [[Ann Blyth]], Amerikaanse aktrise en [[18de Oscar-toekenningsaand|Oscar-pryswenner]] (* [[1928]]). * [[29 Junie]] – [[Penelope Keith]], Engelse aktrise (* [[1940]]). * [[7 Julie]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise (* [[1942]]). * [[8 Julie]] – [[Bonnie Tyler]], Walliese sanger-liedjieskrywer (* [[1951]]). * 8 Julie – [[Dieter Gerhardt]], kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot en Sowjetspioen (* [[1935]]). * [[13 Julie]] – [[Sam Neill]], Nieu-Seelandse akteur (* [[1947]]). * [[15 Julie]] – [[Guy Scott]], Zambiese politikus en waarnemende president (* [[1944]]). * [[16 Julie]] – [[Tersia Marshall]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1980]]). * [[22 Julie]] – [[Chuck Russell]], Amerikaanse akteur en vervaardiger (* [[1952]]). * [[23 Julie]] – [[Hope Clarke]], Amerikaanse aktrise (* [[1941]]). * [[24 Julie]] – [[Bettina Wyngaard]], Suid-Afrikaanse skryfster (* [[1971]]). * 24 Julie – [[Gillian van Houten]], Suid-Afrkaanse TV-nuusleser en natuurliefhebber (* [[1954]]). * 24 Julie – [[Gunther von Hagens]], Duitse ontleedkundige (* [[1945]]). * [[5 Augustus]] – [[Jean Lodge]], Engelse aktrise (* [[1927]]). * [[8 Augustus]] – [[Cass Abrahams]], Suid-Afrikaanse Maleiersjef, restaurateur, kookboekskrywer (* [[1944]]). * [[13 Augustus]] – [[Mark Rydell]], Amerikaanse akteur en regisseur (* [[1934]]). * [[14 Augustus]] – [[Jason Arday]] kontroversiële Britse akademikus en skrywer (* [[1985]]). * 14 Augustus – [[Yayoi Kusama]], Japannese kunstenaar wat hoofsaaklik in beeldhoukuns en installasie gewerk het († [[1929]]). * [[16 Augustus]] – [[Hayden Panettiere]], Amerikaanse aktrise en sangeres (* [[1989]]). * [[22 Augustus]] – [[Marianne de Jong]], lektrise, vryskutskrywer en navorser; feminis en vegter vir vroueregte (* [[1947]]). * [[25 Augustus]] – [[Dolly Parton]], Amerikaanse countrysangeres (* [[1946]]). * 25 Augustus – [[Tim Curry]], Britse akteur en sanger (* [[1946]]). * [[28 Augustus]] – [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]] (* [[1937]]). * [[30 Augustus]] – [[Joggie Jansen]], Springbokrugbysenter (* [[1948]]). === September tot Desember === * [[27 September]] – [[Dennis Haskins]], Amerikaanse akteur (* [[1950]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] jo6eaa8qa9tfc5bls2hx7e2amt9hg6b 0 48125 2974133 2229509 2026-09-30T01:44:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974133 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Sumbe |ander_naam=(voorheen Novo Redondo) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Rural village near Sumbe, Angola.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif='n Klein dorp naby Sumbe geleë. |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=links |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Cuanza Sul-provinsie|Cuanza Sul]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=0 |hoogte_voet=0 |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|11|12|S|13|50|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=51749 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Sumbe''' (voorheen ''Novo Redondo'') is die hoofstad van die [[Cuanza Sul-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad het 'n bevolking van 51&nbsp;749 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] 15ll1b5y6wzugujvo4br4ulu2cpms7f 0 48814 2974109 2972827 2026-09-30T00:07:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974109 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Spoon | beeld = Spoon1.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Spoon tydens 'n opvoering in Austin, Texas (Des. 2006) | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = <!-- Slegs vir indiwidue --> | alias = | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = [[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]], [[VSA]] | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = [[Indierock]] | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = | jare_aktief = 1994-hede | etiket = Peek-A-Boo (1995-1998)<br />Matador (1996-1997)<br />[[Elektra Records|Elektra]] (1998)<br />Merge (2000-hede)<br />ANTI- (Europa)<ref>{{Cite web |url=http://www.anti.com/artists/view/50 |title=argiefkopie |access-date= 9 Julie 2010 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927110137/http://www.anti.com/artists/view/50 |url-status=dead }}</ref> | assosiasies = [[Skellington]], [[The Get Up Kids]], [[The Alien Beats]], [[Drake Tungsten]], [[Golden Millennium]] | webwerf = [http://www.spoontheband.com/ www.spoontheband.com] | huidige_lede = [[Britt Daniel]]<br />[[Jim Eno]]<br />[[Rob Pope]]<br />Eric Harvey | gewese_lede = Joshua Zarbo<br />Andy McGuire<br />Greg Wilson<br />Sean Kirkpatrick }} [[Lêer:Brittdaniel.jpg|duimnael|250px|regs|Voorsanger [[Britt Daniel]].]] '''Spoon''' is 'n [[Amerika]]anse [[indierock]]groep uit [[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]]. Die groep bestaan uit [[Britt Daniel]] ([[stem]] en [[kitaar]]), [[Jim Eno]] ([[tromme]]), [[Rob Pope]] ([[baskitaar]] en agtergrondstem) en [[Eric Harvey]] ([[sintetiseerder]], kitaar, [[perkussie]], en agtergrondsang). Spoon is in 1994 deur Daniel en Eno opgerig. == Geskiedenis == [[Britt Daniel]] en [[Jim Eno]] het as lede van 'n ander groep, [[The Alien Beats]], ontmoet en het die groep Spoon in 1994 tot stand gebring.<ref>[http://weeklywire.com/ww/01-25-99/austin_music_feature1.html "Drake Tungsten and His Boy Skellington."] ''The Austin Chronicle'', 25 Januarie 1999.</ref> Die naam is 'n eerbetoon aan die [[Duitsland|Duitse]] avant-gardegroep [[Can]] wat in 1972 'n treffer met die titel "Spoon" gehad het wat ook die temalied van die rolprent ''Das Messer'' ([[Duits]], ''Die Mes'') was.<ref>Warren, Tamara. "Waxing Poetic", ''Anthem'', Fall/Winter 2005, p. 54.</ref> Spoon se opnamedebuut was die vinielvrystelling van die [[EP]] ''[[Nefarious]]'' in Mei 1994.<ref name="chronicle">Hernandez, Raoul. [http://weeklywire.com/ww/01-25-99/austin_music_feature1.html "Drake Tungsten and His Boy Skellington."] ''The Austin Chronicle'', 25 Januarie 1999.</ref> In 1995 het die groep 'n platekontrak met [[Matador Records]] aangegaan en in 1996 het hulle hul eerste vollengte LP, ''[[Telephono]]'', vrygestel. Die album het gemengde resensies ontvang en kritici het hul klank met dié van [[Pixies]] en [[Wire (musiekgroep)|Wire]] vergelyk.<ref>Jon Wiederhorn, [http://www.rollingstone.com/artists/spoon/albums/album/216008/review/5943426 “Album Reviews: Spoon – ''Telephono''”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310202025/http://www.rollingstone.com/artists/spoon/albums/album/216008/review/5943426 |date=10 Maart 2007 }}, ''Rolling Stone Magazine'', May 16, 1996.</ref> Maar — vergelykinge ter syde gestel — met ''Telephono'' het die groep 'n wegbreek van hul invloede getoon met hul mengsel van postpunk en pop.<ref>Jennifer Kelly, [http://www.popmatters.com/pm/reviews/article/3744/spoon-soft-effects-ep-telephono “Reviews: ''Soft Effects EP''/''Telephono''”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706195550/http://www.popmatters.com/pm/reviews/article/3744/spoon-soft-effects-ep-telephono |date= 6 Julie 2008 }}, ''Pop Matters'', July 31, 2006.</ref> Minder as één jaar daarna het Spoon hul tweede EP, ''[[Soft Effects]]'', vrygestel, wat as 'n oorgang tot hul meer herkenbare, versoete klank gedien het.<ref>Brian Howe, August 1, 2006.</ref> In teenstelling met sy voorgangers was ''Soft Effects'' minder geraserig en suur en het dit 'n meer gesofistikeerde, minimalistiese benadering gedemonstreer.<ref name="stylus">Kareem Estefan, [http://www.stylusmagazine.com/articles/artist_profile/spoon.htm “Spoon – Artist Profile”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206144404/http://stylusmagazine.com/articles/artist_profile/spoon.htm |date= 6 Februarie 2010 }}, "Stylus Magazine", September 1, 2003.</ref> === Hoofstroom debuut === In 1998 het Spoon 'n platekontrak met [[Elektra Records]] aangegaan, onder wie se etiket die groep in Mei 1998 ''[[A Series of Sneaks]]'' vrygestel het. Weens swak verkope het Ron Laffitte, Spoon se verteenwoordiger by Elektra wat beloof het om die groep nie te verlaat nie, vier maande ná die vrystelling bedank en in daardieselfde week is die groep se kontrak gekanselleer.<ref name="lazyi2001">Tim McMahan, [http://www.timmcmahan.com/spoon.htm “Lazy-I Interview: Spoon”], "The Omaha Weekly", April 18, 2001.</ref> Uit wederaksie het Spoon 'n humoristies getitelde tweesnit-enkelspeler vrygestel, genaamd "[[The Agony of Laffitte]]" met die snitte "The Agony of Laffitte" en "Laffitte Don't Fail Me Now", waarin hulle oor hul ervaring in die musiekbedryf sing en Laffitte se persoonlike agenda bevraagteken.<ref>Camden Joy, [http://www.villagevoice.com/music/0003,joy,11850,22.html “Total System Failure”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706012209/http://www.villagevoice.com/music/0003,joy,11850,22.html |date= 6 Julie 2008 }}, "The Village Voice", 18 Januarie 2000.</ref> === Kommersiële sukses === In 2000 het die groep 'n platekontrak met die indierockuitgewer [[Merge Records]] onderteken en het hulle in dieselfde jaar die EP ''[[Love Ways]]'' vrygestel.<ref name="stylus" /> [[Baskitaar]]speler Josh Zarbo het nie saam aan hierdie EP gewerk nie, aangesien hy die groep vir 'n kort rukkie verlaat het.<ref name="mixednotes">Ken Lieck, [http://www.austinchronicle.com/gyrobase/Issue/column?oid=oid:78128 "Dancing About Architecture,"] The ''Houston Chronicle'', August 4, 2000.</ref> Spoon se derde vollengte ateljeealbum, ''[[Girls Can Tell]]'', is in 2001 tot suksesvolle ontvangs vrygestel: meer eksemplare daarvan is verkoop as van beide vorige vollengte albums tesame.<ref name=Pop>Sean, [http://popculturewilleatitself.com/2007/sunday-music-spotlight-spoon/ “Sunday Music Spotlight – Spoon”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512021937/http://popculturewilleatitself.com/2007/sunday-music-spotlight-spoon/ |date=12 Mei 2011 }}, ''Pop Culture Will Eat Itself '', August 26, 2007.</ref> Die groep se volgende vrystelling in 2002, ''[[Kill the Moonlight]]'', het soortgelyke sukses behaal.<ref name="Pop" /> ''Kill the Moontlight'' het die enkelsnit "The Way We Get By" bevat, wat as deel van die klankbaan van ''[[The O.C.]]'' gewildheid verwerf het.<ref>Brooklyn Vegan Mike, [http://www.brooklynvegan.com/archives/2007/01/rip_the_oc_a_li.html “RIP The O.C. (& a list of EVERY song ever played)”], ''Brooklyn Vegan'', 3 Januarie 2007.</ref> Hul volgende album, ''[[Gimme Fiction]]'', is in Mei 2005 vrygestel en het op posisie 44 op die Amerikaanse trefferlys [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] gedebuteer.<ref name="a360">Joe Gross, [http://www.austin360.com/music/content/music/stories/2007/07/0707spoon.html “In tune with Spoon”], Austin 360, July 5, 2007.</ref> Meer as 160&nbsp;000 kopieë is verkoop.<ref name="a360"/> Spoon se Britt Daniel het in samewerking met Brian Reitzell die 2006 rolprent ''[[Stranger Than Fiction]]'' se klankbaan gekomponeer en aangepas<!-- musical arrangement = aanpassing? (nl/de = arrangement) -->. [[Stranger Than Fiction (klankbaan)|Die klankbaan]] bevat ook menige snitte van ''Kill the Moonlight'' en ''Gimme Fiction'' wat tot instrumentele weergawes aangepas is. Op 10 Julie 2007 is ''[[Ga Ga Ga Ga Ga]]'' vrygestel en het dit op 10de posisie op die ''Billboard'' 200-trefferlys gedebuteer.<ref>Katie Hasty, [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003613204 “T.I. Holds Off Pumpkins, Interpol To Remain No. 1”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515040802/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003613204 |date=15 Mei 2011 }}, [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], July 18, 2007.</ref> Spoon se sewende ateljeealbum, ''[[Transference]]'', is op 18 Januarie 2010 vrygestel. Dit het op #4 op die ''Billboard'' 200-trefferlys gedebuteer en daar is 53&nbsp;000 kopieë daarvan in die eerste week verkoop. ==== Verskynings op TV-geselsprogramme ==== Sedert die vrystelling van ''Kill the Moonlight'' in 2002 het Spoon op laataand TV-kletsprogramme begin optree, soos ''[[The Late Show With David Letterman]]'', ''[[Late Night with Conan O'Brien]]'', ''[[The Late Late Show With Craig Ferguson]]'', ''[[Last Call with Carson Daly]]'', ''[[The Tonight Show with Conan O'Brien]]'', en ''[[Austin City Limits]]''. Hulle was ook musikale gaste op ''[[Saturday Night Live]]'' op 6 Oktober 2007, waar hulle "The Underdog"<ref>[http://snlarc.jt.org/detail.php?i=2007100610 SNL Archives | Detail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080111223559/http://snlarc.jt.org/detail.php?i=2007100610 |date=11 Januarie 2008 }}. Retrieved October 16, 2007.</ref> en "You Got Yr. Cherry Bomb"<ref>[http://snlarc.jt.org/detail.php?i=2007100614 SNL Archives | Detail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080111223604/http://snlarc.jt.org/detail.php?i=2007100614 |date=11 Januarie 2008 }}. Retrieved October 16, 2007.</ref> opgevoer het. == Diskografie == === Albums === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%;" !valign="top" width="40" |Year !valign="top" width="200"|Album !valign="top" width="30" |<small>[[Billboard 200|VSA]]</small> !valign="top" width="30" |<small>[[Billboard Top Independent Albums#Albums|USA Independent Albums]]</small> !valign="top" width="150"|[[Platemaatskappy|Etiket]] |- | 1996 |align="left" |''[[Telephono]]'' | – | 35 | [[Matador Records|Matador]] |- | 1998 |align="left" |''[[A Series of Sneaks]]'' | – | – | [[Elektra Records|Elektra]] |- | 2001 |align="left" |''[[Girls Can Tell]]'' | – | 46 | [[Merge Records|Merge]] |- | 2002 |align="left" |''[[Kill the Moonlight]]'' | – | 23 | Merge |- | 2005 |align="left" |''[[Gimme Fiction]]'' | 44 | 1 | Merge |- | 2007 |align="left" |''[[Ga Ga Ga Ga Ga]]'' | 10 | 1 | Merge |- | 2010 |align="left" |''[[Transference (album)|Transference]]'' | 4 | 2 | Merge |- | 2014 |align="left" |''[[They Want My Soul]]'' | | | |- | 2017 |align="left" |''[[Hot Thoughts]]'' | | | |- |} === EP's === * ''[[Nefarious]]'' (1994, Fluffer) * ''[[Soft Effects]]'' (1997, [[Matador Records|Matador]]) * ''[[30 Gallon Tank]]'' (1998, [[Elektra Records|Elektra]]) * ''[[Love Ways]]'' (2000, [[Merge Records|Merge]]) * ''[[Get Nice!]]'' (2007, Matador) * ''[[Don't You Evah]]'' (2008, Merge) * ''[[Got Nuffin]]'' (2009, Merge) === Enkelspelers === * "All the Negatives Have Been Destroyed" (7"/CD5, 1996) * "Not Turning Off" (7", 1996) * "Anticipation" (7", 1998) * "[[The Agony of Laffitte]]" (CD5, 1999, [[Saddle Creek]]) * "Anything You Want" (7"/CD5, 2001) * "Everything Hits at Once" (CD5, 2001) * "Car Radio" / "Advance Cassette" (CD5, 2001) * "Text Later" / "Shake It Off" (split 7", 2002) * "Someone Something" (7", 2002) * "Jonathon Fisk" (CD5, 2002) * "Stay Don't Go" (CD5, 2003) * "The Way We Get By" (CD5, 2003) * "I Turn My Camera On" (7"/CD5, 2005) * "My First Time, Vol. 3" (digital single, 2005) * "[[Sister Jack]]" (UK and US, 7"/CD5, 2005) * "The Underdog" (UK and US, digital single/7" promo, 2007) #26 [[Alternative Songs|USA Alternative Songs]] * "You Got Yr. Cherry Bomb" (Europe and Australia, digital single, 2007) * "Don't You Evah" (digital single (Diplo Mix), 2007; CD5, 2008) #33 USA Alternative Songs * "[[Written in Reverse]]" (UK and US, 7", 2010) === Versamelalbums === * "Don't Buy The Realistic" and "Telamon Bridge" on ''[[What's Up Matador?]]'' (1997, Matador Records) * "Tear Me Down" on ''[[Wig in a Box]]'' (2003, Off Records) * "The Book I Write" and 3 previously released tracks on ''[[Stranger Than Fiction (soundtrack)|Stranger Than Fiction-klankbaan]]'' (2006, [[Columbia Records]]/[[Sony]]) * "Well-Alright" on ''[[Dark Was the Night]] '' (2009, [[4AD]]) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Spoon (band)|Spoon}} * [http://www.spoontheband.com/ Amptelike webwerf] {{en}} * [http://www.allmusic.com/artist/p127525 Allmusic-profiel] {{en}} * [http://www.myspace.com/spoon MySpace-profiel] {{en}} {{Saadjie}} {{Spoon}} {{Matador}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse musiekgroepe]] ksafi851csa23vyft5y06ky799i6tgw 0 49007 2974126 2365119 2026-09-30T00:57:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974126 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Stilbaai |nedersetting_tipe= Dorp |bynaam=Baai van die slapende skoonheid |slagspreuk= |beeld_stadsilhoeët=Goukou Stilbaai.jpg |beeldbyskrif=Die [[Goukourivier]] skei Stilbaai in 'n oostelike en westelike deel. |duimdrukkerkaart=Wes-Kaap |duimdrukkeretiketposisie=bokant |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Distriksmunisipaliteit]] |onderafdelingtipe3=[[Plaaslike Munisipaliteit]] |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Tuinroete-distriksmunisipaliteit|Tuinroete]] |onderafdelingnaam3=[[Hessequa Plaaslike Munisipaliteit|Hessequa]] |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel= |stigtingsdatum=1894 |oppervlak_totaal_km2= |hoogte_m=0 |breedtegraad=34 |breedtegraad_m=22 |breedtegraad_s=6 |breedtegraad_NS=S |lengtegraad=21 |lengtegraad_m=24 |lengtegraad_s=40 |lengtegraad_OW=O |bevolking_totaal= |bevolkingsdigtheid_km2= |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=Poskode |poskode=6674 |skakelkode= |webwerf=http://www.stilbaaitourism.co.za/ }} '''Stilbaai''', ook bekend as die ''Baai van die slapende skoonheid'', is 'n dorp langs die suidelike kus van [[Suid-Afrika]], tussen [[Riversdale]] en [[Albertinia]], 26&nbsp;km van die [[N2]] nasionale hoofweg, en ongeveer 4&nbsp;ure se motorrit vanaf [[Kaapstad]]. Dit word met die N2 verbind met die [[R305 (Suid-Afrika)|R305]]-streeksroete. Dit is deel van die [[Hessequa Plaaslike Munisipaliteit|Hessequa-munisipaliteit]] in die [[Wes-Kaap]]provinsie. Die strand by Lappiesbaai is as 'n [[blouvlagstrand]] gesertifiseer en bevat ook die sogenaamde ''Preekstoel'', 'n kenmerkende rots wat uit die sand steek. Die [[Goukourivier]] verdeel die dorp in twee, naamlik Stilbaai-oos en Stilbaai-wes, met die hawe geleë op die westelike oewer. Die rivier kan vir ongeveer 15&nbsp;km bevaar word. [[Groot-Jongensfontein]] is ongeveer 10 km suidwes. == Geskiedenis == Die eerste erwe is in [[1894]] uitgemeet. In [[1930]] is die twee dele met 'n pont verbind wat later in [[1955]] met 'n brug vervang is. == Wapen == Stilbaai se munisipale raad het in 1975 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''In silwer, 'n golwende dwarsbalk van blou vergesel in die skildhoof van 'n [[skulp]] en in die skildvoet van 'n anker, alles rooi, die anker gekabel van swart; die skild aan weerskante rond uitgesny van blou, elk belaai met 'n regop swemmende vis van goud''. Die helmteken was 'n seilboot, en die wapenspreuk "Otium maritimum".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Klimaat == Stilbaai het 'n matige klimaat en die gebied kry bykans eweveel reën in al vier seisoene, met hoogtepunte wat bereik word in herfs en lente. [[Temperatuur]] wissel gemiddeld tussen 20° en 28° Celsius in die somer en tussen 12° en 20° Celsius in die winter. Die reënval is gemiddeld 639,2&nbsp;mm per jaar.<ref name="dieburger">[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1996/12/14/4/23.html Die Burger] 1996. Geraadpleeg 7 Januarie 2012</ref> == Natuurreservate == Stilbaai het 'n aantal natuurreservate. Aan die oostekant is Pauline Bohnen-natuurreservaat, 'n groot reservaat met verskeie staproetes. Die Skulpiesbaai-natuurreservaat is naby die hawe geleë en strek tot by die Noordkapperpunt-visvywers. Die Geelkrants-natuurreservaat is langs die "Preekstoel" geleë. == Oorlede == * [[Gerrit Viljoen]] (2009), voormalige kabinetsminister en lid van die destydse [[Nasionale Party]]. == Sien ook == * [[Gereformeerde kerk Stilbaai]] * [[Ystervarkpuntvuurtoring]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] {| |- | [[Lêer:Stilbaai (Western Cape), with Goukou river.JPG|duimnael|Stilbaai, gesien vanaf die uitsigpunt bokant die hawe]] || [[Lêer:Stilbaai (Western Cape), looking east.JPG|duimnael|Stilbaai, met die NG Kerk in Stilbaai-Wes, uitsig na die ooste]] |} == Eksterne skakels == *[http://www.stilbaaitourism.co.za/ Stilbaai se tuisblad] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC4}} [[Kategorie:Baaie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] pe36svj0qmm84wduofu43ry8xmub67r 0 49383 2974137 2921304 2026-09-30T03:00:30Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974137 wikitext text/x-wiki {{Deelstaat of gebied van Australië | Plaaslike naam=Tasmania | Afrikaanse naam=Tasmanië | beeld_vlag=Flag of Tasmania.svg | beeld_wapen=Tasmania Coat of Arms.svg| bynaam=Island of Inspiration; The Apple Isle; Holiday Isle; Tassie | leuse="Ubertas et Fidelitas" (Vrugbaarheid en Betroubaarheid) | beeld=Beeld:Tigris-Australia location Tasmania.svg{{!}}300px| hoofstad=[[Hobart]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|42|52|S|147|19|O}} | grootste stad=[[Hobart]] | goewerneur=Barbara Baker | Premier=Jeremy Rockliff | Party_van_die_Premier=[[Australiese Arbeidersparty|ALP]] | oppervlakte_totaal=90 758 | oppervlakte_land=68 401 | oppervlakte_water=22 357 | persentasie_water=24,6 | bevolking_jaar=2021 | bevolking_totaal=541 965 | digtheid=7,35 | posafkorting=TAS | tydsone= +10 | webwerf= [http://www.tas.gov.au/ www.tas.gov.au] | notes= }} '''Tasmanië''' ([[Engels]]: '''Tasmania''', Palawa kani: ''lutruwita''<ref>{{cite web |title=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |access-date=26 Mei 2022 |website=tacinc.com.au |archive-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925075102/http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |url-status=dead }}</ref>) is die grootste [[eiland]] en die kleinste<ref>{{Cite web |url=http://www.tasmania-attractions.com/ |title=argiefkopie |access-date=23 Julie 2010 |archive-date= 1 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801125232/http://www.tasmania-attractions.com/ |url-status=dead }}</ref> deelstaat van [[Australië]]. Dit is 240 kilometer suid van die Australiese vasteland geleë, daarvan geskei deur die [[Seestraat van Bass]], met die argipel wat die mees suidelike punt van die land bevat. Die staat omvat die hoofeiland Tasmanië, die 26ste grootste eiland ter wêreld, en die omliggende 1000 eilande.<ref>{{cite web|title=Islands|date=15 Mei 2014|url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/landforms/islands|access-date=14 Mei 2021|publisher=Geoscience Australia}}</ref> Dit is Australië se minste bevolkte staat, met 569 825 inwoners vanaf Desember 2021. Die hoofstad en grootste stad is [[Hobart]], met ongeveer 40 persent van die bevolking wat in die Groter Hobart-gebied woon. <ref name="ABSCapitalPop2">{{cite web|date=24 April 2018|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2016–17: Main Features|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3218.0Main+Features12016-17|access-date=13 Oktober 2018|publisher=Australian Bureau of Statistics}} Estimated resident population, 30 Junie 2017.</ref> Tasmanië se hoofeiland was tot 40 000 jaar lank voor Britse kolonisasie deur [[Aborigines|Aboriginale mense]] bewoon.<ref>{{cite web|title=Aboriginal Life Pre-Invasion|url=http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/A/Aboriginal%20life%20pre-invasion.htm|access-date=3 September 2018|publisher=www.utas.edu.au}}</ref> Daar word vermoed dat Aboriginale Tasmaniërs ongeveer 11 700 jaar gelede van die vasteland Aboriginalse groepe geskei geraak het, nadat stygende seevlakke Seestraat van Bass gevorm het.<ref name="nma2">{{cite web|title=Separation of Tasmania|url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/separation-of-tasmania|access-date=22 Julie 2020|publisher=National Museum Australia|location=Canberra}}</ref> Die eiland is permanent deur Europeërs in 1803 gevestig as 'n strafregtelike nedersetting van die [[Britse Ryk]] om aansprake op die grond deur die Eerste Franse Ryk tydens die [[Napoleontiese Oorloë]] te voorkom.<ref>Frank Bolt, ''The Founding of Hobart 1803–1804'', {{ISBN|0-9757166-0-3}}</ref> Die Aborigines was na raming tussen 3 000 en 7 000 ten tyde van die Britse vestiging, maar is amper binne 30 jaar uitgewis tydens 'n tydperk van konflikte met setlaars bekend as die "Swart Oorlog" en die verspreiding van aansteeklike siektes. Die konflik, wat 'n hoogtepunt bereik het tussen 1825 en 1831 en gelei het tot meer as drie jaar van krygswet, het die lewens van byna 1 100 Aborigines en setlaars gekos. Onder Britse bewind was die eiland aanvanklik deel van die Kolonie van [[Nieu-Suid-Wallis]], maar het in 1825 'n aparte kolonie onder die naam Van Diemen's Land (vernoem na Anthony van Diemen) geword.<ref>{{cite web|title=Van Diemens Land|url=https://www.britannica.com/place/Van-Diemens-Land|access-date=3 September 2018|website=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Ongeveer 80 000 gevangenes is na Van Diemen's Land gestuur voordat hierdie praktyk, bekend as vervoer, in 1853 gestaak is.<ref>{{cite web|title=Convicts and the British colonies in Australia|url=http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/convicts-and-the-british-colonies|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101181100/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/convicts-and-the-british-colonies|archive-date=1 Januarie 2016|access-date=31 Desember 2015|publisher=Commonwealth of Australia}}</ref> In 1855 is die huidige Grondwet van Tasmanië in werking gestel, en die volgende jaar het die kolonie formeel sy naam na Tasmanië verander. In 1901 het dit 'n staat van Australië geword deur die proses van die federasie van Australië. Vandag het Tasmanië die tweede kleinste ekonomie van die Australiese state en gebiede, wat aansienlik gevorm is uit [[toerisme]], [[landbou]] en [[akwakultuur]], [[onderwys]] en gesondheidsorg.<ref>{{cite web |title=Estimated full time employment {{!}} Tasmania {{!}} economy.id |url=https://economy.id.com.au/tasmania/employment-by-industry |website=economy.id.com.au |publisher=State Growth Tasmania |access-date= 8 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911182125/https://economy.id.com.au/tasmania/employment-by-industry |archive-date=11 September 2021 |url-status=dead}}</ref> Tasmanië is 'n beduidende landbou-uitvoerder, sowel as 'n beduidende bestemming vir [[ekotoerisme]]. Sowat 42 persent van sy grondgebied, insluitend nasionale parke en [[Wêrelderfenisgebied|Wêrelderfenisgebiede]] (21%) word in een of ander vorm van reservaat beskerm.<ref>{{cite web|date=29 Januarie 2014|title=Complete National Parks and Reserves Listings|url=https://parks.tas.gov.au/about-us/managing-our-parks-and-reserves/reserve-listing|access-date=7 Mei 2021|publisher=Parks and Wildlife Service}}</ref> Die eerste omgewingspolitieke party ter wêreld is in Tasmanië gestig.<ref>{{cite web|last1=Howes|first1=Michael|title=United Tasmania Group (UTG)|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/245350/United-Tasmania-Group-UTG|access-date=21 Januarie 2015|website=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> == Toponimie == [[Lêer:Tasmania.A2005320.2355.250m.jpg|links|duimnael|Tasmanië vanuit die ruimte.]] Tasmanië is vernoem na die Nederlandse ontdekkingsreisiger [[Abel Tasman]], wat die eerste gerapporteerde Europese waarneming van die eiland gemaak het op 24 November 1642. Tasman het die eiland Anthony van Diemen's Land genoem na sy borg Anthony van Diemen, die Goewerneur van [[Nederlands Oos-Indië]]. Die naam is later deur die Britte tot Van Diemen's Land verkort. Dit is amptelik herdoop na Tasmanië ter ere van sy eerste Europese ontdekker op 1 Januarie 1856.<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.tas.gov.au/php/BecomingTasmania/BTAppend2.htm |title=Appendix 2: Select chronology of renaming |last1=Newman |first1=Terry |year=2005 |work=Becoming Tasmania – Companion Web Site |publisher=Parliament of Tasmania |access-date=26 Augustus 2011 |archive-date=22 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422111627/http://www.parliament.tas.gov.au/php/BecomingTasmania/BTAppend2.htm |url-status=dead }}</ref> Daar is soms na Tasmanië as "Dervon" verwys, soos genoem in die Jerilderie-brief geskryf deur die berugte Australiese bosman Ned Kelly in 1879. Die spreektaal vir die staat is "Tassie". Tasmanië word ook in die omgangstaal verkort tot "Tas", hoofsaaklik wanneer dit in besigheidsname en webwerf-adresse gebruik word. TAS is ook die Australia Post-afkorting vir die staat. In die gerekonstrueerde Palawa kani-taal word die hoofeiland Tasmanië lutruwita genoem,<ref name=":4">{{cite news |title=Tasmanian Aboriginal place names |publisher=Tasmanian Aboriginal Centre |url=http://tacinc.com.au/tasmanian-aboriginal-place-names/ |access-date=30 November 2019 |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119003129/http://tacinc.com.au/tasmanian-aboriginal-place-names/ |url-status=dead }}</ref> 'n naam wat oorspronklik van die Bruny Island-Tasmaniese taal afgelei is. George Augustus Robinson het dit opgeneem as Loe.trou.witter en ook as Trow.wer.nar, waarskynlik uit een of meer van die oostelike of Noordoostelike Tasmaniese tale. Hy het dit egter ook as 'n naam vir Cape Barren Island aangeteken. In die 20ste eeu het sommige skrywers dit as 'n Aboriginal-naam vir Tasmanië gebruik, gespel "Trowenna" of "Trowunna". Daar word nou geglo dat die naam meer behoorlik toegepas word op Cape Barren Island, <ref name=":4" /> wat sedert 2014 'n amptelike dubbele naam van "Truwana" het.<ref>{{cite news |title=Aboriginal and Dual Names of places in lutruwita (Tasmania) |publisher=Tasmanian Aboriginal Centre |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |access-date=30 November 2019 |archive-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925075102/http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |url-status=dead }}</ref> 'n Aantal Palawa kani-name, gebaseer op historiese rekords van inheemse name, is deur die Tasmaanse regering aanvaar. 'n Dosyn van hierdie is 'dubbelgebruik' (tweetalige) name, en nog twee is onbegrensde gebiede met slegs Palawa-name.<ref>{{cite web|url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/|title=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places|website=tacinc.com.au|access-date= 8 Januarie 2023|archive-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925075102/http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{State van Australië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Eilande in Indiese Oseaan]] [[Kategorie:Eilande in Stille Oseaan]] [[Kategorie:Tasmanië| ]] 4odasyipw20dn6m0ngfje26eux8cvp0 0 49922 2974185 2229554 2026-09-30T07:14:11Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974185 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Uíge |ander_naam=(voorheen Carmona) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Uíge-provinsie|Uíge]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=858 |hoogte_voet=2815 |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|7|37|S|15|03|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=119815 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Uíge''' (voorheen ''Carmona'') is die hoofstad van die [[Uíge-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad het 'n bevolking van 119&nbsp;815 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Uige}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] dc74ht7irdnh78u5qps20phrys18ebx 0 50704 2973969 2870406 2026-09-29T16:56:33Z JMK 649 +kat 2973969 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Heilige |naam=Sint Paulus |geboortedatum=ca. [[5]] n.C.<ref>[http://www.pbs.org/empires/peterandpaul/footsteps/footsteps_1_1.html Peter and Paul. In the Footsteps of Paul. Tarsus. 1]. PBS. Besoek op 19 November 2010.</ref> |geboorteplek=Tarsus, Cilicië, [[Romeinse Ryk]] |sterftedatum=ca. [[67]]<ref name="Harris" >Harris, Stephen L. [https://books.google.com/books?id=KcIqAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Paul+Jerusalem+independence ''Understanding the Bible.''] Palo Alto: Mayfield. 1985. {{ISBN|978-1-55934-655-9}}</ref> |sterfteplek=[[Rome]], [[Italië]]<ref name="Harris" /> |feesdag=[[25 Januarie]] (Fees van Sint Paulus se bekering)<br /> [[10 Februarie]] (Fees van Sint Paulus se skipbreuk in Malta)<br /> [[29 Junie]] (Fees van Sint Pieter en Paulus)<br /> [[30 Junie]] (voormalige solo fees, steeds gevier deur sommige godsdienstige orde)<br /> [[18 November]] (Fees van die inwyding van die basilieke van Sint Pieter en Paulus) |vereer_in=Alle Christelike kerke wat heiliges vereer |beeld=PaulusTarsus LKANRW.jpg |beeldgrootte=200px |byskrif='n Moderne denkbeeldige voorstelling van Paulus van Tarsus, wat onder leiding van die historikus Michael Hesemann saamgestel is |titels=Apostel van die heidene |saligverklaringsdatum = |saligverklaringplek = |saligverklaar_deur = |heiligverklaringsdatum = |heiligverklaringsplek = |heiligverklaring_deur = |attribute=Swaard |beskermheilige=missies; teoloë; Heidense Christene |pelgrimsoord= |onderdrukkingsdatum= |onderdrukking_deur= |omstredenhede= |gebed= }} '''Paulus van Tarsus''', ook bekend as '''Paulus die Apostel''', die '''Apostel Paulus''', en '''Sint Paulus''', ([[Grieks]]: Σαούλ -(''Saul''), Σαῦλος (''Saulos''), en Παῦλος (''Paulos''); [[Latyn]]: ''Paulus'' of ''Paullus''; [[Hebreeus]]: שאול התרסי ''Šaʾul HaTarsi'' (''Saul van Tarsus'')<ref>Bauer lexicon; Handelinge 13:9, uit "The New Testament of Our Lord and Saviour Jesus Christ: Volgens die [[Textus Receptus|Ontvange Griekse teks]]" (University Press, Cambridge 1876)</ref> (c. 5 - c. 67 n.C.),<ref name="Harris, bl. 411">Harris, bl. 411</ref> was 'n [[Judaisme|Jood]]<ref name=BritSP>[[Encyclopedia Britannica]], alhoewel hy by wyse van geboorte Romeins was (Hand. 22:24-29), Paul the Apostle, 2008, O.Ed.</ref> wat na homself verwys het as die "[[Apostel]] aan die [[Heidene]]". ([[Brief aan die Romeine|Rom]]. 11:13) Volgens die [[Handelinge|Handelinge van die Apostels]], het sy bekering tot geloof in Jesus plaasgevind in 'n diepsinnige lewensveranderende ervaring op die pad na [[Damaskus]]. Saam met [[Simon Petrus]] en Jakobus, word hy beskou as onder die belangrikste vroeë Christenleiers.<ref>"The Canon Debate," redakteure McDonald & Sanders, 2002, hoofstuk 32, bladsy 577, deur James D.G. Dunn: "Jakobus die broer van Jesus, en Paulus, die ander twee mees prominente leiersfigure (benewens [[Simon Petrus]]) in die eerste-eeuse Christendom"</ref> Hy was ook 'n Romeinse burger — 'n bevoegdheid wat aan hom 'n bevoorregte regstatus verleen het rakende wette, eiendom en owerheidsgesag.<ref name=BritSP/><ref>Handelinge 22:24-29</ref> [[Sendbriewe van Paulus|Dertien sendbriewe]] in die [[Nuwe Testament]] word aan Paulus toegeskryf. In sekere hiervan word na verdere sendbriewe verwys, wat nie in die [[Bybel]] voorkom nie, soos 'n [[Brief aan die Laodisense|Laodiseaanse]] sendbrief. ([[Kolossense|Kol]]. 4:1) [[Outeurskap van die sendbriewe van Paulus|Sy outeurskap]] word by ses van die dertien sendbriewe bevraagteken deur sommige geleerdes,<ref name="ReferenceA"/> terwyl wyd beweer word dat drie daarvan nie sy werk is nie.<ref>Ehrman 2004:385</ref> Paulus se invloed op Christelike denke was wellig meer betekenisvol as enige ander Nuwe Testamentiese outeur.<ref name="ReferenceA">''Oxford Dictionary of the Christian Church'' red. F.L. Lucas (Oxford) inskrywing: Paul</ref> [[Augustinus van Hippo]] het Paulus se verklaring, dat [[verlossing]] gebaseer is op geloof en nie goeie werke nie, verder ontwikkel.<ref name="ReferenceA"/> [[Martin Luther]] se vertolking van Paulus se briewe was eweneens die sterk dryfkrag agter sy lering van ''sola fide''. Paulus se bekering het die verloop van sy lewe dramaties beïnvloed. Deur sy aktiwiteite en geskrifte, het sy geloof uiteindelik godsdienstige geloof regdeur die Mediterreense streek beïnvloed. Sy leierskap, invloed en nalatenskap het gelei tot die stigting van gemeenskappe, oorwegend onder die heidene, wat wel die Judaïese "morele kode" eerbiedig het, maar die "rituele" verpligtinge van die Mosaïese wet verslap of afgeskaf het, gebaseer op die lewe en werke van Jesus Christus en die Nuwe Verbond. Hierdie gemeenskappe het uiteindelik aangegroei tot die vroeë [[Christendom]]. == Bekering en roeping as apostel == Die naam van Saulus word vir die eerste keer in Hand. 7:58 genoem, waar vertel word dat 'n sekere Saulus sy goedkeuring aan die steniging van Stefanus geheg het. Hierdie teregstelling was terselfdertyd die begin van die swaar vervolging van die Christengemeentes in [[Jerusalem]]. Saulus het selfs 'n magtigingsbrief vir die voortsetting van die vervolging tot in Damaskus van die hoë priester aangevra. Op pad na [[Damaskus]] het hy 'n visioen van Jesus Christus gekry wat 'n totale ommekeer in sy lewe teweeggebring het. Na hierdie verskyning was hy drie dae lank blind, maar nadat 'n sekere Ananias hom in Damaskus die hande opgelê het, kon hy weer sien. Hy het onmiddellik daarna in die sinagoge verkondig dat Jesus die Seun van God is (Hand. 9:19). Na sy bekering het Paulus drie jaar lank in [[Arabië]] vertoef, waarna hy Petrus in Jerusalem opgesoek (GaI.1:18-19) en van hom 'n uitvoerige verslag oor die prediking en werke van Jesus gekry het. Om hierdie rede is daar heelwat ooreenkomste tussen sommige van die groot redevoerings van Paulus en die van [[Simon Petrus|Petrus]]. == Sendingreise == Die volgelinge van Jesus het Paulus aanvanklik vermy, omdat hulle nie kon glo dat die vervolger van Christene nou self ʼn Christen was nie. Dit was net Barnabas wat met Paulus gekommunikeer het. Paulus se sendingwerk het begin toe Barnabas hom in Tarsus gaan haal het vir prediking onder die heidene in [[Antiochië]]. Tydens ‘n byeenkoms van die gemeente in Antiochië het hy 'n Goddelike bevel gekry om die Evangelie ook in ander lande te gaan verkondig. By die uitvoering van die opdrag het Barnabas aanvanklik die inisiatief geneem, terwyl Johannes [[Evangelie volgens Markus|Markus]] as helper saamgegaan het. Ciprus, die eiland waar [[Barnabas]] gebore is, was die eerste sendingveld. Hierna het die predikers na [[Klein-Asië]] gegaan, waar Paulus die leiding oorgeneem het. Johannes Markus het hulle in Perge verlaat, en nadat hulle tot by [[Derbent|Derbe]] gevorder het, het hulle die terugreis begin langs 'n roete wat hulle vroeër gekies het. Na 'n kort verblyf in Antiochië het Paulus besluit om 'n nuwe sendingreis aan te pak, en hy het Silas gekies om hom te vergesel (Hand. 15:27- 28). Hy het eers die gemeentes wat reeds gestig was, besoek en het daarna lank in [[Griekeland]] gewerk, waarna hy weer na [[Antiogië|Antiochië]] teruggekeer het. Die derde sendingreis het ook in 'n westelike rigting plaasgevind. Paulus het eers langer as twee jaar in Efese gewerk en het daarna weer na Griekeland gereis. Na 'n besoek aan die gemeentes wat hy tydens die tweede sendingreis gestig het, het hy na [[Korinthe]] vertrek, waar hy drie maande vertoef het. Van [[Trias|Troas]] het Paulus en sy medewerkers al met die kus van Klein-Asië langs gereis en ten spyte van berigte dat gevangenskap by sy aankoms in [[Jerusalem]] op hom wag, het hy met sy werk voortgegaan. == Gevangenskap en dood == Terwyl Paulus in die tempel in Jerusalem was, het 'n groep [[Jode]] van [[Efese]] groot oproer veroorsaak. Hulle het die Efesiër Trofimus voorheen reeds by Paulus in die stad gesien en vermoed dat Paulus hom in die tempel gebring en so 'n heilige plek ontwy het. Soldate wat tussenbeide getree het, het gemeen dat Paulus ʼn Egiptenaar was wat vroeër 4 000 rowers na die woestyn uitgelei het, en hulle het hom gevange geneem (Hand. 21:27-39). Paulus het hom as Romeinse burger op die keiser beroep, en die beroep kon nie geweier word nie. Na 'n stormagtige reis en 'n oorwintering op die eiland [[Malta]] het Paulus in ongeveer 62 n.C. Rome bereik. Gedurende sy gevangenskap van twee jaar het Paulus met sy werksaamhede - skriftelik en mondeling - voortgegaan. Hoewel volledige getuienis ontbreek, word aangeneem dat Paulus vrygelaat is en nog 'n paar jaar lank met sy werk voortgegaan het. onder meer moontlik ook in [[Spanje]]: Hy is later weer gevange geneem en in Rome ter dood veroordeel. Volgens oorlewering het sy teregstelling (waarskynlik deur onthoofding) op 'n plek net buite die stadsmure van Rome, suid van die [[Via Ostiense]], plaasgevind. == Paulus se werkmetode == Paulus het veral in die groot stede gewerk waar hy waarskynlik vanweë sy herkoms die meeste tuisgevoel het. Die meeste [[diaspora]]-Jode (Jode wat buite Israel gewoon het), het ook in die stede gewoon, en Paulus wou veral hulle bereik. Omdat hulle Paulus egter verwerp het, het hy hom na die heidene gewend: vandaar sy benaming "apostel van die heidene". Waar sy prediking aanvaar en ʼn nuwe gemeente gestig is, het Paulus alles in sy vermoë gedoen om sy gemeentelede by te staan. Hy het die gemeentes herhaaldelik besoek om te sien watter probleme ná sy vertrek ontstaan het. As hy nie self kon gaan nie, het hy van sy helpers gestuur, en ook briewe aan die gemeentes geskryf. == Paulus se briewe == Van die veertien briewe van Paulus wat in die [[Nuwe Testament]] opgeneem is (die sogenaamde sendbriewe), word in dertien vermeld dat Paulus die afsender is. Die Brief aan die [[Hebreërs]] is die enigste waar sy naam ontbreek. Bybelkenners meen dat sewe van die briewe van Paulus self afkomstig was, te wete Romeine, I en II [[Korinthiërs]], [[Galasiërs]], [[Filippense]], I Thessalonicense en [[Brief van Paulus aan Filemon|Filémon]]. Daar bestaan egter twyfel of Paulus wel die briewe aan die [[Kolossense]], [[Efesiërs]], II Thessalonicense, I en II [[Timotheus]] en [[Titus]] geskryf het. Sommige vermoed dat iemand anders sy naam gebruik het om groter gewig en aansien aan die briewe te verleen. Die onderwerpe wat in die briewe ter sprake kom, wissel van uiters praktiese uitsprake tot hoë teologiese bespiegelinge. Belangrike temas in Paulus se briewe sluit onder meer in die verhouding van die Kerk tot Israel, die vraagstuk van die Goddelike uitverkiesing en menslike vryheid, die opstanding van Christus, die Kerk as die liggaam van Christus, die werking van die Heilige Gees en die toekomsverwagting. == Betekenis en invloed == Paulus, wat as die eerste Christelike teoloog beskou kan word, het deur die eeue heen 'n groot invloed op die gang van die kerkgeskiedenis uitgeoefen. Veral sy brief aan die Romeine het in verskillende tye 'n diep indruk op bekende teoloë gemaak, [[Augustinus]] (354-430) het sy bekering aan ʼn gedeelte uit die Brief toegeskryf, [[Lutheranisme|Luther]] het ook die sleutel tot die uitleg van die Evangelie in die eerste hoofstuk van die brief gevind, terwyl Karl Barth in 1919 'n nuwe teologie ontwerp het in sy ''Römerbrief'', ʼn kommentaar op die brief van Paulus aan die [[Romeinse Ryk|Romeine]]. == Jesus en Paulus == 'n Liberale teologie het omstreeks 1900 in [[Duitsland]] ontstaan wat die sogenaamde vraagstuk van "Jesus en Paulus" geskep het. Daar bestaan volgens dié skool 'n groot verskil tussen die Jesus wat in die Evangelies beskryf word as 'n rondtrekkende leraar wat die armes en sondaars help en Christus, die Seun van God, oor wie Paulus gepreek het. Die mening bestaan dat Paulus sy leer oor Christus aan sy opleiding by Gamaliël en aan die Hellenisme ontleen het, terwyl ander dit aan sy kontak met die eerste Christengemeentes toeskryf. Ander is van mening dat die idee van die hemelse Christus al voor die tydperk van die Nuwe Testament moes bestaan het. 'n Ander onderskeid is van die moderne Joodse denker Martin Buber (1878-1965) afkomstig. Hy sien in die Nuwe Testament twee geloofsbeskouinge. In sy boek ''Zwei Glaubensweisen'' (1950) beskryf Buber hoe die Joodse geloofsopvatting nog in die sinoptiese Evangelies te sien is, terwyl die Griekse geloofsopvatting in die geskrifte van Johannes en Paulus oorheers. Van die belangrikste verskille tussen die twee beskouings is die vertroue-aspek in die Joodse geloof tesame met die gelowige gemeenskap, terwyl die aanvaarding van waarhede en die optrede van individuele gelowige in Griekse verband meer beklemtoon word. Buber meen dat daar veral deur middel van die sinoptiese [[Evangeliese Kerk in Duitsland|Evangelies]] tot die "werklike Jesus" gekom kan word. Die [[Christendom]] het begin toe Jesus tot God en tot Verlosser verhef is. Volgens Buber het daar ʼn skeiding tussen die Jodedom en die Christendom gekom toe Paulus die lydende mens Jesus die lydende Seun van God gemaak het. == Sien ook == * [[Areopagosrede]] == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|090840963X}}, volume 22, bl. 117 == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Saint Paul}} {{Apostels}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] [[Kategorie:Christelike leiers]] [[Kategorie:Christene uit die Nuwe Testament]] [[Kategorie:Heiliges in die Christendom]] [[Kategorie:Jode uit die Nuwe Testament]] [[Kategorie:Tereggestelde mense]] [[Kategorie:Geboortes in 5]] [[Kategorie:Sterftes in 67]] 1mv1w8z3d17nyp1alnv7mwl16vhuy9f 0 50864 2974228 2970611 2026-09-30T10:34:06Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974228 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Wenera 1 | image = Venera 1 (a) (Memorial Museum of Astronautics).JPG | image_caption = Wenera 1 maquette in museum | mission_type = [[Venus]]-verbyvlug | operator = OKB-1 | COSPAR_ID = 1961-003A | SATCAT = 80 | mission_duration = 7 maande | spacecraft = 1VA No.2 | manufacturer = OKB-1 | dry_mass = | launch_mass = 6 424 kg | landing_mass = 643,5 | power = | launch_date = 12 Februarie 1961, 00:34:36&nbsp;[[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]] | launch_rocket = Molnija 8K78 | launch_site = [[Baikonoer]] 1/5 | last_contact = 19 Februarie 1961 | orbit_epoch = | orbit_reference = [[Heliosentriese wentelbaan|Heliosentries]] | orbit_periapsis = 0,718 [[Astronomiese eenheid|AE]] | orbit_apoapsis = 1,019 AE | orbit_inclination = 0,58° | orbit_period = 311 dae | apsis = helion |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[Venus]] |arrival_date = 19 Mei 1961, 02:52&nbsp;UTC |distance = 100 000 km |location = }} |instruments_list= {{Infobox spaceflight/Instruments |name1= |name2= |name3= |name4= }} | insignia = | insignia_caption = | insignia_size = | programme = [[Wenera-ruimteprogram|Wenera]] | previous_mission = | next_mission = [[Wenera 2]] }} [[Lêer:The Soviet Union 1961 CPA 2556 stamp (Launching of the Venus space probe, 1961-2-12. Globe and Venera 1).jpg|duimnael|links|160px|Sowjet-posseël om die Wenera 1-sending te gedenk.]] Die '''Wenera 1''' was die [[Sowjetunie]] se tweede vlug om die planeet [[Venus (planeet)|Venus]] te verken. Dit is op 12 Februarie 1961 gelanseer.<ref name="1961-003A">[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1961-003A NSSDC Spacecraft 1961-003A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303201538/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1961-003A |date=3 Maart 2013 }} {{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1961-003A |title=argiefkopie |access-date=13 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303201538/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1961-003A |archive-date= 3 Maart 2013 |url-status=dead}} (Nasa-Goddard-ruimtesentrum), besoek op 9 Augustus 2010</ref> Die '''Venus&nbsp;1- Outomatiese Interplanetêre Stasie''' het bestaan uit ’n ronde romp met ’n koepel vooraan. Dit was altesaam 2,035 meter lank en het 643,5&nbsp;kg geweeg. Twee [[sonpaneel|sonpanele]] was aan die romp geheg en ’n [[antenne]] van twee meter sou data van Venus na die [[Aarde]] stuur. Aan boord was wetenskapinstrumente soos ’n [[magnetometer]], metereoriet-opspoorders en instrumente om [[sonwind]] en [[Kosmiese straling|kosmiese strale]] te meet. Binne-in die koepel was ’n KDU-414-enjin vir midvlug-aanpassings. Die Wenera 1 is gelanseer ’n week ná die mislukking van die Sowjetunie se eerste verkenningstuig na Venus, die [[Spoetnik 7]].<ref name="Chronology">NSSDC [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html Chronology of Venus Exploration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730111434/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html |date=30 Julie 2015 }} (Nasa-Goddard-ruimtesentrum), besoek op 9 Augustus 2010</ref> Dit is in twee stadiums gelanseer. Die '''Spoetnik 8''' van 7 ton is in ’n [[wentelbaan]] om die aarde geplaas en die interplanetêre stasie is van daar na Venus gelanseer. Inligting oor sonwind en kosmiese strale is op drie geleenthede suksesvol na die aarde gestuur. Sewe dae later is data nie op die geskeduleerde tyd gestuur nie. Op 19 en 20 Mei 1961 het Wenera 1 binne 100&nbsp;000&nbsp;km van Venus verybybeweeg en ’n [[heliosentriese wentelbaan]] binnegegaan. Daar word geglo dat die instrumente ophou werk het omdat die tuig oorverhit het. Hoewel geen inligting oor Venus na die aarde gestuur is nie, was die Wenera 1 ’n belangrike mylpaal in ruimtetuig-ontwerp – dit was die eerste werklik moderne verkenningstuig en die eerste een wat midvlug-aanpassings kon maak. == Sien ook == * [[Wenera-ruimteprogram]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Venera 1|Wenera 1}} * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Die Sowjet-verkenning van Venus] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1961-003A http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1961-003A] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/65dysmYGU?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1961-003A |date=22 Februarie 2012 }} * [[Lêer:Crystal txt.png|20px|links]] Hierdie artikel is vertaal vanuit die [[:en:Venera 1|Engelse Wikipedia]] {{normdata}} {{Wenera}} {{en-vertaal|Venera 1}} [[Kategorie:Sowjet Venus-sendings]] 3ajh6jzs1x65r9zd7i255oxt3wn8c6g 0 51198 2974020 2661322 2026-09-29T18:39:48Z Daniellouw 54542 /* Verwysings */ 2974020 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] fi0zp6kmbxr2rcn69u9ghmcrgpsjgxh 2974032 2974020 2026-09-29T19:03:06Z Daniellouw 54542 /* Entalpie en warmte */ 2974032 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Bepaling van entalpie == == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] 1dvua1vq1iavs9a94vmb9273inyzc4z 2974034 2974032 2026-09-29T19:12:04Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie */ 2974034 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Bepaling van entalpie == Die entalpie van alle elemente in hulle basisvorm word aanvaar nul by 25 °C. Dus == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] mslyso787vxnu1zs74tb2coyoshrq4s 2974037 2974034 2026-09-29T19:22:22Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie */ 2974037 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Bepaling van entalpie == Die entalpie van alle elemente in hulle basisvorm word aanvaar nul by 25 °C. Dus, die entalpie van die volgende is almal nul: C(s), H₂, O₂, N₂, Cl2₂, Fe, Cu, ens Die hitte van verbranding van reaksies word bepaal en deur die [[Wet van Hess]] word die entalpie van komponente bepaal. '''CH₄ as voorbeeld''' Die hitte van verbranding van die volgende reaksies is voorheen bepaal deur 'n bomkaloriemeter: {| class="wikitable" |- | CH₄ + 2O₂ &rarr; CO₂ + 2H₂O || &Delta;H = -890.3 kJ/mol |- | C + O₂ &rarr; CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | H₂ + 0.5O₂ &rarr; 2H₂O || &Delta;H = −285.8 kJ/mol |} Bogenoemde reaksies kan nou soos volg gerangskik word en opgetel word volgens die [[Wet van Hess]]. {| class="wikitable" |- | 1 || CO₂ + 2H₂O = CH₄ + 2O₂ || &Delta;H = +890.3 kJ/mol |- | 2 || C + O₂ = CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | 3 || 2H₂ + O₂ = 2H₂O || &Delta;H = −285.8 &times; 2 kJ/mol |- | Totaal || C + 2H₂ = CH₄ + 2O₂ || &Delta;H = -74.8 kJ/mol |} == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] n6xhpsywx5n9nv9tbfdxhv52aadd504 2974038 2974037 2026-09-29T19:23:03Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie */ 2974038 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Bepaling van entalpie == Die entalpie van alle elemente in hulle basisvorm word aanvaar nul by 25 °C. Dus, die entalpie van die volgende is almal nul: C(s), H₂, O₂, N₂, Cl2₂, Fe, Cu, ens Die hitte van verbranding van reaksies word bepaal en deur die [[Wet van Hess]] word die entalpie van komponente bepaal. '''CH₄ as voorbeeld''' Die hitte van verbranding van die volgende reaksies is voorheen bepaal deur 'n bomkaloriemeter: {| class="wikitable" |- | CH₄ + 2O₂ &rarr; CO₂ + 2H₂O || &Delta;H = -890.3 kJ/mol |- | C + O₂ &rarr; CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | H₂ + 0.5O₂ &rarr; 2H₂O || &Delta;H = −285.8 kJ/mol |} Bogenoemde reaksies kan nou soos volg gerangskik word en opgetel word volgens die [[Wet van Hess]]. {| class="wikitable" |- | 1 || CO₂ + 2H₂O = CH₄ + 2O₂ || &Delta;H = +890.3 kJ/mol |- | 2 || C + O₂ = CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | 3 || 2H₂ + O₂ = 2H₂O || &Delta;H = −285.8 &times; 2 kJ/mol |- | Totaal || C + 2H₂ = CH₄ || &Delta;H = -74.8 kJ/mol |} == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] jvl47oocg9ji9xkicyxami4mq1v8gvq 2974040 2974038 2026-09-29T19:25:27Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie */ 2974040 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Bepaling van entalpie == Die entalpie van alle elemente in hulle basisvorm word as nul kJ/mol aanvaar by 25°C. Dus, die entalpie van die volgende is almal nul by 25°C: : C(s), H₂, O₂, N₂, Cl2₂, Fe, Cu, ens Die hitte van verbranding van reaksies word bepaal, en deur die [[Wet van Hess]] word die entalpie van komponente bepaal. '''CH₄ as voorbeeld''' Die hitte van verbranding van die volgende reaksies is voorheen bepaal deur 'n bomkaloriemeter: {| class="wikitable" |- | CH₄ + 2O₂ &rarr; CO₂ + 2H₂O || &Delta;H = -890.3 kJ/mol |- | C + O₂ &rarr; CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | H₂ + 0.5O₂ &rarr; 2H₂O || &Delta;H = −285.8 kJ/mol |} Bogenoemde reaksies kan nou soos volg gerangskik word en opgetel word volgens die [[Wet van Hess]]. {| class="wikitable" |- | 1 || CO₂ + 2H₂O = CH₄ + 2O₂ || &Delta;H = +890.3 kJ/mol |- | 2 || C + O₂ = CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | 3 || 2H₂ + O₂ = 2H₂O || &Delta;H = −285.8 &times; 2 kJ/mol |- | Totaal || C + 2H₂ = CH₄ || &Delta;H = -74.8 kJ/mol |} == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] hjmwht0nmuvm56sjvz282ti92qeipod 2974042 2974040 2026-09-29T19:26:05Z Daniellouw 54542 /* Kyk ook */ 2974042 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Bepaling van entalpie == Die entalpie van alle elemente in hulle basisvorm word as nul kJ/mol aanvaar by 25°C. Dus, die entalpie van die volgende is almal nul by 25°C: : C(s), H₂, O₂, N₂, Cl2₂, Fe, Cu, ens Die hitte van verbranding van reaksies word bepaal, en deur die [[Wet van Hess]] word die entalpie van komponente bepaal. '''CH₄ as voorbeeld''' Die hitte van verbranding van die volgende reaksies is voorheen bepaal deur 'n bomkaloriemeter: {| class="wikitable" |- | CH₄ + 2O₂ &rarr; CO₂ + 2H₂O || &Delta;H = -890.3 kJ/mol |- | C + O₂ &rarr; CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | H₂ + 0.5O₂ &rarr; 2H₂O || &Delta;H = −285.8 kJ/mol |} Bogenoemde reaksies kan nou soos volg gerangskik word en opgetel word volgens die [[Wet van Hess]]. {| class="wikitable" |- | 1 || CO₂ + 2H₂O = CH₄ + 2O₂ || &Delta;H = +890.3 kJ/mol |- | 2 || C + O₂ = CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | 3 || 2H₂ + O₂ = 2H₂O || &Delta;H = −285.8 &times; 2 kJ/mol |- | Totaal || C + 2H₂ = CH₄ || &Delta;H = -74.8 kJ/mol |} == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] * [[Entropie]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] 7mgwqxpqfp0lr0zzm3qx47ebrar75og 2974086 2974042 2026-09-29T20:12:41Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van entalpie */ 2974086 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Entalpie''' is 'n mate van die totale [[energie]] in 'n [[termodinamiese stelsel]]. Dit sluit die [[interne energie]] (die energie wat vereis word om die stelsel te skep asook die energie in wat vereis word om ruimte vir die stelsel te skep deur die verplasing van die omgewing om sodoende die volume en druk van die stelsel daar te stel. Entalpie is 'n [[Padafhanklikheid#Termodinamika|toestandsfunksie]] en 'n [[intensiewe grootheid|ekstensiewe hoeveelheid]]. Die [[SI-stelsel|SI-eenheid]] van entalpie is '''joule'''. Ander eenhede word steeds in sekere wêrelddele gebruik soos onder andere die kalorie. Die totale absolute entalpie, ''H'' van 'n stelsel kan nie direk gemeet word nie en is ook nie gedefinieer nie. Die verandering van entalpie, Δ''H'', vir 'n bepaalde ''proses'' kan egter bepaal word en is daarom 'n meer nuttige waarde. Gewoonlik word aangegee van watter proses hierdie verandering Δ die gevolg is deur in 'n subskript die proses aan te gee. Byvoorbeeld vir ''smeltprose'' (fusie) word dit Δ_fusH, en vir vorming uit die element (formasie) Δ_fH ensomeer. In stelsels waar chemiese reaksies by 'n konstante druk plaasvind het die verandering in entalpie, ''ΔH'' 'n positiewe waarde vir [[endotermies]]e reaksies. Die gebruik van die entalpie begrip vereenvoudig die beskrywing van energie-oordrag aangesien dit nie beïnvloed word deur die energie wat na die omgewing oorgedra word deur die uitsetting van die stelsel nie. == Formele definisie == Die entalpie van 'n stelsel word gedefinieer as: : <math>H = U + p V,\,</math> waar : ''H'' die entalpie van die stelsel is (in [[joule]]), : ''U'' die [[interne energie]] van die stelsel is (in joule), : ''p'' die [[druk]] op die grens van die stelsel en sy omgewing is, (in [[pascal (eenheid)|pascal]]) en : ''V'' die [[volume]] van die stelsel is, (in [[kubieke meter]]). Let wel die term ''U'' is die energie wat vereis word om die stelsel te skep en die ''pV'' term is die energie wat vereis word om "ruimte" te skep vir die stelsel as die druk van die omgewing konstant bly. Die ''pV'' term in die vergelyking kan beter verstaan word deur middel van die voorbeeld van 'n [[isobariese proses]]. Gas verander van volume (as gevolg van byvoorbeeld 'n chemiese reaksie) in 'n silinder wat 'n suier stoot om 'n konstante druk ''p'' te behou. Die krag word bereken deur die oppervlakte van die suier ''A'' endie definisie van druk ''p'' = ''F''/''A'': die krag is dus ''F'' = ''pA''. Uit die definisie van werk ''W'' is ''W'' = ''Fx'', waar x die afstand wat die suier beweeg het. Deur die twee vergelykings te kombineer verkry 'n mens ''W'' = ''pAx'' en aangesien die produk ''Ax'' gelyk is aan die volume waardeur die suier beweeg het kan afgelei word dat die werk wat deur die gas op die suier verrig is bepaal word deur ''W'' = ''pV'', waar ''p'' 'n konstante druk en ''V''die uitsettingsvolume is. Die insluit van die pV term in die definisie van entalpie beteken dat enige interne energie wat omgesit is in werk op die omgewing nie die waarde van die entalpie beïnvloed nie. Die verandering in entalpie kan gedefinieer word as Δ''H'' = Δ''U'' + ''W'' = Δ''H'' = Δ''U'' + Δ(''pV''), waar Δ''U'' die termiese energie verteenwoordig wat tydens die uitsetting verlore gegaan het en ''W'' die arbeid is wat verkry is deur die krag wat op die suier uitgeoefen is. == Bepaling van absolute entalpie == Die entalpie van alle elemente in hulle basisvorm word as nul kJ/mol aanvaar by 25°C. Dus, die entalpie van die volgende is almal nul by 25°C: : C(s), H₂, O₂, N₂, Cl2₂, Fe, Cu, ens Die hitte van verbranding van reaksies word bepaal, en deur die [[Wet van Hess]] word die entalpie van komponente bepaal. '''CH₄ as voorbeeld''' Die hitte van verbranding van die volgende reaksies is voorheen bepaal deur 'n bomkaloriemeter: {| class="wikitable" |- | CH₄ + 2O₂ &rarr; CO₂ + 2H₂O || &Delta;H = -890.3 kJ/mol |- | C + O₂ &rarr; CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | H₂ + 0.5O₂ &rarr; 2H₂O || &Delta;H = −285.8 kJ/mol |} Bogenoemde reaksies kan nou soos volg gerangskik word en opgetel word volgens die [[Wet van Hess]]. {| class="wikitable" |- | 1 || CO₂ + 2H₂O = CH₄ + 2O₂ || &Delta;H = +890.3 kJ/mol |- | 2 || C + O₂ = CO₂ || &Delta;H = −393.5 kJ/mol |- | 3 || 2H₂ + O₂ = 2H₂O || &Delta;H = −285.8 &times; 2 kJ/mol |- | Totaal || C + 2H₂ = CH₄ || &Delta;H = -74.8 kJ/mol |} == Entalpie en warmte == Die toename in entalpie in 'n stelsel is presies gelykstaande aan die energie wat daarby gevoeg is deur [[warmte]], onder die voorwendsel dat die stelsel onder 'n [[isobariese stelsel|konstante druk]] onderwerp is en dat die enigste werk wat op die stelsel verrig word uitsettingswerk is: : <math>\Delta H = Q\,</math> waar : <math>\Delta H</math> Die entalpie verandering in die stelsel is (onderworpe aan die voorwaardes hierbo genoem) en : <math>Q</math> Die energie wat aan die stelsel toegevoeg word deur middel van [[warmte]]. Uitsettingswerk is die oordrag van energie tussen die stelsel en sy omgewing deur die verandering van die stelsel se volume. Hierdie soort werk beïnvloed nie die bogenoemde vergelyking nie. Enige ander soort werk wat op die stelsel uitgeoefen kan word, word ''nie-meganiese werk'' genoem.<ref name="non-mechanical">{{Cite book|last1=Bokshteĭn|first1=Boris|last2=Mendelev|first2=Mikhail|last3=Srolovitz|first3=David|title=Thermodynamics and kinetics in materials science: a short course|publisher=Oxford University Press|year=2005|page=7|url=http://books.google.com/?id=V1bqHaR0HY0C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=%22called+non-mechanical+work%22&q=%22called%20non-mechanical%20work%22|isbn=978-0-19-852804-3}}</ref> Nie-meganiese werk kan prosesse insluit soos die verandering in interne energie deur gebruik te maak van 'n eksterne [[elektriese veld]] of die byvoeg van energie deur die inhoud te roer. As enige nie-meganiese werk verrig word sal die bostaande vergelyking nie geldig wees nie. == Voorbeelde == === Voorbeeld 1 === Beskou die volgende gasmengsel by 2000 kPa(a) en 200 °C: H₂ = 40%, CO = 30%, CH₄ = 10%, H₂O = 20% Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' In die algemeen is entalpie die volgende: ::<math>H = C_p \Delta T = C_p (T - T_{verwysing}) </math> waar <math>C_p</math> die warmtekapasiteit is in tipiese eenhede kJ/(kg.K) of kJ/(k[[Mol (eenheid)|mol]].K) C_p is egter 'n funksie van temperatuur, dus is dit meer akkuraat om die [[lys van integrale|integraal]] van C_p te kry: ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT</math> Om die entalpie van die mengsel te bepaal, moet elke komponent afsonderlik beskou word, en dan is: ::<math>H_{mengsel} = 40\% H_{H_2} + 30\% H_{CO} + 10\% H_{CH_4} + 20\% H_{H_2O}</math> Wanneer komponente afsonderlik beskou word, is die temperatuur van elke komponent dieselfde as die mengseltemperatuur van 200 °C en die druk van elke komponent gaan die [[parsiële druk]] wees. Dus gaan die parsiële druk van elke komponent die volgende wees: * P_H2 = 40% &times; 2000 = 800 kPa(a) * P_CO = 30% &times; 2000 = 600 kPa(a) * P_CH4 = 10% &times; 2000 = 200 kPa(a) * P_H2O = 20% &times; 2000 = 400 kPa(a) By die verwysingstemperatuur van 0 °C (en 101.325 kPa) gaan al die komponente in die dampfase wees, behalwe water wat in 'n vloeistoffase gaan wees. Omdat die entalpie van water vrylik beskikbaar is in stoomtabelle, gaan ons eerder stoomtabelle gebruik om water se entalpie te bepaal. Vir die ander gasse gaan ons <math>C_p</math> as 'n funksie van temperatuur gebruik. '''Beskou die droë gas apart:''' Volgens Perry, 6de uitgawe, Tabel 3-181, p 3-129, die volgende: * C_p,H2 = 6.62 + 0.00081T kal/[[Mol (eenheid)|mol]] * C_p,CO = 6.6 + 0.0012T kal/mol * C_p,CH4 = 5.34 + 0.0115T kal/mol (T is temperatuur in Kelvin) Dus is die warmtekapasiteit vir die droë gas (water uitgesluit): ::<math>C_{p,Dro\ddot{e}\ gas} = 0.4/0.8 C_{p,H2} + 0.3/0.8 C_{p,CO} + 0.1/0.8 C_{p,CH4} = 6.4525 + 0.0022925T</math> Dus is die entalpie van die droë gas relatief tot 0 °C die volgende (onthou, 0 °C = 273.15 K): ::<math>H = \int_{T_{verwysing}}^T C_p \, dT \quad = \quad \int_{273.15}^{200+273.15} 6.4525 + 0.0022925T \, dT</math> ::<math>H = \left | 6.4525T + \frac{0.0022925}{2}T^2 \, \right |_{273.15}^{200+273.15} \quad = \quad 1461.59\ kkal/kmol \times \frac{4.1868 kJ}{kkal} = 6119 kJ/kmol</math> '''Beskou die water (H₂O) apart:''' Soos reeds gesê is die toestand van water by die mengseltemperatuur van 200 °C en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 200 °C, 1555 kPa(a). Die werklike druk is dus laer, dus sal al die water in dampfase wees. Volgens stoomtabelle vir oorverhitte stoom is die entalpie van stoom by 200 °C en 400 kPa, 2861 kJ/kg. Stoom se molekulêre massa is 18 kg/kmol, dus is die entalpie van die stoom 2861 kJ/kg &times; 18 kg/kmol = 51 532 kJ/kmol. Dus is die entalpie van die gasmengsel: ::<math>H_{mengsel} = 80\% H_{Dro\ddot{e}\ gas} + 20\% H_{H_2O} \quad = \quad 80\%(6119) + 20\%(51532) = 15202 kJ/kmol</math> === Voorbeeld 2 === Indien dieselfde gasmengsel in voorbeeld 1 by 2000 kPa(a) en '''100 °C''' (ipv 200 °C) is: Bepaal die hoeveelheid fases van die mengsel. Wat is die entalpie van die mengsel, die damp en die vloeistof relatief tot 0 °C? '''Antwoord:''' Op dieselfde manier bereken in voorbeeld 1, is die entalpie van die droë gas 3012 kJ/k[[Mol (eenheid)|mol]] (ipv 6119 kJ/kmol). Beskou nou die water afsonderlik: Nou is die toestand van water by die mengseltemperatuur van '''100 °C''' en die parsiële druk van water wat 400 kPa(a) is. Volgens stoomtabelle is die dampdruk van stoom by 100 °C, 101.325 kPa(a). Die werklike druk is dus hoër, dus sal 'n gedeelte van die water in die dampfase wees. LW, nie al die water gaan in die dampfase wees nie. Die water sal kondenseer tot waar die parsiële druk van water gelyk is aan die dampdruk van die water in die gasmengsel. Dus, die maksimum hoeveelheid waterdamp in die damp = 101.325/2000 = 5.1% Volgens stoomtabelle vir versadigde stoom is die entalpie van versadigde stoom by 100 °C, 2676 kJ/kg. Indien dit gemaal word met die molekulêre massa van 18 kg/kmol, dan kry ons 48 209 kJ/kmol. Dus, in opsomming (onthou, alles is by 100 °C): * '''Vloeistof:''' ** Mol% vloeistof in die mengsel = 20% - 5.1% = 14.9% ** Entalpie = 419.2 kJ/kg (7552 kJ/kmol). * '''Droë gas:''' ** Mol% in totale mengsel = 100% - 20% = 80% ** Mol% in dampfase = 100% - 5.1% = 94.9% ** Entalpie = 3012 kJ/kmol * '''Stoom in dampfase:''' ** Mol% in dampfase = 5.1% ** Entalpie = 2676 kJ/kg (48 209 kJ/kmol) * '''Dampfase (Droë gas + stoom):''' ** Mol% van totale mengsel = 100% - 14.9% = 85.1% ** Entalpie = 94.9%(3012) + 5.1%(48209) = 5 301 kJ/kmol * '''Totale mengsel:''' ** Entalpie = 14.9%(7552) + (100%-14.9%).(5301) = 5638 kJ/kmol == Kyk ook == * [[Wet van Hess]] * [[Entropie]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] [[Kategorie:Fisiese groothede]] tg46d8ux8vo5aempsvi21fu3qqexv1f 0 54126 2973923 2861504 2026-09-29T14:49:57Z Makenzis 94013 | seisoen = 2025/26 | posisie = 6 van 20 2973923 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks |image = |klubnaam = Celta de Vigo |vollenaam = Real Club Celta de Vigo S. A. D. |bynaam = ''Celtiñas'' |stigtingsdatum = [[28 Maart]] [[1923]] |stadion = [[Estadio Balaídos]] |kapasiteit = 24 870 |voorsitter = [[Lêer:Flag of Spain (civil).svg|20px]] Marián Mouriño |afrigter =[[Lêer:Flag of Spain (civil).svg|20px]] Claudio Giráldez |liga = [[Lêer:Flag of Spain (civil).svg|20px]] [[La Liga]] | seisoen = 2025/26 | posisie = 6 van 20 | patroon_la1 = | patroon_b1 = _celta2526h | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = _celta2526h | patroon_so1 = _celta2526hl | linkerarm1 = A3D0F4 | liggaam1 = A3D0F4 | regterarm1 = A3D0F4 | broek1 = FFFFFF | kouse1 = 8BC4EF | patroon_la2 = | patroon_b2 = _celta2526a | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = _celta2526a | patroon_so2 = _celta2526al | linkerarm2 = 272F55 | liggaam2 = 272F55 | regterarm2 = 272F55 | broek2 = 272F55 | kouse2 = 272F55 |stigting={{Start date and age|df=yes|1923|08|23}} (as ''Club Celta'')<ref>{{cite web |title=Club history|url=https://rccelta.es/en/club/historia/|publisher=RC Celta de Vigo|access-date=15 February 2023}}</ref>|beeld=[[Lêer:Escudo_RC_Celta_de_Vigo.svg|150px]]}} [[Lêer:Marcaje por parejas.jpg|duimnael|250px|[[Athletic Bilbao]] (rooi-wit-swart) teen Celta Vigo (ligblou-wit), op 29 Oktober 2005, San Mamés, [[Bilbao]].]] Die '''Real Club Celta de Vigo S. A. D.''' is 'n [[sokker]]klub wat geleë is in [[Vigo]] (Pontevedra, [[Galisië]]). Dit is in 1923 gestig deur die samesmelting van Vigo Sporting en Real Fortuna. Die Celtic's speel hul tuiswedstryde by [[Balaídos Stadion]], wat in 1928 geopen is. == Ligaposisies == {| class="wikitable" style="text-align:left;" |align="center"|Seisoen||align="center"|Liga||align="center"|Posisie |- |2000/01||[[La Liga]]||6de |- |2001/02||[[La Liga]]||5de |- |2002/03||[[La Liga]]||4de |- |2003/04||[[La Liga]]||19de |- |2004/05||[[Segunda División]]||2de |- |2005/06||[[La Liga]]||6de |- |2006/07||[[La Liga]]||18de |- |2007/08||[[Segunda División]]||16de |- |2008/09||[[Segunda División]]||17de |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{La Liga}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] [[Kategorie:Galisië]] 9hxmaayau6wqiv382pi69k7m2m146l6 0 54561 2974214 2883353 2026-09-30T10:03:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974214 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Waenhuiskrans | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = Arniston WestCape.jpg | beeldbyskrif = Waenhuiskrans se bekende vissershuisies | duimdrukkeretiketposisie= bokant | latd = 34 |latm = 40 |lats = 0 | longd = 20 |longm = 13 |longs = 50 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Overberg | munisipaliteit = Kaap Agulhas | stigtingsdatum = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 16 | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 2.4% | persent_kleurling = 87.9% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 9.6% | persent_ander = | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 86.1% | demografie2_titel2 = [[Tswana]] | demografie2_info2 = 5.7% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 4.8% | demografie2_titel4 = | demografie2_info4 = | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 3.4% | poskode = | poskode2 = | skakelkode = | sensuskode = 173005 | webwerf = }} '''Waenhuiskrans''' is 'n kusdorpie aan die [[Indiese Oseaan]] in die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Dit is genoem na 'n grot soos 'n waenhuis sowat 2&nbsp;km suid van hier. Die dorp is 'n gewilde [[visvang]]oord. Dit staan ook as '''Arniston''' bekend na aanleiding van die [[HMS Arniston|HMS ''Arniston'']] wat op 30 Mei [[1815]] hier gestrand het. Slegs ses van 378 persone aan boord het oorleef. == Betrokkenheid tydens die Tweede Wêreldoorlog == Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was dit nie alleen die [[suidelike noorkapper]]walvisse wat Waenhuiskrans besoek het nie, maar ook ander grys burgers van die see wat langs die diep kus verbybeweeg en vlugtig opgekom het om toegang tot die strand te verkry. Dit was [[duikboot|U-bote]] van die [[Nazi-Duitsland|Nazi-regering]] wat 133 skepe langs die Suid-Afrikaanse kus tussen [[1942]] – [[1945]] gesink het. Die see naby [[Kaap Agulhas]] was die middelpunt van die ''Unterboot''-bedrywighede. Soos die Hollandse matrose van ouds, het die Duitse bemanning vars verversings nodig gehad, maar hierby ook [[diesel]]. Die Nazi-ondersteuners uit die kontrei was tog te bly om vars plaasprodukte te voorsien. Volgens oorlewering het daar geheime [[tennis]]spele op die strand by Waenhuiskrans plaasgevind. Net ’n hanetreetjie van [[Potberg]] af, langs De Hoop se kus, het die U-bote in die diepe waters geskuil. ’n Bekende palingvisserman is aangestel om op die uitkyk vir U-bote te wees. ’n Spesiale telefoonverbinding is vir hierdie doel geïnstalleer. ’n Witsandwinkelier het die Duitse bemanning van diesel verskaf, totdat die polisie ingelig en sy gewaarsku is dat ’n lokval gestel is.<ref>''Overberg Tapestry''. Leslie Howard. 2004. Bl. 152. {{ISBN|0-9584766-1-6}}</ref> == Wapen == Waenhuiskrans se plaaslike raad het in 1993 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''Deursnede, swart en silwer, in die skildvoet twee blou dwarsbalke, die boonste rand uitgeskulp en die onderstes ingeskulp, in die skildhoof drie silwer uitkomende gewelhuisies met 'n blou venster elk; 'n gewelfde goue skildhoof''. Die helmteken was 'n [[swarttobie]] wat 'n blou skeepswiel vashou op 'n blou muurkroon, en die wapenspreuk was "Bewaar en behou".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Galery == <gallery> Arniston caves.jpg|Grotte teen die kuslyn te Waenhuiskrans. Arniston.jpg|'n Blik oor Waenhuiskrans. Arniston Spa Hotel.jpg|Die Arniston Spa Hotel. </gallery> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Spookplekke in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{webaanhaling|url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/waenhuiskrans-of-arniston/|titel=Waenhuiskrans of Arniston?|werk=[[Maroela Media]]|datum=7 Desember 2018|toegangsdatum=8 Desember 2018|last=Massyn|first=Pierre}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Skeepswrakke]] shzcgi5gzl1dxoajesmigdpq2gqebhz 0 54817 2974250 2884110 2026-09-30T11:33:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974250 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Wolseley | beeld_stadsilhoeët = | beeldbyskrif = | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 33 |latm = 24 |lats = 47 | longd = 19 |longm = 12 |longs = 06 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Kaapse Wynland | munisipaliteit = Witzenberg | stigtingsdatum = | oppervlakvoetnotas = <ref name="census2011">Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/165009 Wolseley], [http://census2011.adrianfrith.com/place/165010 Pine Valley] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/165011 Montana] ''Sensus 2011''.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 5.0 | hoogte_m = 260 | bevolking_totaal = 12130 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name="census2011" /> | demografie1_voetnotas = <ref name="census2011" /> | persent_swart = 16.0% | persent_kleurling = 73.9% | persent_asiër = 0.3% | persent_wit = 8.0% | persent_ander = 1.8% | demografie2_voetnotas = <ref name="census2011" /> | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 84.0% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 8.9% | demografie2_titel3 = [[Sotho]] | demografie2_info3 = 3.3% | demografie2_titel4 = [[Engels]] | demografie2_info4 = 1.6% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.2% | poskode = 6830 | poskode2 = | skakelkode = 023 | sensuskode = | webwerf = }} [[Lêer:Wolseley Blockhouses. 1901 during Anglo-Boer War. Wolseley, Western Cape. 02.jpg|duimnael|'n Blokhuis op Wolseley wat in 1901 durende die [[Anglo-Boereoorlog]] gebou is.]] '''Wolseley''' is 'n dorp in die [[Kaapse Wynland-distriksmunisipaliteit]] van die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Die dorp is 15&nbsp;km suid van [[Tulbagh]]. == Geskiedenis == Wolseley is in 1875 op die plaas Goedgevonden gestig en na sir [[Garnet Wolseley]], aangewese goewerneur van Natal en opperbevelvoerder van die Britse magte, vernoem. Die spoorlyn vanaf [[Kaapstad]] het Wolseley in [[1876]] bereik en die taklyn na [[Ceres]] is in [[1876]] voltooi. Wolseley is in 1955 tot munisipaliteit geproklameer. == Wapen == Wolseley se munisipale raad het in 1955 'n wapen aangeneem en by die Kaapse Provinsiale Administrasie geregistreer : ''In rooi, 'n silwer paal belaai met 'n tros blou druiwe, in die skildhoof en skildvoet groen geblaar, aan weerskante vergesel van 'n besant; 'n groen golwende skildhoof''. Die helmteken was 'n swart wolfskop uitkomend uit 'n goue muurkroon, en die wapenspreuk was "Viridis et fructifera".<ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 2776 (23 September 1955).</ref> [[Ivan Mitford-Barberton]] het die wapen ontwerp. Die wapen is in 1996 gewysig deur die skildhoof van groen na blou te verander en met drie silwer waterdruppels te belaai, en toe by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Omgewing == Sagtevrugteboerdery word in die omgewing bedryf terwyl suiwel, bees- en skaapsboerdery ook beoefen word. Die eerste wolwassery in die land is by Wolseley gebou, en in [[1936]] is 'n aanleg vir die verpakking van [[vrugte]] gebou. Die dorp is ook beskadig in die [[Bolandse aardbewing van 1969|aardbewing]] van [[29 September]] [[1969]] wat [[Tulbagh]] getref het. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]] 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * Padlangs deur Suid-Afrika. 2009. {{ISBN|978-1-77007-751-5}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC2}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 5cp6r8ux39anab7wi4f985r2ib3peno 0 54820 2974111 2876880 2026-09-30T00:25:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974111 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = St. Helenabaai | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = St Helena Bay.JPG | beeldbyskrif = Britanniabaai wes van St. Helenabaai | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie= regs | kaart_onderskrif = | latd = 32 |latm = 45 |lats = 30 | longd = 18 |longm = 01 |longs = 40 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Saldanhabaai | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyk --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 29.7% | persent_kleurling = 59.3% | persent_asiër = 0.3% | persent_wit = 10.3% | persent_ander = 0.5% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 68.9% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 25.7% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 3.5% | demografie2_titel4 = Ander | demografie2_info4 = 1.9% | poskode = 7390 | poskode2 = | skakelkode = 022 | sensuskode = 163001 | webwerf = http://www.saldanhabay.co.za }} '''St. Helenabaai''' is 'n vissers[[dorp]] aan die [[Atlantiese Oseaan]] in die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. == Geskiedenis == [[Beeld:NG kerk St Helena, Riana le Roux.jpg|duimnael|links|270px|St. Helenabaai het een van die jongste NG gemeentes in die land.]] Die [[baai]] het sy naam gekry van [[Vasco da Gama]] wat sy vier skepe op [[7 November]] [[1497]], die dag van Sint Helena, hier geanker het. Dit was op sy eerste vaart vanaf [[Europa]] na die Ooste en sy bemanning was reeds vier maande op see. Hulle het vars [[water]] gekry uit die fonteine tussen die see en die eerste ry heuwels. Die eerste botsing tussen Europeërs en die inheemse bevolking het hier plaasgevind. 'n Bemanningslid was in 'n geveg betrokke met 'n groep Khoikhoi. Da Gama is self na bewering met 'n assegaai gewond. == Wapen == St Helenabaai se munisipale raad het in 1970 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In silwer, 'n blou dwarsbalk en 'n paal van die een in die ander; 'n rooi skildhoof belaai met drie regopgeplaaste visse van silwer''. Die helmteken was die mas van 'n Portugese ontdekkingskip met 'n rooi kruis op sy silwer seil, en die wapenspreuk was "Prisca fides".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Visbedryf == St. Helenabaai is die middelpunt van die kommersiële [[vissery|visbedryf]] aan die [[Weskus]]. Die belangrikste [[seekos|seeprodukte]] is [[kreef]], [[snoek]], [[ansjovis]] en [[sardyn]]e. Daar is ongeveer 'n dosyn verwerkingsfabrieke langs die suidwestelike kus van [[Stompneusbaai]] tot by die mond van die [[Bergrivier]]. == Trivia == St. Helenabaai is die enigste plek langs die Weskus waar die son oor die see opkom en ondergaan. Dit is as gevolg van sy unieke ligging en die vorm van die baai. Die [[St. Helenabaai-padrão]] ter ere van [[Vasco da Gama]] staan ongeveer waar die Portugese ontdekkingreisiger in 1497 voet aan wal gesit het. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bron == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Baaie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 4lsnek1cqd5orrk9fx84loe51tsavsa 0 54878 2974115 2969036 2026-09-30T00:36:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974115 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Stanford | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]]ie | beeld_stadsilhoeët = Stanford, South Africa.jpg | beeldbyskrif = Die ingang na Stanford | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 34 |latm = 26 |lats = 30 | longd = 19 |longm = 27 |longs = 20 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Overberg | munisipaliteit = Overstrand | stigtingsdatum = 1856<ref name=established>{{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=29 Februarie 2016 }}</ref> | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 10 | bevolking_totaal = 4797 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 29.1% | persent_kleurling = 60.3% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 9.7% | persent_ander = 0.7% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 65.8% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 25.3% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 6.7% | demografie2_titel4 = | demografie2_info4 = | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.2% | poskode = 7210 | poskode2 = 7210 | skakelkode = 028 | sensuskode = 172019 | webwerf = }} [[Lêer:NG kerk Stanford 2016 regop 1.jpg|duimnael|links|180px|Die kerkgebou van die [[NG gemeente Stanford]] is deur [[Wynand Louw]] ontwerp.]] '''Stanford''' is 'n klein dorp in die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Die dorp is reeds in 1857 op die plaas Kleinrivier uitgelê. Die plaas het behoort aan kaptein (later Sir) Robert Stanford. Die [[R43 (Suid-Afrika)|R43-provinsiale pad]] gaan deur Stanford en die buurdorpe is [[Gansbaai]] en [[Hermanus]]. Stanford spog ook met 'n mikrobrouery waar vyf soorte bier gebrou word. Die [[Salmonsdam-natuurreservaat]] is naby Stanford. Die natuurreservaat is genoem na kapt. Salmond van die [[HMS Birkenhead]]. Die plaaslike, eklektiese NG kerkgebou is ontwerp deur die argitek [[Wynand Louw]]. == Wapen == Stanford se munisipale raad het in 1989 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In swart, drie silwer klimmende leeus, rooi genael en getong; op 'n silwer skildhoof 'n aronskelk en 'n protea met skuinsgekruiste stingels, alles van natuurlike kleur''. Die helmteken was 'n bokkop, en die wapenspreuk "Deus adjuvat nos".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995 {{ISBN|1-86842-026-4}} * Padlangs deur Suid-Afrika. 2010. {{ISBN|978-1-77007-751-5}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.stanfordvillage.co.za Inligting oor Stanford Village] * [http://www.xplorio.com/stanford/ Stanford op Xplorio] * [https://xplorio.com/stanford/en/about/history/ geskiedenis van Stanford] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 3dn5aznuyavnuwsp4sq13akpybco7x3 0 55086 2974251 2708089 2026-09-30T11:35:04Z Aliwal2012 39067 2974251 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fish and Chips in 2024 by Robbie Conceptuel.png|duimnael|300px|Vis en tjips op 'n bord bedien]] [[Lêer:Fish and chips.jpg|duimnael|300px|Wegneemete van vis en tjips in [[Norfolk]], Engeland, afgeneem.]] '''Vis-en-tjips''' is ’n gewilde wegneemete wat in 1858 of 1863 sy ontstaan in die [[Verenigde Koninkryk]] gehad het.<ref name="everwon3">[https://web.archive.org/web/20041118084945/http://www.open2.net/everwondered_food/history/history_timeline3.htm "Food History Timeline", BBC/Open University].</ref> Dit bestaan uit diepgebraaide [[vis]] ([[stokvis]] of [[snoek]] in [[Suid-Afrika]]), met beslagdeeg of soms broodkrummels, tesame met diepgebraaide [[slaptjips]]. Op die lys van eetbare vis vir die voorbereiding van vis-en-tjips in Europa, neem [[kabeljou]] (kob) tradisioneel die eerste plek in. Elders is kabeljou, gevlokte vis, [[skelvis]] en skol ook gewild. In meeste vis-en-tjipswinkels kan die kliënt kies uit 'n verskeidenheid soorte vis en disse. Gewoonlik word hierdie dis met die Verenigde Koninkryk en [[Ierland]] verbind. Dit is uiters gewild in die VK en in lande wat teen die middel van die 19de eeu Britse kolonies was, soos Suid-Afrika, [[Australië]], [[Nieu-Seeland]] en [[Kanada]]. Die [[Verenigde State van Amerika]] het dit eers later vanaf Kanadese en Ierse uitgewekenes aangeneem, maar dit word nie algemeen voor en ná die Vaste bedien nie. Dit het sedert die 1940’s ook op die [[Faroëreilande]] gewild geword, toe dit tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] deur die Britse besetting bekend gestel is. == Bereiding == Om die beslagdeeg te berei word die meel met 'n bietjie koeksoda gemeng en deur die toevoeging van donkerbruin Engelse aal totdat die gevolglike deeg 'n effens dikker konsistensie as pannekoekdeeg het. Die vellose en ontbeende vis word dan in twee tot drie sentimeter dik repe gesny en bestuif met 'n bietjie mielieblom en dan gedoop in die voorbereide deeg. Die vis word vervolgens in sonneblomolie gebraai teen 190&nbsp;°C vir sowat twee minute totdat dit 'n diep goudbruin kleur aanneem, maar nog sappig aan die binnekant is. == Sien ook == * [[Aartappelskyfies]] * [[Slaptjips]] * [[Vis (voedsel)]] == Verwysings == {{Commonskat|Fish and chips}} {{Verwysings}} <gallery> Lêer:London England Victor Grigas 2011-37.jpg|Neonligte in Londen adverteer vis-en-tjips. Lêer:Frying range.JPG|Vis-en-tjips word voorberei. Lêer:Fishandchips.jpg|Vis-en-tjips in papier. Lêer:Fish n chips.JPG|Vis-en-tjips met koolslaai op 'n bord bedien. </gallery> [[Kategorie:Amerikaanse kookkuns]] [[Kategorie:Britse kookkuns]] [[Kategorie:Kanadese kookkuns]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kookkuns]] [[Kategorie:Thaise kookkuns]] [[Kategorie:Visgeregte]] syf8x95z8z3pv1qvz5uuobcnjgqxsom 0 58805 2974130 2905032 2026-09-30T01:09:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974130 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Struisbaai | ander_naam = | inheemse_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]]ie | beeld_stadsilhoeët = Fisherman's cottage Hotagterklip ..jpg | beeld_alt = | beeldbyskrif = Vissershuis Hotagterklip in Struisbaai | beeld_vlag = | beeld_seël = | beeld_skild = | bynaam = | slagspreuk = | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie= regs | kaart_onderskrif = | latd = 34 |latm = 48 |lats = 0 | longd = 20 |longm = 03 |longs = 0 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Overberg | munisipaliteit = Kaap Agulhas | hoofplek = | stigtingsdatum = | regeringvoetnotas = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | leiertitel1 = | leiernaam1 = | leiertitel2 = | leiernaam2 = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | oppervlak_metro_km2 = | hoogte_m = | hoogte_maks_m = | hoogte_min_m = | bevolkingvoetnotas = | bevolking_skat = | bev_skat_op = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingnota = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 12.6% | persent_kleurling = 50.3% | persent_asiër = 0.4% | persent_wit = 35.5% | persent_ander = 1.2% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 85.2% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 9.0% | demografie2_titel3 = [[Xhosa]] | demografie2_info3 = 2.6% | demografie2_titel4 = Ander | demografie2_info4 = 3.2% | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 7285 | poskode2 = 7285 | skakelkode = 028 | sensuskode = 173006 | webwerf = http://www.struisbaai.com/ }} '''Struisbaai''' is 'n vakansiedorpie aan die [[Indiese Oseaan]] in die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Dis net noordoos van [[L'Agulhas]] geleë. Die dorpie se naam is 'n afkorting van Vogelstruisbaai. Die strand by Struisbaai is 14&nbsp;km lank en gewild onder die [[swem]]mers, [[hengel]]aars, [[branderplankry]]ers en seilplankryers. == Wapen == Struisbaai se plaaslike raad het in 1992 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''Slangsnitsgewys gedeel, in die skildhoof na links en in die skildvoet na regs, silwer en blou, regs 'n regopgeplaaste swart volstruisveer met 'n rooi skag''. Die helmteken was 'n seilskip op 'n blou muurkroon, en die wapenspreuk "In concilio concilium".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Skeepsrampe == Op 23 Augustus 1673 het die ''[[Zoetendaal]]'' by Struisbaai gestrand. Die Nederlandse Oos-Indiëvaarder ''[[Schoonenberg]]'' het op pad van [[Batavia]] na [[Nederland]] in die vroeë oggendure van 20 November 1722 hier op die rotse geloop. == Gewese ekonomiese belang van die Struisbaaihawe == [[Andries Dreyer]] skryf in sy boek ''Eeufees-Gedenkboek van Bredasdorp'' in 1938:<ref>Dreyer, A. 1938. Eeufees-Gedenkboek van Bredasdorp. Kaapstad: Nasionale Pers Beperk, bl. 94</ref> {{cquote|Treffend is dat Bredasdorp se enigste hawe, wat sy agterland ekonomies bedien het, reeds meer dan 'n halwe eeu gelede van die toneel verdwyn het, met die bankrotskap van die firma Barry en Nephews in 1882. Teen die jaar 1875 het Struisbaaihawe 'n aansienlike handel behartig. Wol, velle, sout en gedroogde aalweesap was die vernaamste uitvoerprodukte, terwyl kruideniersware, ens., ingevoer is. Volgens moderne maatstaf was dit maar 'n uiters primitiewe landingsplek wat klein bootjies van sowat 400 ton toegelaat het, nogtans het die hawe uitstekend voorsien in die handelsbehoeftes van daardie dae. Dit het ook gedeeltelik die lang, stadige landweg na die Boland, oor die gevaarlike [[Sir Lowryspas]], uitgeskakel. Ten opsigte van die verkeerstelsel, het die distrik na die verdwyning van Struisbaaihawe in 1882 en voor die koms van die spoorweg tot op Bredasdorp in 1924, moeilike jare ondervind, wat gaandeweg verbeter het namate die taklyn van Eersterivier na Bredasdorp nader gekruip het. Opmerklik is dit verder dat die eintlike opbloei van die koringkultuur dateer vanaf 1912, toe die spoorlyn aangelê is tot by Klipdale in die noordelike Rûensveld van die distrik. }} == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC3}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] tr72oj1aohkoxdhrpky0eiqmri97lgs 0 59115 2973906 2883438 2026-09-29T14:02:11Z Maria The Scientist 203622 Created by translating the section "Impacts" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1359224952|Water pollution]]" 2973906 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Epuration biologique.jpg|duimnael|300px|Die behandeling van water in 'n suiweringsaanleg maak die water skoner.|alt=]] '''Waterbesoedeling''' is slegs die besoedeling van [[watermassa]] (soos [[Meer|mere]], [[rivier]]e, [[Oseaan|oseane]] en [[grondwater]]). Waterbesoedeling kom voor wanneer die [[besoedelende stof]] direk of indirek in die watermassa beland sonder voldoende behandeling om die skadelike stof te verwyder. Waterbesoedeling beïnvloed plante en organismes wat in die [[water]] lewe en in byna alle gevalle is die uitwerking nie net skadelik wat individuele spesies en bevolkings betref nie, maar ook die biologiese gemeenskappe. == Algemeen == [[Water]] wat in die natuur voorkom, bevat altyd 'n hoeveelheid organiese en anorganiese stowwe, waarvan die konsentrasies in 'n dinamiese [[Ewewigstemperatuur|ewewig]] verkeer en deur 'n komplekse reeks prosesse gehandhaaf word (selfsuiweringsvermoë). Sodra hierdie balans sodanig versteur is dat die water nie sonder nadelige gevolge gebruik kan word nie, is dit besoedel. Oorsake kan van natuurlike oorsprong wees, soos byvoorbeeld erosie, waardeur groot hoeveelhede grond in die water beland, of uitloging van die ondergrond, waardeur anorganiese [[sout (chemiese stof)|soute]] en [[suur|sure]] in die water opgelos word. Oormatige waterbesoedeling is kenmerkend vir die bevolkingsaanwas en toenemende industrialisasie van die [[20ste eeu|20e eeu]]. Huishoudelike en nywerheidsafvalwater beland in riviere en damme, terwyl chemikalieë wat aan landbougewasse toegedien word, nie net die grond besoedel nie, maar later in spruite, damme, riviere en die see gevind kan word. Dit beteken dat nie net visse nie, maar ander waterdiere en plante ook vernietig word. In die afgelope tyd was daar byvoorbeeld verskeie voorvalle van visvrektes in die [[Vaalrivier]] vanweë waterbesoedeling deur fabrieksafvalstowwe. In 2018 is beraam dat in sommige dele van die Vaal 80% van die lewe in die rivier se water reeds verdwyn het.<ref>{{cite web|url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/thousands-of-fish-have-been-killed-in-the-vaal-rivier/#:~:text=Aquatic%20specialists%20estimate%20that%2090,state%20of%20the%20Vaal%20River.|title=“Thousands of fish have been killed in the Vaal Rivier”|publisher=SABC|authors=Wndy Mothata|year=2018}}</ref> Ontspanning het ook al 'n besoedelingsfaktor geword: rommel wat deur hengelaars en duisende piekniekgangers in die water gegooi word en olie afkomstig van motorbote is van die grootste oorsake van die besoedeling van natuurlike waterbronne. Sedert die sewentigerjare is daar ook besef dat besoedeling nie net die verbruikersmoontlikhede van water beperk nie·, maar ook nadelig vir die omgewing is. Benewens biologiese besware kan estetiese en etiese besware aangevoer word omdat vuil, lewelose water groot afbreuk aan die natuurskoon doen. Hoewel die oseane se water 70% van die aarde se oppervlak bedek is in talle dele van die wêreld (onder meer Suid-Afrika) [[vars water]] skaars en daarom moet die beskikbare water ten volle benut word. Om besoedeling in Suid-Afrika te bekamp, is streng wetgewing ingestel (die Waterwet, No. 54 van 1956) ingevolge waarvan die samestelling van nywerheids - en riooluitvloeisels wat in riviere gestort word, streng beheer word. Wetgewing rakende waterbesoedeling moet egter op internasionale vlak deurgevoer word om doeltreffend te wees, aangesien die besoedelde water van riviere uiteindelik in die see beland. == Organiese besoedeling == Daar word 'n onderskeid gemaak tussen biologiese en chemiese besoedeling. Biologiese besoedeling ontstaan wanneer water met menslike en dierlike uitwerpsel en slagafval besmet word en [[virus]]se, [[bakterie]]ë en ander siektedraende [[Mikro-organisme|mikroörganismes]] in die water aanwesig is. Groot konsentrasies paratifus- en tuberkulosebakterieë kom in rioolwater van groot stede en in die afvalwater van nywerhede voor. Onsuiwerhede van natuurlike oorsprong in water word deur sommige aërobiese bakterieë afgebreek. [[Oliebesoedeling]] is nie net tot die see beperk nie: olie en olieprodukte word vanweë lekkasies en die uitspoel van oliehouers deur riole na waterbronne gevoer. 'n Olielaag op die wateroppervlak belemmer die suurstoftoevoer na lewende organismes onder die oppervlak. Watervoëls kry dodelike hoeveelhede olie in wanneer hulle hul vere probeer skoonmaak. Die aktiewe bestanddele van wasmiddels wat in waterbronne beland, breek die drywende olie op in klein druppels, wat deur visse en waterdiere opgeneem kan word. Landbouchemikalieë kan akute en chroniese vergiftiging by diere en plante veroorsaak. Sommige giftige stowwe hoop op in dierlike weefsel, wat vrektes kan veroorsaak, soos die geval was met die groot visvrektes in die [[Ryn]] in 1969. Die situasie in die Ryn het sedertdien baie verbeter. Dit het selfs in 2013 die Europese Rivierprys gewen wat deur die International River Foundation (IRF) toegeken word.<ref>{{cite web|url=https://www.eea.europa.eu/highlights/river-rhine-commended-for-river|publisher=EEA|title=River Rhine commended for river basin management}}</ref> Maar daar is steeds probleme in Europese riviere. In 2022 het 300 ton vis in die [[Oder]] gesterf. Die oorsaak was 'n verhoogde saliniteit deur sout wat uit die Poolse myne afkomstig is. Dit het die groei van 'n [[alg]]spesies bevorder.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/could-a-mass-fish-die-off-in-the-oder-river-happen-again/a-65971681#:~:text=In%20July%20and%20August%202022,algae%2C%20according%20to%20official%20investigations.|publisher=Deutsche Welle|title=Could a mass fish die-off in the Oder River happen again?|year=2023}}</ref> Gevoelige plant- en diersoorte dien as biologiese indikators waarvolgens die giftigheidsgraad van water bepaal kan word. Hulle dui die aanwesigheid, maar nie die aard nie, van gifstowwe aan. Sekere gifstowwe, soos DDT, is so skadelik dat die gebruik daarvan streng beheer word. Navorsing het getoon dat gebiede wat ver van enige menslike aktiwiteit geleë is, reeds met DDT besmet is: [[DDT]] is byvoorbeeld in visweefsel by [[Rosseiland]] in die Suidpoolgebied gevind. == Anorganiese besoedeling == Die anorganiese besoedeling van water, byvoorbeeld deur soute, sure en ione van swaar metale, lei tot vergiftiging, versouting en [[eutrofikasie]]. Die grootste sondaars op die gebied is nywerhede en myne wat groot hoeveelhede koper, kwik, sink, chroom, lood, sianied, suur, ensovoorts in water laat beland. Die landbousektor is eweneens skuldig aan besoedeling (kunsmis), terwyl huishoudelike afvalwater stowwe soos [[fosfaat|fosfate]] en wasmiddels bevat. Nie alleen die oppervlakwater nie, maar ook grondwater word hierdeur besoedel. === Vergiftiging === Vergiftiging word veral deur swaar metale veroorsaak. [[Metaalione]] word opgeneem deur [[Weekdiere|skulpdiere]] soos mossels, wat weer deur die mens geëet word. In die vyftigerjare is talle mense in [[Minamatabaai]] in [[Japan]] weens kwikvergiftiging dood omdat hulle vergiftigde vis geëet het. === Versouting === Die toename in die soutinhoud van oppervlakwater berokken groot skade aan landbougewasse en skep probleme in die voorsiening van drinkwater. Die belangrikste oorsaak van versouting in Wes-Europa was die groot hoeveelhede sout afkomstig uit myne in [[Frankryk]] wat deur die Ryn weggevoer is. Dieselfde probleem word in [[Suid-Afrika]] ondervind, veral in die Hartbeespoortdam suiwer rivierwater het 'n soutinhoud van minder as 10 dele in 1 miljoen dele water. die soutinhoud van die [[Hartbeespoortdam]] het van 34 dele in ʼn miljoen (1980) tot 45 dele (1982) gestyg. === Eutrofikasie === {{hoofartikel|Eutrofikasie}} Eutrofisering vind plaas wanneer binnelandse water met fosfaat- en stikstofverbindings (afkomstig van landbou- en huishoudelike afvalwater) "verryk" word. Die kunsmatige verryking van water bring sekere fisiese en chemiese veranderings mee. Die gasbalans in varswater (O₂/CO₂-verhouding) word deur fotosinterende bakterieë en [[Alg|alge]], wat suurstof produseer en koolsuurgas gebruik, in stand gehou. Indien daar 'n skielike toevloei in voedingstowwe soos [[Nitrasepam|nitrate]] en fosfate is, neem die getalle van alge so drasties toe dat hulle mekaar in die water oorwoeker. Groot hoeveelhede sterf derhalwe af en stel sodoende nog voedingstowwe aan die aërobiese heterotrofe bakterieë beskikbaar. Die bakterieë, wat suurstof gebruik en koolsuurgas produseer, vermeerder vinnig. Dit versteur die gasbalans en veroorsaak dat baie plante en diere doodgaan en sodoende meer organiese voedingstowwe aan die bakterieë beskikbaar stel. Na 'n tydperk is daar geen [[suurstof]] meer in die onderste lae van die water oor nie, wat weer toestande vir die anaerobiese saprofitiese bakterieë gunstig maak (hulle kan nie in die aanwesigheid van suurstof leef nie). Die water se suurstofkonsentrasie is dus besonder laag, die [[pH]] daal (water word suurder) en weldra oorleef net 'n paar vissoorte in die boonste lae van die water. Eutrofisering kan beheer word deur te verhoed dat riooluitvloeisel in damme of mere beland of deur die nutriënte uit rioolafval te verwyder voordat dit in die rivier of dam vloei. Die probleem kan verder bekamp word deur landboupraktyke met betrekking tot die toediening van kunsmis te verbeter en deur fosfate uit waswater te verwyder. == Seebesoedeling == {{Hoofartikel|Oseaanbesoedeling}} Besoedeling van die [[seewater]] word veroorsaak deur besoedelde water van riviere wat in die see uitmond, afvalstowwe wat van nywerhede en stede langs die kus afkomstig is, afval van skepe en giftige stowwe in die lug wat in die water oplos. Daar is 'n wanopvatting dat die groot watermassa van oseane die besoedelingsprobleem self kan oplos. Seebesoedeling het egter al sulke ernstige afmetings aangeneem dat die gevolge daarvan nie langer onderskat kan word nie. === Besoedeling deur afvalwater === In die algemeen skep huishoudelike afvalwater geen probleem vir die oseane nie, maar ten opsigte van kuswaters, riviermondings en baaie skep dit wel 'n probleem. [[Bakterie|Bakterieë]] en [[virus]]se wat siektes veroorsaak, is in ongesuiwerde rioolwater aanwesig. Dit is baie gevaarlik om rou skulpdiere uit besoedelde seewater te eet omdat skulpdiere bakterieë saam met water inneem en dit in hul weefsels behou. Oesters moet byvoorbeeld gedurig gekontroleer word. [[nitraat|Nitrate]] en fosfate wat nie vooraf uit huishoudelike en nywerheidsafvalwater verwyder word nie, het ʼn ernstige uitwerking op die gehalte van seewater. Ongeveer 50 000 ton [[fosfor]] beland jaarliks in die [[Noordsee]]. Die oormaat plantvoedingstowwe kan 'n oordadige groei van alge meebring en uiteindelik veroorsaak dat die suurstofkonsentrasie daal, wat die eutrofiseringsproses aan die gang sit. Toksiese stowwe soos DDT en chemiese stowwe (swaar metale, sure en gasse) word via grondwater of afvalwater na die see gevoer. DDT word nog steeds in [[plankton]] in die oseane en in die weefsel van robbe en pikkewyne uit die poolstreke gevind. Wetenskaplikes glo dat twee derdes van die ongeveer 1,5 miljoen ton DDT wat vervaardig is voordat die gebruik daarvan beperk is, steeds in afsaksels op die seebodem voorkom. === Seebesoedeling via die lug === Tot in die sewentigerjare is geglo dat slegs radioaktiewe afval van kernproewe die see via die dampkring besoedel. Dit blyk egter dat ander stowwe ook op die manier in die water val. Ongeveer 350 000 ton [[lood]] (hoofsaaklik afkomstig van uitlaatpypgasse van motors) het jaarliks in die see beland. UNEP, die United Nations Environment Programme, het 19 jaar geprobeer om die gebruik van [[tetraëtiellood]] in motorbrandstowwe wêreldwyd te ban, maar in sommige lande het politici groot, goedkoop voorrade gekoop. In Julie 2021 het [[Algerië]] die laaste voorraad verbruik. Die Verenigde Nasies skat dat die globale uitfasering $2,44 triljoen per jaar bespaar het, danksy verbeterde gesondheid en laer misdaadsyfers, en die voorkoming van meer as 1,2 miljoen voortydige sterftes. Maar loodhoudende brandstof kan steeds in vliegtuie en veldvoertuie gebruik word.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/30/1031429212/the-world-has-finally-stopped-using-leaded-gasoline-algeria-used-the-last-stockp#:~:text=Leaded%20gasoline%20for%20cars%20and,and%20other%20off%2Droad%20uses.|publisher=NPR VSA|title=The World Has Finally Stopped Using Leaded Gasoline. Algeria Used The Last Stockpile|access-date=14 Oktober 2023}}</ref> Ongeveer 100 000 ton [[kwik]] word ook na die see gevoer: Water wat met kwik besoedel is, kan dodelike gevolge hê, soos die talle sterftes van mense in Minamatabaai getuig: 'n Chemiese nywerheid in Minamata het onder meer van kwikverbindings gebruik gemaak en die afval in die baai laat vloei. Die uitwerking daarvan het in [[1950]] duidelik geword toe dooie visse in die baai begin uitspoel het. Twee jaar later het katte begin doodgaan en teen [[1953]] het die inwoners simptome van [[verlamming]], blindheid en breinbeskadiging begin toon. Teen [[1976]] is 120 inwoners aan kwikvergiftiging dood, 800 het breinskade opgedoen en teen [[1978]] is altesaam 1 500 vir kwikvergiftiging behandel. Die nywerheid se jarelange weiering om verantwoordelikheid te erken en die besoedeling te staak, het die tragedie vererger. === Oliebesoedeling === Oliebesoedeling is 'n toenemende verskynsel wat dwarsoor die wêreld kommer wek. Dit is nie net afkomstig van raffinaderye aan die kus en olietenkskepe wat vergaan nie, maar ook van tenk en vragskepe wat toevallig of moedswillig olie in die see laat loop wanneer die tenks skoongespoel word. Olieprodukte word verdeel in ligte, middelswaar en swaar fraksies en ru-olie bestaan uit 'n mengsel van al drie. Die ligte fraksies soos petrol en bensien is maklik brandbaar, relatief oplosbaar in water, verdamp vinnig en veroorsaak nie langdurige waterbesoedeling nie. Hierdie fraksies is nie skadelik vir die gesondheid nie, maar dit kan die smaak van vis bederf. Ongeveer 3,5 miljoen ton beland jaarliks in die oseane. Middelswaar fraksies soos stook en gasolie is moeilik brandbaar, kan nie in water oplos nie en verdamp baie stadig. Dit bevat ook toksiese bestanddele en veroorsaak ernstige en hardnekkige besoedeling. Swaar fraksies soos teer en bitumien is nie brandbaar nie, onoplosbaar in water en vorm harde klonte wat jare later eers deur bakterieë afgebreek word. Die harde teerklonte is nie alleen uiters lastig op strande nie, maar bevat skynbaar ook stowwe wat kanker kan veroorsaak. 'n Oliekol op die see is nie soseer 'n bedreiging vir die waterlewe nie, maar dit hou gevare in vir seevoëls omdat hulle vere met olie oortrek word. Die olie belemmer die vere se isoleringsvermoë en die voëls verkluim of verhonger omdat hulle nie behoorlik kan vlieg of swem nie. Olie naby die kus kan ook katastrofiese gevolge vir die visbedryf, oesterkwekery en ontspanning inhou. Suid-Afrika (met 'n kuslyn van 2 954 km) lê op een van die wêreld se belangrikste olieroetes. Hoewel ongelukke selde voorkom, is die gevaar van oliebesoedeling altyd daar. In Februarie 1968 het 400 ton olie van die Franse tenkskip ''Sivella'' die Kaapse seewaters besoedel. In April 1968 het die Duitse tenkskip ''Esso Essen'' 15 000 ton ru-olie wes van die Kaapse Skiereiland uitgestort. Honderdduisende liters olie van die ''Wafra'' het in [[1971]] verwoesting onder seevoëls gesaai. Vale met 'n spesiale skoonmaakmiddel is van die VSA af na Suid-Afrika gebring en baie voëls kon gered word. Na die botsing tussen die ''Venpet'' en die ''Venoil'' in 1977 het olie die strande van Port Elizabeth tot by Mosselbaai bedreig. Die voortbestaan van sekere pikkewynspesies word ernstig deur oliebesoedeling bedreig. In die ''Esso'' ''Essen''-ramp is 14 000 tot 19 000 pikkewyne dood. Oliebesmeerde pikkewyne kan gered word deur hulle een-een met spesiale spuitmiddels te behandel wat die olie op hul vlerke oplos. Gewoonlik duur dit 3 tot 4 weke voordat hulle volkome herstel het. Die brilpikkewyn is besig om uit te sterf en duisende duikers, seeganse en albatrosse is vanweë oliebesoedeling uitgewis Verskeie metodes is ontwikkel om oliebesoedeling op die see te bestry, maar die meeste metodes kan net in kalm waters toegepas word. Drywende sperbome is nie altyd doeltreffend nie omdat die water en olie dikwels verby die sperbome dryf. Chemiese middels help as dit binne 24 uur op die olie gespuit word. Dit kan egter meer skade as olie aan see-organismes berokken, soos bevind is met die stranding van die ''Torrey Canyon'' in [[1967]] in die [[Engelse Kanaal]]. Die Franse het 'n waterkering ontwerp wat uit versterkte touweefsel van 23 000 m bestaan en gemobiliseer kan word in noodgevalle. Voorkomende maatreëls is uiters noodsaaklik. Suid-Afrika beskik oor sleepbote soos die Wolraad Woltemade om tenkskepe wat in moeilikheid verkeer, op sleeptou te neem. 'n Waarskuwingstelsel is by alle hawens ingestel en kuswagskepe word gebruik om olielekkasies op te spoor. === Maatreëls teen seebesoedeling === Nasionale maatreëls ter beskerming van kuswaters is dikwels doeltreffend. Teen [[1957]] het alle fauna en flora in die mondingsgebied van die Teems feitlik uitgesterf. Na 12 jaar van biologiese en chemiese suiwering van huishoudelike en nywerheidsafvalwater is daar nou weer 50 soorte organismes in die water aanwesig. Internasionale maatreëls is onvoldoende en moeilik om af te dwing. Volgens die Verdrag van Oslo ([[1972]]) is die storting van ru-olie, stookolie, swaar dieselolie, kwik, kadmium en radioaktiewe stowwe verbode. Stowwe soos lood, koper en sink mag egter in beperkte konsentrasies en in bepaalde gebiede gestort word. Onwettige storting kom dikwels voor omdat kontrole nie streng genoeg toegepas (kan) word nie. Streng internasionale maatreëls om die see van algehele besoedeling te vrywaar, het noodsaaklik geword, want onherstelbare skade word nog steeds berokken. === Biologiese gevolge === Wanneer die water die sentrale verlaat, is die temperatuur 5 tot 10 °C hoër as die van die water waarin dit afgevoer word. Prosesse soos [[asemhaling]], [[fotosintese]], ensovoorts, is temperatuursensitief en sodra die temperatuur te hoog is, word hierdie prosesse ontwrig, wat die uiteindelike sterfte van organismes kan beteken. Dit is moeilik om die optimale [[temperatuur]] (voorkeurtemperatuur) van die meeste waterbewegende waterorganismes definitief te bepaal, want baie kan hulle by temperatuurskommelings aanpas. 'n Skielike styging (byvoorbeeld 1 °C per uur) is baie skadeliker as ʼn geleidelike styging van byvoorbeeld 1 °C per dag. Verskille in watertemperatuur, of die minimum temperatuur, beïnvloed die paar- en trekgewoontes van 'n groot aantal waterdiere. In die winter, wanneer die aanvraag na elektrisiteit hoër is as in die somer, word meer koelwater afgevoer en dit kan veroorsaak dat die natuurlike seisoenverskille ten opsigte van die watertemperatuur kleiner word en selfs kan verdwyn. Aan die een kant word die [[voortplanting]] en voortbestaan van ʼn aantal soorte bedreig, en aan die ander kant bied die hoër watertemperatuur nuwe leefgebiede vir ander soorte. So word die tropiese [[guppie]] (''Poecilia reticulata''), wat voortplant in water met 'n temperatuur van ongeveer 28 °C, deesdae op baie plekke aangetref. Die toename in die getalle van 'n subtropiese of tropiese diersoort gaan meestal gepaard met die verdwyning van ʼn groot deel van die inheemse fauna. Deur die verwarming van die water neem die suurstofgehalte af, wat die lewensomstandighede van die diere nog verder benadeel. Ondersoeke na visse, week- en skaaldiere het aan die lig gebring dat hulle reeds nadelig geraak word nog voordat 'n temperatuur van 30 °C bereik is. Uit 'n biologiese oogpunt sou ʼn temperatuurgrens van maksimum 21 °C wenslik wees en dit beteken onder meer dat 'n ander vorm van verkoeling by kragsentrales gedurende die somermaande, wanneer die temperatuur van die oppervlaktewater aan hierdie kritieke grens raak of dit oorskry, gevind sal moet word. Daar bestaan die moontlikheid van lugverkoeling, of om die lou afvalwater na landbougrond weg te voer waar gewasse wat in hierdie toestande sou aard, verbou kan word. [[Lêer:IronInRocksMakeRiverRed.jpg|duimnael|'n Rivier wat met yster besoedel is, het 'n onnatuurlike rooi skynsel.]] == Groot omgewingsprobleem == Dit is hoofsaaklik die mens en sy lewenswyse wat vir waterbesoedeling verantwoordelik is: stowwe soos gevaarlike afvalstowwe, metale, mense- en diere-afval, verf en chemikalieë en selfs olie word deurlopend in riviere en ander waterbronne gestort. Natuurrampe is soms ook vir besoedeling verantwoordelik, byvoorbeeld aktiewe kraters wat as in die lug vrystel en daarna in water opgeneem word, maar dis eerder die uitsondering. Waterbesoedeling word gevolglik een van die wêreld se ergste omgewingsprobleme geag – nie alleen wat riviere, damme en oseane betref nie, maar ook grondwater. Vandaar die druk op veral nywerhede om verantwoordelik van afval ontslae te raak en landbouers en selfs stadsrade om nie plaagdoders en kunsmis onnodig in water-afloop en spoelriolering en uiteindelik ook in grondwater te laat beland nie. Dit is ook misleidend dat besoedelde water nie op die oog af vuil hoef te wees nie. Helder water kan soms bakterieë en virusse, chemikalieë en ander stowwe bevat wat tot siekte of selfs sterftes van mense en diere kan lei. Watergedraagde siektes weens swak watervoorsiening is veral in onontwikkelde gebiede ’n ernstige probleem. Volgens statistieke (Websters, p. 1 183) word sowat 80% van alle siekte in dié gebiede deur water oorgedra, met diarree die grootste oorsaak van veral kindersterftes. Malaria, wat meegebring word deur muskiete wat in stilstaande water uitbroei, raak jaarliks ’n ontstellende 400 miljoen mense en veroorsaak 5 miljoen se dood. In nywerheidslande is die groot probleem water wat deur nywerheidsafval en selfs radio-aktiewe afval besoedel is. Dit veroorsaak minstens hoofpyn of maagongesteldhede maar verskillende kankersoorte word ook daaraan verbind. Besoedelde water is dus vandag ’n wêreldwye probleem. Waterbesoedeling is uiteraard nie ’n moderne probleem nie: oor die eeue het cholera-epidemies en ook [[tifus]] en [[disenterie]] (ontsteking van die ingewande) weens besmette water voorgekom. ==Klimaatverandering en aardverwarming== [[Lêer:Die Versauerung der Meere Entwicklung der PH-Werte 1850-2100.svg|duimnael|Die oseane se versuring]] {{hoofartikel|aardverwarming}} Sedert die begin van die [[Industriële Revolusie]] het die konsentrasie [[koolstofdioksied]] in die aarde se [[atmosfeer]] deur die verbranding van fossiele brandstowwe soos steenkool, aardolie en aardgas begin om toe te neem . {{chem|C|O|2}} is goed oplosbaar in water en die oseane het groot hoeveelhede van hierdie gas reeds opgeneem. Die [[pH]] en die temperatuur van die seewater verander daardeur en hierdie vorm van besoedeling het groot gevolge vir die oseane. Die Benguelastroom se pH aan Suid-Afrika se weskus was 8,15 in 1850, maar dit het afgeneem tot 8,04 in 2016 en vir 2100 word verwag dat dit 7,74 sal word. == Ewewig versteur == Die feit dat alle water wat in die natuur voorkom sowel organiese as anorganiese stowwe bevat, moet in gedagte gehou word: dié stowwe kom in ’n kragtige ewewig voor te danke aan ’n ingewikkelde reeks selfsuiweringsprosesse. Aërobiese bakterieë breek byvoorbeeld onsuiwerhede van natuurlike oorsprong doeltreffend af. Indien dié ewewig deur besoedelende stowwe versteur word – byvoorbeeld anorganiese soute en sure – sal die water nie sonder skadelike gevolge gebruik kan word nie. Dit kan onder meer die dood van visse, waterdiere en -plante en selfs voëls en ander diere veroorsaak. [[Lêer:Dead fish-aass.jpg|duimnael|Waterbesoedeling kan vissterftes veroorsaak.]] Organiese besoedelende stowwe kan van biologiese en chemiese oorsprong wees. Biologiese besoedeling is die gevolg van water wat met mense en diere se uitwerpsels besmet word. Chemiese besoedeling ontstaan wanneer onder meer olie en landbouchemikalieë die ewewig versteur. Sekere gifstowwe, insluitend DDT wat streng beheer word, is selfs al baie ver van die bron van besmetting gevind. Anorganiese waterbesoedeling, onder meer deur ione, soute en sure van swaarmetale, kan tot vergiftiging en eutrofisering (oormaat fosfaat en stikstof) van water lei. Nywerheidsafval soos kwik, lood en sianied, landbou-afval (soos geloogde kunsmis) en huishoudelike afval (soos wasmiddels en fosfate) is die sondaars. == Oorsake == Van die oorsake van waterbesoedeling sluit in: * Huishoudelike afval (waspoeier, [[seep]] en chemikalieë). * Fabrieke wat sure en olies in riviere en damme stort. * Afval van myne. * Kragsentrales. * Fossielbrandstowwe van motors (veroorsaak suurreën wat dan in ons waterbronne spoel). * Rioolvuil (mos groei baie goed daarin. Dit versmoor visse, gebruik te veel suurstof, vat sonlig van waterplante weg so dit kan nie fotosinteer nie so dus het die waterdiertjies nie meer kos nie). * Plaagdoders (maak water suur). * Olie van skepe en raffinaderye. * Rommelstorting (soos [[plastiek]]sakke, hoofsaaklik van bote se afval maar 'n groot hoeveelheid kom van die land). * Visvangnette wat verlore raak in die see (diere word verstrengel daarin en versmoor dan, dier hou eers op om daarin te versmoor sodra te veel dooie diere daarin verstrengel is sodat dit uiteindelik bodem toe sink). *Soos reeds gemeld, kan besoedeling ook deur natuurrampe meegebring word. Vulkaanuitbarstings stel byvoorbeeld baie as in die lug vry en gedeeltes kan ook in damme, riviere en die see beland. == Suurreën == Een van die besoedelaars waarvan nie altyd kennis geneem word nie, is suurreën – reën wat sure soos swael en die sterk oksideermiddel salpetersuur bevat en die gevolg is van gasse soos stikstof en swael wat met suurstof, waterdamp en sonlig verbind. [[Lêer:Acid rain woods1.JPG|duimnael|Suurreën, een van die waterbesoedelaars, kan selfs skade aan bome veroorsaak, soos dié bos in die Noordelike Halfrond. ]] Steenkool wat brand veroorsaak die gasse koolstofdioksied en swaeloksied, wat in die atmosfeer vrygestel word. Wanneer swaeldioksied en water byvoorbeeld verbind, ontstaan suurreën. Dit kan selfs die steenwerk van geboue beskadig en bome se groei benadeel. Uitlaatgasse van voertuie veroorsaak ook suurreën. Suurreën versteur die chemiese ewewig in damme en mere en veroorsaak suurstoftekorte in die water, wat visse en plante laat vrek. Selfs grondwater kan daardeur benadeel word en dit tas glo ook mense se asemhalingstelsel aan, met asma en bronchitis die gevolge. In noordelike lande soos Swede, Denemarke en Noorweë was sowat 80% van die vis in mere reeds uitgewis. Wetenskaplikes het deur die 1970's en 1980's skuldiges begin uitwys en joernaliste het die probleem bepraat, maar sommige mense wat in die industrie werk, het hul bes gedoen om te verdoesel, twyfel te saai en optrede te vertraag. Dit het selfs 'n diplomatieke probleem tussen die VSA en Kanada geword. Maar vanaf die 1990's het die situasie in Kanada en Europa baie verbeter deurdat die uitstoot van [[swael]] uit brandstowwe soos steenkool en olie beperk is. [[Swaweldioksied]] kan uit die uitlaatgasse verwyder word. In Asië is dit nogtans steeds 'n groeiende probleem.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20190823-can-lessons-from-acid-rain-help-stop-climate-change|publisher=BBC|title=The bittersweet story of how we stopped acid rain}}</ref> In Suid-Afrika word in 2023 steeds baie steenkool verbrand om elektrisiteit op te wek en veral in die Hoëveld is suurreën 'n probleem.<ref>{{cite web|url=https://www.environment.co.za/environmental-issues/acid-rain.html#:~:text=ACID%20RAIN%20IN%20SOUTH%20AFRICA&text=Not%20surprisingly%20acid%20rain%20occurs,other%20causes%20are%20also%20possible.|publisher=Environment|title=Acid Rain}}</ref> == Landbouchemikalieë == Die besoedelende uitwerking van landbouchemikalieë op water is ook al heelwat nagevors. Volgens ’n onlangse navorsingsverslag van Suid-Afrika se Waternavorsingsraad het landboubedrywighede die potensiaal om ’n verskeidenheid gevaarlike chemikalieë in die land se waterbronne te besorg. Kommer is in die verslag uitgespreek oor die moontlikheid dat verskeie plaagdoders wat op plase gebruik word om gewasse te bespuit en dieresiektes te beheer, in riviere en damme kan beland. Deur van die water te drink (mens en dier) of selfs daarmee in aanraking te kom deur watersport, kan dit endokriene versteurings in mense veroorsaak. Riglyne deur die betrokke besluitnemers oor die veilige gebruik van landbouchemikalieë in die bestuur van waterhulpbronne sal uiteindelik noodsaaklik wees, is die gevolgtrekking van die navorsing. == Indringerplante == Indringerplante – plante wat floreer in gebiede waarin hulle nie voorheen natuurlik gegroei het nie – kan in twee opsigte Suid-Afrika se waterbronne benadeel: Eerstens onderdruk hulle inheemse plante omdat daar minder natuurlike plae is wat hul groei belemmer, gebruik hulle meer water en kan die afloop na riviere en damme belemmer. Volgens statistieke van die Departement van Water en Sanitasie is indringerplante daarvoor verantwoordelik dat die jaarlikse invloei na damme met 695 miljoen kubieke meter verminder word (2013-syfers). Tweedens kan hulle vir besoedeling en die benadeling van ander waterplante se groei, suurstof en selfs vissterftes sorg, wat die besoedelingsprobleem vererger. Waterhiasinte, tropiese waterplante van die spesie ''[[Pontederia crassipes]]'' (afkomstig van Suid-Amerika en reeds ’n probleem in meer as 50 lande), is een van die grootste nagmerries vir plaaslike omgewingsbewaarders. In een seisoen kan so min soos 25 plante vir 2 miljoen nuwe plante sorg. Dit veroorsaak nie alleen suurstoftekorte in damme en riviere nie, maar dreineer die water van voedingstowwe vir ander plante en visse en blokkeer die sonlig. Vis- en plantsterftes kan die besoedelingsprobleem aansienlik vergroot. == Hittebesoedeling == Hittebesoedeling (of [[termiese besoedeling]]) is ’n vorm van waterbesoedeling wat nie altyd in dieselfde asem as ander vorme van besoedeling genoem word nie, maar steeds wye gevolge het. Dit is vrygestelde hitte waarvan ontslae geraak moet word by onder meer fabrieksprosesse en die opwekking van krag. Die biologiese gevolge van dié warm water, wat gemiddeld 5°C-10°C warmer is as die water waarin dit afgevoer word, is dat dit ’n uitwerking het op prosesse wat sensitief is vir temperatuur, insluitend fotosintese, en dat dit tot die dood van waterorganismes en –diere kan lei. Die warmer watertemperatuur lei terselfdertyd tot nuwe leefgebiede vir ongewenste spesies, wat in die warmer water floreer ten koste van inheemse fauna en flora. == Gevare == Die gevare van waterbesoedeling sluit in: * Bevat giftige chemikalieë soos [[kwik]], [[lood]], [[koper]], [[sink]] en [[arseen]]. Metaalione word onder meer opgeneem deur skulpdiere soos mossels, wat vergiftiging by mense kan meebring wat dit eet. Mense is al dood weens kwikvergiftiging. Die daaglikse storting van kwikverbindings (tot 275 kg is aan die orde van die dag) deur die Ryn in die Noordsee word as een van die oorsake van sterftes onder seediere genoem. *Rioolafvoer bevat patogeniese organismes (byvoorbeeld ''Escherichia coli'') en swaarmetale soos koper, kadmium en lood. Dit kan selfs in die grond opbou en uiteindelik neerslag vind in grondwater. Die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) en Voedsel- en Landbou-organisasie (VLO) het al gesamentlike riglyne neergelê oor gesondheidsrisiko’s vir mense en diere weens plante wat aan te veel swaarmetale in water blootgestel is. *Noodsaaklike water-organismes gaan dood weens besoedeling, suurstoftekorte en voedingsgebrek. *Die soutinhoud van oppervlakwater neem soveel toe dat dit probleme skep wat die voorsiening van drinkwater aangaan. Dit benadeel ook die produksie van landbougewasse. *[[Rob]]be en [[seevoël]]s gaan dood van olie op hul lywe. Oliebesoedeling is een van die groeiende probleme: dit is nie net afkomstig van olietenkskepe wat beskadig word of vergaan nie, maar ook van raffinaderye in kusgebiede. Vragskepe en olietenkskepe wat olie in die see verloor of selfs bepland olie in die see inspoel, is grootliks daarvoor verantwoordelik. Statistieke dui op sowat 3,5 miljoen ton olie wat jaarliks in die oseane beland en die seelewe benadeel, vis se smaak bederf en selfs tot die uitwissing van spesies kan lei, byvoorbeeld die brilpikkewyn, albatrosse en seeganse. == Voorkoming == Om waterbesoedeling te voorkom, moet die volgende gedoen word: * Owerhede moet strenger wette uitoefen op waterbesoedelaars. * Ons kan self eerder skadelike stowwe in houers gooi en in vullis sit as wat ons dit met die rioolpype afstuur.[[Lêer:WasteWaterTreatmentWorks.jpg|duimnael|'n Doeltreffende suiweringsaanleg kan tot 95% ongewenste afval verwyder.]] * Meld fabrieke wat besoedel aan. *Die doeltreffende behandeling van rioolafloop. Primêre behandeling verwyder die meeste swaarmetale, terwyl sekondêre behandeling van opgeloste organiese materiaal ontslae raak. Van die wêreld se rioolbehandelingsaanlegte kan tot 95% ongewenste afval verwyder. *Laat dit vir jou 'n eer wees om nooit te besoedel nie. *Maak soveel mense moontlik bewus van die probleem. == Bronne == * Backeberg, Gerhard'''.''' ''Impact of agricultural chemicals on water resources'''''.''' Artikel in ''Agri,'' Desember 2015/Januarie 2016 * England, Nick. ''Physics Matters''. Hodder & Stoughton. 1989. {{ISBN|0-340-63935-0}} * Gesondheid en water [Besoedeling].  In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 19, nr. 3, Maart 1970 * Grey, Stephen: Troubled waters. Cape seabirds and oil pollution. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 19, nr. 4, Junie 1970 * Preston, IR, Le Maitre, DC, Blignaut, JN, Louw, L & Palmer, CG. ''Impact of invasive alien plants on water provision in selected catchments''. Navorsingsartikel in ''Water SA'', Oktober 2018. ISSN 1816-7950 * Mbangi, A, Muchaonyerwa, P & Zengeni, R. ''Accumulation of multiple heavy metals in plants grown on soil treated with sewage sludge for more than 50 years presents health risks and an opportunity for phyto-remediation''. Navorsingsartikel in ''Water SA'', Oktober 2018. ISSN 1816-7950 * Moldan, Anton: Oil spills - response planning to the rescue. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 5, nr. 6, November 1990. ISSN 0258-3313 * Moldan, Anton: Response plans save the day. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 7, nr. 4, Julie/Augustus 1992. ISSN 0258-3313 * Paneel redakteurs. ''New Standard Encyclopedia Vol 19''. Ferguson Publishing Company. 1999. {{ISBN|0-87392-103-8}} * Paneel redakteurs. ''The World Book Encyclopedia 21''. World Book. 2009. {{ISBN|978-0-7166-0110-4}} * Paneel redakteurs. ''Webster’s New World Encyclopedia''. Prentice Hall.1992. {{ISBN|0-13-947482-X}} * Paneel redakteurs. ''Wêreldspektrum''. Ensiklopedie Afrikana. 1983. {{ISBN|0908409 70 2}} * Schumann, E.H.: Olie - kuste se grootste bedreiging. In: Custos. Deel 14, nr. 5, Augustus 1985. ISSN 0379-9921 * Uys, Isabel. ''Feitegids. ’n Kernensiklopedie''. Pharos. 2007. {{ISBN|978-1-86890-065-7}} * van der Merwe, Alida: Bewaring in perspektief - beheer van binnelandse waterbesoedeling deur wetgewing, deel 2. In: Omgewing RSA. Deel 10, nr. 3, Maart 1983 * van der Merwe, Alida: Bewaring in perspektief - beheer van binnelandse waterbesoedleing deur beter beplanning, deel 3. In: Omgewing RSA. Deel 10, nr 5, Mei 1983 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409702}}, volume 29, 67 - 75 == Impacts == [[File:Fish_Kill_745F2A9C-65B8-D693-7ABA3282F6A1ECE4.jpg|regs|duimnael| Suurstofuitputting, as gevolg van stikstofbesoedeling en [[eutrofikasie]], is 'n algemene oorsaak van visvrektes.]] === Ekosisteme === Waterbesoedeling is 'n groot wêreldwye omgewingsprobleem omdat dit alle akwatiese ekosisteme, insluitend varswater-, kus- en oseaanwater, kan afbreek. <ref name="HäderHelblingVillafañe2021">{{Cite book |last=Donat-P. Häder |url=https://books.google.com/books?id=ZtxFEAAAQBAJ |title=Anthropogenic Pollution of Aquatic Ecosystems |last2=E. Walter Helbling |last3=Virginia E. Villafañe |date=30 September 2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-75602-4 |page=1 |quote=Pollution is a major stress factor affecting all aquatic ecosystems including fresh, coastal and open ocean waters. |access-date=9 August 2022}}</ref> Die spesifieke kontaminante wat tot waterbesoedeling lei, sluit 'n wye reeks chemikalieë, patogene en fisiese veranderinge soos verhoogde temperatuur in. Alhoewel baie van die chemikalieë en stowwe wat gereguleer word, natuurlik voorkom (kalsium, natrium, yster, mangaan, ens.), bepaal die konsentrasie gewoonlik wat 'n natuurlike komponent van water is en wat 'n besoedelingstof is. Hoë konsentrasies van natuurlik voorkomende stowwe kan negatiewe impakte op akwatiese flora en fauna hê. Suurstofafbrekende stowwe kan natuurlike materiale soos plantmateriaal (bv. blare en gras) sowel as mensgemaakte chemikalieë wees. Ander natuurlike en antropogeniese stowwe kan troebelheid (bewolktheid) veroorsaak wat lig blokkeer en plantgroei ontwrig, en die kieue van sommige visspesies verstop. <ref name="Davies-ColleySmith2001">{{Cite journal |last=Davies-Colley |first=R. J. |last2=Smith |first2=D. G. |date=October 2001 |title=Turbidity, Suspended Sediment and Water Clarity: A Review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1752-1688.2001.tb03624.x |journal=Journal of the American Water Resources Association |volume=37 |issue=5 |pages=1085–1101 |bibcode=2001JAWRA..37.1085D |doi=10.1111/j.1752-1688.2001.tb03624.x |issn=1093-474X |eissn=1752-1688 |s2cid=129093839 |url-access=subscription |access-date=9 August 2022}}</ref> [[File:Dumping_of_faecal_sludge_into_the_river.jpg|duimnael| Ontlastingsslyk wat uit puttoilette versamel word, word in 'n rivier by die Korogocho- krotbuurt in [[Nairobi|Nairobi, Kenia,]] gestort.]] === Openbare gesondheid en watergedraagde siektes === {{Further|WASH#Health aspects}}'n Studie wat in 2017 gepubliseer is, het verklaar dat "besoedelde water gastroïntestinale siektes en parasitiese infeksies versprei en 1,8 miljoen mense doodgemaak het" (hierdie word ook watergedraagde siektes genoem). Aanhoudende blootstelling aan besoedelstowwe deur water is 'n omgewingsgesondheidsgevaar wat die waarskynlikheid kan verhoog dat 'n mens kanker of ander siektes ontwikkel. === Eutrofikasie as gevolg van stikstofbesoedeling === Stikstofbesoedeling kan eutrofikasie veroorsaak, veral in mere. Eutrofikasie is 'n toename in die konsentrasie van chemiese voedingstowwe in 'n ekosisteem tot 'n mate wat die primêre produktiwiteit van die ekosisteem verhoog. Daaropvolgende negatiewe omgewingseffekte soos anoksie (suurstofuitputting) en ernstige verlagings in watergehalte kan voorkom. <ref name="Von Sperling">{{Cite journal |last=Von Sperling |first=Marcos |date=2007 |title=Wastewater Characteristics, Treatment and Disposal |journal=Water Intelligence Online |series=Biological Wastewater Treatment |publisher=IWA Publishing |volume=6 |doi=10.2166/9781780402086 |isbn=978-1-78040-208-6 |doi-access=free}}</ref> {{Page reference|131}}Dit kan visse en ander dierpopulasies benadeel. Eutrofikasie is 'n algemene term wat 'n proses beskryf waarin voedingstowwe in 'n watermassa ophoop, wat lei tot 'n verhoogde groei van organismes wat die suurstof in die water kan uitput; d.w.s. die proses waar te veel plante op die oppervlak van 'n rivier, meer, ens. groei, dikwels omdat chemikalieë wat gebruik word om gewasse te laat groei deur reën daarheen gedra is. Eutrofikasie kan natuurlik voorkom of as gevolg van menslike optrede. Mensgemaakte, of kulturele, eutrofikasie vind plaas wanneer riool, industriële afvalwater, kunsmisafloop en ander voedingstofbronne in die omgewing vrygestel word. Sulke voedingstofbesoedeling veroorsaak gewoonlik algbloei en bakteriese groei, wat lei tot die uitputting van opgeloste suurstof in water en aansienlike omgewingsagteruitgang veroorsaak. Baie beleide is ingestel om eutrofikasie te bekamp, insluitend die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram (UNDP) se volhoubare ontwikkelingsdoelwitte.[79][80][81][82][83]{{excerpt|eutrophication|paragraphs=1|file=no}} === Oseaanversuring === Oseaanversuring is nog 'n impak van waterbesoedeling. Oseaanversuring is die voortdurende afname in die pH-waarde van die Aarde se oseane, veroorsaak deur die opname van [[koolstofdioksied]] ( CO uit die atmosfeer. <ref name="cald03">{{Cite journal |vauthors=Caldeira K, Wickett ME |date=September 2003 |title=Oceanography: anthropogenic carbon and ocean pH |url=https://zenodo.org/record/1233227 |journal=Nature |volume=425 |issue=6956 |page=365 |bibcode=2001AGUFMOS11C0385C |doi=10.1038/425365a |pmid=14508477 |s2cid=4417880 |doi-access=free}}</ref> == Sien ook == * [[Oseaanbesoedeling]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Water pollution}} * {{Wikt-inlyn|waterbesoedeling}} {{Normdata}} [[Kategorie:Water]] [[Kategorie:Besoedeling]] 4vsmwgx8zs4b5nakgl1tn1aiga2cvrd 2973926 2973906 2026-09-29T14:55:58Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/Maria The Scientist|Maria The Scientist]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcb|Jcb]] 2883438 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Epuration biologique.jpg|duimnael|300px|Die behandeling van water in 'n suiweringsaanleg maak die water skoner.|alt=]] '''Waterbesoedeling''' is slegs die besoedeling van [[watermassa]] (soos [[Meer|mere]], [[rivier]]e, [[Oseaan|oseane]] en [[grondwater]]). Waterbesoedeling kom voor wanneer die [[besoedelende stof]] direk of indirek in die watermassa beland sonder voldoende behandeling om die skadelike stof te verwyder. Waterbesoedeling beïnvloed plante en organismes wat in die [[water]] lewe en in byna alle gevalle is die uitwerking nie net skadelik wat individuele spesies en bevolkings betref nie, maar ook die biologiese gemeenskappe. == Algemeen == [[Water]] wat in die natuur voorkom, bevat altyd 'n hoeveelheid organiese en anorganiese stowwe, waarvan die konsentrasies in 'n dinamiese [[Ewewigstemperatuur|ewewig]] verkeer en deur 'n komplekse reeks prosesse gehandhaaf word (selfsuiweringsvermoë). Sodra hierdie balans sodanig versteur is dat die water nie sonder nadelige gevolge gebruik kan word nie, is dit besoedel. Oorsake kan van natuurlike oorsprong wees, soos byvoorbeeld erosie, waardeur groot hoeveelhede grond in die water beland, of uitloging van die ondergrond, waardeur anorganiese [[sout (chemiese stof)|soute]] en [[suur|sure]] in die water opgelos word. Oormatige waterbesoedeling is kenmerkend vir die bevolkingsaanwas en toenemende industrialisasie van die [[20ste eeu|20e eeu]]. Huishoudelike en nywerheidsafvalwater beland in riviere en damme, terwyl chemikalieë wat aan landbougewasse toegedien word, nie net die grond besoedel nie, maar later in spruite, damme, riviere en die see gevind kan word. Dit beteken dat nie net visse nie, maar ander waterdiere en plante ook vernietig word. In die afgelope tyd was daar byvoorbeeld verskeie voorvalle van visvrektes in die [[Vaalrivier]] vanweë waterbesoedeling deur fabrieksafvalstowwe. In 2018 is beraam dat in sommige dele van die Vaal 80% van die lewe in die rivier se water reeds verdwyn het.<ref>{{cite web|url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/thousands-of-fish-have-been-killed-in-the-vaal-rivier/#:~:text=Aquatic%20specialists%20estimate%20that%2090,state%20of%20the%20Vaal%20River.|title=“Thousands of fish have been killed in the Vaal Rivier”|publisher=SABC|authors=Wndy Mothata|year=2018}}</ref> Ontspanning het ook al 'n besoedelingsfaktor geword: rommel wat deur hengelaars en duisende piekniekgangers in die water gegooi word en olie afkomstig van motorbote is van die grootste oorsake van die besoedeling van natuurlike waterbronne. Sedert die sewentigerjare is daar ook besef dat besoedeling nie net die verbruikersmoontlikhede van water beperk nie·, maar ook nadelig vir die omgewing is. Benewens biologiese besware kan estetiese en etiese besware aangevoer word omdat vuil, lewelose water groot afbreuk aan die natuurskoon doen. Hoewel die oseane se water 70% van die aarde se oppervlak bedek is in talle dele van die wêreld (onder meer Suid-Afrika) [[vars water]] skaars en daarom moet die beskikbare water ten volle benut word. Om besoedeling in Suid-Afrika te bekamp, is streng wetgewing ingestel (die Waterwet, No. 54 van 1956) ingevolge waarvan die samestelling van nywerheids - en riooluitvloeisels wat in riviere gestort word, streng beheer word. Wetgewing rakende waterbesoedeling moet egter op internasionale vlak deurgevoer word om doeltreffend te wees, aangesien die besoedelde water van riviere uiteindelik in die see beland. == Organiese besoedeling == Daar word 'n onderskeid gemaak tussen biologiese en chemiese besoedeling. Biologiese besoedeling ontstaan wanneer water met menslike en dierlike uitwerpsel en slagafval besmet word en [[virus]]se, [[bakterie]]ë en ander siektedraende [[Mikro-organisme|mikroörganismes]] in die water aanwesig is. Groot konsentrasies paratifus- en tuberkulosebakterieë kom in rioolwater van groot stede en in die afvalwater van nywerhede voor. Onsuiwerhede van natuurlike oorsprong in water word deur sommige aërobiese bakterieë afgebreek. [[Oliebesoedeling]] is nie net tot die see beperk nie: olie en olieprodukte word vanweë lekkasies en die uitspoel van oliehouers deur riole na waterbronne gevoer. 'n Olielaag op die wateroppervlak belemmer die suurstoftoevoer na lewende organismes onder die oppervlak. Watervoëls kry dodelike hoeveelhede olie in wanneer hulle hul vere probeer skoonmaak. Die aktiewe bestanddele van wasmiddels wat in waterbronne beland, breek die drywende olie op in klein druppels, wat deur visse en waterdiere opgeneem kan word. Landbouchemikalieë kan akute en chroniese vergiftiging by diere en plante veroorsaak. Sommige giftige stowwe hoop op in dierlike weefsel, wat vrektes kan veroorsaak, soos die geval was met die groot visvrektes in die [[Ryn]] in 1969. Die situasie in die Ryn het sedertdien baie verbeter. Dit het selfs in 2013 die Europese Rivierprys gewen wat deur die International River Foundation (IRF) toegeken word.<ref>{{cite web|url=https://www.eea.europa.eu/highlights/river-rhine-commended-for-river|publisher=EEA|title=River Rhine commended for river basin management}}</ref> Maar daar is steeds probleme in Europese riviere. In 2022 het 300 ton vis in die [[Oder]] gesterf. Die oorsaak was 'n verhoogde saliniteit deur sout wat uit die Poolse myne afkomstig is. Dit het die groei van 'n [[alg]]spesies bevorder.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/could-a-mass-fish-die-off-in-the-oder-river-happen-again/a-65971681#:~:text=In%20July%20and%20August%202022,algae%2C%20according%20to%20official%20investigations.|publisher=Deutsche Welle|title=Could a mass fish die-off in the Oder River happen again?|year=2023}}</ref> Gevoelige plant- en diersoorte dien as biologiese indikators waarvolgens die giftigheidsgraad van water bepaal kan word. Hulle dui die aanwesigheid, maar nie die aard nie, van gifstowwe aan. Sekere gifstowwe, soos DDT, is so skadelik dat die gebruik daarvan streng beheer word. Navorsing het getoon dat gebiede wat ver van enige menslike aktiwiteit geleë is, reeds met DDT besmet is: [[DDT]] is byvoorbeeld in visweefsel by [[Rosseiland]] in die Suidpoolgebied gevind. == Anorganiese besoedeling == Die anorganiese besoedeling van water, byvoorbeeld deur soute, sure en ione van swaar metale, lei tot vergiftiging, versouting en [[eutrofikasie]]. Die grootste sondaars op die gebied is nywerhede en myne wat groot hoeveelhede koper, kwik, sink, chroom, lood, sianied, suur, ensovoorts in water laat beland. Die landbousektor is eweneens skuldig aan besoedeling (kunsmis), terwyl huishoudelike afvalwater stowwe soos [[fosfaat|fosfate]] en wasmiddels bevat. Nie alleen die oppervlakwater nie, maar ook grondwater word hierdeur besoedel. === Vergiftiging === Vergiftiging word veral deur swaar metale veroorsaak. [[Metaalione]] word opgeneem deur [[Weekdiere|skulpdiere]] soos mossels, wat weer deur die mens geëet word. In die vyftigerjare is talle mense in [[Minamatabaai]] in [[Japan]] weens kwikvergiftiging dood omdat hulle vergiftigde vis geëet het. === Versouting === Die toename in die soutinhoud van oppervlakwater berokken groot skade aan landbougewasse en skep probleme in die voorsiening van drinkwater. Die belangrikste oorsaak van versouting in Wes-Europa was die groot hoeveelhede sout afkomstig uit myne in [[Frankryk]] wat deur die Ryn weggevoer is. Dieselfde probleem word in [[Suid-Afrika]] ondervind, veral in die Hartbeespoortdam suiwer rivierwater het 'n soutinhoud van minder as 10 dele in 1 miljoen dele water. die soutinhoud van die [[Hartbeespoortdam]] het van 34 dele in ʼn miljoen (1980) tot 45 dele (1982) gestyg. === Eutrofikasie === {{hoofartikel|Eutrofikasie}} Eutrofisering vind plaas wanneer binnelandse water met fosfaat- en stikstofverbindings (afkomstig van landbou- en huishoudelike afvalwater) "verryk" word. Die kunsmatige verryking van water bring sekere fisiese en chemiese veranderings mee. Die gasbalans in varswater (O₂/CO₂-verhouding) word deur fotosinterende bakterieë en [[Alg|alge]], wat suurstof produseer en koolsuurgas gebruik, in stand gehou. Indien daar 'n skielike toevloei in voedingstowwe soos [[Nitrasepam|nitrate]] en fosfate is, neem die getalle van alge so drasties toe dat hulle mekaar in die water oorwoeker. Groot hoeveelhede sterf derhalwe af en stel sodoende nog voedingstowwe aan die aërobiese heterotrofe bakterieë beskikbaar. Die bakterieë, wat suurstof gebruik en koolsuurgas produseer, vermeerder vinnig. Dit versteur die gasbalans en veroorsaak dat baie plante en diere doodgaan en sodoende meer organiese voedingstowwe aan die bakterieë beskikbaar stel. Na 'n tydperk is daar geen [[suurstof]] meer in die onderste lae van die water oor nie, wat weer toestande vir die anaerobiese saprofitiese bakterieë gunstig maak (hulle kan nie in die aanwesigheid van suurstof leef nie). Die water se suurstofkonsentrasie is dus besonder laag, die [[pH]] daal (water word suurder) en weldra oorleef net 'n paar vissoorte in die boonste lae van die water. Eutrofisering kan beheer word deur te verhoed dat riooluitvloeisel in damme of mere beland of deur die nutriënte uit rioolafval te verwyder voordat dit in die rivier of dam vloei. Die probleem kan verder bekamp word deur landboupraktyke met betrekking tot die toediening van kunsmis te verbeter en deur fosfate uit waswater te verwyder. == Seebesoedeling == {{Hoofartikel|Oseaanbesoedeling}} Besoedeling van die [[seewater]] word veroorsaak deur besoedelde water van riviere wat in die see uitmond, afvalstowwe wat van nywerhede en stede langs die kus afkomstig is, afval van skepe en giftige stowwe in die lug wat in die water oplos. Daar is 'n wanopvatting dat die groot watermassa van oseane die besoedelingsprobleem self kan oplos. Seebesoedeling het egter al sulke ernstige afmetings aangeneem dat die gevolge daarvan nie langer onderskat kan word nie. === Besoedeling deur afvalwater === In die algemeen skep huishoudelike afvalwater geen probleem vir die oseane nie, maar ten opsigte van kuswaters, riviermondings en baaie skep dit wel 'n probleem. [[Bakterie|Bakterieë]] en [[virus]]se wat siektes veroorsaak, is in ongesuiwerde rioolwater aanwesig. Dit is baie gevaarlik om rou skulpdiere uit besoedelde seewater te eet omdat skulpdiere bakterieë saam met water inneem en dit in hul weefsels behou. Oesters moet byvoorbeeld gedurig gekontroleer word. [[nitraat|Nitrate]] en fosfate wat nie vooraf uit huishoudelike en nywerheidsafvalwater verwyder word nie, het ʼn ernstige uitwerking op die gehalte van seewater. Ongeveer 50 000 ton [[fosfor]] beland jaarliks in die [[Noordsee]]. Die oormaat plantvoedingstowwe kan 'n oordadige groei van alge meebring en uiteindelik veroorsaak dat die suurstofkonsentrasie daal, wat die eutrofiseringsproses aan die gang sit. Toksiese stowwe soos DDT en chemiese stowwe (swaar metale, sure en gasse) word via grondwater of afvalwater na die see gevoer. DDT word nog steeds in [[plankton]] in die oseane en in die weefsel van robbe en pikkewyne uit die poolstreke gevind. Wetenskaplikes glo dat twee derdes van die ongeveer 1,5 miljoen ton DDT wat vervaardig is voordat die gebruik daarvan beperk is, steeds in afsaksels op die seebodem voorkom. === Seebesoedeling via die lug === Tot in die sewentigerjare is geglo dat slegs radioaktiewe afval van kernproewe die see via die dampkring besoedel. Dit blyk egter dat ander stowwe ook op die manier in die water val. Ongeveer 350 000 ton [[lood]] (hoofsaaklik afkomstig van uitlaatpypgasse van motors) het jaarliks in die see beland. UNEP, die United Nations Environment Programme, het 19 jaar geprobeer om die gebruik van [[tetraëtiellood]] in motorbrandstowwe wêreldwyd te ban, maar in sommige lande het politici groot, goedkoop voorrade gekoop. In Julie 2021 het [[Algerië]] die laaste voorraad verbruik. Die Verenigde Nasies skat dat die globale uitfasering $2,44 triljoen per jaar bespaar het, danksy verbeterde gesondheid en laer misdaadsyfers, en die voorkoming van meer as 1,2 miljoen voortydige sterftes. Maar loodhoudende brandstof kan steeds in vliegtuie en veldvoertuie gebruik word.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/30/1031429212/the-world-has-finally-stopped-using-leaded-gasoline-algeria-used-the-last-stockp#:~:text=Leaded%20gasoline%20for%20cars%20and,and%20other%20off%2Droad%20uses.|publisher=NPR VSA|title=The World Has Finally Stopped Using Leaded Gasoline. Algeria Used The Last Stockpile|access-date=14 Oktober 2023}}</ref> Ongeveer 100 000 ton [[kwik]] word ook na die see gevoer: Water wat met kwik besoedel is, kan dodelike gevolge hê, soos die talle sterftes van mense in Minamatabaai getuig: 'n Chemiese nywerheid in Minamata het onder meer van kwikverbindings gebruik gemaak en die afval in die baai laat vloei. Die uitwerking daarvan het in [[1950]] duidelik geword toe dooie visse in die baai begin uitspoel het. Twee jaar later het katte begin doodgaan en teen [[1953]] het die inwoners simptome van [[verlamming]], blindheid en breinbeskadiging begin toon. Teen [[1976]] is 120 inwoners aan kwikvergiftiging dood, 800 het breinskade opgedoen en teen [[1978]] is altesaam 1 500 vir kwikvergiftiging behandel. Die nywerheid se jarelange weiering om verantwoordelikheid te erken en die besoedeling te staak, het die tragedie vererger. === Oliebesoedeling === Oliebesoedeling is 'n toenemende verskynsel wat dwarsoor die wêreld kommer wek. Dit is nie net afkomstig van raffinaderye aan die kus en olietenkskepe wat vergaan nie, maar ook van tenk en vragskepe wat toevallig of moedswillig olie in die see laat loop wanneer die tenks skoongespoel word. Olieprodukte word verdeel in ligte, middelswaar en swaar fraksies en ru-olie bestaan uit 'n mengsel van al drie. Die ligte fraksies soos petrol en bensien is maklik brandbaar, relatief oplosbaar in water, verdamp vinnig en veroorsaak nie langdurige waterbesoedeling nie. Hierdie fraksies is nie skadelik vir die gesondheid nie, maar dit kan die smaak van vis bederf. Ongeveer 3,5 miljoen ton beland jaarliks in die oseane. Middelswaar fraksies soos stook en gasolie is moeilik brandbaar, kan nie in water oplos nie en verdamp baie stadig. Dit bevat ook toksiese bestanddele en veroorsaak ernstige en hardnekkige besoedeling. Swaar fraksies soos teer en bitumien is nie brandbaar nie, onoplosbaar in water en vorm harde klonte wat jare later eers deur bakterieë afgebreek word. Die harde teerklonte is nie alleen uiters lastig op strande nie, maar bevat skynbaar ook stowwe wat kanker kan veroorsaak. 'n Oliekol op die see is nie soseer 'n bedreiging vir die waterlewe nie, maar dit hou gevare in vir seevoëls omdat hulle vere met olie oortrek word. Die olie belemmer die vere se isoleringsvermoë en die voëls verkluim of verhonger omdat hulle nie behoorlik kan vlieg of swem nie. Olie naby die kus kan ook katastrofiese gevolge vir die visbedryf, oesterkwekery en ontspanning inhou. Suid-Afrika (met 'n kuslyn van 2 954 km) lê op een van die wêreld se belangrikste olieroetes. Hoewel ongelukke selde voorkom, is die gevaar van oliebesoedeling altyd daar. In Februarie 1968 het 400 ton olie van die Franse tenkskip ''Sivella'' die Kaapse seewaters besoedel. In April 1968 het die Duitse tenkskip ''Esso Essen'' 15 000 ton ru-olie wes van die Kaapse Skiereiland uitgestort. Honderdduisende liters olie van die ''Wafra'' het in [[1971]] verwoesting onder seevoëls gesaai. Vale met 'n spesiale skoonmaakmiddel is van die VSA af na Suid-Afrika gebring en baie voëls kon gered word. Na die botsing tussen die ''Venpet'' en die ''Venoil'' in 1977 het olie die strande van Port Elizabeth tot by Mosselbaai bedreig. Die voortbestaan van sekere pikkewynspesies word ernstig deur oliebesoedeling bedreig. In die ''Esso'' ''Essen''-ramp is 14 000 tot 19 000 pikkewyne dood. Oliebesmeerde pikkewyne kan gered word deur hulle een-een met spesiale spuitmiddels te behandel wat die olie op hul vlerke oplos. Gewoonlik duur dit 3 tot 4 weke voordat hulle volkome herstel het. Die brilpikkewyn is besig om uit te sterf en duisende duikers, seeganse en albatrosse is vanweë oliebesoedeling uitgewis Verskeie metodes is ontwikkel om oliebesoedeling op die see te bestry, maar die meeste metodes kan net in kalm waters toegepas word. Drywende sperbome is nie altyd doeltreffend nie omdat die water en olie dikwels verby die sperbome dryf. Chemiese middels help as dit binne 24 uur op die olie gespuit word. Dit kan egter meer skade as olie aan see-organismes berokken, soos bevind is met die stranding van die ''Torrey Canyon'' in [[1967]] in die [[Engelse Kanaal]]. Die Franse het 'n waterkering ontwerp wat uit versterkte touweefsel van 23 000 m bestaan en gemobiliseer kan word in noodgevalle. Voorkomende maatreëls is uiters noodsaaklik. Suid-Afrika beskik oor sleepbote soos die Wolraad Woltemade om tenkskepe wat in moeilikheid verkeer, op sleeptou te neem. 'n Waarskuwingstelsel is by alle hawens ingestel en kuswagskepe word gebruik om olielekkasies op te spoor. === Maatreëls teen seebesoedeling === Nasionale maatreëls ter beskerming van kuswaters is dikwels doeltreffend. Teen [[1957]] het alle fauna en flora in die mondingsgebied van die Teems feitlik uitgesterf. Na 12 jaar van biologiese en chemiese suiwering van huishoudelike en nywerheidsafvalwater is daar nou weer 50 soorte organismes in die water aanwesig. Internasionale maatreëls is onvoldoende en moeilik om af te dwing. Volgens die Verdrag van Oslo ([[1972]]) is die storting van ru-olie, stookolie, swaar dieselolie, kwik, kadmium en radioaktiewe stowwe verbode. Stowwe soos lood, koper en sink mag egter in beperkte konsentrasies en in bepaalde gebiede gestort word. Onwettige storting kom dikwels voor omdat kontrole nie streng genoeg toegepas (kan) word nie. Streng internasionale maatreëls om die see van algehele besoedeling te vrywaar, het noodsaaklik geword, want onherstelbare skade word nog steeds berokken. === Biologiese gevolge === Wanneer die water die sentrale verlaat, is die temperatuur 5 tot 10 °C hoër as die van die water waarin dit afgevoer word. Prosesse soos [[asemhaling]], [[fotosintese]], ensovoorts, is temperatuursensitief en sodra die temperatuur te hoog is, word hierdie prosesse ontwrig, wat die uiteindelike sterfte van organismes kan beteken. Dit is moeilik om die optimale [[temperatuur]] (voorkeurtemperatuur) van die meeste waterbewegende waterorganismes definitief te bepaal, want baie kan hulle by temperatuurskommelings aanpas. 'n Skielike styging (byvoorbeeld 1 °C per uur) is baie skadeliker as ʼn geleidelike styging van byvoorbeeld 1 °C per dag. Verskille in watertemperatuur, of die minimum temperatuur, beïnvloed die paar- en trekgewoontes van 'n groot aantal waterdiere. In die winter, wanneer die aanvraag na elektrisiteit hoër is as in die somer, word meer koelwater afgevoer en dit kan veroorsaak dat die natuurlike seisoenverskille ten opsigte van die watertemperatuur kleiner word en selfs kan verdwyn. Aan die een kant word die [[voortplanting]] en voortbestaan van ʼn aantal soorte bedreig, en aan die ander kant bied die hoër watertemperatuur nuwe leefgebiede vir ander soorte. So word die tropiese [[guppie]] (''Poecilia reticulata''), wat voortplant in water met 'n temperatuur van ongeveer 28 °C, deesdae op baie plekke aangetref. Die toename in die getalle van 'n subtropiese of tropiese diersoort gaan meestal gepaard met die verdwyning van ʼn groot deel van die inheemse fauna. Deur die verwarming van die water neem die suurstofgehalte af, wat die lewensomstandighede van die diere nog verder benadeel. Ondersoeke na visse, week- en skaaldiere het aan die lig gebring dat hulle reeds nadelig geraak word nog voordat 'n temperatuur van 30 °C bereik is. Uit 'n biologiese oogpunt sou ʼn temperatuurgrens van maksimum 21 °C wenslik wees en dit beteken onder meer dat 'n ander vorm van verkoeling by kragsentrales gedurende die somermaande, wanneer die temperatuur van die oppervlaktewater aan hierdie kritieke grens raak of dit oorskry, gevind sal moet word. Daar bestaan die moontlikheid van lugverkoeling, of om die lou afvalwater na landbougrond weg te voer waar gewasse wat in hierdie toestande sou aard, verbou kan word. [[Lêer:IronInRocksMakeRiverRed.jpg|duimnael|'n Rivier wat met yster besoedel is, het 'n onnatuurlike rooi skynsel.]] == Groot omgewingsprobleem == Dit is hoofsaaklik die mens en sy lewenswyse wat vir waterbesoedeling verantwoordelik is: stowwe soos gevaarlike afvalstowwe, metale, mense- en diere-afval, verf en chemikalieë en selfs olie word deurlopend in riviere en ander waterbronne gestort. Natuurrampe is soms ook vir besoedeling verantwoordelik, byvoorbeeld aktiewe kraters wat as in die lug vrystel en daarna in water opgeneem word, maar dis eerder die uitsondering. Waterbesoedeling word gevolglik een van die wêreld se ergste omgewingsprobleme geag – nie alleen wat riviere, damme en oseane betref nie, maar ook grondwater. Vandaar die druk op veral nywerhede om verantwoordelik van afval ontslae te raak en landbouers en selfs stadsrade om nie plaagdoders en kunsmis onnodig in water-afloop en spoelriolering en uiteindelik ook in grondwater te laat beland nie. Dit is ook misleidend dat besoedelde water nie op die oog af vuil hoef te wees nie. Helder water kan soms bakterieë en virusse, chemikalieë en ander stowwe bevat wat tot siekte of selfs sterftes van mense en diere kan lei. Watergedraagde siektes weens swak watervoorsiening is veral in onontwikkelde gebiede ’n ernstige probleem. Volgens statistieke (Websters, p. 1 183) word sowat 80% van alle siekte in dié gebiede deur water oorgedra, met diarree die grootste oorsaak van veral kindersterftes. Malaria, wat meegebring word deur muskiete wat in stilstaande water uitbroei, raak jaarliks ’n ontstellende 400 miljoen mense en veroorsaak 5 miljoen se dood. In nywerheidslande is die groot probleem water wat deur nywerheidsafval en selfs radio-aktiewe afval besoedel is. Dit veroorsaak minstens hoofpyn of maagongesteldhede maar verskillende kankersoorte word ook daaraan verbind. Besoedelde water is dus vandag ’n wêreldwye probleem. Waterbesoedeling is uiteraard nie ’n moderne probleem nie: oor die eeue het cholera-epidemies en ook [[tifus]] en [[disenterie]] (ontsteking van die ingewande) weens besmette water voorgekom. ==Klimaatverandering en aardverwarming== [[Lêer:Die Versauerung der Meere Entwicklung der PH-Werte 1850-2100.svg|duimnael|Die oseane se versuring]] {{hoofartikel|aardverwarming}} Sedert die begin van die [[Industriële Revolusie]] het die konsentrasie [[koolstofdioksied]] in die aarde se [[atmosfeer]] deur die verbranding van fossiele brandstowwe soos steenkool, aardolie en aardgas begin om toe te neem . {{chem|C|O|2}} is goed oplosbaar in water en die oseane het groot hoeveelhede van hierdie gas reeds opgeneem. Die [[pH]] en die temperatuur van die seewater verander daardeur en hierdie vorm van besoedeling het groot gevolge vir die oseane. Die Benguelastroom se pH aan Suid-Afrika se weskus was 8,15 in 1850, maar dit het afgeneem tot 8,04 in 2016 en vir 2100 word verwag dat dit 7,74 sal word. == Ewewig versteur == Die feit dat alle water wat in die natuur voorkom sowel organiese as anorganiese stowwe bevat, moet in gedagte gehou word: dié stowwe kom in ’n kragtige ewewig voor te danke aan ’n ingewikkelde reeks selfsuiweringsprosesse. Aërobiese bakterieë breek byvoorbeeld onsuiwerhede van natuurlike oorsprong doeltreffend af. Indien dié ewewig deur besoedelende stowwe versteur word – byvoorbeeld anorganiese soute en sure – sal die water nie sonder skadelike gevolge gebruik kan word nie. Dit kan onder meer die dood van visse, waterdiere en -plante en selfs voëls en ander diere veroorsaak. [[Lêer:Dead fish-aass.jpg|duimnael|Waterbesoedeling kan vissterftes veroorsaak.]] Organiese besoedelende stowwe kan van biologiese en chemiese oorsprong wees. Biologiese besoedeling is die gevolg van water wat met mense en diere se uitwerpsels besmet word. Chemiese besoedeling ontstaan wanneer onder meer olie en landbouchemikalieë die ewewig versteur. Sekere gifstowwe, insluitend DDT wat streng beheer word, is selfs al baie ver van die bron van besmetting gevind. Anorganiese waterbesoedeling, onder meer deur ione, soute en sure van swaarmetale, kan tot vergiftiging en eutrofisering (oormaat fosfaat en stikstof) van water lei. Nywerheidsafval soos kwik, lood en sianied, landbou-afval (soos geloogde kunsmis) en huishoudelike afval (soos wasmiddels en fosfate) is die sondaars. == Oorsake == Van die oorsake van waterbesoedeling sluit in: * Huishoudelike afval (waspoeier, [[seep]] en chemikalieë). * Fabrieke wat sure en olies in riviere en damme stort. * Afval van myne. * Kragsentrales. * Fossielbrandstowwe van motors (veroorsaak suurreën wat dan in ons waterbronne spoel). * Rioolvuil (mos groei baie goed daarin. Dit versmoor visse, gebruik te veel suurstof, vat sonlig van waterplante weg so dit kan nie fotosinteer nie so dus het die waterdiertjies nie meer kos nie). * Plaagdoders (maak water suur). * Olie van skepe en raffinaderye. * Rommelstorting (soos [[plastiek]]sakke, hoofsaaklik van bote se afval maar 'n groot hoeveelheid kom van die land). * Visvangnette wat verlore raak in die see (diere word verstrengel daarin en versmoor dan, dier hou eers op om daarin te versmoor sodra te veel dooie diere daarin verstrengel is sodat dit uiteindelik bodem toe sink). *Soos reeds gemeld, kan besoedeling ook deur natuurrampe meegebring word. Vulkaanuitbarstings stel byvoorbeeld baie as in die lug vry en gedeeltes kan ook in damme, riviere en die see beland. == Suurreën == Een van die besoedelaars waarvan nie altyd kennis geneem word nie, is suurreën – reën wat sure soos swael en die sterk oksideermiddel salpetersuur bevat en die gevolg is van gasse soos stikstof en swael wat met suurstof, waterdamp en sonlig verbind. [[Lêer:Acid rain woods1.JPG|duimnael|Suurreën, een van die waterbesoedelaars, kan selfs skade aan bome veroorsaak, soos dié bos in die Noordelike Halfrond. ]] Steenkool wat brand veroorsaak die gasse koolstofdioksied en swaeloksied, wat in die atmosfeer vrygestel word. Wanneer swaeldioksied en water byvoorbeeld verbind, ontstaan suurreën. Dit kan selfs die steenwerk van geboue beskadig en bome se groei benadeel. Uitlaatgasse van voertuie veroorsaak ook suurreën. Suurreën versteur die chemiese ewewig in damme en mere en veroorsaak suurstoftekorte in die water, wat visse en plante laat vrek. Selfs grondwater kan daardeur benadeel word en dit tas glo ook mense se asemhalingstelsel aan, met asma en bronchitis die gevolge. In noordelike lande soos Swede, Denemarke en Noorweë was sowat 80% van die vis in mere reeds uitgewis. Wetenskaplikes het deur die 1970's en 1980's skuldiges begin uitwys en joernaliste het die probleem bepraat, maar sommige mense wat in die industrie werk, het hul bes gedoen om te verdoesel, twyfel te saai en optrede te vertraag. Dit het selfs 'n diplomatieke probleem tussen die VSA en Kanada geword. Maar vanaf die 1990's het die situasie in Kanada en Europa baie verbeter deurdat die uitstoot van [[swael]] uit brandstowwe soos steenkool en olie beperk is. [[Swaweldioksied]] kan uit die uitlaatgasse verwyder word. In Asië is dit nogtans steeds 'n groeiende probleem.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20190823-can-lessons-from-acid-rain-help-stop-climate-change|publisher=BBC|title=The bittersweet story of how we stopped acid rain}}</ref> In Suid-Afrika word in 2023 steeds baie steenkool verbrand om elektrisiteit op te wek en veral in die Hoëveld is suurreën 'n probleem.<ref>{{cite web|url=https://www.environment.co.za/environmental-issues/acid-rain.html#:~:text=ACID%20RAIN%20IN%20SOUTH%20AFRICA&text=Not%20surprisingly%20acid%20rain%20occurs,other%20causes%20are%20also%20possible.|publisher=Environment|title=Acid Rain}}</ref> == Landbouchemikalieë == Die besoedelende uitwerking van landbouchemikalieë op water is ook al heelwat nagevors. Volgens ’n onlangse navorsingsverslag van Suid-Afrika se Waternavorsingsraad het landboubedrywighede die potensiaal om ’n verskeidenheid gevaarlike chemikalieë in die land se waterbronne te besorg. Kommer is in die verslag uitgespreek oor die moontlikheid dat verskeie plaagdoders wat op plase gebruik word om gewasse te bespuit en dieresiektes te beheer, in riviere en damme kan beland. Deur van die water te drink (mens en dier) of selfs daarmee in aanraking te kom deur watersport, kan dit endokriene versteurings in mense veroorsaak. Riglyne deur die betrokke besluitnemers oor die veilige gebruik van landbouchemikalieë in die bestuur van waterhulpbronne sal uiteindelik noodsaaklik wees, is die gevolgtrekking van die navorsing. == Indringerplante == Indringerplante – plante wat floreer in gebiede waarin hulle nie voorheen natuurlik gegroei het nie – kan in twee opsigte Suid-Afrika se waterbronne benadeel: Eerstens onderdruk hulle inheemse plante omdat daar minder natuurlike plae is wat hul groei belemmer, gebruik hulle meer water en kan die afloop na riviere en damme belemmer. Volgens statistieke van die Departement van Water en Sanitasie is indringerplante daarvoor verantwoordelik dat die jaarlikse invloei na damme met 695 miljoen kubieke meter verminder word (2013-syfers). Tweedens kan hulle vir besoedeling en die benadeling van ander waterplante se groei, suurstof en selfs vissterftes sorg, wat die besoedelingsprobleem vererger. Waterhiasinte, tropiese waterplante van die spesie ''[[Pontederia crassipes]]'' (afkomstig van Suid-Amerika en reeds ’n probleem in meer as 50 lande), is een van die grootste nagmerries vir plaaslike omgewingsbewaarders. In een seisoen kan so min soos 25 plante vir 2 miljoen nuwe plante sorg. Dit veroorsaak nie alleen suurstoftekorte in damme en riviere nie, maar dreineer die water van voedingstowwe vir ander plante en visse en blokkeer die sonlig. Vis- en plantsterftes kan die besoedelingsprobleem aansienlik vergroot. == Hittebesoedeling == Hittebesoedeling (of [[termiese besoedeling]]) is ’n vorm van waterbesoedeling wat nie altyd in dieselfde asem as ander vorme van besoedeling genoem word nie, maar steeds wye gevolge het. Dit is vrygestelde hitte waarvan ontslae geraak moet word by onder meer fabrieksprosesse en die opwekking van krag. Die biologiese gevolge van dié warm water, wat gemiddeld 5°C-10°C warmer is as die water waarin dit afgevoer word, is dat dit ’n uitwerking het op prosesse wat sensitief is vir temperatuur, insluitend fotosintese, en dat dit tot die dood van waterorganismes en –diere kan lei. Die warmer watertemperatuur lei terselfdertyd tot nuwe leefgebiede vir ongewenste spesies, wat in die warmer water floreer ten koste van inheemse fauna en flora. == Gevare == Die gevare van waterbesoedeling sluit in: * Bevat giftige chemikalieë soos [[kwik]], [[lood]], [[koper]], [[sink]] en [[arseen]]. Metaalione word onder meer opgeneem deur skulpdiere soos mossels, wat vergiftiging by mense kan meebring wat dit eet. Mense is al dood weens kwikvergiftiging. Die daaglikse storting van kwikverbindings (tot 275 kg is aan die orde van die dag) deur die Ryn in die Noordsee word as een van die oorsake van sterftes onder seediere genoem. *Rioolafvoer bevat patogeniese organismes (byvoorbeeld ''Escherichia coli'') en swaarmetale soos koper, kadmium en lood. Dit kan selfs in die grond opbou en uiteindelik neerslag vind in grondwater. Die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) en Voedsel- en Landbou-organisasie (VLO) het al gesamentlike riglyne neergelê oor gesondheidsrisiko’s vir mense en diere weens plante wat aan te veel swaarmetale in water blootgestel is. *Noodsaaklike water-organismes gaan dood weens besoedeling, suurstoftekorte en voedingsgebrek. *Die soutinhoud van oppervlakwater neem soveel toe dat dit probleme skep wat die voorsiening van drinkwater aangaan. Dit benadeel ook die produksie van landbougewasse. *[[Rob]]be en [[seevoël]]s gaan dood van olie op hul lywe. Oliebesoedeling is een van die groeiende probleme: dit is nie net afkomstig van olietenkskepe wat beskadig word of vergaan nie, maar ook van raffinaderye in kusgebiede. Vragskepe en olietenkskepe wat olie in die see verloor of selfs bepland olie in die see inspoel, is grootliks daarvoor verantwoordelik. Statistieke dui op sowat 3,5 miljoen ton olie wat jaarliks in die oseane beland en die seelewe benadeel, vis se smaak bederf en selfs tot die uitwissing van spesies kan lei, byvoorbeeld die brilpikkewyn, albatrosse en seeganse. == Voorkoming == Om waterbesoedeling te voorkom, moet die volgende gedoen word: * Owerhede moet strenger wette uitoefen op waterbesoedelaars. * Ons kan self eerder skadelike stowwe in houers gooi en in vullis sit as wat ons dit met die rioolpype afstuur.[[Lêer:WasteWaterTreatmentWorks.jpg|duimnael|'n Doeltreffende suiweringsaanleg kan tot 95% ongewenste afval verwyder.]] * Meld fabrieke wat besoedel aan. *Die doeltreffende behandeling van rioolafloop. Primêre behandeling verwyder die meeste swaarmetale, terwyl sekondêre behandeling van opgeloste organiese materiaal ontslae raak. Van die wêreld se rioolbehandelingsaanlegte kan tot 95% ongewenste afval verwyder. *Laat dit vir jou 'n eer wees om nooit te besoedel nie. *Maak soveel mense moontlik bewus van die probleem. == Bronne == * Backeberg, Gerhard'''.''' ''Impact of agricultural chemicals on water resources'''''.''' Artikel in ''Agri,'' Desember 2015/Januarie 2016 * England, Nick. ''Physics Matters''. Hodder & Stoughton. 1989. {{ISBN|0-340-63935-0}} * Gesondheid en water [Besoedeling].  In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 19, nr. 3, Maart 1970 * Grey, Stephen: Troubled waters. Cape seabirds and oil pollution. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 19, nr. 4, Junie 1970 * Preston, IR, Le Maitre, DC, Blignaut, JN, Louw, L & Palmer, CG. ''Impact of invasive alien plants on water provision in selected catchments''. Navorsingsartikel in ''Water SA'', Oktober 2018. ISSN 1816-7950 * Mbangi, A, Muchaonyerwa, P & Zengeni, R. ''Accumulation of multiple heavy metals in plants grown on soil treated with sewage sludge for more than 50 years presents health risks and an opportunity for phyto-remediation''. Navorsingsartikel in ''Water SA'', Oktober 2018. ISSN 1816-7950 * Moldan, Anton: Oil spills - response planning to the rescue. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 5, nr. 6, November 1990. ISSN 0258-3313 * Moldan, Anton: Response plans save the day. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 7, nr. 4, Julie/Augustus 1992. ISSN 0258-3313 * Paneel redakteurs. ''New Standard Encyclopedia Vol 19''. Ferguson Publishing Company. 1999. {{ISBN|0-87392-103-8}} * Paneel redakteurs. ''The World Book Encyclopedia 21''. World Book. 2009. {{ISBN|978-0-7166-0110-4}} * Paneel redakteurs. ''Webster’s New World Encyclopedia''. Prentice Hall.1992. {{ISBN|0-13-947482-X}} * Paneel redakteurs. ''Wêreldspektrum''. Ensiklopedie Afrikana. 1983. {{ISBN|0908409 70 2}} * Schumann, E.H.: Olie - kuste se grootste bedreiging. In: Custos. Deel 14, nr. 5, Augustus 1985. ISSN 0379-9921 * Uys, Isabel. ''Feitegids. ’n Kernensiklopedie''. Pharos. 2007. {{ISBN|978-1-86890-065-7}} * van der Merwe, Alida: Bewaring in perspektief - beheer van binnelandse waterbesoedeling deur wetgewing, deel 2. In: Omgewing RSA. Deel 10, nr. 3, Maart 1983 * van der Merwe, Alida: Bewaring in perspektief - beheer van binnelandse waterbesoedleing deur beter beplanning, deel 3. In: Omgewing RSA. Deel 10, nr 5, Mei 1983 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409702}}, volume 29, 67 - 75 == Sien ook == * [[Oseaanbesoedeling]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Water pollution}} * {{Wikt-inlyn|waterbesoedeling}} {{Normdata}} [[Kategorie:Water]] [[Kategorie:Besoedeling]] ngih8771yuc82bssnnu4lmpt3s8iali 0 64506 2974199 2900767 2026-09-30T08:17:56Z Star Manatee 186407 2974199 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas misdadiger | naam = Anders Behring Breivik | beeld = Anders Behring Breivik - Self-Portrait in Fake Police Uniform.jpeg | breedte = | onderskrif = Selfportretfoto van Breivik uit 2011 | gebore = {{Birth date and age|1979|2|13|df=y}} | oorlede = | doodsrede = | verdwyn = | land = Noorweë | beroep = | andername ={{ubl|Fjotolf Hansen|Far Skaldigrimmr Rauskjoldr av Northriki|Jan Johansen}} | plek = Oslo, Noorweë | datums = 22 Julie 2011 | misdaad = Terrorisme; massamoord | slagoffers = 77 dood, 300+ gewond | metode = ANFO-motorbom; vuurwapenaanval | motief = * Anti-immigrasie * Islamofobie * Geloof in die "wit volksmoord"-samesweringsteorie | beweging = | voorganger = | opvolger = | aangekeer = 22 Julie 2011 | vonnisdatum = 24 Augustus 2012 | vonnis = 21 jaar preventiewe aanhouding (Noorweë), met moontlikheid van onbepaalde verlenging | vrygelaat = | status = Gevangene in Ringerike-gevangenis }} '''Anders Behring Breivik''' (huidige naam: '''Jan Johansen''';<ref name=":0">{{Cite web|url=https://news.inbox.lv/1506kxc-terrorist-anders-breivik-has-changed-his-name-again-now-he-is-jan-johansen|title=Terrorist Anders Breivik Has Changed His Name Again: Now He Is Jan Johansen|date=2026-04-28|website=News feed at Inbox.lv|access-date=2026-04-28}}</ref> gebore [[13 Februarie]] [[1979]]) is ’n [[Noorweë|Noorweegse]] [[Massamoord|massamoordenaar]] en binnelandse [[Terrorisme|terroris]]. Hy word geassosieer met verregse en [[Antisemitisme|antisemitiese]] samesweringsteorieë soos "Kulturele Marxisme" en die "Groot Vervanging", wat gebaseer is op die idee dat [[Wit mense|wit]] en [[Christendom|Christelike]] mense in sy lande van oorsprong vervang word deur nie-wit mense en [[Islam|Moslems]].<ref>{{Cite journal |last=Anne-Catherine Simon |author2=Christoph Saiger |author3=Helmar Dumbs |date=29 July 2011 |title=Die Welt, wie Anders B. Breivik sie sieht |url=http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/682112/Die-Welt-wie-Anders-B-Breivik-sie-sieht?direct=680247&_vl_backlink=/home/politik/index.do&selChannel=100 |journal=Die Presse |language=de}}</ref> Hy het probeer om teen immigrasie en Islam te veg deur ’n motorbom in sentrale [[Oslo]] te ontplof en ’n massaskietery op die eiland Utøya uit te voer, wat op 22 Julie [[2011]] gebeur het. Hy het die terroriste-aanvalle begin deur die motorbom te laat ontplof, wat agt mense doodgemaak het. Kort daarna het hy per motor en boot na die eiland Utøya, buite Oslo, gereis, geklee as 'n polisiebeampte, waar hy 69 mense, hoofsaaklik jongmense, vermoor het. Die slagoffers het bymekaargekom vir 'n somerkamp wat deur die jeugvleuel van die Sosiaal-Demokratiese Noorse Arbeidersparty georganiseer is. In totaal is meer as 300 mense in die twee aanvalle beseer. [[Lêer:Oslo view of city after July 2011 bombing.jpg|duimnael|links|Uitsig oor Oslo na die bombardering van staatsgeboue]] Op die dag van die aanvalle het Breivik 'n kompendium van tekste getiteld "2083: 'n Europese Onafhanklikheidsverklaring" per e-pos gestuur, wat sy militante ideologie beskryf.<ref name="link">{{cite news|last=Taylor|first=Matthew|date=26 July 2011|title=Breivik sent 'manifesto' to 250 UK contacts hours before Norway killings|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/26/breivik-manifesto-email-uk-contacts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728023247/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/26/breivik-manifesto-email-uk-contacts|archive-date=28 July 2011|access-date=27 July 2011|work=The Guardian|location=UK}}</ref> Dit bestaan uit 1 518 bladsye en word toegeskryf aan "Andrew Berwick" (’n verengelsing van Breivik se naam).<ref>{{cite web|url=https://fas.org/programs/tap/_docs/2083_-_A_European_Declaration_of_Independence.pdf|title=2083: A European Declaration of Independence|publisher=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522200040/http://www.fas.org/programs/tap/_docs/2083_-_A_European_Declaration_of_Independence.pdf|archive-date=22 May 2012|access-date=24 April 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/2083AEuropeanDeclarationOfIndependence|title=2083: A European Declaration of Independence|publisher=[[Internet Archive]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023311/https://archive.org/details/2083AEuropeanDeclarationOfIndependence|archive-date=14 April 2012|access-date=24 April 2012}}</ref> Ná ’n verhoor in 2012 is Breivik skuldig bevind aan al die aanklagte. Hy is gevonnis tot 21 jaar preventiewe aanhouding in Noorweë, met die moontlikheid dat die tydperk herhaaldelik verleng kan word as hy steeds as gevaarlik beskou word.<ref>{{cite web|url=http://rapsinews.com/judicial_news/20120824/264386101.html|title=Mass killer Anders Breivik sentencing - live text coverage, RAPSInews.com, 24 Augustus 2012|work=RAPSI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026165608/http://rapsinews.com/judicial_news/20120824/264386101.html|archive-date=26 Oktober 2019|access-date=13 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Breivik het vroeër in sy lewe klein misdade, soos [[graffiti]], gepleeg en was vir ’n tyd betrokke by politiek en ’n skietklub.<ref name="Dagbladet_2012-04-03">{{Cite news|author1=Meldalen, Sindre Granly |author2= Brustad, Line |author3= Kristiansen, Arnhild Aass |author4= Sandli, Hansen |author5=Espen Frode |author6=Krokfjord, Torgeir P. | display-authors= 3| title=Breivik planla tagging som militær operasjon|trans-title= Breivik het graffiti (tagging) as ’n militêre operasie beplan.|url=https://www.dagbladet.no/2012/04/02/nyheter/terror_i_oslo/innenriks/terrorangrepet/anders_behring_breivik/20946724/|newspaper=Dagbladet|language=no|date=2 April 2012|access-date=3 April 2012}}</ref> In 2006 het hy die regse party ''Fremskrittspartiet'' verlaat.<ref name="AP-brv">{{cite news|first=Kristine Grue |last=Langset |title=Frp: Breivik har vært medlem og har hatt verv i ungdomspartiet |work=Aftenposten |location=Norway |url=http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/article4181267.ece |language=no |date=23 July 2011 |access-date=24 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105000656/http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/article4181267.ece |archive-date=5 January 2012 }}</ref><ref name="PBeaumont">{{cite news|first=Peter|last=Beaumont|author-link=|title=Anders Behring Breivik: profile of a mass murderer|work=The Guardian|location=UK|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/23/anders-behring-breivik-norway-attacks|date=23 July 2011|access-date=25 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724221409/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/23/anders-behring-breivik-norway-attacks|archive-date=24 July 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.tv2.no/nyheter/innenriks/terrorsiktede-var-tidligere-medlem-av-fremskrittspartiet-3544743.html|title=Terrorsiktede var tidligere medlem av Fremskrittspartiet|last1=Fondenes|first1=Eivind|last2=Buer|first2=Kathleen|date=23 July 2011|publisher=TV 2|location =NO|work=Nyhetene|language=no|access-date=23 July 2011}}</ref> Verskeie psigiatriese evaluasies is oor hom gedoen, met verskillende gevolgtrekkings oor sy geestestoestand tydens die aanvalle.<ref name="BBC100412">{{cite news|title=Norway's mass killer Breivik 'declared sane'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17663958|work=BBC News|date=10 April 2012|access-date=10 April 2012}}</ref> Hy bly tans in gevangenis en het herhaaldelik sonder sukses probeer om sy tronktoestande te verander. Hy word van ander gevangenes geïsoleer en het slegs kontak met gesondheidswerkers en wagte.<ref name="NewsComAu">{{cite web|url=http://www.news.com.au/world/europe/mass-murderer-anders-behring-breivik-to-sue-norway-over-jail-conditions/story-fnh81p7g-1227572463645|title=Mass murderer Anders Behring Breivik to sue Norway over jail conditions|date=17 October 2015|website=News.com.au}}</ref> Gedurende sy tyd in die tronk het hy openlik begin om [[Nasionaal-Sosialisme]] te bepleit, iets waarmee hy oorspronklik nie geassosieer wou word nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35807961|title=Breivik gives Nazi salute in court return to challenge jail isolation|date=2016-03-15|website=BBC News|language=en|access-date=2026-04-28}}</ref> Hy het ook sy naam verskeie kere verander; na Fjotolf Hansen, Far Skaldigrimmr Rauskjoldr av Northriki en Jan Johansen.<ref name=":0" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Breivik, Anders Behring}} [[Kategorie:Noorweërs]] [[Kategorie:Terroriste]] [[Kategorie:Geboortes in 1979]] [[Kategorie:Lewende mense]] 0oietdf30n753yjv5qrvoftom3v1pcz 0 64975 2974154 2902310 2026-09-30T04:45:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974154 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Toshiro Mifune | Beeld = Toshiro Mifune 1954 Scan10003 160913.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Toshiro Mifune in 1954 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[1 April]] [[1920]] | Geboorteplek = [[Qingdao]] ([[Volksrepubliek Sjina|Sjina]]) | Nasionaliteit = [[Japan|Japannees]] | Sterftedatum = [[24 Desember]] [[1997]] | Sterfteplek = Mitaka, [[Tokio]] ([[Japan]]) | Beroep = [[Akteur]] | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0001536 | Toekennings = }} '''Toshiro Mifune''' ([[Japannees]]: 三船 敏郎 ''Mifune Toshirō'', gebore [[1 April]] [[1920]] in [[Qingdao]], [[Volksrepubliek Sjina|Sjina]], oorlede [[24 Desember]] [[1997]] in [[Tokio]], [[Japan]]) was 'n Japannese akteur wat in ongeveer 170 rolprente verskyn het. Hy is veral bekend vir sy samewerking van 16 rolprente (1948–1965) met [[Akira Kurosawa]]. Hy het onder meer Miyamoto Musashi vertolk in Hiroshi Inagaki se Samurai-trilogie, sowel as in 'n vroeëre Inagaki-rolprent; Lord Toranaga in die minireeks Shōgun; en Admiraal [[Isoroku Yamamoto]] in drie verskillende rolprente. == Vroeë lewe == [[Lêer:Actor Mifune Toshiro.jpg|duimnael|170px|links|Toshiro Mifune（1930-40's）]] Toshiro Mifune is gebore op 1 April 1920 in [[Qingdao]], [[Shandong]], [[Volksrepubliek Sjina|Sjina]], wat destyds nog onder Japannese besetting was na die oorname van die stad uit die Duitse koloniale bewind tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]]. In die hoop om hul beheer oor die streek te behou, het die Japannese regering 'n groot garnisoen gehandhaaf en Japannese burgers aangemoedig om daarheen te trek met beloftes van belangrike en lonende werk. Onder die Japannese wat daar gewoon het voordat die Republiek Sjina die stad in 1922 oorgeneem het, was Toshiro se ouers, wat as metodiste-[[Sendeling|sendelinge]] gewerk het.<ref name="akirakurosawa.info" /><ref name="newsfinder" />Mifune het grootgeword met sy ouers en twee jonger broers en susters in [[Dalian]], [[Liaoning|Fengtian]], en, van 4 tot 19 jaar oud, in [[Mantsjoekwo]].<ref name="Wise" /> In sy jeugjare het Mifune in die fotografiewinkel van sy vader Tokuzo gewerk, 'n kommersiële fotograaf en invoerder wat uit die noorde van Japan geëmigreer het. Nadat hy as Japannese burger die eerste 19 jaar van sy lewe in Sjina deurgebring het, is hy opgeneem in die Japannese Keiserlike leër se lugvaartafdeling, waar hy tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die lugfoto-eenheid gedien het.<ref name="jasper sharp" /> == Vroeë werk == [[Lêer:Shubun poster Toshiro Mifune.jpg|duimnael|links|Toshirō Mifune]] In 1947 het een van Mifune se vriende wat vir die fotografieafdeling van Toho Productions gewerk het, voorgestel dat Mifune aansoek moet doen om ook daar te werk. Hy is aanvaar vir 'n pos as assistent-kameraman. Rondom hierdie tyd het 'n groot aantal Toho-akteurs, na 'n uitgerekte staking, vertrek om hul eie maatskappy, Shin Toho, te stig. Toho reël daarna 'n "nuwe gesigte" -wedstryd om nuwe talent te vind. Mifune se vriende het sonder sy medewete namens hom 'n aansoek en 'n foto ingedien. Hy is aanvaar, saam met 48 ander (uit ongeveer 4000 aansoekers), en is toegelaat om 'n skermtoets vir Kajirō Yamamoto af te lê. Hy is opdrag gegee om [[woede]] na te boots, en hy het uit sy oorlogstydse ervarings geput. Yamamoto het van Mifune gehou en hom aanbeveel aan die regisseur Senkichi Taniguchi. Dit het gelei tot Mifune se eerste rol in ''Shin Baka Jidai''. Mifune het die bekende regisseur [[Akira Kurosawa]] die eerste keer teëgekom toe Toho Studios, die grootste filmproduksiemaatskappy in Japan, 'n massiewe talentondersoek gedoen het, waartydens honderde voornemende akteurs oudisies afgelê het voor 'n span beoordelaars. Kurosawa sou die geleentheid oorspronklik oorslaan, maar het opgedaag toe Hideko Takamine hom vertel van een akteur wat veral belowend gelyk het. Kurosawa skryf later dat hy die oudisie betree het om "'n jong man vasgevang in 'n gewelddadige waansin in die kamer te sien draai&nbsp;... dit was net so skrikwekkend soos om na 'n gewonde dier te kyk wat probeer loskom. Ek was betower." Toe Mifune, uitgeput, sy toneel klaarmaak, gaan sit hy en gee die beoordelaars 'n onheilspellende blik. Hy het die kompetisie verloor, maar Kurosawa was beïndruk. "Ek is 'n persoon wat selde deur akteurs beïndruk is," het hy later gesê. "Maar in die geval van Mifune was ek heeltemal oorweldig."<ref name="tcm" /> == Einde van sy lewe == [[Lêer:三船敏郎の墓・神奈川県川崎市・春秋苑.JPG|duimnael|regs|Die Mifune-graftombe in Kawasaki, Kanagawa]] In 1992 het die stadige agteruitgang van sy gesondheid begin. In 1995 het hy in sy laaste rolprent verskyn. In dieselfde jaar is hy met [[kanker|pankreaskanker]] gediagnoseer. Daarna het sy fisiese en geestelike gesondheid vinnig agteruitgaan. Hy sterf in 1997 in [[Tokio]], [[Japan]], na verskeie van sy organe ingee. Mifune was 77 jaar oud. == Filmografie == Mifune het in ongeveer 170 rolprente verskyn.<ref>{{Cite web |date=25 Junie 2015 |title=Mifune to Receive Star on Walk of Fame in 2016 |url=http://rafu.com/2015/06/mifune-to-receive-star-on-walk-of-fame-in-2016/ |access-date=24 April 2023 |website=Rafu Shimpo |language=en-US}}</ref> In 2015 het Steven Okazaki ''Mifune: The Last Samurai'', 'n dokumentêre program oor Mifune se lewe en loopbaan, vrygestel.<ref>{{cite web|url=http://nerdreactor.com/2016/10/19/trailer-for-seven-samurais-toshiro-mifune-documentary-released/|title=Trailer for Seven Samurai's Toshiro Mifune documentary released - Nerd Reactor|date=19 Oktober 2016|access-date=29 November 2018|archive-date=28 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928073820/https://nerdreactor.com/2016/10/19/trailer-for-seven-samurais-toshiro-mifune-documentary-released/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.ew.com/article/2016/09/22/magnificent-seven-original-seven-samurai|title='Seven Samurai' is So Much More Than the Original 'Magnificent Seven'|magazine=Entertainment Weekly|access-date=29 November 2018}}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> As gevolg van onder andere variasies in vertalings uit die [[Japannees]], verskil baie van die rolprenttitels. Die titels hieronder is diè wat die algemeenste voorkom in die Verenigde State, met die oorspronklike Japannese titel wat daaronder in hakies aangetoon word. Mifune se filmografie bestaan grootliks uit Japannese vervaardigings, tensy anders vermeld (sien Notas-kolom). === Rolprente === {| class="wikitable sortable" |- ! Jaar ! Titel ! Rol ! Regisseur ! Notas |- | rowspan=3|1947 || ''Snow Trail''<br>(銀嶺の果て) ||Ejima<br>(江島) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''These Foolish Times''<br>([[:ja:新馬鹿時代|新馬鹿時代]] 前篇) || Genzaburō Ōno<br>(大野源三郎) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- | ''These Foolish Times Part 2''<br>(新馬鹿時代 後篇) || Genzaburō Ōno<br>(大野源三郎) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- | 1948 || ''Drunken Angel''<br>(醉いどれ天使) || Matsunaga<br>(松永) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | rowspan=3|1949 || ''The Quiet Duel''<br>(静かなる決闘) ||Kyōji Fujisaki<br>(藤崎恭二) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''Jakoman and Tetsu''<br>([[:ja:ジャコ万と鉄#1949年版|ジャコ萬と鉄]]) || Tetsu<br>(鐵) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''Stray Dog''<br>(野良犬) || Speurder Murakami<br>(村上刑事) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- |rowspan=5|1950 || ''Conduct Report on Professor Ishinaka''<br>(石中先生行状記) || Teisaku Nagasawa<br>(長沢貞作) || Mikio Naruse<br>(成瀬 巳喜男) || |- |''Scandal''<br>(醜聞) || Ichirō Aoe<br>(青江一郎)|| [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- |''Engagement Ring''<br>([[:ja:婚約指環|婚約指環]]) || Takeshi Ema<br>(江間猛) || Keisuke Kinoshita<br>(木下 惠介) || |- |''Rashomon''<br>(羅生門) || Tajōmaru<br>(多襄丸) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''Escape from Prison''<br>([[:ja:脱獄 (映画)|脱獄]]) ||Shinkichi<br>(新吉) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- | rowspan=8|1951 || ''Beyond Love and Hate''<br>([[:ja:愛と憎しみの彼方へ|愛と憎しみの彼方へ]]) ||Gorō Sakata<br>(坂田五郎) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''Elegy''<br>([[:ja:悲歌 (映画)|悲歌]]) || Aanklaer Daisuke Toki<br>(土岐大輔検事) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- | ''The Idiot''<br>(白痴) || Denkichi Akama<br>(赤間伝吉) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''Pirates''<br>(海賊船) || Tora<br>(虎) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- |''Meeting of the Ghost Après-Guerre''<br>([[:ja:戦後派お化け大会|戦後派お化け大会]]) ||Kenji Kawakami<br>(川上謙二) || Kiyoshi Saeki<br>(佐伯清) || Spesiale verskyning |- | ''Conclusion of Kojiro Sasaki:<br>Duel at Ganryu Island''<br>(完結 佐々木小次郎 巌流島決闘) ||Musashi Miyamoto<br>(宮本武蔵) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''The Life of a Horsetrader''<br>(馬喰一代) || Yonetarō Katayama<br>(片山米太郎) || Keigo Kimura || |- | ''Who Knows a Woman's Heart''<br>(女ごころ誰が知る) || Mizuno<br>(水野) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- | rowspan=8|1952 || ''Vendetta for a Samurai''<br>(荒木又右衛門 決闘鍵屋の辻) || Mataemon Araki<br>(荒木又右衛門) || Kazuo Mori<br>(森 一生) || |- | ''Foghorn''<br>(霧笛) || Chiyokichi<br>(千代吉) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''The Life of Oharu''<br>(西鶴一代女) || Katsunosuke<br>(勝之介) ||Kenji Mizoguchi<br>(溝口 健二) || |- | ''Golden Girl''<br>(金の卵) || || Yasuki Chiba<br>(千葉泰樹) ||Ondersteunende rol |- | ''Sword for Hire''<br>(戦国無頼) || Hayatenosuke Sasa<br>(佐々疾風之介) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''Tokyo Sweetheart''<br>([[:ja:東京の恋人 (1952年の映画)|東京の恋人]]) || Kurokawa<br>(黒川) || Yasuki Chiba<br>(千葉泰樹) || |- | ''Swift Current''<br>(激流) || Shunsuke Kosugi<br>(小杉俊介) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''The Man Who Came to Port''<br>(港へ来た男) || Gorō Niinuma<br>(新沼五郎) || Ishirō Honda<br>(本多 猪四郎) || |- | rowspan=4|1953 || ''My Wonderful Yellow Car''<br>([[:ja:吹けよ春風|吹けよ春風]]) || Matsumura<br>(松村) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''The Last Embrace''<br>(抱擁) || Shinkichi/Hayakawa<br>(伸吉 / 早川) || Masahiro Makino<br>(マキノ 雅弘) || |- | ''Sunflower Girl''<br>(ひまわり娘) || Ippei Hitachi<br>(日立一平) || Yasuki Chiba<br>(千葉泰樹) || Oorspronklik oorsee vrygestel as ''Love in a Teacup''<ref name=TohoStory>{{cite book|title=The Toho Studios Story: A History and Complete Filmography|last1=Galbraith|first1=Stuart IV|publisher=Scarecrow Press|date=May 16, 2008|isbn=978-0810860049|page=92}}</ref> |- | ''Eagle of the Pacific''<br>(太平洋の鷲) ||1ste Luitenant Jōichi Tomonaga<br>([[:ja:友永丈市|友永丈市]]大尉) || Ishirō Honda<br>(本多 猪四郎) || |- | rowspan=4|1954 || ''[[Seven Samurai]]''<br>(七人の侍) || Kikuchiyo<br>(菊千代) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''The Sound of Waves''<br>([[:ja:潮騒 (1954年の映画)|潮騒]]) || Skipper of the Utashima-maru<br>(歌島丸の船長) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''Samurai I : Musashi Miyamoto''<br>(宮本武蔵) || Musashi Miyamoto (Takezō Shinmen)<br>(宮本武蔵 (新免武蔵)) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''The Black Fury''<br>(密輸船) || Eiichi Tsuda<br>(津田栄一) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || |- | rowspan=6|1955 || ''The Merciless Boss: A Man Among Men''<br>(顔役無用 男性No．1) || "Buick" Maki<br>(ビュイックの牧) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- | ''All Is Well''<br>(天下泰平) || Daikichi Risshun<br>(立春大吉) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || |- | ''All Is Well Part 2''<br>(続天下泰平) || Daikichi Risshun<br>(立春大吉) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || |- | ''No Time for Tears''<br>(男ありて) ||Mitsuo Yano<br>(矢野光男) || Seiji Maruyama<br>(丸山誠治) || |- | ''Samurai II: Duel at Ichijoji Temple''<br>(続宮本武蔵 一乗寺の決斗) || Musashi Miyamoto<br>(宮本武蔵) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''I Live in Fear''<br>(生きものの記録) || Kiichi Nakajima<br>(中島喜一) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | rowspan=7|1956 || ''Samurai III: Duel at Ganryu Island''<br>(宮本武蔵 完結篇 決闘巌流島) || Musashi Miyamoto<br>(宮本武蔵) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''Rainy Night Duel''<br>(黒帯三国志) || Masahiko Koseki<br>(小関昌彦) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''The Underworld''<br>(暗黒街) || Hoofinspekteur Kumada<br>(熊田捜査主任) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- | ''Settlement of Love''<br>(愛情の決算) || Shuntarō Ōhira<br>(大平俊太郎) || Shin Saburi<br>(佐分利 信) || |- | ''A Wife's Heart''<br>(妻の心) || Kenkichi Takemura<br>(竹村健吉) || Mikio Naruse<br>(成瀬 巳喜男) || |- | ''Scoundrel''<br>(ならず者) || Kanji<br>(寛次) || Nobuo Aoyagi (青柳信雄) || |- | ''Rebels on the High Seas''<br>(囚人船) || Tokuzō Matsuo<br>(松尾徳造) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | rowspan=7|1957 || ''Throne of Blood''<br>(蜘蛛巣城) || Taketoki Washizu<br>(鷲津武時) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''A Man in the Storm''<br>(嵐の中の男) || Saburō Watari<br>(渡三郎) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''Be Happy, These Two Lovers''<br>(この二人に幸あれ) || Toshio Maruyama<br>(丸山俊夫) || Ishirō Honda<br>(本多 猪四郎) || |- | ''Yagyu Secret Scrolls Part 1''<br>(柳生武芸帳) || Tasaburō Kasumi<br>(霞の多三郎) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''A Dangerous Hero''<br>(危険な英雄) || Atleet Kawada<br>(川田選手) || Hideo Suzuki || |- | ''The Lower Depths''<br>(どん底) || Sutekichi (die dief)<br>(捨吉 (泥棒)) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''Downtown''<br>(下町) || Yoshio Tsuruishi<br>(鶴石芳雄) || Yasuki Chiba<br>(千葉泰樹) || |- | rowspan=7|1958 || ''Yagyu Secret Scrolls Part 2''<br>(柳生武芸帳 双龍秘剣) || Tasaburō Ōtsuki<br>(大月多三郎) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''Holiday in Tokyo''<br>([[:ja:東京の休日 (1958年の映画)|東京の休日]]) || Tenkai's nephew Jirō<br>(天海の甥·二郎) || Kajirō Yamamoto<br>(山本 嘉次郎) || |- |'' Muhomatsu, The Rikshaw Man''<br>(無法松の一生) || Matsugorō Tomishima<br>(富島松五郎) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''Yaji and Kita on the Road''<br>(弥次喜多道中記) || Toshinoshin Taya<br>(田谷敏之進) || Yasuki Chiba<br>(千葉泰樹) || |- | ''All About Marriage''<br>(結婚のすべて) || Onderwyser <br>(演出家) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) ||Kamee |- | ''Theater of Life''<br>([[:ja:人生劇場 青春篇#東宝·杉江敏男監督版|人生劇場 青春篇]]) || Hishakaku<br>(飛車角) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || |- |''The Hidden Fortress''<br>(隠し砦の三悪人) || Generaal Rokurota Makabe<br>(真壁六郎太) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | rowspan=5|1959 || ''Boss of the Underworld''<br>([[:ja:暗黒街の顔役 (1959年の映画)|暗黒街の顔役]]) || Daisuke Kashimura<br>(樫村大助) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || |- | ''Samurai Saga''<br>(或る剣豪の生涯) || Heihachirō Komaki<br>(駒木兵八郎) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''The Saga of the Vagabonds''<br>(戦国群盗伝) || Rokurō Kai<br>(甲斐六郎) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || |- |''Desperado Outpost''<br>([[:ja:独立愚連隊|独立愚連隊]]) ||Battalion Commander Kodama<br>(児玉大尉) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || |- | ''The Three Treasures''<br>(日本誕生) || Prins Takeru Yamato/Prins Susano'o<br>(日本武尊/須佐之男命) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | rowspan=6|1960 || ''The Last Gunfight''<br>([[:ja:暗黒街の対決|暗黒街の対決]]) || Detective Saburō Fujioka<br>(藤丘三郎刑事) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || |- | ''The Gambling Samurai''<br>(国定忠治) || Chūji Kunisada<br>(国定忠治) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''Storm Over the Pacific''<br>(ハワイ·ミッドウェイ大海空戦 太平洋の嵐) || Tamon Yamaguchi<br>(山口多聞) || Shūe Matsubayashi<br>(松林 宗恵) || |- | ''Man Against Man''<br>([[:ja:男対男|男対男]]) || Kaji<br>(梶) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | ''The Bad Sleep Well''<br>(悪い奴ほどよく眠る) || Kōichi Nishi<br>(西幸一) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''Salaryman Chushingura Part 1''<br>([[:ja:サラリーマン忠臣蔵|サラリーマン忠臣蔵]]) || Kazuo Momoi<br>(桃井和雄) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || |- | rowspan=5|1961 || ''The Story of Osaka Castle''<br>(大坂城物語) || Mohei<ref>{{cite book|author=Stuart Galbraith IV|title=The Toho Studios Story: A History and Complete Filmography|url=https://books.google.com/books?id=f7o8pq6G_dYC&pg=PA168|date=16 Mei 2008|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4616-7374-3|page=177}}</ref><br>(茂兵衛) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''Salaryman Chushingura Part 2''<br>([[:ja:続サラリーマン忠臣蔵|続サラリーマン忠臣蔵]]) || Kazuo Momoi<br>(桃井和雄) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || |- | ''Yojimbo''<br>(用心棒) || Sanjūrō Kuwabata<br>(桑畑三十郎) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- |''The Youth and his Amulet''<br>([[:ja:ゲンと不動明王#映画版|ゲンと不動明王]]) || Fudō Myō-ō<br>(不動明王) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''Ánimas Trujano''|| Ánimas Trujano || Ismael Rodríguez || Meksikaanse vervaardiging |- | rowspan=4|1962 || ''Sanjuro''<br>(椿三十郎) || Sanjūrō Tsubaki<br>(椿三十郎) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''Tatsu''<br>(どぶろくの辰) || Tatsu<br>(辰) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''Three Gentlemen Return from Hong Kong''<br>([[:ja:続·社長洋行記|続·社長洋行記]]) || Cho Chishō (Zhang Zhizhang)<br>(張知章 <small>(カメオ出演)</small>) || Toshio Sugie<br>(杉江敏男) || Kamee |- | ''Chushingura: Hana no Maki, Yuki no Maki'' (''Chushingura: Story of Flower, Story of Snow'')<br>(忠臣蔵 花の巻·雪の巻) || Genba Tawaraboshi<br>(俵星玄蕃) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | rowspan=4|1963 || ''Attack Squadron!''<br>(太平洋の翼) ||Lt. Colonel Senda<br>(千田中佐) || Shūe Matsubayashi<br>(松林 宗恵) || |- | ''High and Low''<br>(天国と地獄) || Kingo Gondō<br>(権藤金吾) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- | ''Legacy of the 500,000''<br>([[:ja:五十万人の遺産|五十万人の遺産]]) ||Takeichi Matsuo<br>(松尾武市 兼 製作 兼 監督) || Toshiro Mifune<br>(三船 敏郎) || Ook regisseur en vervaardiger |- | ''The Lost World of Sinbad''<br>(大盗賊) || Sukezaemon Naya (Sukezaemon Luzon)<br>(菜屋助左衛門 (呂宋助左衛門)) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || |- | 1964 || ''Whirlwind''<br>(士魂魔道 大龍巻) || Morishige Akashi<br>([[:ja:明石全登|明石守重]]) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | rowspan=5|1965 || ''Samurai Assassin''<br>(侍) || Tsuruchiyo Niiro<br>(新納鶴千代) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || |- | ''Red Beard''<br>(赤ひげ) || Dr. Kyojō Niide (Red Beard)<br>(新出去定医師 (赤ひげ)) || [[Akira Kurosawa]]<br>(黒澤明) || |- |''Sanshiro Sugata''<br>([[:ja:姿三四郎 (映画)#1965年版|姿三四郎]]) || Shōgorō Yano<br>(矢野正五郎) || Seiichirô Uchikawa<br>(内川清一郎) || |- | ''The Retreat from Kiska''<br>([[:ja:太平洋奇跡の作戦 キスカ|太平洋奇跡の作戦 キスカ]]) || Majoor General Omura<br>(大村少将) || Seiji Maruyama<br>(丸山誠治) || |- | ''Fort Graveyard''<br>([[:ja:血と砂 (1965年の映画)|血と砂]]) || Sersant Kosugi<br>(小杉曹長) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || ook vervaardiger |- | rowspan=5|1966 || ''Rise Against the Sword''<br>([[:ja:暴れ豪右衛門|暴れ豪右衛門]]) || Shinobu no Gōemon<br>(信夫の豪右衛門) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || |- | ''The Sword of Doom''<br>(大菩薩峠) || Toranosuke Shimada<ref>{{cite book|author=Stuart Galbraith IV|title=The Toho Studios Story: A History and Complete Filmography|url=https://books.google.com/books?id=f7o8pq6G_dYC&pg=PA168|date=16 Mei 2008|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4616-7374-3|page=227}}</ref><br>(島田虎之助) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || |- | ''The Adventure of Kigan Castle''<br>([[:ja:奇巌城の冒険|奇巌城の冒険]]) || Ōsumi<br>(大角) || Senkichi Taniguchi<br>(谷口 千吉) || ook vervaardiger |- | ''The Mad Atlantic''<br>([[:ja:怒涛一万浬|怒涛一万浬]]) || Heihachirō Murakami<br>(村上平八郎) || Jun Fukuda<br>(福田 純) || ook uitvoerende vervaardiger |- | ''Grand Prix'' || Izō Yamura<br>(矢村以蔵) || John Frankenheimer ||VSA vervaardiging |- | rowspan=2|1967 || ''Samurai Rebellion''<br>(上意討ち 拝領妻始末) || Isaburō Sasahara<br>(笹原伊三郎) || Masaki Kobayashi<br>(岡本 喜八) || ook vervaardiger |- | ''Japan's Longest Day''<br>(日本のいちばん長い日) || Korechika Anami<br>(阿南惟幾) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || |- | rowspan=4|1968 || ''The Sands of Kurobe''<br>(黒部の太陽) || Satoshi Kitagawa<br>(北川覚) || Kei Kumai<br>(熊井 啓) || |- | ''Admiral Yamamoto''<br>([[:ja: 連合艦隊司令長官 山本五十六|連合艦隊司令長官 山本五十六]]) || Isoroku Yamamoto<br>(山本五十六) || Seiji Maruyama<br>(丸山誠治) || |- | ''The Day the Sun Rose''<br>([[:ja:祇園祭 (1968年の映画)|祇園祭]]) || Kumaza<br>(熊左) || Daisuke Itō<br>(伊藤 大輔) en Tetsuya Yamanouchi (山内鉄也) || |- | ''Hell in the Pacific'' ||Kaptein Tsuruhiko Kuroda<br>(黒田鶴彦大尉) || John Boorman ||VSA vervaardiging |- | rowspan=5|1969 || ''Samurai Banners''<br>(風林火山) || Kansuke Yamamoto<br>(山本勘助) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || ook vervaardiger |- | ''Safari 5000''<br>([[:ja:栄光への5000キロ|栄光への5000キロ]]) || Yūichirō Takase<br>(高瀬雄一郎) || Koreyoshi Kurahara<br>(蔵原惟繕) || |- | ''The Battle of the Japan Sea''<br>([[:ja:日本海大海戦|日本海大海戦]]) || Heihachirō Tōgō<br>(東郷平八郎) || Seiji Maruyama<br>(丸山誠治) || |- | ''Red Lion''<br>(赤毛) || Akage no Gonzō<br>(赤毛の権三 兼 製作) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || ook vervaardiger |- | ''Shinsengumi''<br>(新選組) || Isami Kondō<br>(近藤勇 兼 製作) || Tadashi Sawashima<br>(沢島 忠) || ook vervaardiger |- | rowspan=5|1970 || ''Zatoichi Meets Yojimbo''<br>(座頭市と用心棒) || Daisaku Sasa<br>(佐々大作) || Kihachi Okamoto<br>(岡本 喜八) || |- | ''Bakumatsu''<br>([[:ja:幕末 (映画)|幕末]]) || Shōjirō Gotō<br>(後藤象二郎) || Daisuke Itō (伊藤 大輔) || |- | ''Machibuse'' (''Incident at Blood Pass'')<br>(待ち伏せ) || Tōzaburō Shinogi <br>(鎬刀三郎 兼 製作) || Hiroshi Inagaki<br>(稲垣 浩) || ook vervaardiger |- | ''The Walking Major''<br>([[:ja:ある兵士の賭け|ある兵士の賭け]]) || Tadao Kinugasa<br>(衣笠忠夫) || Keith Larsen || |- | ''The Militarists''<br>(激動の昭和史 軍閥) || Isoroku Yamamoto<br>(山本五十六) || Hiromichi Horikawa (堀川 弘通) || |- | rowspan="2"|1971 || ''Red Sun'' ||Jūbei Kuroda<br>(黒田重兵衛) || Terence Young ||Franse, Italiaanse en Spaanse vervaardiging |- | ''Morning for Two''<br>二人だけの朝 || geen || Takeshi Matsumori || slegs vervaardiger |- | rowspan=2|1975 || ''Paper Tiger'' || Ambassadeur Kagoyama<br>(カゴヤマ大使) || Ken Annakin ||Britse vervaardiging |- | ''The New Spartans'' || Tweede Wêreldoorlog-veteraan|| Jack Starrett ||Britse en Wes-Duitse vervaardiging; onvoltooid |- | 1976 || ''Midway'' || Isoroku Yamamoto<br>(山本五十六) || Jack Smight ||VSA vervaardiging (Engelse stem deur Paul Frees) |- | rowspan=2|1977 || ''Proof of the Man''<br>(人間の証明) || Yōhei Kōri<br>(郡陽平) || Junya Satō<br>(佐藤 純彌) || Spesiale verskyning |- | ''Japanese Godfather: Ambition''<br>([[:ja:日本の首領#日本の首領 野望篇|日本の首領 野望篇]]) || Kōsuke Ōishi<br>(大石剛介) || Sadao Nakajima<br>(中島貞夫) || |- | rowspan=6|1978 || ''Shogun's Samurai''<br>(柳生一族の陰謀) || Yoshinao Tokugawa<br>(徳川義直) || Kinji Fukasaku<br>(深作 欣二) || |- | ''Shag''<br>([[:ja:犬笛 (小説)#映画|犬笛]]) || Kaptein Takeo Murata<br>(村田武雄船長) || Sadao Nakajima<br>(中島貞夫) || ook uitvoerende vervaardiger |- | ''Ogin-sama''<br>([[:ja:お吟さま (1978年の映画)|お吟さま]]) || Hideyoshi Toyotomi<br>(豊臣秀吉) || Kei Kumai<br>(熊井 啓) || |- | ''The Fall of Ako Castle''<br>(赤穂城断絶) || Chikara Tsuchiya<br>([[:ja:土屋逵直|土屋主税]])|| Kinji Fukasaku<br>(深作 欣二) || |- | ''Japanese Godfather: Conclusion''<br>([[:ja:日本の首領#日本の首領 完結篇|日本の首領 完結篇]]) || Kōsuke Ōishi<br>(大石剛介) || Sadao Nakajima<br>(中島貞夫) || |- | ''Lord Incognito''<br>([[:ja:水戸黄門 (1978年の映画)|水戸黄門]]) || Sakuzaemon Okumura<br>(奥村作左衛門) || Tetsuya Yamanouchi (山内鉄也) || |- | rowspan=4|1979 || ''Winter Kills'' || Keith (sekretaris)<br>(キース (秘書)) || William Richert ||VSA vervaardiging |- | ''The Adventures of Kosuke Kindaichi''<br>([[:ja:金田一耕助の冒険|金田一耕助の冒険]]) || Kōsuke Kindaichi XI<br>(11代目[[:ja:金田一耕助|金田一耕助]]) || Nobuhiko Obayashi<br>(大林 宣彦) || |- | ''Onmitsu Doshin: The Edo Secret Police<br>([[:ja:大江戸捜査網#映画『隠密同心·大江戸捜査網』|隠密同心·大江戸捜査網]])'' || Sadanobu Matsudaira<br>(松平定信) || Akinori Matsuo<br>(松尾昭典) ||ook vervaardiger |- | ''1941'' || [[Kommandeur]] Akiro Mitamura<br>(アキロー·ミタムラ中佐) || [[Steven Spielberg]] ||VSA vervaardiging |- | rowspan=2|1980 || ''The Battle of Port Arthur''<br>([[:ja:二百三高地#映画|二百三高地]]) || [[Meiji|Keiser Meiji]]<br>(明治天皇) || Toshio Masuda<br>(舛田 利雄) || |- | ''Shogun''<br>(将軍 SHOGUN) || Toranaga Yoshii<br>(吉井虎長) || Jerry London || Mede-vervaardiging tussen die Verenigde State en Japan; verkorte rolprent van die minireeks |- | rowspan=2|1981 || ''Inchon!'' || Saitō-san<br>(斉藤さん) || Terence Young ||VSA vervaardiging |- | ''The Bushido Blade'' ||[[Kommandeur]] Fukusai Hayashi<br>(江戸幕府の特命全権大使·林復斎) || Tsugunobu Kotani<br>(小谷承靖) ||Mede-vervaardiging tussen Japan, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk |- | rowspan=2|1982 || ''The Challenge'' || Toru Yoshida<br>(吉田徹) || John Frankenheimer ||VSA vervaardiging |- | ''Conquest''<br>([[:ja:制覇|制覇]]) ||Masao Tadokoro<br>(田所政雄) || Sadao Nakajima<br>(中島貞夫) || |- | rowspan=2|1983 || ''Battle Anthem''<br>([[:ja:日本海大海戦 海ゆかば|日本海大海戦 海ゆかば]]) || Heihachirō Tōgō<br>(東郷平八郎) || Toshio Masuda<br>(舛田 利雄) || |- | ''Theater of Life''<br>(人生劇場) || Hyōtarō Aonari<br>(青成瓢太郎)|| Junya Satō<br>(佐藤 純彌)<br>Sadao Nakajima<br>(中島貞夫)<br>en Kinji Fukasaku<br>(深作 欣二)||Spesiale verskyning |- | 1984 || ''The Miracle of Joe Petrel''<br>(海燕ジョーの奇跡) || Visserman<br>(漁師) || Toshiya Fujita<br>(藤田 敏八) || |- | 1985 || ''Legend of the Holy Woman''<br>([[:ja:聖女伝説|聖女伝説]]) || Kōzō Kanzaki<br>(神崎弘造) || Tōru Murakawa<br>(村川透) ||Spesiale verskyning |- | 1986 || ''Song of the Genkai Sea''<br>([[:ja:玄海つれづれ節|玄海つれづれ節]]) || Kyūbei Matsufuji<br>(松藤九兵衛) || Masanobu Deme<br>(出目昌伸) || |- | rowspan=3|1987 || ''Shatterer''|| Murai<br>(村井) || Tonino Valerii ||Italiaanse en Japannese mede-vervaardiging |- | ''Tora-san Goes North''<br>(男はつらいよ 知床慕情) || Junkichi Ueno<br>(上野順吉) || Yoji Yamada<br>(山田 洋次) || |- | ''Princess from the Moon''<br>(竹取物語) || Taketori-no-Miyatsuko<br>(竹取の造) || Kon Ichikawa<br>(市川 崑) || |- | rowspan=3|1989 || ''Death of a Tea Master''<br>(千利休 本覺坊遺文) || Sen no Rikyū<br>(千利休) || Kei Kumai<br>(熊井 啓) || |- | ''The Demon Comes in Spring''<br>([[:ja:春来る鬼|春来る鬼]]) || Kukkune no jî<br>(くっくねの爺) || Akira Kobayashi<br>(小林 旭) || |- | ''CF Girl''<br>(CFガール) || Shūichirō Hase<br>(長谷周一郎) || Izo Hashimoto<br>(橋本 以蔵) || |- | rowspan=2|1991 || ''Strawberry Road''<br>([[:ja:ストロベリーロード#映画|ストロベリーロード]]) || Taoka<br>(田岡) || Koreyoshi Kurahara<br>(蔵原惟繕) || |- | ''Journey of Honor''<br>([[:ja:兜 KABUTO|兜 KABUTO]]) || Ieyasu Tokugawa<br>(徳川家康) || Gordon Hessler || Mede-vervaardiging tussen Japan, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk |- | 1992 || ''Shadow of the Wolf''<br>(AGAGUK) || Kroomak || Jacques Dorfmann en Pierre Magny ||Mede-vervaardiging tussen Kanada en Frankryk |- | 1994 || ''Picture Bride'' || Kayo Hatta || The Benshi<br>(弁士) ||VSA vervaardiging |- | 1995 || ''Deep River''<br>(深い河) || Tsukada<br>(塚田) || Kei Kumai<br>(熊井 啓) || Finale filmrol |} Die Deense rolprent ''Mifune'' (uit 1999) is vernoem na die akteur. === Televisie === Alle programme is oorspronklik uitgesaai in Japan, met die uitsondering van ''Shōgun'', wat in September 1980 uitgesaai is in die Verenigde State, voordat dit van 30 Maart tot 6 April 1981 uitgesaai is in Japan deur TV Asahi. {| class="wikitable sortable" |- ! Datum(s) ! Titel ! Rol ! Notas |- | 1967.05.11 || ''He of the Sun'' <br /> ([[:ja:太陽のあいつ|太陽のあいつ]])|| Hyself||1 episode |- | 1968–1969 || ''Five Freelance Samurai'' <br /> ([[:ja:五人の野武士|五人の野武士]]) || Jirō Yoshikage Funayama <br/> ([[:ja:五人の野武士|五人の野武士]])||6 episodes <br /> {{small|[Ep. 1,2,14,15,17,26]}} |- | 1971 || ''Daichūshingura'' <br /> (大忠臣蔵)|| Kuranosuke Ōishi <br/> (大石内蔵助)||Al 52 episodes |- | 1972–1974 || ''Ronin of the Wilderness'' <br /> (荒野の素浪人) || Kujūrō Tōge <br /> (峠九十郎)||Al 104 episodes, oor twee seisoene; ook vervaardiger |- | 1973 || ''Yojimbo of the Wilderness'' <br /> ([[:ja:荒野の用心棒 (テレビドラマ)|荒野の用心棒]])|| Kujūrō Tōge <br /> (峠九十郎)||5 episodes |- | 1975 || ''The Sword, the Wind, and the Lullaby'' <br /> ([[:ja:剣と風と子守唄|剣と風と子守唄]])|| Jūzaburō Toride <br /> (砦十三郎)||Al 27 episodes |- | 1976 || ''The Secret Inspectors'' <br /> ([[:ja:隠し目付参上|隠し目付参上]]) || Naizen-no-shō Tsukumo/Izu-no-kami Nobuakira Matsudaira {{small|(tweeledige rolle)}} <br /> (九十九内膳正 / [[:ja:松平信明 (三河吉田藩主)|松平伊豆守信明]] {{small|(二役)}} || 10 episodes <br /> {{small|[Ep. 1,2,3,4,7,10,11,18,22,26]}} |- | 1976 || ''Ronin in a Lawless Town'' <br /> ([[:ja:人魚亭異聞 無法街の素浪人|人魚亭異聞 無法街の素浪人]]) || Mister Danna <br /> (ミスターの旦那)||Al 23 episodes |- | 1977.07.16 || ''Ōedo Sōsamō'' <br /> (大江戸捜査網) || Yūgen Ōtaki <br /> (大滝幽玄)||1 episode |- | 1978|| ''Falcons of Edo'' <br /> ([[:ja:江戸の鷹 御用部屋犯科帖|江戸の鷹 御用部屋犯科帖]]) || Kanbei Uchiyama <br /> (内山勘兵衛) ||Al 38 episodes |- | 1979.04.02 || ''Edo o Kiru IV'' <br /> (江戸を斬るIV) || Shūsaku Chiba <br /> (千葉周作) ||1 episode, tydens 'n spesiale verskyning <br /> {{small|[Ep. 8]}} |- | 1979 || ''Prosecutor Saburo Kirishima'' <br /> ([[:ja:検事霧島三郎#MBS版|検事霧島三郎]]) ||Hoofaanklaer Mori <br /> (森検事正) || |- | 1979 || ''Akō Rōshi'' <br /> (赤穂浪士) || Sakon Tachibana <br /> (立花左近) ||1 episode |- | 1979–1980 || ''Fangs of Edo'' <br /> ([[:ja:江戸の牙|江戸の牙]]) || Gunbei Asahina <br /> (朝比奈軍兵衛) ||3 episodes <br/ > {{small|[Ep. 1, 17, 26]}} |- | 1979 || ''Hideout in Room 7'' <br /> ([[:ja:駆け込みビル7号室|駆け込みビル7号室]]) || Gōsuke Saegusa <br /> (三枝剛介) || |- | 1980 || ''Shōgun'' || Toranaga Yoshii||Al 5 dele |- | 1980.12.27 || ''It's 8 O'Clock! Everybody Gather 'Round'' <br /> ([[:ja:8時だョ!全員集合|8時だョ!全員集合]]) ||Hyself || 1 episode |- | 1981 || ''Sekigahara'' <br/ > ([[:ja:関ヶ原 (テレビドラマ)|関ヶ原]]) || Sakon Shima <br /> (島左近) ||Al 3 dele |- | 1981–1982 || ''Ten Duels of Young Shingo'' <br /> ([[:ja:新吾十番勝負#1981年-1982年フジテレビ版|新吾十番勝負]]) || Tamon Umei <br /> (梅井多聞)||Twee van drie dele <br />{{small|[Dele 1 en 2]}} |- | 1981.07.09 || ''My Daughter! Fly on the Wings of Love and Tears'' <br /> (娘よ！ 愛と涙の翼で翔べ)|| || TV-film |- | 1981.09.29 || ''Tuesday Suspense Theater: The Spherical Wilderness'' <br /> ([[:ja:火曜サスペンス劇場|火曜サスペンス劇場]] [[:ja:球形の荒野#1981年版|球形の荒野]]) || Kenichirō Nogami <br /> (野上顕一郎) ||TV-film |- | 1981–1982 || ''Bungo Detective Story'' <br /> ([[:ja:文吾捕物帳|文吾捕物帳]]) || Shūsaku Chiba <br /> (千葉周作) ||5 episodes <br /> {{small|[Ep. 5,10,13,18,26]}} |- | 1981–1983 || ''The Lowly Ronin'' <br /> ([[:ja:素浪人罷り通る|素浪人罷り通る]]) || Lowly Ronin Shūtō Shunka <br /> (素浪人 春夏秋冬)||TV-film reeks, al 6 dele |- | 1982.09.19 || ''The Happy Yellow Handkerchief'' <br /> ([[:ja:幸福の黄色いハンカチ#TBSドラマ版|幸福の黄色いハンカチ]]) || Kenzō Shima <br /> (島謙造) ||1 episode <br /> {{small|[Ep. 4]}} |- | 1983 || ''The Brave Man Says Little'' <br /> ([[:ja:勇者は語らず いま、日米自動車戦争は|勇者は語らず いま、日米自動車戦争は]]) || Ryūzō Kawana <br /> (川奈龍三) ||Al 4 episodes |- | 1983.11.03 || ''The Women of Osaka Castle'' <br />([[:ja:女たちの大坂城|女たちの大坂城]]) || Tokugawa Ieyasu <br /> (徳川家康) || TV-film |- | 1983.11.10 || ''The Secret of Cruel Valley'' <br /> (魔境 殺生谷の秘密) || [[Rōnin]] || TV-film |- | 1984 || ''Sanga Moyu'' (''The Burning Mountain River'') <br /> ([[:ja:山河燃ゆ|山河燃ゆ]]) || Otoshichi Amō <br /> (天羽乙七) || |- | 1984.04.02 || ''Okita Soji: Swordsman of Fire'' <br /> (燃えて、散る 炎の剣士 沖田総司) || Shūsai Kondō <br /> ([[:ja:近藤周助|近藤周斎]]) ||TV-film |- | 1984.08.26 || ''Toshiba Sunday Theater #1442: Summer Encounter'' <br /> ([[:ja:東芝日曜劇場|東芝日曜劇場]] 第1442回 夏の出逢い) || Takeya Ōnuki <br /> (大貫剛也) ||TV-film |- | 1987.09.10 || ''Masterpiece Jidaigeki:<br>National Advisor Breakthrough! Hikozaemon Geki'' <br /> ([[:ja:傑作時代劇|傑作時代劇]] 天下の御意見番罷り通る！彦左衛門外記) || Hikozaemon Ōkubo <br /> (大久保彦左衛門) || 1 episode <br /> {{small|[Ep. 21]}} |- | 1990.04.20 || ''Heaven and Earth: Dawn Episode'' <br /> ([[:ja:天と地と#日本テレビ版|天と地と～黎明編]]) ||Nagao Tamekage <br /> (長尾為景) ||TV-film |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="akirakurosawa.info">{{Cite web|title = 95 years ago today: Actor Toshiro Mifune born|url = http://akirakurosawa.info/2015/04/01/95-years-ago-today-actor-toshiro-mifune-born/ |website = Akira Kurosawa info|accessdate = 2015-11-05}}</ref> <ref name="newsfinder">{{Cite web|title = Toshiro Mifune presented in Arts section|url = http://www.newsfinder.org/site/more/toshiro_mifune/|website = News finder|accessdate = 2015-11-05|archive-date = 2016-03-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304123327/http://www.newsfinder.org/site/more/toshiro_mifune/|url-status = dead}}</ref> <ref name="Wise">{{cite book|title= International Stars at War| first1 = James E. | last1 = Wise Jr.| first2 = Scott | last2 = Baron|page=132}}</ref> <ref name="jasper sharp">{{cite book|last1=Sharp|first1= Jasper |title=Historical Dictionary of Japanese Cinema|date=2011|publisher= Scarecrow Press|location= Lanham, MD |isbn= 978-0-81085795-7 |pages= 162–65 |url= https://books.google.com/books?id=oAYsyZRRqzcC |accessdate=19 Julie 2015}}</ref> <ref name="tcm">{{cite web|url=http://www.tcm.com/thismonth/article.jsp?cid=136021&mainArticleId=160926|title=Rashomon|author=|date=|website=Turner Classic Movies|accessdate=29 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225144943/https://www.tcm.com/thismonth/article.jsp?cid=136021&mainArticleId=160926|archive-date=25 Desember 2008|url-status=dead}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commonscat|Toshirō Mifune}} * [https://web.archive.org/web/20110605223258/http://www.bfi.org.uk/features/kurosawa/mifune.html Toshiro Mifune: Biografiese besonderhede en geselekteerde filmografie] by die Britse Filminstituut * {{IMDb name|id=0001536|name=Toshirô Mifune}} * [http://www.geraldpeary.com/interviews/mno/mifune.html Toshiro Mifune onderhoud] deur Gerald Peary op ''The Globe and Mail'', 6 Junie 1986 * {{official website|http://www.mifuneproductions.co.jp}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mifune, Toshiro}} [[Kategorie:Geboortes in 1920]] [[Kategorie:Sterftes in 1997]] [[Kategorie:Japannese akteurs]] 9ayqufty4lxd03ax1ly92bd5pyqfcrs 0 65281 2974122 2877036 2026-09-30T00:51:54Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974122 wikitext text/x-wiki '''Sterreklassifikasie''' is in die [[sterrekunde]] die indeling van [[ster]]re in spektraaltipes of -klasse volgens die [[Sigbare spektrum|spektrum]] van hul uitgestraalde lig. Die kleur van die lig wat ’n ster uitstraal, is ’n aanduiding van sy [[temperatuur]]. [[Spektraallyn]]e (donker en ligte lyne) in hul spektrum toon verder uit watter [[Chemiese element|elemente]] die ster bestaan of deur watter elemente die lig val. Wanneer met die blote oog na sterre gekyk word, het hulle verskillende kleure; sommige is blouerig, ander rooier. ’n Ster stuur verskillende spektra van lig uit na gelang van sy massa en ouderdom, wat sy temperatuur beïnvloed. ’n 19de-eeuse stelsel om sterre in ’n [[alfabet]]iese volgorde volgens die soorte spektra te klassifiseer is aan die begin van die 20ste eeu deur die sterrekundige [[Annie Cannon]] aangepas en herrangskik na die letters '''W-O-B-A-F-G-K-M-R-N-S'''. Dit is die stelsel wat steeds in die Harvard-klassifikasie gebruik word. Die meeste sterre word tans geklassifiseer as tipe O tot M. Hiervolgens is O-sterre die warmste en M-sterre die koudste. Die temperatuur van sterre daal geleidelik van W, O, B ens. na M. Wat kleur betref, is O blou, B blouwit, A wit, F geel-wit, G geel, K oranje en M rooi. Die kleur soos deur die waarnemer gesien kan egter hiervan verskil omdat die oënskynlike kleur ook beïnvloed word deur visuele toestande. R-, N- en S-sterre is spesiale gevalle en is later bygevoeg. Dit dui nie op die temperatuur van die ster nie, maar op die chemiese samestelling daarvan. R- en N-sterre is koolstofsterre en by S-sterre is sterk bande van [[sirkonium]]monoksied sigbaar naas die normale bande van [[titanium]]monoksied. Nog later is ’n tipe W bygevoeg vir [[Wolf-Rayetster]]re, warm sterre wat hul [[waterstof]] en [[helium]] verloor het, asook tipes L, T en Y ([[bruindwerg]]e). In die huidige klassifiseringstelsel, die Morgan-Keenan-stelsel, kan ’n [[Syfer|Arabiese syfer]] tussen 0 en 9 ook by die letter gevoeg word; dit dui tiendes van die reeks tussen twee tipes aan, sodat A5 halfpad (vyf tiendes) is tussen A0 en F0. Sterre met ’n lae syfer is warmer as sterre met ’n hoë syfer binne dieselfde tipe. A2 is dus warmer as A6. Nog ’n dimensie wat in die Morgan-Keenan-stelsel gevoeg is, is die ligsterkte-klasse in die [[Romeinse syfer]]s I, II, III, IV en V, wat die wydte van sekere absorpsielyne in die ster se spektrum uitdruk. Daar is gevind dat dié eienskap ’n algemene aanduiding is van die ster se grootte en dus van die algehele ligsterkte van die ster. Tipe I word in die algemeen [[superreus]]e genoem, tipe III [[Reusester|reuse]] en tipe V [[Dwergster|dwerge]] of, meer korrek, [[hoofreeks]]sterre. Ons [[son]] is byvoorbeeld spektraaltipe G2V, wat geïnterpreteer kan word as "’n geeldwerg wat twee tiendes na oranje neig". Die oënskynlik helderste ster, [[Sirius]], is ’n tipe A1V. == Harvard-klassifikasie == Sterre se atmosfeer wissel in temperatuur van sowat 2&nbsp;000 tot 40&nbsp;000 [[kelvin]]. Die Harvard-klassifikasie is ’n eendimensionele stelsel waarin die sterre van warm tot koud gerangskik word, soos in die volgende tabel: {| class="wikitable" |- ! Klas ! Oppervlaktemperatuur<ref name="calib" /><br />([[kelvin]]) ! abbr="color" | Konvensionele <br />kleurbeskrywing ! abbr="color" | Werklike <br />skynbare kleur<ref name="möre">The Guinness book of astronomy facts & feats, Patrick Moore, 1992, 0-900424-76-1</ref><ref>{{cite web | date = 2004-12-21 | url = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | title = The Colour of Stars | publisher = Australia Telescope Outreach and Education | accessdate = 2007-09-26 | archive-date = 2012-03-10 | archive-url = https://www.webcitation.org/6630AbtJZ?url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | url-status = dead }}&nbsp;— Explains the reason for the difference in colour perception.</ref> ! Massa<ref name=calib>Tables VII, VIII, Empirical bolometric corrections for the main-sequence, G. M. H. J. Habets and J. R. W. Heinze, ''Astronomy and Astrophysics Supplement Series'' '''46''' (November 1981), pp. 193–237, {{bibcode|1981A&AS...46..193H}}. Luminosities are derived from M_bol figures, using M_bol(☉)=4.75.</ref><br />([[sonmassa]]s) ! Radius<ref name=calib /><br />([[sonradius]]se) ! Ligsterkte<ref name=calib /><br />(bolometries) ! Waterstof-<br />lyne !% van alle<br />[[hoofreeks]]sterre |- style="background:#9db4ff;" !style="background:#9db4ff;"| [[#Klas O|O]] | ≥&nbsp;33 000&nbsp;K | style="background:#9bb0ff;" | blou | blou | ≥&nbsp;16 [[sonmassa|M_☉]] | ≥&nbsp;6,6 [[sonradius|R_☉]] | ≥&nbsp;30 000 L_☉ | Swak | ~0,00003% |- style="background:#ABCDEF;" !style="background:#ABCDEF;"| [[#Klas B|B]] | 10 000–33 000&nbsp;K | style="background:#DCF0FF;" | blou-wit | diep blou-wit | 2,1–16 [[sonmassa|M_☉]] | 1,8–6,6 [[sonradius|R_☉]] | 25–30 000 L_☉ | Medium | 0,13% |- style="background:#DCF0FF;" !style="background:#DCF0FF;"| [[#Klas A|A]] | 7 500–10 000&nbsp;K | style="background:#fbf8ff;" | wit | blou-wit | 1,4–2,1 [[sonmassa|M_☉]] | 1,4–1,8 [[sonradius|R_☉]] | 5–25 L_☉ | Sterk | 0,6% |- style="background:#fbf8ff;" !style="background:#fbf8ff;"| [[#Klas F|F]] | 6 000–7 500&nbsp;K | style="background:#FFFFCC;" | geel-wit | wit | 1,04–1,4 [[sonmassa|M_☉]] | 1,15–1,4 [[sonradius|R_☉]] | 1,5–5 L_☉ | Medium | 3% |- style="background:#FFFFCC;" !style="background:#FFFFCC;"| [[#Klas G|G]] | 5 200–6 000&nbsp;K | style="background:{{Sterkleur|G}};" | geel | geel-wit | 0,8–1,04 [[sonmassa|M_☉]] | 0,96–1,15 [[sonradius|R_☉]] | 0,6–1,5 L_☉ | Swak | 7,6% |- style="background:{{Sterkleur|K}};" !style="background:{{Sterkleur|K}};"| [[#Klas K|K]] | 3 700–5 200&nbsp;K | style="background:#FF9966;" | oranje | vaal geel-oranje | 0,45–0,8 [[sonmassa|M_☉]] | 0,7–0,96 [[sonradius|R_☉]] | 0,08–0,6 L_☉ | Baie swak | 12,1% |- style="background:{{Sterkleur|M}};" !style="background:{{Sterkleur|M}};"| [[#Klas M|M]] | 2 000–3 700&nbsp;K | style="background:#EB4C42; color:#fff;"| rooi | ligte oranje-rooi | ≤&nbsp;0,45 [[sonmassa|M_☉]] | ≤&nbsp;0,7 [[sonradius|R_☉]] | ≤&nbsp;0,08 L_☉ | Baie swak | 76,45% |- style="background:#ff6151;" !style="background:#ff6151;"| [[Bruindwerg|L]] | 1 300–2 000&nbsp;K | style="background:{{Sterkleur|L}};"| rooi-bruin | style="background:#ff6151; color:#fff;"| skarlaken | Onbekend | Onbekend | Onbekend | UIters swak | |- style="background:#FFB6C1;" !style="background:#FFB6C1;"| [[Bruindwerg|T]] | 700–1 300&nbsp;K | style="background:{{Sterkleur|T}};"| bruin | style="background:#FFB6C1; color:#fff;"| magenta<ref>{{Cite web |url=http://www.darkstar1.co.uk/ds3.htm |title=Brown Dwarfs |access-date=19 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804111419/http://www.darkstar1.co.uk/ds3.htm |archive-date= 4 Augustus 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>Burrows et al. The theory of brown |dwarfsandextrasolar giant planets. Reviews of Modern Physics 2001; 73: |719-65</ref><ref>http://spider.ipac.caltech.edu/staff/davy/2mass/science/comparison.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117180311/http://spider.ipac.caltech.edu/staff/davy/2mass/science/comparison.html |date=17 November 2011 }} |> "An Artist's View of Brown Dwarf Types" Dr. Robert Hurt of the Infrared Processing and Analysis Center</ref> | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Uiters swak | |- style="background:#CC99CC;" !style="background:#CC99CC;"| [[Bruindwerg|Y]] | ≤&nbsp;700&nbsp;K | style="background:{{Sterkleur|Y}}"| donkerbruin | style="background:#CC99CC;"| donkerpers | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Uiters swak | |} Die massa, radius en helderheid vir elke klas is net van toepassing op sterre in die [[hoofreeks]]-tydstip van hul lewensduur en dus nie vir [[rooi reus]]e nie. == Yerkes-klassifikasie == [[Lêer:HRDiagram af.png|duimnael|320px|BO en ONDER: Twee voorbeelde van die [[Hertzsprung-Russell-diagram]] wat die verband tussen spektraaltipe en absolute helderheid aadui.]] {{HR-diagram}} Die Yerkes-klassifikasie, ook bekend as die MK-stelsel na aanleiding van die skeppers daarvan in 1943, William Wilson Morgan en Philip Childs Keenan<ref name="ref_MK">{{cite journal|last=Phillip C. Keenan|first=William Wilson Morgan|title=Spectral Classification|journal=Annual Reviews of Astronomy and Astrophysics|volume=11|issue=1|pages=29–50|year=1973|publisher=Annual Reviews|doi=10.1146/annurev.aa.11.090173.000333|last2=Keenan|first2=P C}}</ref> van die Yerkes-sterrewag van die Universiteit van [[Chicago]], is ’n tweedimensionele stelsel wat gebaseer is op [[spektraallyn]]e wat sensitief is vir stertemperatuur en oppervlakswaartekrag, wat verband hou met ligsterkte. Aangesien die radius van ’n [[reusester]] baie groter is as dié van ’n [[dwergster]] as hul massas min of meer dieselfde is, is die swaartekrag en dus die gasdigtheid op die oppervlak van ’n reusester baie laer as op ’n dwergster. Hierdie verskille kan gesien word in die vorm van ligsterkte-effekte wat beide die breedte en intensiteit van die spektraallyne beïnvloed, wat dan gemeet kan word. ’n Paar ligsterkteklasse word onderskei: * '''0''' [[hiperreus]]e * '''I''' [[superreus]]e ** '''Ia-0''' (hiperreuse of geweldig helder superreuse (latere byvoeging)), voorbeeld: Eta Carinae ** '''Ia''' (helder superreuse), voorbeeld: Deneb (spektrum is A2Ia) ** '''Iab''' (intermediêre helder superreuse), voorbeeld: Betelgeuse (spektrum is M2Iab) ** '''Ib''' (minder helder superreuse) * '''II''' [[helder reus]]e ** '''IIa''', voorbeeld: Beta Scuti (HD 173764) (spektrum is G4 IIa) ** '''IIab''', voorbeeld: HR 8752 (spektrum is G0Iab:) ** '''IIb''', voorbeeld: HR 6902 (spektrum is G9 IIb) * '''III''' normale [[reusester|reuse]] ** '''IIIa''', voorbeeld: Rho Persei (spektrum is M4 IIIa) ** '''IIIab''', voorbeeld: δ Reticuli (spektrum is M2 IIIab) ** '''IIIb''', voorbeeld: Pollux (spektrum is K2 IIIb) * '''IV''' [[subreusester|subreuse]] ** '''IVa''', voorbeeld: Epsilon Reticuli (spektrum is K1-2 IVa-III) ** '''IVab''' ** '''IVb''', voorbeeld: HR 672 A (spektrum is G0.5 IVb) * '''V''' [[hoofreeks]]sterre (dwerge) ** '''Va''', voorbeeld: AD Leonis (spektrum M4Vae) ** '''Vab'''<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1970BAAS....2Q.294B A Low-Dispersion Luminosity Indicator for Solar-Type Dwarfs], Barry, Don C. 1970</ref> ** '''Vb''', voorbeeld: 85 Pegasi A (spektrum G5 Vb) ** "'''Vz'''", voorbeeld: LH10 : 3102 (spektrum is O7 Vz) * '''VI''' [[subdwergster|subdwerge]]. Subdwerge word gewoonlik aangedui met "sd" en ekstreme dwerge met "esd" voor die spektrum. ** '''sd''', voorbeeld: SSSPM J1930-4311 (spektrum sdM7) ** '''esd''', voorbeeld: APMPM J0559-2903 (spektrum esdM7) * '''VII''' (ongewoon) [[witdwerg]]e. Wit dwerge word aangedui met die voorvoegsel wD of WD. Daar word voorsiening gemaak vir grensgevalle; ’n ster wat as Ia-0 geklassifiseer is, sal ’n baie helder superreus wees, amper ’n hiperreus. Hier onder is voorbeelde. Die spektraaltipe van die ster is nie ’n faktor nie. {| class="wikitable" |- ! Grensgeval-simbole ! Voorbeeld ! Verduideliking |- !- |G2 '''I-II''' |’n Ster is tussen ’n superreus en helder reus. |- !+ |O9.5 '''Ia+''' |’n Ster is ’n hiperreus. |- !/ |F2 '''IV/V''' |’n Ster is óf ’n subdwerg of dwerg. |} == Spektraaltipes == === Klas O === [[Lêer:Morgan-Keenan spectral classification.svg|duimnael|links|Dié illustrasie stel spektraaltipes voor in kleure baie na aan die kleure wat die menslike oog sien. Die relatiewe groottes is vir [[hoofreeks]]sterre (dwergsterre).]] Klas '''O'''-sterre is baie warm en helder. Hulle is blouerig; eintlik val die grootste deel van hul lig in die [[ultraviolet]]-reeks. Hulle is die skaarsste van die hoofreekssterre – net sowat 1 uit 3&nbsp;miljoen. Van die grootste sterre is van dié spektraaltipe. O-sterre is so warm dat dit moeilik is om hul spektra te meet. Hul ligsterkte is tot ’n miljoen keer hoër as die [[son]] s’n. Hierdie sterre het dominante lyne van die absorpsie en soms die emissie van [[helium|He]] II-lyne, prominente geïoniseerde ([[silikon|Si]] IV, [[suurstof|O]] III, [[stikstof|N]] III en [[koolstof|C]] III) en neutrale [[helium]]-lyne, wat sterker word van O5 tot O9, en prominente waterstof-Balmer-lyne, hoewel nie so sterk as in latere tipes nie. Omdat klas O-sterre so enorm is, het hulle baie warm kerne en gebruik hulle gou hul waterstof-brandstof op; dus is hulle die eerste sterre wat die hoofreeks verlaat. Onlangse waarnemings by die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] dui daarop dat planete nie om ander sterre in die omgewing van ’n klas O-ster vorm nie weens die [[elektromagnetiese straling]].<ref>[http://www.spitzer.caltech.edu/news/863-feature06-31-Planets-Prefer-Safe-Neighborhoods Planets Prefer Safe Neighborhoods]</ref> Toe die MK-klassifikasie die eerste keer in 1943 beskryf is, was die enigste subtipes van klas O wat gebruik is O5 tot O9,5.<ref>[http://nedwww.ipac.caltech.edu/level5/ASS_Atlas/frames.html ''An atlas of stellar spectra, with an outline of spectral classification''], W. W. Morgan, P. C. Keenan en E. Kellman, Chicago: The University of Chicago Press, 1943.</ref> In 1978 is dit uitgebrei tot O4,<ref>[http://nedwww.ipac.caltech.edu/level5/March02/Morgan/Morgan_contents.html ''Revised MK Spectral Atlas for Stars Earlier than the Sun''], W. W. Morgan, H. A. Abt, en J. W. Tapscott, Yerkes Observatory, University of Chicago en Kitt Peak National Observatory, 1978.</ref> en later is tipes O2, O3 en O3,5 bygevoeg. O3-sterre is die warmste bekende sterre met ’n konvensionele struktuur.<ref>A New Spectral Classification System for the Earliest O Stars: Definition of Type O2, Nolan R. Walborn et al., ''The Astronomical Journal'' '''123''', #5 (Mei 2002), pp. 2754–2771</ref> : '''Voorbeelde:''' Zeta Orionis, Zeta Puppis, Lambda Orionis, Delta Orionis, Theta¹ Orionis C, HD 93129A. === Klas B === Klas '''B'''-sterre is baie helder en blou van kleur. Hul spektra het neutrale helium- en gematigde waterstoflyne. Geïoniseerde-metaal-lyne sluit in [[magnesium|Mg]] II en [[silikon|Si]] II. Waterstofabsorpsielyne raak al hoe sterker namate die onderverdelings skuif van 0 tot 9. Soms is daar ook waterstofemissielyne teenwoordig, wat dui op ’n yl atmosfeer. Die sterre neig om in [[Sterreswerm|swerms]] voor te kom en kan van ver af gesien word. Omdat O- en B-sterre so kragtig is, bestaan hulle net vir ’n relatief kort tyd en dus skuif hulle nie ver weg van die area waarin hulle ontstaan het nie. Sowat 1 uit 800 (0,125%) van die hoofreekssterre in die son se omgewing val in Klas B. : '''Voorbeelde:''' Rigel, Spica, die helderste Plejades, VV Cephei B, Algol A. === Klas A === [[Lêer:Size Vega.png|duimnael|250px|Vega (links), ’n klas A-ster, in vergelyking met die [[son]].]] Klas '''A'''-sterre is van die mees algemene sterre wat met die blote oog gesien kan word en is wit tot blou-wit. Hulle het sterk waterstoflyne (met ’n maksimum by A0) en ook lyne van geïoniseerde metale ([[Yster|Fe]] II, [[magnesium|Mg]] II en [[silikon|Si]] II) met ’n maksimum by A5. ’n Merkbaar groter voorkoms van [[kalsium|Ca]] II-lyne is van dié punt af sigbaar. Sowat 1 uit 160 (0,625%) van die hoofreekssterre in die son se omgewing val in klas A. : '''Voorbeelde:''' Sirius, Deneb, Altair, Vega. === Klas F === Klas '''F'''-sterre het versterkende ''H''- en ''K''-lyne van [[kalsium]] II. Neutrale metale ([[yster|Fe]] I, [[chroom|Cr]] I) begin geïoniseerde metale verbysteek teen laat F. Hul spektra word gekenmerk deur die swakker waterstoflyne en geïoniseerde metale. Klas F-sterre is wit en maak sowat 1 uit 33 (3,03%) van die hoofreekssterre in die son se omgewing uit. : '''Voorbeelde:''' Alrakis, Canopus, Dubhe B, Polaris, Procyon, Delta Canis Majoris. === Klas G === [[Lêer:Sun920607.jpg|duimnael|links|Die belangrikste klas G-ster vir die mens: die [[son]]. Die donker kol links onder is ’n [[sonvlek]].]] Klas '''G'''-sterre is waarskynlik die bekendste, al is dit net omdat die [[son]] een is. Sowat een uit 13 (7,69%) van die hoofreekssterre in die son se omgewing is klas G-sterre. Opmerklik hier is die ''H''- en ''K''-lyne van [[kalsium|Ca]] II, wat die prominentste is by G2. Hulle het selfs swakker waterstoflyne as F, maar saam met die geïoniseerde metale het hulle neutrale metale. Twee soorte G-sterre word onderskei: dié met talle fyn absorpsielyne is reuse met baie lae druk in hul atmosfeer, en dié met breër absorpsielyne soos die son is dwerge met hoë druk. Superreuse wissel dikwels tussen O of B (blou) en K of M (rooi). Hulle bly egter nie lank in klas G nie, want dit is ’n uiters onstabiele plek vir ’n superreus om te wees. : '''Voorbeelde:''' Son, Alpha Centauri A, Capella, Tau Ceti, Kepler-22. === Klas K === Klas '''K''' bevat oranjerige sterre wat effens kouer as ons son is. Sommige K-sterre is reuse en superreuse, soos Arcturus, terwyl oranjedwerge soos Alpha Centauri B hoofreekssterre is. Hulle het uiters swak waterstoflyne, indien enige, en meestal neutrale metale ([[mangaan|Mn]] I, [[yster|Fe]] I, [[silikon|Si]] I). Teen laat K raak molekulêre bande van [[titanium]]oksied teenwoordig. Sowat een uit agt (12,5%) van die hoofreekssterre in die son se omgewing is klas K-sterre. : '''Voorbeelde:''' Alpha Centauri B, Epsilon Eridani, Arcturus, Aldebaran, Algol B. === Klas M === [[Lêer:Betelgeuse viewed from 8au.jpg|duimnael|Betelgeuse is ’n rooi superreus, een van die grootste bekende sterre.]] Klas '''M''' is verreweg die algemeenste klas. Sowat 76,02% van die hoofreekssterre in die son se omgewing is in dié klas. Dit styg tot 78,6% as alle sterre in aanmerking geneem word. Omdat hoofreekssterre in klas M so ’n lae ligsterkte het, kan geeneen van hulle met die blote oog gesien word nie. Hoewel die meeste klas M-sterre [[rooidwerg]]e is, bevat dié klas ook die meeste [[reusester|reuse]] en ’n paar [[superreus]]e soos Antares en Betelgeuse. Die laat M-groep bevat warmer [[bruindwerg]]e wat bo die L-spektrum is. Dit is gewoonlik in die reeks van M6,5 tot M9,5. Die spektrum van ’n M-ster toon lyne van oksiedmolekules, veral [[titanium|TiO]]. Waterstoflyne is gewoonlik afwesig, behalwe by [[veranderlike ster]]re waar dit in sekere fases van die veranderlikheid verskyn. [[Vanadium]]monoksiedbande raak teenwoordig by laat M. : '''Voorbeelde:''' VY Canis Majoris (hiperreus), Betelgeuse, Antares (superreuse), Rasalgethi, Beta Pegasi (reuse), Proxima Centauri, Barnard se Ster, Gliese 581, AD Leonis (rooidwerge), LEHPM 2-59 (subdwerg) en APMPM J0559-2903 (ekstreme subdwerg). === Klas L, T en Y === [[Bruindwerg]]e behoort tot hierdie drie klasse. [[L-dwerg]]e is die warmste en [[Y-dwerg]]e die koudste, met [[T-dwerg]]e tussenin. == Uitgebreide spektraaltipes == ’n Paar nuwe spektraaltipes is in gebruik geneem met die ontdekking van nuwe soorte sterre.<ref name=nasa1010>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/23aug_coldeststars/ |title=Stars as Cool as the Human Body |access-date=26 Mei 2012 |archive-date= 7 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007124027/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/23aug_coldeststars/ |url-status=dead }}</ref> === Warm blou-emissie-sterreklasse === Spektra van sommige baie warm en blouerige sterre toon aansienlike emissielyne van koolstof of stikstof, of soms suurstof. ==== Klas W: Wolf-Rayet ==== [[Lêer:Wolf rayet2.jpg|240px|duimnael|’n Infrarooifoto deur die [[Hubble-ruimteteleskoop]] van die W-ster WR124. Die wolk om die ster is 'n [[newel]].]] Klas '''W''' of '''WR''' verteenwoordig die superhelder Wolf-Rayetsterre, ongewoon omdat hulle meestal helium in hul atmosfeer het in plaas van waterstof. Daar word geglo hulle is sterwende superreuse waarvan die waterstoflaag weggeblaas is deur [[sterrewind]]e, wat veroorsaak word deur hul hoë temperature, en dat hul warm heliumdop so ontbloot word. Klas W word in subklasse verdeel: '''WN''' ('''WNE''' vroeë tipe, '''WNL''' laat tipe) en '''WC''' ('''WCE''' vroeë tipe, '''WCL''' laat tipe en uitgebreide klas '''WO'''), volgens die dominansie van stikstof- en koolstof-emissielyne in hul spektra (en buitenste lae).<ref name=WR>[http://adsabs.harvard.edu//abs/2007ARA%26A..45..177C Physical Properties of Wolf-Rayet Stars], Crowther, Paul A., 2007</ref> ==== Klasse OC, ON, BC, BN: Wolf-Rayet-verwante O- en B-sterre ==== Tussen die ware Wolf-Rayet- en gewone warm sterre van klasse O en vroeë B is daar OC-, ON-, BC- en BN-sterre. Dit lyk of hulle ’n voortsetting van die Wolf-Rayets na die gewone OB's is. : '''Voorbeelde:''' HD 152249 (OC), HD 105056 (ON), HD 2905 (BC) en HD 163181 (BN). ==== "Solidus"-sterre ==== Die solidussterre is sterre met O-tipe spektra en ’n WN-volgorde in hul spektra. Die naam kom van "solidus" of "skuinsstreep" omdat ’n skuinsstreep in hul naam voorkom. : '''Voorbeeld:''' Of'''/'''WNL<ref name="Walborn">[http://adsabs.harvard.edu//abs/2008RMxAC..33....5W Multiwavelength Systematics of OB Spectra], Walborn, N. R., 2008</ref> ==== Magnetiese O-sterre ==== Hulle is O-sterre met sterk magnetiese velde en word aangedui met Of?p<ref name="Walborn" /> ==== "Klas" OB ==== In lyste van spektra kan "spektrum OB" voorkom. Dit is nie werklik ’n spektrum nie; dit beteken dat die ster se spektrum onbekend is, maar dit behoort tot ’n OB-assosiasie, daarom is dit óf ’n klas O- óf ’n klas B- of dalk ’n taamlik warm klas A-ster. === Klasse vir koue rooi- en bruindwerge === Die nuwe spektraaltipes L en T is geskep om infrarooi-spektra of koue sterre te klassifiseer. Dit sluit beide rooi en bruindwerge in, wat baie dof in die visuele spektrum is. Die hipotetiese spektraaltipe Y word in reserwe gehou vir voorwerpe wat kouer as T-dwerge is en spektrale eienskappe besit wat hulle van T-dwerge onderskei.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0704.1522K Outstanding Issues in Our Understanding of L, T, and Y Dwarfs], J. D. Kirkpatrick, April 2007, arXiv:0704.1522. URL besoek op 18 September 2007.</ref> === Witdwerg-klassifikasies === [[Lêer:Sirius A and B Hubble photo.jpg|duimnael|Sirius A en B (’n witdwerg van tipe DA2).]] Klas '''D''' (vir gedegenereerde) is die moderne klassifikasie vir witdwerge – sterre met ’n lae massa wat geen [[kernfusie]] meer ondergaan nie. Hulle het gekrimp tot die grootte van ’n planeet en is besig om stadigaan af te koel. Die klas word verder onderverdeel in spektraaltipes DA, DB, DC, DO, DQ, DX en DZ. Die letters dui nie op die hoofklassifisering van sterre nie, maar dui die samestelling aan van die witdwerg se sigbare buitelaag of atmosfeer. Die tipes witdwerge is soos volg:<ref name="sionspectra">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1983ApJ...269..253S A proposed new white dwarf spectral classification system], E. M. Sion, J. L. Greenstein, J. D. Landstreet, J. Liebert, H. L. Shipman en G. A. Wegner, ''The Astrophysical Journal'' '''269''', #1 (1 Junie 1983), pp. 253–257.</ref> * '''DA''': ’n waterstofryke atmosfeer of buitenste laag, aangedui deur sterk waterstof-Balmer-lyne. * '''DB''': ’n heliumryke atmosfeer, aangedui deur neutrale He I-lyne. * '''DO''': ’n heliumryke atmosfeer, aangedui deur geïoniseerde He II-lyne. * '''DQ''': ’n koolstofryke atmosfeer, aangedui deur atomiese of molekulêre C-lyne. * '''DZ''': ’n metaalryke atmosfeer, aangedui deur metaallyne (’n samesmelting van die verouderde witdwerg-spektraaltipes DG, DK en DM). * '''DC''': geen sterk spektrumlyne wat een van die bogenoemde kategorieë aandui nie. * '''DX''': Spektrumlyne is nie duidelik genoeg om die ster in een van die bogenoemde kategorieë te klassifiseer nie. Die tipe word gevolg deur ’n syfer wat die dwerg se oppervlaktemperatuur aandui. Die syfer is ’n afgeronde vorm van 50400/''T''_eff, waar ''T''_eff die effektiewe oppervlaktemperatuur is, gemeet in [[kelvin]]. Meer as twee van die letters kan gebruik word om aan te dui dat die dwerg meer as een van bogenoemde eienskappe het. Die letter ''V'' kan ook gebruik word om ’n veranderlike witdwerg aan te dui.<ref name="sionspectra" /> '''Uitgebreide witdwerg-spektraaltipes:'''<ref name="sionspectra" /> * '''DAB''': ’n waterstof- en heliumryke witdwerg met neutrale heliumlyne. * '''DAO''': ’n waterstof- en heliumryke witdwerg met geïoniseerde heliumlyne. * '''DAZ''': ’n waterstofryke metaliese witdwerg. * '''DBZ''': ’n heliumryke metaliese witdwerg. '''Pulserende-ster-tipes:''' * '''DAV''' of '''ZZ Ceti''': ’n waterstofryke, pulserende witdwerg.<ref name="physrev">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1990RPPh...53..837K Physics of white dwarf stars], D. Koester en G. Chanmugam, ''Reports on Progress in Physics'' '''53''' (1990), pp. 837–915.</ref>^{, pp.&nbsp;891, 895} * '''DBV''' of '''V777 Her''': ’n heliumryke, pulserende witdwerg.<ref name="wden">White dwarfs, Gilles Fontaine en François Wesemael, in ''Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics'', red. Paul Murdin, Bristol en Philadelphia: Institute of Physics Publishing en Londen, New York en Tokio: Nature Publishing Group, 2001. {{ISBN|0-333-75088-8}}.</ref>^{, p.&nbsp;3525} * '''GW Vir''', soms verdeel in '''DOV''' en '''PNNV''': ’n warm heliumryke, pulserende witdwerg (of pre-witdwerg.)<ref name="quirion">[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ApJS..171..219Q Mapping the Instability Domains of GW Vir Stars in the Effective Temperature-Surface Gravity Diagram], Quirion, P.-O., Fontaine, G., Brassard, P., ''Astrophysical Journal Supplement Series'' '''171''' (2007), pp. 219–248.</ref>^{, §&nbsp;1.1, 1.2;}<ref>§&nbsp;1, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...426L..45N Detection of non-radial g-mode pulsations in the newly discovered PG 1159 star HE 1429–1209], T. Nagel en K. Werner, ''Astronomy and Astrophysics'' '''426''' (2004), pp. L45–L48.</ref><ref name="obrien">[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000ApJ...532.1078O The Extent and Cause of the Pre-White Dwarf Instability Strip], M. S. O'Brien, ''Astrophysical Journal'' '''532''', #2 (April 2000), pp. 1078–1088.</ref> === Niestellêre spektraaltipes: klasse P en Q === Ten laaste word klasse '''P''' en '''Q''' soms gebruik vir sekere niestellêre voorwerpe. Tipe P-voorwerpe is planetêre [[newelvlek]]ke en tipe Q is [[nova]]s (veranderlike sterre wat skielik in helderte toeneem en daarna weer verdof). === Gedegenereerde en eksotiese sterre === Hierdie voorwerpe is nie sterre nie, maar oorblyfsels van sterre. Hulle is baie dowwer en as hulle op die [[Hertzsprung-Russell-diagram]] geplaas sou word, sou hulle verder in die onderste linkerhoek voorgekom het.<ref>[http://rainman.astro.illinois.edu/ddr/stellar/explainhr.html Digital Demo Room, Stellar Structure and Evolution Simulator]</ref> == Spektrale eienaardighede == Byvoegings, veral kleinletters, kan volg op die spektraaltipe om besondere eienskappe in die spektrum aan te dui.<ref>{{Cite web |url=http://skytonight.com/howto/basics/3305876.html?showAll=y |title=SkyTonight: The Spectral Types of Stars |access-date=27 Mei 2012 |archive-date=12 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312060721/http://skytonight.com/howto/basics/3305876.html?showAll=y |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kode ! Eienskap |- ! : | Gemengde en/of onsekere spektrale waarde |- ! … | Onbeskrewe eienaardighede bestaan |- ! ! | Spesiale eienaardighede |- ! comp | Gemengde spektrum |- ! e | Emissielyne teenwoordig |- ! [e] | "Verbode" emissielyne teenwoordig |- ! er | "Omgekeerde" middel van emissielyne swakker as kante |- ! ep | Emissielyne met eienaardigheid |- ! eq | Emissielyne met [[P Cygni]]-profiel |- ! ev | Spektrale emissie wat veranderlikheid toon |- ! f | N III- en He II-emissie |- ! f* | NIV λ4058Å is sterker as die NIII λ4634Å-, λ4640Å- & λ4642Å-lyne<ref name="JMA">[http://xxx.lanl.gov/abs/astro-ph/0612012 Pismis 24-1: The Stellar Upper Mass Limit Preserved]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, J. Maíz Apellániz et al. 2006</ref> |- ! f+ | SiIV λ4089Å & λ4116Å is emissies bykomend tot die NIII-lyn<ref name="JMA" /> |- ! (f) | N III-emissie, afwesige of swak absorpsie van He II |- ! ((f)) | Toon sterk HeII-absorpsie en swak NIII-emissies<ref name="GRauw">[http://xxx.lanl.gov/abs/astro-ph/0612622 Early-type stars in the core of the young open cluster Westerlund2]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, G.Rauw et al. 2006</ref> |- ! h | WR-sterre met emissielyne vanweë waterstof.<ref name="WR" /> |- ! ha | WR-sterre met waterstofemissies gesien op beide absorpsie en emissie.<ref name="WR" /> |- ! He wk | Swak He-lyne |- ! k | Spektra met interstellêre absorpsie-eienskappe |- ! m | Versterkte metaaleienskappe |- ! n | Breë newelagtige absorpsielyne vanweë tolling |- ! nn | Baie breë newelagtige absorpsielyne vanweë vinnige tolling |- ! neb | ’n Newelvlek se spektrum met ster s’n vermeng |- ! p | Ongespesifiseerde eienaardigheid, eienaardige ster. |- ! pq | Eienaardige spektrum, soortgelyk aan die spektrum van novae (nuwe sterre) |- ! q | Rooi en blou verskuiwingslyne teenwoordig |- ! s | Skerp sentrumlyne |- ! ss | Baie skerp sentrumlyne |- ! sh | Eienskappe van ’n Gamma Cassiopeiae- veranderlike ster (''shell star'') |- ! v | Veranderlike spektrumeienskap (ook "var") |- ! w | Swak lyne (ook "wl" & "wk") |- ! d Del | Tipe A- en F-reuse met swak kalsiumlyne soos in die prototipe Delta Delphini |- ! d Sct | Tipe A- en F-sterre met ’n spektrum soortgelyk aan dié van kortperiode-veranderlike-ster Delta Scuti |- ! Kode ! Spektrum toon besonder sterk metaaleienskappe |- ! Ba | Abnormaal sterk [[barium]] |- ! Ca | Abnormaal sterk [[kalsium]] |- ! Cr | Abnormaal sterk [[chroom]] |- ! Eu | Abnormaal sterk [[europium]] |- ! He | Abnormaal sterk [[helium]] |- ! Hg | Abnormaal sterk [[kwik]] |- ! Mn | Abnormaal sterk [[mangaan]] |- ! Si | Abnormaal sterk [[silikon]] |- ! Sr | Abnormaal sterk [[stronsium]] |- ! Tc | [[Tegnesium]] is teenwoordig |- ! Kode ! Spektrale eienaardighede vir witdwerge |- ! : | Onsekere klassifikasie |- ! P | Magnetiese witdwerg met waarneembare polarisasie |- ! E | Emissielyne teenwoordig |- ! H | Magnetiese witdwerg sonder waarneembare polarisasie |- ! V | Veranderlike |- ! PEC | Spektrale eienaardighede bestaan |} Voorbeeld: Epsilon Ursae Majoris word gelys as spektraaltipe A0pCr, wat beteken dit is ’n A0-ster met sterk emissielyne van die element chroom. Daar is verskeie klasse van sterre waar die spektraallyne van verskeie [[Chemiese element|elemente]] abnormaal sterk vertoon. == Sien ook == * [[Lêer:Sun Star.svg|20px]] '''[[Portaal:Sterrekunde|Sterrekundeportaal]]''' == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * Van Zyl, J.E. ''Ontsluier die Heelal, 'n Inleiding tot Sterrekunde'', Protea Boekhuis, 2de uitg., Pretoria, 2002. {{ISBN|1-919825-44-4}} == Eksterne skakels == * [http://www.ucm.es/info/Astrof/invest/actividad/spectra.html Libraries of stellar spectra, D. Montes, UCM] * [http://www.seattleastro.org/webfoot/feb00/pg2.htm Webfooted Astronomer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314161823/http://www.seattleastro.org/webfoot/feb00/pg2.htm |date=14 Maart 2012 }} * [http://xxx.lanl.gov/abs/astro-ph/0408237 The rate of period change in pulsating DB white dwarf stars, A. H. Corsico, L. G. Althaus] * [http://www1.appstate.edu/dept/physics/MK/MKbook.html Stellar Spectral Classification, Richard O. Gray en Christopher J. Corbally] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031100445/http://www1.appstate.edu/dept/physics/MK/MKbook.html |date=31 Oktober 2010 }} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Stellar classification|Engelse Wikipedia]] {{sterre}} [[Kategorie:Stertipes]] dn1wtn4656pvdx0sy54nw3omyh8nk8h 0 68178 2974197 2881797 2026-09-30T07:45:16Z InternetArchiveBot 131157 Red 4 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974197 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas skryfstelsel | kleur = mistyrose | kop = Vereenvoudigde Chinese karakters | beeld = Hanzi (simplified).svg | breedte = 100 | onderskrif = | soort = [[Logogram|Logografie]] | tyd = Sedert 1956 | rigting = Links na regs, bo na onder | streek = | tale = [[Chinees]] | fam1 = [[Orakelbeenskrif]] | fam2 = Seëlskrif | fam3 = Klerikale skrif | fam4 = [[Tradisionele Chinese karakters]] | suster = | dogter = | iso15924 = Hans, 501 | unicode = | otherkop = Nota | other1 = <small>Hierdie bladsy kan fonetiese [[IFA]]-simbole of letters uit ander alfabette bevat</small> | portaal = Skryfstelsels }} '''Vereenvoudigde Chinese karakters''' (vereenvoudigde Chinees: 简体字, [[tradisionele Chinees]]: 簡體字, [[pinyin]]: Jiǎntǐzì) is gestandardiseerde [[Chinese karakters]] wat deur die [[Sjiandai Hanju Tongjong Zibiao]] (''Lys van karakters wat algemeeen in Moderne Chinees gebruik word'') vir gebruik in [[Vastelandse China]] voorgeskryf word. Tesame met tradisionele Chinese karakters is dit een van die twee standaard karakterversamelings vir hedendaagse geskrewe Chinees. Die regering van die [[Volksrepubliek China]] in Vastelandse China bevorder sedert die 1950's die ingebruikname van die vereenvoudigde karakters in 'n poging om geletterdheid te verbeter.<ref>[http://www.gov.cn/xwfb/2006-03/22/content_233556.htm {{lang|zh-hans|教育部就《汉字简化方案》等发布 50 周年答记者提问}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220324130934/http://www.gov.cn/xwfb/2006-03/22/content_233556.htm |date=24 Maart 2022 }} Semi-eeu-fees vir die publikasie van die Chinese Karaktervereenvoudigingsplan en amptelike perskonferensie.</ref> Vereenvoudigde Chinese karakters word amptelik in die Volksrepubliek China en in [[Singapoer]] gebruik. Vereenvoudigde Chinese karakters staan amptelik as 简化字 (tradisionele Chinees: 簡化字, pinyin: Jiǎnhuàzì)<ref>Verwys na amptelike publikasies: [[:zh:汉字简化方案]], [[:zh:简化字总表]], esv.</ref> en informeel as 简体字 (tradisionele Chinees: 簡體字, pinyin: Jiǎntizì)<ref>Die naam [[:zh:简体字]] verwys na die vereenvoudiging van die karakter wat "struktuur" of "liggaam" beteken. Hierdie vorm van vereenvoudigde karakters bestaan reeds etlike duisend jaar neffens algemene, ingewikkelder weergawes. Aan die ander kant beteken 简化字 Vereenvoudigde Karakters, wat na metodes meer as net strukturele vereenvoudiging verwys.</ref> bekend. [[Mao Zedong]] stel in 1952 in 'n neutedop die twee parallelle doelwitte van die vereenvoudigingsproses: dat die proses van vereenvoudiging beide die strukturele vereenvoudiging van karaktervorme sowel as die aansienlike verkleining van die totale aantal gestandardiseerde Chinese karakters moes behels.<ref name=Mao>[http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/theory/2008-06/03/content_8304343.htm 書同文 :《漢字簡化方案》制訂始末，黄加佳，新华网] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404031140/http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/theory/2008-06/03/content_8304343.htm |date= 4 April 2012 }} 。Gedetailleerde oorlewering van die Chinese vereenvoudigingspoging.</ref> Tradisionele Chinese karakters word vandag in [[Hongkong]], [[Macau]], en [[Taiwan]] (Republiek China) gebruik. Chinese diaspora gebruik gewoonlik tradisionele karakters, maar vereenvoudigde karakters word algemeen onder Vastelandse Chinese emigrante gebruik. Vereenvoudigde karaktervorme is geskape deur die aantal stroke te verminder en die vorme van 'n aansienlike deel van tradisionele Chinese karakters te vereenvoudig. Sommige vereenvoudigings is op gewilde kursiewe vorme wat grafiese of fonetiese vereenvoudigings van die tradisionele vorme behels het, gebaseer. Sommige karakters is vereenvoudig deur reëlmatige reëls toe te pas, soos byvoorbeeld deur alle voorvalle van 'n sekere komponent met 'n vereenvoudigde weergawe van daardie komponent te vervang. Variantkarakters met dieselfde uitspraak en identiese betekenis is tot een gestandardiseerde karakter, gewoonlik die eenvoudigste van die variante, gereduseer. Uiteindelik is vele karakters ongeskonde deur die vereenvoudingsproses gelaat, en is dus identies aan die tradisionele Chinese ortografie. Sommige vereenvoudigde karakters is baie anders, soms onvoorspelbaar so, aan hul tradisionele eweknieë, veral daardies waar 'n komponent deur 'n arbitrêre eenvoudige simbool vervang is.<ref>Voorbeelde van karakters waar 'n komponent deur 'n arbitrêr gekose en vereenvoudigde simbool vervang is, sluit in: 对（對）、邓（鄧）、观（觀）、欢（歡）.</ref> Dit lei gereeld opponente van vereenvoudiging wat die vereenvoudigingsmetodes nie goed ken nie tot die slotsom dat die algehele proses van karaktervereenvoudiging ook arbitrêr is.<ref name="wiki-afleidingsfoute">Sien bv. die Engelse weergawe van hierdie artikel soos op [[:en:Special:PermanentLink/428206379#Method of simplification|9 Mei 2011]] en die Chinese weergawe soos op [[:zh:Special:PermanentLink/16374713#簡化方法|28 April 2011]], Vereenvoudigingsmetode-seksie.</ref><ref name="彭小明-afleidingsfoute">彭小明 faal in sy boek om te verstaan dat 又 nie as 'n vereenvoudigde komponent gebruik word nie (簡化偏旁), en spot dus die "inkonsekwente toepassing" van 又 in 欢, 汉, 仅, esv. Die outeur maak ook 'n wanvoorstelling van die beweegrede omtrent die vereenvoudiging van 團, sowel as kursief-gebaseerde vereenvoudigings. Sien [[:zh:簡化字#簡化方法]] en oorspronklike, amptelike skryfstukke soos [http://zh.wikisource.org/wiki/%E7%AE%80%E5%8C%96%E5%AD%97%E6%80%BB%E8%A1%A8 简化字总表]. 彭小明，《[http://www.cp1897.com.hk/product_info.php?BookId=9789629380687 漢字簡化得不償失] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008041501/http://www.cp1897.com.hk/product_info.php?BookId=9789629380687 |date= 8 Oktober 2020 }}》，香港：夏菲爾國際出版公司，2008年01月，{{ISBN|9789629380687}}。</ref> In der werklikheid is die metodes en reëls van vereenvoudiging min en intern konsewent.<ref>Sien [[:zh:簡化字#簡化方法]]</ref> Aan die ander kant spog voorstanders van vereenvoudiging met 'n paar gekose vereenvoudigde karakters asof dit vernuftige uitvindsels sy, wanneer dit inderdaad reeds vir honderde jare as antieke variante bestaan.<ref>In '17个角度看到繁简体汉字 (经济观察网)' ([http://www.eeo.com.cn/observer/shijiao/2009/03/13/132188.shtml part1] en [http://www.eeo.com.cn/observer/shijiao/2009/03/13/132188_1.shtml part2]), die geleerde 裴钰 loof byvoorbeeld die vereenvoudigde karakter 体 as 'n vernuftige nuwe uitvindsel, wanneer dit inderdaad reeds vir honderde jare bestaan (sien [http://tool.httpcn.com/Html/KangXi/21/PWAZKOAZMEILFUYKO.shtml 康熙字典「体」]).</ref> Die debat oor die gebruik van tradisionele teenoor vereenvoudigde Chinese karakters duur vandag nog voort in Chineessprekende lande. 'n Tweede ronde van vereenvoudiging is in 1977 uitgevaardig, maar is later weens 'n aantal redes teruggetrek. Die Chinese regering het egter nog nie amptelik die doelwit van verdere toekomstige vereenvoudiging laat vaar nie. In Augustus 2009 het die Volksrepubliek China begin om openbare terugvoer oor 'n gewysigde lys van vereenvoudigde karakters in te samel.<ref>[http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }} {{lang|zh|关于《通用规范汉字表》公开征求意见的公告}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815131513/http://www.china-language.gov.cn/gfhzb/gfhzb/gong_gao.html |date=15 Augustus 2009 }}. Bladsy oor die lys op die Staatstaalkommissie se webwerf, insluitende 'n skakel na 'n pdf-lêer van die lys. Besoek op 2009-08-18.</ref><ref>[http://news.xinhuanet.com/focus/2009-04/09/content_11154357.htm {{lang|zh|汉字，该繁还是简？}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428022945/http://news.xinhuanet.com/focus/2009-04/09/content_11154357.htm |date=28 April 2009 }}. Gesindikeer van {{lang|zh|人民日报}} (''Volksdagblad''), 2009-04-09. Besoek op 2009-04-10.</ref><ref>[http://news.xinhuanet.com/edu/2009-04/09/content_11152862.htm 专家称恢复繁体字代价太大 新规范汉字表将公布] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412131028/http://news.xinhuanet.com/edu/2009-04/09/content_11152862.htm |date=12 April 2009 }} Gesindikeer van {{lang|zh|新京报}}, 2009-04-09. Besoek op 2009-04-10.</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/12/content_11871748.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090816170017/http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/12/content_11871748.htm |archive-date=16 Augustus 2009 |url-status=dead}}</ref> <gallery> Lêer:為-order.gif|Tradisionele wèi (為) (= doen, maak) Lêer:爲-order.gif|Tradisionele wèi (爲) (skryfvariant) Lêer:为-order.gif|Vereenvoudigde wèi (为) (4 stroke i.p.v. 9) </gallery> == Sien ook == * [[Tradisionele Chinese karakters]] == Verwysings en voetnotas == {{Commons-kategorie inlyn|Simplified Chinese characters}} {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Chinees]] [[Kategorie:Logografiese skrif]] 7fkpwp8gkwhn5gvglw6j2una6xq7608 0 68492 2974178 2635349 2026-09-30T06:55:48Z Aliwal2012 39067 2974178 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Africa-countries-central.svg|duimnael|regs|Lande van Sentraal-Afrika]] '''Sentraal-Afrika''', of '''Middel-Afrika''', is terme wat gebruik word om die gebied van [[Afrika suid van die Sahara|Afrika, direk suid van die Saharawoestyn]], te beskryf en die westelike "bult", maar ten weste van die [[Groot Skeurvallei]]. Die [[Kongorivier]] vloei deur Sentraal-Afrika. Hierdie rivier voorsien 'n groter gebied van water as enige ander rivierstelsel, met die uitsondering van die [[Amesonerivier]] in Suid-Amerika. Die lande wat meestal tot Sentraal-Afrika gereken word, is: * {{vlagland|Tsjad}} * {{vlagland|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} * {{vlagland|Demokratiese Republiek van die Kongo}} * {{vlagland|Rwanda}} * {{vlagland|Burundi}} Soms word die volgende lande ook ingesluit: * {{vlagland|Kameroen}} * {{vlagland|Gaboen}} * {{vlagland|Republiek van die Kongo}} * {{vlagland|Angola}} * {{vlagland|Zambië}} {{Gebiede van die wêreld}} [[Kategorie:Gebiede van Afrika]] 150w7js2l5y4120in5vc5n7ug3ygosn 0 70530 2974200 2927885 2026-09-30T08:18:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas sterrestelselswerm | naam= Virgo-sterrestelselswerm | beeld= [[Beeld:Virgo cluster 052012 overlay.jpg|280px]] | onderskrif= | soort= [[Sterrestelselswerm]] | sterrebeeld= [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]] en <br />[[Berenike se Hare]] | tipe= | RK= 12^h 27^m | Dek= +12º 43' | afstand= 53,8 miljoen | rooiverskuiwing= | helderste= [[Messier 49]] | aantal= ~1 500 | massa= | name= Plaaslike Sterrestelselswerm }} Die '''Virgo-sterrestelselswerm''' is ’n [[sterrestelselswerm]] waarvan die middel sowat 53,8&nbsp;miljoen [[ligjare]] (16,5&nbsp;miljoen [[parsek]])<ref name="Mei2007">{{cite journal | author = Mei, Simona; Blakeslee, John P.; Côté, Patrick; Tonry, John L.; West, Michael J.; Ferrarese, Laura; Jordán, Andrés; Peng, Eric W.; Anthony, André; Merritt, Davi | title = The ACS Virgo Cluster Survey. XIII. SBF Distance Catalog and the Three-dimensional Structure of the Virgo Cluster | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-01-20_655_1/page/144 | journal = The Astrophysical Journal | year = 2007 | volume = 655 | issue = 1 | pages = 144–162 | bibcode = 2007ApJ...655..144M | doi = 10.1086/509598 |arxiv = astro-ph/0702510 }}</ref> van die [[Aarde]] af is in die [[sterrebeeld]]e [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]] en [[Berenike se Hare]]. Dit bevat sowat 1&nbsp;300 (en moontlik tot 2&nbsp;000) [[sterrestelsel]]s<ref>Sien [http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/V/Virgo+Cluster Virgo Cluster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715222001/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/V/Virgo+Cluster |date=15 Julie 2017 }}</ref> en vorm die hart van die groter [[Virgo-superswerm]], waarvan die [[Lokale Groep]] en dus die [[Aarde]] ook deel is. Daar word gereken die totale massa van die swerm is sowat 1,2&nbsp;biljoen [[sonmassa]]s.<ref name="Fouquéetal2001">{{cite journal | author = Fouqué, P.; Solanes, J. M.; Sanchis, T.; Balkowski, C. | title = Structure, mass and distance of the Virgo cluster from a Tolman-Bondi model | journal = Astronomy and Astrophysics | year = 2001 | volume = 375 | issue = 3 | pages = 770–780 | bibcode = 2001A&A...375..770F | doi = 10.1051/0004-6361:20010833 | arxiv = astro-ph/0106261 }}</ref> Baie van die helder sterrestelsels in die swerm, onder meer die reusagtige [[elliptiese sterrestelsel]] [[Messier 87]], is in die laat 1770's en vroeë 1780's ontdek en in [[Charles Messier]] se [[Messier-voorwerp|katalogus]] van [[komeet]]agtige voorwerpe opgeneem. Messier het M87 beskryf as ’n [[newel]] sonder sterre en die ware aard daarvan is eers in die 1920's besef. Die swerm onderspan ’n maksimum boog van sowat 8 grade met die middel in die sterrebeeld Maagd. Baie van die stelsels in die swerm kan met ’n klein [[teleskoop]] gesien word. Die helderste lid is die elliptiese stelsel [[Messier 49]]. == Eienskappe == [[Lêer:ESO-M87.jpg|duimnael|links|Hierdie foto van die Virgo-swerm wys die verstrooide lig tussen sy sterrestelsels. Die donker kolle is helder voorgrondsterre wat uit die foto verwyder is. Messier 87 is die grootste stelsel op die foto (links onder).]] Die swerm is ’n taamlik heterogene mengsel van [[spiraalsterrestelsel|spiraal-]] en elliptiese sterrestelsels.<ref>{{cite journal | unused_data = first10 – Michael J. | doi = 10.1086/421490 | last1 = Côté | first1 = Patrick | last2 = Blakeslee |first2 = John P. | last3 = Ferrarese |first3 = Laura | last4 = Jordán | first4 = Andrés | last5 = Mei | first5 = Simona | last6 = Merritt | first6 = David | author6-link = David Merritt | last7 = Milosavljević | first7 = Miloš | last8 = Peng | first8 = Eric W. | last9 = Tonry | first9 = John L. | title = The ACS Virgo Cluster Survey | journal = The Astrophysical Journal | volume = 153 | issue = 1 | pages = 223–242 | origyear = | year = 2004 | month = 07 | bibcode = 2004ApJS..153..223C | arxiv = astro-ph/0404138 }}</ref> Daar word geglo die spiraalstelsels is versprei in ’n langwerpige, uitgespreide filament, sowat vier keer so lank as breed, wat met die gesigslyn van die [[Melkweg]] langs strek.<ref name="Fukugitaetal1993">{{cite journal | author = M. Fukugita, S. Okamura, N. Yasuda | title = Spatial distribution of spiral galaxies in the Virgo Cluster from the Tully-Fisher relation | journal = Astrophysical Journal | year = 1993 | volume = 412 | pages = L13–L16 | bibcode = 1993ApJ...412L..13F | doi = 10.1086/186928 }}</ref> Die elliptiese stelsels lê nader aan die middel as die spiraalstelsels. Die swerm is ’n versameling van drie kleiner groepe: Virgo A, wat gesentreer is om die elliptiese stelsel [[Messier 87]], ’n tweede een wat gesentreer is om die [[lensvormige sterrestelsel|lensvormige stelsel]] [[Messier 86]] en Virgo B, wat om die elliptiese stelsel [[Messier 49]] lê. Virgo A bestaan uit elliptiese, lensvormige en meestal gas-arm spiraalstelsels<ref name=Chamaraux1980>{{cite journal |last1=Chamaraux |first1=P. |last2=Balkowski |first2=C. |last3=Gerard |first3=E. |year=1980 |title=The H I deficiency of the Virgo cluster spirals |url=https://archive.org/details/astronomy-and-astrophysics_1980-03_83_1-2/page/38 |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=83 |issue=1-2 |pages=38–51 |bibcode=1980A&A....83...38C }}</ref> en is die dominante subgroep, met ’n massa van sowat 10¹⁴ sonmassas.<ref name=BinggeliNED>''[http://nedwww.ipac.caltech.edu/level5/Binggeli/frames.html The Virgo Super Cluster: home of M87]''</ref> Die drie subgroepe smelt saam om een groot sterrestelselswerm te vorm<ref name=BinggeliNED /> en word omring deur ander, kleiner sterrestelselwolke, waarvan die meeste uit spiraalstelsels bestaan, bekend as Wolk&nbsp;N, Wolk&nbsp;S en Virgo&nbsp;E. Hulle is ook in die proses om met die ander saam te smelt.<ref name="Gavazzietal1999">{{cite journal | author=Gavazzi, G.; Boselli, A.; Scodeggio, M.; Pierini, D.; Belsole, E. | title=The 3D structure of the Virgo cluster from H-band Fundamental Plane and Tully-Fisher distance determinations | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | year=1999 | volume=304 | pages=595–610 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999MNRAS.304..595G|arxiv = astro-ph/9812275 |bibcode = 1999MNRAS.304..595G |doi = 10.1046/j.1365-8711.1999.02350.x }}</ref> Ander, verder geleë sterrestelsels en sterrestelselgroepe word ook deur Virgo se swaartekrag aangetrek en sal ook later met hulle saamsmelt.<ref name="Tully1984">{{cite journal | author=Tully, R. B.; Shaya, E. J. | title=Infall of galaxies into the Virgo cluster and some cosmological constraints | journal=Astrophysical Journal | year=1984 | volume=281 | pages=31–55 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1984ApJ...281...31T|bibcode = 1984ApJ...281...31T |doi = 10.1086/162073 }}</ref> Dit dui sterk daarop dat Virgo ’n dinamiese jong swerm is wat nog besig is om te vorm.<ref name=Gavazzietal1999 /> Die groot massa van die swerm word bewys deur die hoë afsonderlike snelhede van baie van die sterrestelsels, soms tot 1&nbsp;600&nbsp;[[kilometer|km]]/s met betrekking tot die swerm se middel. Die Virgo-swerm lê in die Virgo-superswerm en sy swaartekrag laat nabygeleë sterrestelsels stadiger beweeg. Dit vertraag die Lokale Groep se wegbeweging van die swerm af met sowat 10%. Soos met ander ryk sterrestelselswerms die geval is, is die ruimte tussen Virgo se sterrestelsels gevul met ’n warm plasma met temperature van 30&nbsp;miljoen [[kelvin]] wat [[X-strale]] uitstraal,<ref name="Lea1982">{{cite journal | author=Lea, S. M.; Mushotzky, R.; Holt, S. S. | title=Einstein Observatory solid state spectrometer observations of M87 and the Virgo cluster | journal=Astrophysical Journal | year=1982 | part=1 | volume=262 | pages=24–32 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982ApJ...262...24L|bibcode = 1982ApJ...262...24L |doi = 10.1086/160392 }}</ref> en binne-in is ’n groot aantal intergalaktiese sterre (tot 10% van die sterre in die swerm),<ref name=Fergusonetal1998 /> insluitende ’n paar [[Newel#Soorte newels|planetêre newels]]. Daar word gereken hulle is uit hul eie sterrestelsels geruk tydens [[Interaktiewe sterrestelsel|interaksies met ander stelsels]].<ref name="Fergusonetal1998">{{cite journal | author=Ferguson, Henry C.; Tanvir, Nial R.; von Hippel, Ted | title=Detection of intergalactic red-giant-branch stars in the Virgo cluster | journal=Nature | year=1998 | volume=391 | pages=461 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.391..461F|arxiv = astro-ph/9801228 |bibcode = 1998Natur.391..461F |doi = 10.1038/35087 }}</ref> Daar is ook ’n paar [[sterreswerm]]s wat uit [[dwergsterrestelsel]]s aangetrek is en selfs minstens een [[H II-gebied|stervormende gebied]].<ref name="Ortwin2002">{{cite journal | author=Gerhard, Ortwin; Arnaboldi, Magda; Freeman, Kenneth C.; Okamura, Sadanori | title=Isolated Star Formation: A Compact H II Region in the Virgo Cluster | journal=The Astrophysical Journal | year=2002 | volume=580 | pages=L121-L124 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...580L.121G|arxiv = astro-ph/0211341 |bibcode = 2002ApJ...580L.121G |doi = 10.1086/345657 }}</ref> == Helder of noemenswaardige stelsels == Hier volg ’n lys van helder of noemenswaardige voorwerpe in die Virgo-swerm en die subgroep waarin hulle voorkom. === Messier-voorwerpe === [[Messier 49]] (Virgo B), [[Messier 58]] (Virgo A), [[Messier 59]] (Virgo A of Virgo E), [[Messier 60]] (Virgo A of Virgo E), [[Messier 61]] (Wolk S), [[Messier 84]] (Virgo A), [[Messier 85]] (Virgo A), [[Messier 86]] (eie subgroep of Virgo A), [[Messier 87]] (Virgo A), [[Messier 88]] (Virgo A), [[Messier 89]] (Virgo A), [[Messier 90]] (Virgo A), [[Messier 91]] (Virgo A), [[Messier 98]] (Virgo A of Wolk N), [[Messier 99]] (Virgo A of Wolk N), [[Messier 100]] (Virgo A). === Ander NGC-voorwerpe === [[NGC 4216]] (Virgo A of Wolk N), [[NGC 4435]] (Virgo A), [[NGC 4438]] (Virgo A), [[NGC 4450]] (Virgo A), [[NGC 4526]] (Virgo B), [[NGC 4536]] (Cloud S), [[NGC 4567]] (Virgo A), [[NGC 4568]] (Virgo A), [[NGC 4651]] (buitewyke). <div style="clear: both"></div> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.atlasoftheuniverse.com/galgrps/vir.html Die Virgo-swerm by An Atlas of the Universe] * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/level5/Binggeli/Bin4.html Kaliforniese Instituut vir Tegnologie] * [http://msowww.anu.edu.au/~heron/Tonry/tonry_p2.html Heron Island Proceedings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228073813/http://msowww.anu.edu.au/~heron/Tonry/tonry_p2.html |date=28 Februarie 2009 }} * [http://www.seds.org/messier/more/virgo.html SEDS: Virgo-swerm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203003922/http://www.seds.org/messier/more/virgo.html |date= 3 Februarie 2007 }} {{Commons-kategorie inlyn|Virgo Cluster}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Virgo Cluster|Engelse Wikipedia]] {{Lug3|12|27|00||12|43|00|59000000|aansig=titel}} [[Kategorie:Berenike se Hare]] [[Kategorie:Maagd (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Sterrestelselswerms]] th6naygyzj881osoxug12xdigqwsm9b 0 71864 2974116 2958579 2026-09-30T00:37:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974116 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Stanley Kubrick |kleur = |titel = '' '' |beeld = Stanley Kubrick (1949 portrait by Phillip Harrington - cropped).jpg |beeld_wydte = 240px |beeld_onderskrif = Kubrick in 1949 |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Beroep |1 = Rolprentregisseur, vervaardiger, draaiboekskrywer, kinematograaf |opskrif2 = Gebore |2 = 26 Julie 1928, [[New York]] |opskrif3 = Belangrike werke |3 = ''2001: A Space Odyssey'', ''Dr. Strangelove'', ''The Shining'', ''A Clockwork Orange'', ''Barry Lyndon'', ''Full Metal Jacket'' |opskrif4 = Jare aktief |4 = 1951–1999 |opskrif5 = Oorlede |5 = 7 Maart 1999 (op 70), Harpenden, [[Hertfordshire]], [[Verenigde Koninkryk|VK]] |opskrif6 = Eggenote |6 = Toba Etta Metz <small>(1948–'51)</small><br />Ruth Sobotka <small>(1954–'57)</small><br />Christiane Harlan <small>(1958–'99)</small> }} '''Stanley Kubrick''' ([[26 Julie]] [[1928]]&nbsp;– [[7 Maart]] [[1999]]) was ’n [[Amerika]]anse rolprentregisseur, vervaardiger, draaiboekskrywer en [[kinematograaf]] wat die meeste van sy werk gedoen het as ’n immigrant in die [[Verenigde Koninkryk]]. Hy word beskou as een van die grootste rolprentmakers van alle tye. Sy rolprente, meestal verwerkings van romans en kortverhale, was bekend vir hul treffende en unieke kinematografie, aandag aan besonderhede en die inspirerende gebruik van musiek. Kubrick se prente het ’n verskeidenheid genres gedek, van oorlog en misdaad tot humor en wetenskapsfiksie. Hy was bekend as ’n perfeksionis wat besondere aandag aan elke toneel gegee het en nou saam met sy akteurs gewerk het. Kubrick het sy loopbaan as fotograaf in [[New York]] begin en homself alle aspekte van rolprentvervaardiging geleer. Sy eerste prente is met ’n klein begroting gemaak, gevolg deur een [[Hollywood]]-lokettreffer, ''Spartacus''. Die res van sy loopbaan het hy in die Verenigde Koninkryk deurgebring. Hy het van sy huis in [[Hertfordshire]] (noord van [[Londen]]) geskryf, navorsing gedoen en die produksie van sy films hanteer. So het hy feitlik algehele artistieke beheer gehad, maar ook geldelike ondersteuning van die groot Hollywood-rolprentateljees. Met baie van sy rolprente het hy nuwe terreine ontgin, soos met ''[[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]]'' (1968), ’n wetenskapsfiksieprent met innoverende visuele effekte en wetenskaplike realisme<ref>Giulio Angioni, ''Fare dire sentire: l'identico e il diverso nelle culture'' (2011), p. 37 en ''Un film del cuore'', in ''Il dito alzato'' (2012), ble. 121–136</ref> wat die regisseur [[Steven Spielberg]] sy generasie se "[[oerknal]]" genoem het. Met ''Barry Lyndon'' (1975) het Kubrick spesiale lense laat ontwerp om tonele by kerslig op te neem en ''The Shining'' (1980) was van die eerste vollengterolprente waarvoor ’n Steadicam-kamera gebruik is vir stabiliteit en gladde volgskote. Soos met sy vroeëre kortfilms, was Kubrick die kinematograaf en redigeerder van die eerste twee van sy 13 vollengteprente. Hy het die hele of deel van die draaiboek geskryf vir feitlik al sy rolprente, en was ook die regisseur en vervaardiger daarvan. Hoewel van Kubrick se prente omstrede was en gemengde resensies gekry het, soos ''Paths of Glory'' (1957), ''Lolita'' (1962) en ''[[A Clockwork Orange (rolprent)|A Clockwork Orange]]'' (1971), is die meeste van sy werke benoem vir óf [[Oscar]]s óf [[Golden Globe]]s óf [[Bafta]]s en is hulle later as meesterstukke beskou. Die rolprenthistorikus Michel Ciment beskou sy films as "van die belangrikste bydraes van die 20ste eeu tot die wêreld se rolprente."<ref name=Ciment2 /> As ’n regisseur, meen ’n ander skrywer, is Kubrick " ’n legende in elke sin van die woord, en een van die invloedrykste, skokkendste en mees gerespekteerde mense in die geskiedenis van rolprente".<ref>Rossi, Danielle. [http://www.dailytargum.com/inside_beat/film/director-spotlight-stanley-kubrick/article_4e97a6f0-39e2-11e2-a89f-001a4bcf6878.html "Director Spotlight: Stanley Kubrick"]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Daily Targum'', Rutgers University, 29 Nov. 2012</ref> == Vroeë lewe == [[Lêer:Kubrick-Chicago-Look.jpg|duimnael|260px|links|’n Kubrick-foto van Chicago vir ''Look'', 1949]] Stanley Kubrick is op 26 Julie 1928 in [[Manhattan]], New York, gebore as die eerste van twee kinders van Jacques (Jacob) Leonard Kubrick (1901–'85) en Sadie Gertrude (gebore Perveler; 1903–'85), albei Joods. Jacques Kubrick, wie se pa en dié se voorouers van [[Oostenryk]]se, [[Roemenië|Roemeense]] en [[Pole|Poolse]] afkoms was, was ’n dokter. As ’n seun was Kubrick nie veel geïnteresseerd in die aktiwiteite in hul Bronx-woonbuurt nie. Toe hy 12 jaar oud was, het sy pa hom [[skaak]] geleer. Die spel was sy lewe lank ’n obsessie by hom en kom in baie tonele in sy prente voor. Toe hy 13 was, het sy pa vir hom ’n Graflex-kamera gekoop en so ’n liefde vir [[fotografie]] in hom gewek. As tiener was Kubrick geïnteresseerd in [[jazz]] en hy het vir ’n kort rukkie ’n loopbaan as tromspeler nagestreef. Kubrick het redelik swak op skool gevaar en het dikwels stokkiesgedraai om te gaan fliek.<ref name=LoBrutto /> Hy het sy skoolloopbaan in 1945 voltooi, maar met sy swak punte en die vraag na universiteitstoelating deur terugkerende soldate van die [[Tweede Wêreldoorlog]], was daar nie veel hoop op ’n hoër opvoeding nie. In 1946 het Kubrick ’n leerlingfotograaf en later ’n voltydse fotograaf geword by die tydskrif ''Look''. In dié tyd is hy met sy skoolliefde, Toba Metz, getroud (in Mei 1948) en het hy in die bioskope geboer. Hy is geïnspireer deur die komplekse, gladde kamerawerk van die regisseur [[Max Ophüls]], wat later sy eie visuele styl beïnvloed het, en die regisseur [[Elia Kazan]], wat hy Amerika se "beste regisseur" van dié tyd genoem het, veral vanweë sy vermoë om wondere te verrig met sy akteurs.<ref name=Ciment2>Ciment, Michel. ''Kubrick: The Definitive Edition'', Faber and Faber, Inc. (1980; 1999) bl. 36</ref> == Loopbaan == === Kortfilms === In 1951 het Kubrick ’n paar kort dokumentêre prente gemaak. Die eerstes was nuusflitse vir rolprentteaters. Sy eerste kleurprent was ''The Seafarers'' (1953). === Vollengteprente === ;''Fear and Desire'' (1953) Kubrick se eerste vollengteprent, ''Fear and Desire'' (1953), was ’n goedkoop film oor soldate wat in ’n fiktiewe oorlog aan die vyand se kant van die gevegslinie gevang word. Kubrick en sy vrou, Toba, was die enigste lede van die produksiespan en die draaiboek is geskryf deur ’n vriend, Howard Sackler. Dit het ’n paar goeie resensies gekry, maar was steeds ’n finansiële mislukking. Kubrick was later verleë oor die "amateuragtige" prent en het dit uit sirkulasie probeer hou.<ref>[[#Baxter1997|Baxter 1997, p. 56.]] Online: [http://books.google.com/books?id=PKMZ4_i60LYC&pg=PA56 Google Books link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621004656/http://books.google.com/books?id=PKMZ4_i60LYC&pg=PA56 |date=21 Junie 2013 }}</ref> Sommige meen die prent wys Kubrick se vroeë belangstelling in oorlogvoering. Volgens die rolprenthistorikus James Naremore was hy veral geïnteresseerd in "hoe rasionele, militaristiese beplanning uit beheer kan raak en irrasioneel word". Kubrick se latere rolprente het verskillende aspekte van dié tema uitgebeeld, soos ''Paths of Glory,'' ''Dr. Strangelove'' en ''Full Metal Jacket''.<ref name=LoBrutto /> ;''Killer's Kiss'' (1955) Nog ’n prent wat privaat deur Kubrick se vriende en familie gefinansier is, is ''Killer's Kiss'' – ’n [[film noir]]-rolprent van 67 minute oor ’n jong swaargewigbokser se betrokkenheid by ’n vrou wat deur haar misdadige baas misbruik word. Kubrick het die draaiboek saam met Sackler geskryf.<ref name=Turner /> Dit het beperkte finansiële sukses behaal. ;''The Killing'' (1956) ''The Killing'', ’n film oor ’n rooftog by ’n perderesiesbaan, was Kubrick se eerste prent waaraan ’n volle span gewerk het. Die nie-lineêre storielyn daarvan sou later ander regisseurs soos [[Quentin Tarantino]] beïnvloed.<ref name="Tarantino_Lucas">[[#Tarantino Lucas|Lucas (no date).]] Online at: [http://classicfilm.about.com/od/movieslistsbydirector/tp/Classics_Influenced_Tarantino.htm 7 Classic Movies that Influenced Quentin Tarantino: Horror, Suspense, Film Noir&nbsp;– and Plenty of Laughs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707074848/http://classicfilm.about.com/od/movieslistsbydirector/tp/Classics_Influenced_Tarantino.htm |date= 7 Julie 2011 }}</ref><ref name="Hughes 2006 186">{{cite book|last=Hughes|first=Howard|title=Crime Wave: The Filmgoers' Guide to the Great Crime Movies|url=https://archive.org/details/crimewavefilmgoe0000hugh| publisher=I.B.Tauris|year=2006|location=London|page=[https://archive.org/details/crimewavefilmgoe0000hugh/page/186 186]|isbn=1-84511-219-9}}</ref><ref name="SleeperTarantino">[[#SleeperTarantino|Sleeper 1997.]] Online at: [http://www.imagesjournal.com/issue03/features/tarantino1.htm la Fiction du Pulp: Tarantino's trail of bread crumbs leads to the French New Wave]</ref> Die prent volg in ’n groot mate die styl van tradisionele film noir-prente, maar baie resensente beskou dit as een van die beste films van die genre.<ref>Online: [http://www.stanleykubrick.de/eng.php?img=img-l-6&kubrick=newsletter09-eng Stanley Kubrick Exhibition. Newsletter no. 9, Oktober 2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214081759/http://www.stanleykubrick.de/eng.php?img=img-l-6&kubrick=newsletter09-eng |date=14 Desember 2012 }}</ref> Dit was nie ’n finansiële sukses nie, maar het goeie resensies gekry<ref name="Roud1980_562">[[#Roud1980|Roud 1980 p. 562.]] Online: [http://books.google.com/books?id=xehkAAAAMAAJ&q=%22apparently+unassuming+%27B%27+feature+that+critics+love%22&dq=%22apparently+unassuming+%27B%27+feature+that+critics+love%22&ei=6zLHSI7gLpCkjgHKten2Cw&pgis=1 Google Books link]</ref> en het [[Metro-Goldwyn-Mayer]] laat kennis neem van Kubrick en sy produksievennoot, James B. Harris.<ref name=" Scribner2001">[[#Scribner2001|Jackson et al 2001.]] Online: [http://books.google.com/books?id=7QsOn9_NviAC&pg=PA322 Google Books link]</ref> Hulle is ’n groot aantal stories aangebied waaruit hulle vir hul volgende projek kon kies. ;''Paths of Glory'' (1957) Kubrick se volgende rolprent, ''Paths of Glory'', met [[Kirk Douglas]], speel in die [[Eerste Wêreldoorlog]] af. Dit was sy eerste rolprent wat goed geld gemaak het.<ref name=Encyc>''Encyclopedia of American Cinema for Smartphones and Mobile Devices'', 2012</ref> Dit is goed in die rolprentbedryf ontvang en Kubrick gevestig as ’n groot nuwe rolprentmaker. ;''Spartacus'' (1960) ''Spartacus'' is geskoei op die ware verhaal van dié historiese figuur. Dit is vervaardig deur Kirk Douglas, wat ook die rol gespeel het van die slaaf Spartacus. Sy vyand was die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] generaal Marcus Licinius Crassus (gespeel deur [[Laurence Olivier]]). Douglas het Kubrick as regisseur aangestel nadat hy Anthony Mann afgedank het. Hoewel Kubrick teen daardie tyd, op 31, reeds vier vollengterolprente gemaak het, was Spartacus toe verreweg sy grootste projek, met ’n rolverdeling van meer as 10 &nbsp;000. Dit was toe ook die duurste rolprent wat nog in Amerika gemaak is.<ref name=Turner /> Verder was dit die eerste keer dat Kubrick Super Technirama-film van 70&nbsp;mm gebruik het vir ultra-hoë definisie. Dit het hom ook in staat gestel om groot panoramiese tonele te verfilm, soos een met 8 &nbsp;000 opgeleide [[Spanje|Spaanse]] soldate as die Romeinse leër.<ref name=Encyc /> ''Spartacus'' was ’n kommersiële sukses en het Kubrick gevestig as ’n vooraanstaande regisseur. Die prent het ses Oscar-benoemings gekry en vier gewen. Kubrick en Douglas het egter vasgesit en die prent het ’n einde gebring aan hul werkverhouding. ;''Lolita'' (1962) In 1962 het Kubrick Engeland toe getrek om ''Lolita'' te maak, wat sy eerste poging was tot swart komedie. Dit was ’n verwerking van die roman met dieselfde naam deur [[Vladimir Nabokov]], die verhaal van ’n middeljarige professor wat beenaf raak op ’n 14-jarige meisie. Van die akteurs was [[Peter Sellers]], James Mason, Shelley Winters en Sue Lyon. ''Lolita'' was Kubrick se eerste rolprent wat in omstredenheid gehul was weens die uitlokkende storie.<ref name="BogdanTimes">[[#BogdanTimes|Bogdanovich 1999.]] Online: [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9901E6DD113AF937A35754C0A96F958260&scp=17&sq=stanley%20kubrick%20lolita&st=cse What They Say About Stanley Kubrick]</ref> Kubrick het die erotiese aspek van die roman afgeskaal en dit verander in ’n "epiese komedie van frustrasie eerder as wellus", skryf die rolprentskrywer Adrian Turner.<ref name=Turner>Turner, Adrian, ed. ''World Film Directors'', vol. II (1988) ble. 544–552</ref> Wat styl betref, was ''Lolita'' ’n oorgangsfilm vir Kubrick tussen sy eerste, naturalistiese prente en die surrealisme van sy latere prente, skryf die resensent Gene Youngblood.<ref name="Youngblood">[[#Youngblood|Youngblood 2008.]] Online: [http://www.criterion.com/current/posts/836 Lolita]</ref> Dit het uiteenlopende resensies gekry. ;''Dr. Strangelove'' (1964) Kubrick se volgende projek was ''Dr Strangelove'' (1964), nog ’n satiriese swart komedie. Omdat Kubrick volwasse geword het teen die einde van WOII en die begin van die [[Koue Oorlog]], was hy nes ander bekommerd oor die moontlikheid van ’n [[Kernwapen|kernoorlog]]. Hy het dit selfs oorweeg om uit Amerika te trek weens sy vrees dat New York ’n kernbomteiken kan word. Hy het besluit om ’n rolprent oor die onderwerp te maak.<ref name=LoBrutto>LoBrutto, Vincent (1999). ''Stanley Kubrick: a Biography''. Penguin Books.</ref> Nadat hy die roman ''Red Alert'' gelees het nadat iemand dit aanbeveel het, het hy dit beskou as goeie materiaal vir die maak van ’n film oor ’n kernoorlog. Hy het saam met sy vervaardiger, James B. Harris, aan die draaiboek gewerk. In dié tyd het Kubrick besluit om die andersins ernstige en vreesaanjaende verhaal in 'n satire te verander, omdat dit die enigste manier sou wees waarop dit sou werk. Harris het nie saamgestem nie en hom aan die vervaardiging onttrek. [[Herman Kahn]] saam met [[John von Neumann]], [[Edward Teller]] en [[Wernher von Braun]], was Kubrick se inspirasies vir die karakter "Dr. Strangelove" in dié rolprent.<ref name=Boyer1996>Paul Boyer, 'Dr. Strangelove' in Mark C. Carnes (ed.), ''Past Imperfect: History According to the Movies'', New York, 1996.</ref> Kubrick het uitgevind dit sou onmoontlik wees om die rolprent in Amerika te maak weens tegniese en politieke probleme en besluit om dit in Engeland te maak. Daar het hy ’n span bymekaargebring wat "die eerste belangrike visuele-effekte-span in die wêreld" sou word.<ref name=LoBrutto /> Hy het die satire- en komedieskrywer Terry Southern gekry om hom die draaiboek te help skryf. Uit sy versameling van duisende plate, van klassieke musiek en goue oues, het Kubrick musiek gekies wat tot die satiriese aard van die prent bygedra het. [[Peter Sellers]], wat in Lolita gespeel het, is weer as akteur ingespan, dié keer in drie verskillende rolle. Die rolprent het uiteenlopende reaksie ontlok. Dit is beskryf as van ’n "siek grap"<ref name=Kercher>Kercher, Stephen E., ''Revel with a Cause: Liberal Satire in Postwar America'', Univ. of Chicago (2006) bl. 340–341</ref> tot ’n meesterstuk.<ref name=Kercher /> ;''2001: A Space Odyssey'' (1968) Kubrick het die volgende vyf jaar bestee aan die ontwikkeling van sy volgende projek: ''2001: A Space Odyssey'' (1968). Die film is aangepas van die kortverhaal ''The Sentinel'' deur die wetenskapsfiksieskrywer [[Arthur C. Clarke]]. Hy en Kubrick het saam die draaiboek geskryf, wat temas behandel soos buiteruimtelike lewe, menslike evolusie, [[kunsmatige intelligensie]], tegnologiese ontwikkelinge en reïnkarnasie. Toe dit in 1968 uitgereik is, is gesê dat die rolprent nie tot enige spesifieke genre behoort nie en dat dit anders as enige vorige wetenskapsfiksierolprent is, asook anders as enige vorige Kubrick-film.<ref name=Schneider>Schneider, Steven Jay. Ed. ''1001 Movies you Must See Before you Die'', Barrons Educational Series (2003) bl. 498</ref> Dit het nuwe spesiale effekte bevat wat Kubrick ontwerp het om fliekgangers ’n "skitterende mengsel van verbeelding en wetenskap" te gee. Kubrick het sy enigste persoonlike Oscar daarvoor gekry, vir die visuele effekte. ;''A Clockwork Orange'' (1971) Nadat die rolprentateljee die maak van ’n prent oor [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] gekanselleer het weens ’n gebrek aan finansiering, het Kubrick ’n projek gesoek wat hy vinnig en goedkoop kon verfilm. Hy het besluit op ''A Clockwork Orange'' (1971). Sy verwerking van [[Anthony Burgess]] se roman met dieselfde naam is ’n ondersoek na geweld en eksperimentele rehabilitasie. Weens die uitbeelding van tienergeweld het dit een van die mees omstrede rolprente van die dekade geword en deel van ’n voortdurende debat oor geweld in rolprente.<ref>Sien bv. [http://www.visual-memory.co.uk/amk/doc/0012.html The Clockwork Controversy by Christian Bugge] en [http://www.pbs.org/wgbh/cultureshock/flashpoints/theater/clockworkorange.html KQED's culture shock column]</ref> Kritici het gemeen dit verheerlik geweld. Kubrick het self die prent in Engeland onttrek nadat hy doodsdreigemente ontvang het ná ’n paar nabootsings van die geweld in die fliek. Dit is toe verbied tot ná Kubrick se dood en eers in 2000 heruitgereik. ;''Barry Lyndon'' (1975) ''Barry Lyndon'' (1975) was ’n verwerking van [[William Makepeace Thackeray]] se roman ''The Luck of Barry Lyndon'' oor die avonture van ’n 18de-eeuse Ierse dobbelaar. Die kinematografie en ligeffekte in die rolprent was nuut vir dié tyd. Binnenshuise tonele is verfilm met ’n spesiale hoëspoed-kameralens wat aanvanklik vir [[Nasa]] ontwerp is om in satellietfotografie te gebruik. Talle tonele kon danksy dié lens met net kerslig verlig word, en dit het beelde geskep wat aan 18de-eeuse skilderye herinner.<ref>{{cite web |url=http://www.visual-memory.co.uk/sk/ac/len/page1.htm |title=Two Special Lenses for "Barry Lyndon" |author=Ed DiGiulio |publisher=American Cinematographer |access-date=5 Maart 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113112409/http://www.visual-memory.co.uk/sk/ac/len/page1.htm |archive-date=13 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> ''Barry Lyndon'' was gewild in [[Europa]], veral [[Frankryk]], maar die stadige aksie en lengte van die fliek het dit minder gewild gemaak by Amerikaanse resensente en fliekgangers. Desondanks is die rolprent vir sewe Oscars benoem, ’n rekord vir Kubrick. Dit het vier daarvan gewen. Nes met die meeste van Kubrick se rolprente het ''Barry Lyndon'' se gewildheid met die jare toegeneem, veral onder rolprentmakers. ;''The Shining'' (1980) ''The Shining'' was ’n verwerking van die roman met dieselfde naam deur die gewilde rilskrywer [[Stephen King]]. [[Jack Nicholson]] speel die rol van ’n skrywer wat ’n werk aanvaar as opsigter by ’n groot en afgesonderde hotel in die [[Rotsgebergte]]. Daar word hy en sy gesin gekonfronteer deur sy verval in kranksinnigheid asook die skynbaar bonatuurlike gruwels wat in die hotel skuil. Kubrick het Nicholson en die aktrise Shelley Duvall groot vryheid gegee om te improviseer.<ref name=LoBrutto /> Hy het die toe nog nuwe Steadicam-kamera baie gebruik vir gladde bewegings in tonele waar die kamera vasgehou moes word. Volgens Garrett Brown, die uitvinder van die Steadicam, was dit die eerste rolprent wat die potensiaal daarvan ten volle gebruik het.<ref>Brown, G. (1980) "The Steadicam and The Shining", ''American Kinematograaf,'' Augustus, 61 (8), ble. 786–9, 826–7, 850–4.</ref> Kubrick se perfeksionistiese styl het meegebring dat talle tonele tientalle kere oorgeskiet moes word<ref>{{cite book |title=Love and Death in Kubrick: A Critical Study of the Films |last= Webster |first=Patrick |year= 2010 |publisher= McFarland |isbn=0-7864-5916-6 |page=[https://archive.org/details/lovedeathinkubri0000webs/page/221 221] |url=https://archive.org/details/lovedeathinkubri0000webs}}</ref> – een toneel met Nicholson 36 keer. Die rolprent het wisselende resensies gekry, maar was ’n kommersiële sukses. Dit het later kultusstatus verkry.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/3674926/Stanley-Kubrick-A-retrospective.html?image=15 The Telegraph: A Stanley Kubrick retrospective]</ref> Die prent se finansiële sukses het Warner Brothers se vertroue in Kubrick herstel ná die kommersiële mislukking van ''Barry Lyndon''. ;''Full Metal Jacket'' (1987) Sewe jaar later het Kubrick sy volgende prent gemak: ''Full Metal Jacket'', ’n verwerking van [[Gustav Hasford]] se roman ''The Short-Timers'' oor die [[Viëtnamoorlog|Viëtnam-oorlog]]. Dit is verfilm in [[Londen]] se hawebuurt op ’n stel wat soos ’n ruïnestad daar uitsien, en dit onderskei dit van ander Viëtnam-flieks. In plaas van in ’n woudagtige gebied, ontvou die tweede helfte van die prent in ’n stad waar stedelike oorlogvoering plaasvind.<ref name=LoBrutto /> Resensente het gedink dit het bygedra tot die barheid en erns van die prent.<ref>{{cite web |url=http://www.visual-memory.co.uk/amk/doc/0030.html |title=Regarding Full Metal Jacket |author=various |publisher=The Kubrick Site |access-date=5 Maart 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906201130/http://www.visual-memory.co.uk/amk/doc/0030.html |archive-date= 6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Volgens Ciment bevat die rolprent van Kubrick se kenmerkende eienskappe, soos sy keuse van ironiese musiek, die uitbeelding van mense wat hul menslikheid ontneem word en aandag aan besonderse besonderhede om tonele realisties uit te beeld. Hy meen ook daar is ooreenkomste tussen dié prent en ''Paths of Glory'' (1957), wat Kubrick 30 jaar tevore gemaak het, soos die gebruik van natuurlike lig, ’n verteller wat nie gesien word nie, ’n gevoel van chaos en die gebruik van panoramiese ruimtes. Albei prente lê klem op "die indruk van realiteit . . . . en fotografiese hiper-realiteit".<ref name=Ciment2 /> ;''Eyes Wide Shut'' (1999) Kubrick se laaste prent was ''Eyes Wide Shut'', met [[Tom Cruise]] en [[Nicole Kidman]] as ’n ryk paartjie van Manhattan wat uit is op ’n sekstog. Dit is geskoei op [[Arthur Schnitzler]] se [[Freud]]iaanse novelle ''Traumnovelle'' ("Droomverhaal"). Die tonele is van die [[Wene]] van die vorige eeuwisseling verplaas na die [[New York]] van die 1990's. Die akteur Jack Nicholson het die tema beskryf as ’n delwing in die kwessies van die "gevare van die getroude lewe" en die "stille desperaatheid om ’n verhouding lewendig te hou".<ref name=Filmbio>Harlan, Jan, ''Stanley Kubrick: A Life in Pictures'', dokumentêre prent (2001)</ref> Hoewel Kubrick toe byna 70 jaar oud was, het hy 15 maande lank verbete gewerk om die prent teen die beplande uitreikingsdatum, 16 Julie 1999, te voltooi. ''Eyes Wide Shut'' is, soos ''Lolita'' en ''A Clockwork Orange'', voor uitreiking gesensor. Kubrick is ’n paar dae ná die finale redigering van die prent oorlede en het dit nooit op die silwerdoek gesien nie.<ref name=Ciment2 /> Kidman het oor die prent gesê dat dit eintlik " ’n baie hoopvolle film" is al het sommige resensente dit as donker beskryf. Volgens haar het Kubrick indirek klem gelê op die morele waardes van lojaliteit en ’n verbintenis (''commitment''), en eindelik gaan ''Eyes Wide Shut'' oor dié verbintenis".<ref name="Filmbio" /> Hoewel daar gegis is dat die prent ’n negatiewe uitwerking op Cruise en Kidman se huwelik gehad het, het Kidman dit ontken.<ref name=reporter>[http://www.hollywoodreporter.com/news/nicole-kidman-stanley-kubricks-lens-382186 "Nicole Kidman on Life With Tom Cruise Through Stanley Kubrick's Lens"], ''Hollywood Reporter'', 24 Okt. 2012</ref> ;Werk aan ''A.I. Artificial Intelligence'' Deur die 1980's en vroeë 1990's het Kubrick saam met [[Brian Aldiss]] gewerk aan die omskepping van sy kortverhaal "Super-Toys Last All Summer Long" in ’n rolprent. Dit is ’n futuristiese verhaal oor ’n robot wat soos ’n kind lyk en optree, asook sy pogings om ’n "regte seuntjie" te word. Kubrick het glo lang telefoongesprekke met [[Steven Spielberg]] gevoer oor die prent. In 1999, ná Kubrick se dood, het Spielberg ’n nuwe draaiboek saamgestel wat geskoei was op ’n vroeëre verwerking onder Kubrick se toesig en volgens sy spesifikasies. Hy het toe die prent ''A.I. Artificial Intelligence'' geregisseer.<ref name="VarietyAI">[[#VarietyAI|Variety 2001.]] Aanlyn by: [http://www.variety.com/article/VR1117799373.html?categoryid=1049&cs=1 A.I. Artificial Intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815010314/http://www.variety.com/article/VR1117799373.html?categoryid=1049&cs=1 |date=15 Augustus 2009 }}</ref> Hy het Kubrick se visuele skema so getrou moontlik gevolg.<ref name=McBride>McBride, Joseph. ''Steven Spielberg: a Biography'', Univ. Press of Mississippi (2010) ble. 479–481</ref> Die rolprent is in Junie 2001 uitgereik met ’n postume erkenning van Kubrick vir produksie aan die begin en ’n kort huldeblyk aan die einde. === Aandag aan detail === [[Lêer:Suits.BarryLyndon.jpg|duimnael|260px|regs|Kostuums vir ''Barry Lyndon''.]] Kubrick was bekend daarvoor dat hy aan elke aspek van ’n rolprent aandag gegee het. Gay Hamilton, ’n akteur in ''Barry Lyndon'', het vertel hoe hy selfs elke kostuum vooraf goedgekeur het."<ref name=LoBrutto /> Volgens die kinematrograaf John Alcott, wat aan vier van Kubrick se prente gewerk het en ’n Oscar gewen het vir beste kinematografie vir ''Barry Lyndon'', het Kubrick alles bevraagteken.<ref name=LoBrutto /> Hy sou saam met Alcott werk aan die plasing van die kamers, die samestelling van tonele, die keuse van lense en selfs die hantering van die kamera.<ref name=LoBrutto /> James B. Harris, wat baie van sy vroeë prente vervaardig het, stem saam dat hy ’n perfeksionis was: Elke enkele besonderheid was vir hom belangrik en hy was bereid om hom heeltemal aan sy doel – die rolprent – oor te gee.<ref name=Ciment2 /> Vir die versameling van agtergrondmateriaal was hy amper soos ’n speurder, het Kubrick self gesê. Vir ''Barry Lyndon'' het hy byvoorbeeld ’n hoop skilderye en tekeninge van dié tydperk bymekaargemaak om as verwysing te gebruik. Op dié kunswerke is die klere, meubels, voertuie en ander bykomstighede geskoei. Volgens Kubrick het hy ook selde kamera-instruksies in die draaiboek aangedui: Hy het verkies om daaroor te besluit nadat ’n toneel opgestel was.<ref name=Ciment2 /> Kubrick het ook perfeksie van sy akteurs verwag. Hy was bekend daarvoor dat hy tonele oor en oor verfilm het. Sommige kritici het gemeen dis irrasioneel, maar Kubrick het vas geglo dat akteurs op hul beste is tydens verfilming, wanneer die kameras rol, en nie tydens die inoefening van hul rolle nie.<ref name=LoBrutto /> Volgens Kidman het die groot aantal skote meegebring dat akteurs ophou konsentreer het op tegniek en ’n "dieper plek" betree het. "Hy het geglo jy as akteur sou beheer verloor oor jou sin van jouself, van die deel wat innerlik na jou eie toneelspel kyk. Eindelik sal jy ophou om jouself te sensor."<ref>{{cite web |url=http://www.visual-memory.co.uk/faq/index4.html |title=The Kubrick FAQ Part 4 |publisher=Visual-memory.co.uk |date=22 Februarie 2002 |access-date=24 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009115446/http://www.visual-memory.co.uk/faq/index4.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Sy perfeksionisme het groot eise aan akteurs gestel. [[Ryan O'Neal]] het gemeen: "Hy werk jou gal. Hy druk jou, help jou, word kwaad vir jou, maar hy leer jou veral die waarde van ’n goeie regisseur. Stanley het aspekte van my persoonlikheid en toneelspel-instinkte na vore gebring wat dormant was."<ref name=LoBrutto /> == Persoonlike lewe == === Huwelik en gesin === Kubrick is in Mei 1948 met sy skoolliefde, Toba Metz, getroud toe hy 19 jaar oud was. Hulle is drie jaar later geskei. Hy het sy tweede vrou, die Australies gebore danser en teaterontwerper Ruth Sobotka, in 1952 ontmoet. Hulle het in New York saamgewoon van 1952 tot met hul troue in Januarie 1955. Ses maande later het hulle na Hollywood getrek, waar sy ’n klein rol as ’n balletdanser in sy film ''Killer's Kiss'' vertolk het. Die volgende jaar was sy die kunsdirekteur van ''The Killing''. Hulle is in 1957 geskei. Tydens die maak van ''Paths of Glory'' in 1957 in [[München]], het Kubrick die jong Duitse aktrise Christiane Harlan ontmoet wat ’n klein rol gespeel het. Hulle is in 1958 getroud en in 1959 het hulle in Beverly Hills gaan woon saam met Harlan se dogter, Katherina, toe ses jaar oud.<ref name=LoBrutto /> Hulle was 40 jaar saam, tot met sy dood in 1999. Hulle het saam twee dogters gehad. Met die maak van ''Lolita'' het Kubrick na Brittanje getrek vanweë makliker finansiering en vryheid van sensuur. Brittanje was daarna Kubrick se permanente tuiste. Hy het hom eindelik in Hertfordshire, England, gevestig, van waar hy ook gewerk het.<ref name="Howard2000_16">[[#Howard2000|Howard 2000, bl. 16.]]</ref> Die landelike atmosfeer het hom energie, inspirasie en selfvertroue gegee, asook meer privaatheid en tyd om te dink.<ref name=Walker>Walker, Alexander. ''Stanley Kubrick, Director: A Visual Analysis'', Conundrum Ltd. (1999)</ref> Kubrick het England in die 40 jaar voor sy dood selde verlaat.<ref name=Herr>Herr, Michael. ''Kubrick'', Grove Press (2000)</ref> Hy het ook selde met vakansie gegaan. Selfs ná ’n groot rolprent sou hy dadelik aan idees vir sy volgende projek begin werk.<ref name=LoBrutto /> === Karaktertrekke === Kubrick was baie privaat en dit is nie eens goed bekend hoe hy later jare gelyk het nie. Volgens sy biograaf Vincent LoBrutto het dit gelei tot stories oor ’n kluisenaarsbestaan en ’n mitologie eerder as ’n man geskep, nes die geval was met Greta Garbo, [[Howard Hughes]] en J.D. Salinger.<ref name=LoBrutto /> Hy was ’n skaam mens en het nie daarvan gehou om afgeneem te word of onderhoude toe te staan nie, en dit het bygedra tot die idee dat hy ’n kluisenaar was. Volgens vriende het hy egter met baie mense kontak gehad – persoonlik en veral oor die telefoon. === Dood === Op 7 Maart 1999, vier dae nadat hy die pas voltooide ''Eyes Wide Shut'' aan sy familie en die akteurs vertoon het, is Kubrick op 70 in sy slaap aan ’n hartaanval oorlede. Hy is op 12 Maart op sy landgoed begrawe en net sowat 100 nabye vriende en familielede is toegelaat.<ref name=Walker /> Volgens Alexander Walker, wat op die begrafnis was, was dit "amper soos ’n Engelse piekniek", met tjello- en klarinetspelers en sangers wat van Kubrick se gunsteling-musiek uitgevoer het.<ref name=Walker /><ref name=Cocks>Cocks, Geoffrey. ''The Wolf at the Door: Stanley Kubrick, History, & the Holocaust'', Peter Lang Publishing (2004) ble. 22–25, 30.</ref><ref name=Raphael>Raphael, Frederic. ''Eyes Wide Open: A Memoir of Stanley Kubrick'', Ballantine, 1999 ble. 107–108</ref> == Filmografie == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! width="33" | Jaar !! width=125 | Rolprent !! width=65 | Regisseur !! width=65 | Vervaardiger !! width=65 | Skrywer !! width=65 | Ander !! Notas |- |- | rowspan="2"| 1951 | style="text-align:left"| ''Day of the Fight'' | Ja | Ja | | Ja | Homself (kameerol; geen krediet), kinematograaf, redigeerder (geen krediet); klank (geen krediet). |- | style="text-align:left"| ''Flying Padre'' | Ja | | Ja | Ja | Kinematograaf; skrywer (geen krediet) |- | rowspan="2"| 1953 | style="text-align:left"| ''Fear and Desire'' | Ja | Ja | | Ja | Kinematograaf en redigeerder; klank (geen krediet) |- | style="text-align:left"| ''The Seafarers'' | Ja | | | Ja | Kinematograaf, redigeerder en klank |- | 1955 | style="text-align:left"| ''Killer's Kiss'' | Ja | Ja | Ja | Ja | Storie, kinematograaf en redigeerder |- | 1956 | style="text-align:left"| ''The Killing'' | Ja | | Ja | | Vervaardiger (geen krediet) |- | 1957 | style="text-align:left"| ''Paths of Glory'' | Ja | | Ja | | Vervaardiger (geen krediet) |- | 1960 | style="text-align:left"| ''Spartacus'' | Ja | | | | |- | 1962 | style="text-align:left"| ''Lolita'' | Ja | | | | Geen krediet as draaiboekskrywer en vervaardiger |- | 1964 | style="text-align:left"| ''Dr. Strangelove'' | Ja | Ja | Ja | | |- | 1968 | style="text-align:left"| ''2001: A Space Odyssey'' | Ja | Ja | Ja | Ja | Spesiale fotografiese effekte, redigeerder |- | 1971 | style="text-align:left"| ''A Clockwork Orange'' | Ja | Ja | Ja | | Hulpkameraman (geen krediet) |- | 1975 | style="text-align:left"| ''Barry Lyndon'' | Ja | Ja | Ja | | |- | 1980 | style="text-align:left"| ''The Shining'' | Ja | Ja | Ja | | |- | 1987 | style="text-align:left"| ''Full Metal Jacket'' | Ja | Ja | Ja | Ja | Murphy (stemkamee, geen krediet) |- | 1999 | style="text-align:left"| ''Eyes Wide Shut'' | Ja | Ja | Ja | | Hulpkameraman (geen krediet) |- |} == Pryse == Al Kubrick se rolprente van ''Paths of Glory'' tot aan die einde van sy loopbaan, behalwe ''The Shining'', is in verskeie kategorieë benoem vir Oscars en Golden Globes. Vir ''2001: A Space Odyssey'' het Kubrick sy enigste persoonlike Oscar gewen as redigeerder van spesiale effekte. {| class="wikitable" |- ! Jaar !! Titel !! Prys (net Oscars, Golden Globes, Baftas, Saturns en Razzies) |- | 1953 || ''Fear and Desire'' || |- | 1955 || ''Killer's Kiss'' || Wen: Locarno Internasionale Rolprentfees-prys: Beste regisseur |- | 1956 || ''The Killing'' ||rowspan=2|Benoem vir Bafta: Beste rolprent van enige bron |- | 1957 || ''Paths of Glory'' |- | 1960 || ''Spartacus'' || Wen Golden Globe: '''Beste dramaprent''', Benoem vir Golden Globe: Beste regisseur <br /> Benoem vir Bafta: Beste rolprent van enige bron |- | 1962 || ''Lolita'' || Benoem vir Oscar: Beste verwerkte draaiboek (Kubrick se eie werk is nie erken nie; die benoemde was Vladimir Nabokov) <br /> Benoem vir Golden Globe: Beste Regisseur |- | 1964 || ''Dr. Strangelove'' || Benoem vir Oscars: Beste regisser, Beste rolprent, Beste verwerkte draaiboek <br /> Wen Baftas: '''Beste Britse rolprent, Beste rolprent van enige bron''', Benoem vir Bafta: Beste Britse draaiboek (deel benoeming met Peter George en Terry Southern) |- | 1968 || ''2001: A Space Odyssey'' || Wen Oscar: '''Beste spesiale affekte'''<br /> Benoem vir Oscars: Beste regisseur, Beste oorspronklike draaiboek (deel met Arthur C. Clarke) <br /> Benoem vir Bafta: Beste rolprent <br /> Benoem vir die Goue Prys op die 6de Moskouse Internasionale Rolprentfees.<ref name="Moscow1969">{{cite web |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1969 |title=6th Moscow International Film Festival (1969) |access-date=17 Desember 2012 |work=MIFF |archive-url=https://web.archive.org/web/20140403095429/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1969 |archive-date=3 April 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | 1971 || ''A Clockwork Orange'' || Benoem vir Oscars: Beste regisseur, Beste rolprent, Beste verwerkte draaiboek<br /> Benoem vir Golden Globes: Beste regisseur, Beste dramaprent<br /> Benoem vir Baftas: Beste regisseerwerk, Beste rolprent, Beste draaiboek <br /> Wen 2 erkenning deur The New York Film Critics: Beste regisseur, Beste rolprent |- | 1975 || ''Barry Lyndon'' || Benoem vir Oscars: Beste regisseur, Beste rolprent, Beste verwerkte draaiboek <br /> Benoem vir Golden Globes: Beste regisseur, Beste dramaprent<br /> Wen Bafta: '''Beste regisseerwerk''' Benoem: Beste rolprent |- | 1980 || ''The Shining'' || Benoem vir Razzie: Swakste regisseur<br />Benoem vir Saturn: Beste regisseur |- | 1987 || ''Full Metal Jacket'' || Benoem vir Oscar: Beste verwerkte draaiboek (deel met Michael Herr, Gustav Hasford) <br /> |- | 1999 || ''Eyes Wide Shut'' || |} Kubrick het twee pryse ontvang van groot rolprentfeeste: beste regisseur van die Locarno Internasionale Rolprentfees in 1959 vir ''Killer's Kiss'', en "Filmcritica ''Bastone Bianco''-prys" by die Venesiese Rolprentfees in 1999 vir ''Eyes Wide Shut''. Hy is ook in 1962 benoem vir die "Goue Leeu" van die Venesiese Rolprentfees vir ''Lolita''. Dié rolprentfees het die "Loopbaan Goue Leeu" in 1997 aan hom toegeken. Hy het die Directors Guild of America se Lifetime Achievement Award gewen en nog een van die Director's Guild of Great Britain. Die Sitges-Kataloniese Internasionale Rolprentfees het in 2008 hul "Honorary Grand Prize" vir sy lewe se werk postuum aan hom toegeken. Hy het ook die Hugo-prys drie keer gewen vir sy werk in wetenskapsfiksie.<ref>{{cite web |title=The Hugo Awards: Search Results: Kubrick |url=http://www.thehugoawards.org/?s=Kubrick |publisher=The Hugo Awards |access-date=28 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105223645/http://www.thehugoawards.org/?s=Kubrick |archive-date=5 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == {{refbegin|2}} * <cite id="LoBrutto1999">{{cite book |first=Vincent |last=LoBrutto |title=Stanley Kubrick: a biography |year=1999 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-80906-4 |url=http://books.google.com/?id=JBKHvSzToJ4C&printsec=frontcover }} {{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</cite> * <cite id="Baxter1997">{{cite book |first=John |last=Baxter |authorlink=John Baxter (author) |title=Stanley Kubrick: A Biography |url=https://archive.org/details/stanleykubrickbi00baxt |year=1997 |publisher=Carroll & Graf Publishers |isbn=978-0-7867-0485-9}}</cite><!-- Note this article appears to include three Baxter editions or printings: two in 1997 and one in 1999 --> * <cite id="Tarantino_Lucas">{{cite web | first=Sandy | last=Lucas | title=7 Classic Movies that Influenced Quentin Tarantino: Horror, Suspense, Film Noir – and Plenty of Laughs | url=http://classicfilm.about.com/od/movieslistsbydirector/tp/Classics_Influenced_Tarantino.htm | publisher=About.com | date= | accessdate=11 January 2010 | archive-date=7 Julie 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707074848/http://classicfilm.about.com/od/movieslistsbydirector/tp/Classics_Influenced_Tarantino.htm | url-status=dead }}</cite> * <cite id="SleeperTarantino">{{cite web | first=Mick | last=Sleeper | title=la Fiction du Pulp: Tarantino's trail of bread crumbs leads to the French New Wave | url=http://www.imagesjournal.com/issue03/features/tarantino1.htm | publisher=Images | date=March 1997 | accessdate=January 11, 2010 }}</cite> * <cite id="Roud1980">{{cite book|first=Richard |last=Roud |title=Cinema: A Critical Dictionary: The Major Film-makers, Volume 2 | year=1980 |publisher=Viking Adult |isbn=978-0-670-22257-5}}</cite> * <cite id="Scribner2001">{{cite book|editor1-first=Kenneth T. |editor1-last=Jackson |editor2-first=Karen|editor2-last=Markoe|editor3-first=Arnie|editor3-last=Markoe|title=The Scribner Encyclopedia of American Lives. Volume 5 | year=2001 |publisher=Charles Scribner's |isbn=978-0-684-80663-1}}</cite> * <cite id="BogdanTimes">{{cite news| last = Bogdanovich| first = Peter| authorlink = Peter Bogdanovich| title = What They Say About Stanley Kubrick| work = New York Times| date = July 4, 1999| url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9901E6DD113AF937A35754C0A96F958260&scp=17&sq=stanley%20kubrick%20lolita&st=cse| accessdate = January 9, 2010}}</cite> * <cite id="Youngblood">{{cite web |first=Gene |last=Youngblood |authorlink=Gene Youngblood |title=Lolita |year=2008 |url=http://www.criterion.com/current/posts/836 |publisher=The Criterion Collection |accessdate=May 24, 2009 }}</cite> * <cite id="KubrickLife2001">{{cite video | title=Stanley Kubrick: A Life in Pictures | authorlink=Jan Harlan | medium=DVD | people= Jan Harlan |year=2001| publisher=Warner Home Video}}</cite> * <cite id="VarietyAI">{{cite news | title=A.I. Artificial Intelligence | url=http://www.variety.com/article/VR1117799373.html?categoryid=1049&cs=1 | date=May 15, 2001 | publisher=Variety | accessdate=January 10, 2010 | archive-date=15 Augustus 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090815010314/http://www.variety.com/article/VR1117799373.html?categoryid=1049&cs=1 | url-status=dead }}</cite> * <cite id="Howard2000">{{cite book | first=James | last=Howard | title=Stanley Kubrick Companion | url=https://archive.org/details/stanleykubrickco0000howa | year=2000 | publisher=B.T. Batsford | isbn=978-0-7134-8487-8 }}</cite> * <cite id="Walker">{{cite book |title=Stanley Kubrick, director |last=Walker |first=Alexander |last2=Taylor |first2=Sybil |last3= Ruchti | first3=Ulrich |year=2000|publisher=W. W. Norton & Company |isbn=9780393321197 |page=376 |url= }}</cite> * <cite id="Herr2001">{{cite book | first=Michael | last=Herr | authorlink=Michael Herr | title=Kubrick | url=https://archive.org/details/kubrick00herr | year=2000 | publisher=Grove | isbn=978-0-8021-3818-7 }}</cite> * <cite id="Caldwell">{{cite journal | first=Thomas | last=Caldwell | title=(Review of) The wolf at the door: Stanley Kubrick, history & the Holocaust. [[#Cocks2004]] | journal=Screening the Past | volume=19 | url=http://www.latrobe.edu.au/screeningthepast/19/wolf-door-kubrick.html | publisher=Latrobe University | date=March 27, 2006 | accessdate=October 25, 2008 | issn=1328-9756 }}</cite> * Raphael, Frederic. ''Eyes Wide Open: A Memoir of Stanley Kubrick'', Ballantine, 1999 {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://kubrickfilms.warnerbros.com/ The Authorized Stanley Kubrick Web Site by Warner Bros.] * Video: [http://www.youtube.com/watch?v=b9fzKL52JFU ''Stanley Kubrick: A Life in Pictures''] Introduction, 2.5 minutes * [http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/kubrick/ Kubrick on Senses of Cinema (Biografie)] * [http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/kubrick.html Senses of Cinema: Great Directors Critical Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420064933/http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/kubrick.html |date=20 April 2010 }} * [[The Guardian]]: [http://www.guardian.co.uk/film/2004/mar/27/features.weekend Citizen Kubrick] * [http://www.visual-memory.co.uk/amk/ The Kubrick Site] * [http://www.arts.ac.uk/kubrick.htm Stanley Kubrick Archive] by die London College of Communication * [http://www.indelibleinc.com/kubrick/ Kubrick Multimedia Film Guide] * [http://www.archiviokubrick.it/ Multi-media Kubrick archive] * [http://www.matthewhunt.com/stanleykubrick/ Lys van onderhoude en ''Look''-foto's] * {{Commons-kategorie inlyn|Stanley Kubrick}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Stanley Kubrick|Engelse Wikipedia]]</small> {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kubrick, Stanley}} [[Kategorie:Amerikaanse draaiboekskrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1999]] ar8hzlgyacq1fxh70ungs6tf7c9jjbv 0 73093 2974173 2880281 2026-09-30T06:36:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974173 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Status iucn3.1 EX af.svg|duimnael|regs]] {{Bewaringstatus}} [[Lêer:Various dinosaurs.png|duimnael|Die geraamtes van verskeie [[dinosourus]]se, die bekendste groep uitgestorwe diere.]] '''Uitsterwing''' in [[biologie]] en [[ekologie]] is die einde van ’n [[organisme]] of groep organismes (takson), gewoonlik ’n [[spesie]]. Die oomblik van uitsterwing word gewoonlik beskou as die dood van die laaste lid van die spesie, hoewel die vermoë om aan te teel waarskynlik vroeër reeds verloor is. Omdat die gebied waarin ’n spesie voorkom moontlik baie groot is, is dit moeilik om die presiese oomblik vas te stel en word dit gewoonlik in terugskou gedoen. Soms gebeur dit dat ’n spesie wat as uitgesterf beskou word, "weer sy verskyning maak". Deur [[evolusie]] maak nuwe spesies hul verskyning wanneer ’n nuwe variëteit van ’n organisme ’n ekologiese nis kan vind en tot sy voordeel gebruik, en spesies sterf uit wanneer hulle nie meer in veranderende omstandighede of weens sterker kompetisie kan oorleef nie. Die verhouding tussen ’n dier en sy ekologiese nis is goed aangeteken.<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates">{{cite journal | url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | author=Sahney, S., Benton, M.J. and Ferry, P.A. | year=2010 | title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land | journal=Biology Letters | doi=10.1098/rsbl.2009.1024 | volume=6 | pages=544–547 | format=PDF | issue=4 | pmid=20106856 | pmc=2936204 | access-date= 9 Februarie 2013 | archive-date= 6 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151106230121/http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | url-status=dead }}</ref> ’n Tipiese spesie sterf uit binne 10&nbsp;miljoen jaar ná sy eerste verskyning,<ref name="Newman">Newman, Mark. "[http://www.lassp.cornell.edu/newmme/science/extinction.html A Mathematical Model for Mass Extinction]". Cornell University. 20 Mei 1994. URL besoek op 30 Julie 2006.</ref> hoewel sommige spesies honderdmiljoene jare lank feitlik onveranderd kan voortleef. Die meeste spesies het uitgesterf voor die mens sy verskyning gemaak het; daar word voorspel dat 99,9% van alle spesies wat ooit op aarde bestaan het, reeds uitgestorwe is.<ref name="Newman" /><ref name="Raup">Raup, David M. ''Extinction: Bad Genes or Bad Luck?'' W.W. Norton and Company. New York. 1991. pp.&nbsp;3–6, {{ISBN|978-0-393-30927-0}}</ref> Massa-uitsterwings is relatief skaars, hoewel geïsoleerde uitsterwings algemeen voorkom. Uitsterwings is van redelik onlangs af eers aangeteken en wetenskaplikes is bekommerd oor die tempo waarmee spesies uitsterf.<ref name="MSNBC">[http://www.msnbc.msn.com/id/6502368/ Species disappearing at an alarming rate, report says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108021444/http://www.msnbc.msn.com/id/6502368/ |date= 8 November 2012 }}. MSNBC. URL besoek op 26 Julie 2006.</ref> Baie spesies wat uitsterf, is nooit wetenskaplik gedokumenteer nie. Sommige wetenskaplikes glo tot die helfte van alle spesies wat tans bestaan, kan teen die jaar 2100 uitgesterf wees.<ref name="Wilson">Wilson, E.O., ''The Future of Life'' (2002) ({{ISBN|0-679-76811-4}})</ref> == Definisie == ’n Spesie sterf uit wanneer die laaste lid doodgaan. Uitsterwing is dus ’n voldonge feit wanneer daar geen oorlewende lede is wat kan voortplant en ’n nuwe generasie skep nie. ’n Spesie kan funksioneel uitgestorwe wees as daar net ’n paar lede bestaan wat weens onder meer swak gesondheid, ouderdom, yl verspreiding oor ’n groot gebied of te min lede van albei geslagte nie kan voortplant nie. Om ’n spesie as uitgestorwe te verklaar, moet daar ’n duidelike definisie van die spesie wees. Dit moet duidelik onderskei kan word van enige ouer- of dogterspesie, of enige verwante spesies. Soms word die woord "uitgestorwe" in [[ekologie]] gebruik om te verwys na plaaslike uitsterwing, waar ’n spesie nie meer in ’n sekere gebied bestaan nie, maar wel nog elders. Die verskynsel is ook bekend as uitroeiing. Dit kan beveg word deur lede van die spesie van elders na die spesifieke gebied te bring. Spesies wat nie uitgestorwe is nie, maar deur uitsterwing bedreig word, word geklassifiseer as [[Bedreigde spesie|bedreig]], [[Byna-bedreigde spesie|byna bedreig]] of [[Krities bedreigde spesie|krities bedreig]]. ’n Belangrike aspek van uitsterwing tans is pogings deur die mens om spesies wat op die [[IUBN|Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur en Natuurlike Hulpbronne]] se [[IUBN-rooilys|rooilys]] voorkom, te bewaar. Dit is spesies wat nie meer in hul historiese habitat voorkom nie, maar net in aanhouding of in ’n beheerde gebied in die natuur. Van dié spesies is funksioneel uitgestorwe, aangesien hulle nie meer deel van hul natuurlike habitat is nie en dit onwaarskynlik is dat hulle weer in die natuur vrygelaat kan word.<ref name="Maas">Maas, Peter. "[http://www.petermaas.nl/extinct/wilduk.htm Extinct in the Wild" ''The Extinction Website''. URL besoek op 26 Januarie 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113061135/http://www.petermaas.nl/extinct/wilduk.htm |date=13 Januarie 2009 }}</ref> Die uitsterwing van een spesie kan ook ’n kettingreaksie tot gevolg hê wat kan lei tot die uitsterwing van ander spesies.<ref>{{cite journal |url=http://theory.ph.man.ac.uk/~ajm/qui05a.pdf |title=Deleting species from model food webs |accessdate=2007-02-15 |format=PDF |work= |author=Quince, C. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060925092540/http://theory.ph.man.ac.uk/~ajm/qui05a.pdf |archivedate=2006-09-25 |url-status=live }}</ref> Dit kom veral voor waar ’n spesie ’n buitengewoon groot invloed op sy omgewing het. === Pseudo-uitsterwing === Soms is daar afstammelinge van ’n uitgestorwe spesie en soms nie. Dogterspesies kan uit ouerspesies ontstaan wat die meeste van laasgenoemde se [[geen|gene]] dra en hoewel die ouerspesie uitgesterf het, bly die dogterspesie voortbestaan. Dit word pseudo-uitsterwing genoem. Pseudo-uitsterwing is moeilik om te bevestig tensy ’n mens sterk bewyse het wat ’n bestaande spesie aan ’n uitgestorwe spesie koppel. Daar word byvoorbeeld soms beweer dat die uitgestorwe ''Hyracotherium'', ’n vroeë perd, pseodo-uitgestorwe is eerder as uitgestorwe, omdat daar verskeie bestaande spesies van ''Equus'' is, onder meer die [[sebra]] en [[donkie]]. Omdat fossielspesies gewoonlik geen genetiese materiaal bevat nie, is dit onmoontlik om vas te stel of ''Hyracotherium'' in moderne [[perd]]spesies ontwikkel het en of dit bloot ’n voorsaat met moderne perde deel. == Oorsake == [[Lêer:Edwards' Dodo.jpg|duimnael|links|200px|Die [[dodo]] van [[Mauritius]], hier op ’n illustrasie uit 1626 deur Roelant Savery, word dikwels genoem as ’n voorbeeld van uitsterwing in ons tyd.]] So lank as wat nuwe spesies ontstaan, het ander spesies uitgesterf. Na raming is meer as 99,9% van alle spesies wat al op aarde geleef het, uitgestorwe. Die gemiddelde leeftyd van ’n spesifieke spesie is 10&nbsp;miljoen jaar, hoewel dit baie wissel. Daar is ’n groot verskeidenheid direkte en indirekte oorsake vir die uitsterwing van ’n spesie of groep spesies. "Net soos wat elke spesie uniek is," skryf Beverly en Stephen C. Stearns, "is elke uitsterwing uniek&nbsp;... die oorsake van elk is uiteenlopend — sommige subtiel en ingewikkeld, ander ooglopend en eenvoudig."<ref name="Stearns">{{cite book | last = Stearns | first = Beverly Peterson and Stephen C. | title = Watching, from the Edge of Extinction | publisher = Yale University Press | year = 2000 | isbn = 0-300-08469-2 | pages=x |chapter=Preface }}</ref> Enige spesie wat nie in sy omgewing kan oorleef en voortplant en nie na ’n nuwe omgewing kan trek waar dit wel kan oorleef en voortplant nie, sterf uit. Dit kan skielik gebeur soos wanneer ’n andersins gesonde spesies uitgewis word deur die toksiese [[besoedeling]] van sy hele habitat; of oor duisende of miljoene jare soos wanneer ’n spesie stelselmatig die stryd om voedsel verloor teen ’n sterker mededinger. [[Lêer:Ectopistes migratoriusMCN2P28CA.jpg|duimnael|160px|Die mens het die trekduif oor ’n paar dekades uitgewis deur jag daarop te maak.]] Of meer uitwissings deur genetiese of deur omgewingsfaktore veroorsaak word, is debatteerbaar. Mark Newman, die skrywer van ''Modeling Extinction'', glo die twee weeg ewe swaar.<ref name="Newman" /> Bewaringsgroepe en sommige regerings spits hulle tans toe op die uitsterwing van spesies aan die hand van die [[mens]], en hulle probeer verdere uitwissings voorkom deur ’n verskeidenheid bewaringsprogramme.<ref name="MSNBC" /> Die mens kan veroorsaak dat ’n spesie uitsterf deur die oorbewerking van grond, besoedeling, die vernietiging van sy habitat, die inbring van nuwe spesies wat om kos meeding, jag en ander maniere. ’n Groot rede is die ononderhoubare aanwas van die menslike bevolking.<ref>"[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sixth-extinction Population Bomb Author's Fix For Next Extinction: Educate Women]". ''Scientific American''. 12 Augustus 2008.</ref> Volgens die [[IUBN|Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur en Natuurlike Hulpbronne]] (IUBN) is 784 uitsterwings tussen 1500 en 2004 gedokumenteer – dit is die arbitrêre datum wat gebruik word vir die term "moderne uitsterwings". Nog verskeie uitsterwings het waarskynlik ongesiens gebeur en verskeie ander is reeds sedert 2004 gedokumenteer.<ref name="IUCNno">{{cite web | publisher = World Conservation Union | url = http://www.iucn.org/themes/ssc/red_list_2004/GSAexecsumm_EN.htm | title = 2004 Red List | work = IUCN Red List of Threatened Species | accessdate = 20 September 2006 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080212161231/http://www.iucn.org/themes/ssc/red_list_2004/GSAexecsumm_EN.htm | archivedate = 12 Februarie 2008 | url-status = live }}</ref> Van die algemene redes wat tot die uitsterwing van ’n spesie kan lei, is: * Genetiese en demografiese verskynsels * Genetiese besoedeling * Agteruitgang van habitat * Roofdiere, mededinging, siektes * Uitsterwing van ’n ander spesies *[[Klimaatverandering|Klimaatsverandering]] == Massa-uitsterwings == Daar was al minstens vyf massa-uitsterwings in die geskiedenis van lewe op aarde, en vier in die afgelope 3,5 miljard jaar waarin baie spesies binne ’n relatief kort tydperk verdwyn het. Een massa-uitsterwing was sowat 250 miljoen jaar gelede,<ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction">{{cite journal | url=http://journals.royalsociety.org/content/qq5un1810k7605h5/fulltext.pdf | author=Sahney, S. and Benton, M.J. | year=2008 | title=Recovery from the most profound mass extinction of all time | journal=Proceedings of the Royal Society: Biological | doi=10.1098/rspb.2007.1370 | volume=275 | pages=759–65 | format=PDF | pmid=18198148 | issue=1636 | pmc=2596898 | access-date= 9 Februarie 2013 | archive-date=22 Februarie 2011 | archive-url=https://wayback.archive-it.org/10702/20110222085928/http://journals.royalsociety.org/content/qq5un1810k7605h5/fulltext.pdf | url-status=dead }}</ref> toe ’n geskatte 90% van die bestaande spesies van dié tyd uitgewis is.<ref>{{cite book|author=Benton M J|year=2005|title=When Life Nearly Died: The Greatest Mass Extinction of All Time|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-28573-2}}</ref> Daar is ook bewyse dat daar sowat 270 miljoen jaar gelede ’n soortgelyke voorval was. In nog ’n massa-uitsterwing sowat 65 miljoen jaar gelede is [[dinosourus]]se en talle ander spesies uitgewis. Volgens ’n opname onder 400 bioloë wat deur [[New York Stad|New York]] se Amerikaanse Museum van Natuurstudie in 1998 gedoen is, het byna 70 persent van hulle geglo ons bevind ons in die vroeë stadiums van ’n mensveroorsaakte uitsterwing,<ref name="AMNH">American Museum of Natural History. "[http://www.well.com/~davidu/amnh.html National Survey Reveals Biodiversity Crisis – Scientific Experts Believe We are in the Midst of the Fastest Mass Extinction in Earth's History]". URL besoek op 20 September 2006</ref> bekend as die Holoseen-uitsterwing. Dieselfde persentasie het saamgestem met die voorspelling dat tot 20 persent van alle lewende bevolkings binne 30 jaar (teen 2028) kan uitsterf. Die bioloog E.O. Wilson het in 2002 geskat<ref name="Wilson" /> dat as die mens sy verwoesting van die [[biosfeer]] voortsit, die helfte van alle spesies binne 100 jaar uitgestorwe sal wees.<ref name="Ulansey">Ulansey, David, "[http://www.well.com/user/davidu/extinction.html The current mass extinction]" repeats this statement with links to dozens of news reports on the phenomenon. URL besoek op 26 Januarie 2007.</ref> Daar word ook geskat dat die huidige tempo van uitsterwings tussen 100 en 1&nbsp;000 keer so vinnig is as die gemiddelde tempo in die evolusionêre tydskaal van die aarde.<ref>J.H.Lawton and R.M.May, ''Extinction rates'', Oxford University Press, Oxford, VK</ref> == Verwysings == : ''[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Extinction|Engelse Wikipedia]]'' {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://creo.amnh.org/ Committee on recently extinct organisms] * [http://extinctanimals.petermaas.nl/ Recently Extinct Animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717000152/http://extinctanimals.petermaas.nl/ |date=17 Julie 2012 }} * [http://contentdm.lindahall.org/u?/Natural_His,2106 H.E. Strickland's ''The Dodo and its Kindred'' (Londen: 1848)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206080306/http://contentdm.lindahall.org/u?%2FNatural_His%2C2106 |date= 6 Februarie 2020 }}, a study of three extinct bird species&nbsp; Linda Hall Library * [http://strata.geology.wisc.edu/jack Sepkoski's Global Genus Database of Marine Animals] {{Commons-kategorie inlyn|Extinction}} [[Kategorie:Biologie]] [[Kategorie:Ekologie]] [[Kategorie:IUBN Rooilys uitgestorwe spesies| ]] [[Kategorie:Milieubeskerming]] [[Kategorie:Uitsterwing| ]] 40cay8usclg6ukmurh5oels8x6tt1n1 0 75416 2973907 2956149 2026-09-29T14:11:48Z Argitsme 203717 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1374931399|Flower]]" te vertaal 2973907 wikitext text/x-wiki   '''Blomme''', ook bekend as '''bloeisels''', is die voortplantingsstrukture van [[Bedeksadiges|blomplante]] . Tipies is hulle in vier sirkelvormige vlakke rondom die punt van 'n [[stingel]] gestruktureer. Dit sluit in: [[Kelkblaar|kelkblare]], wat gewysigde [[Blaar|blare]] is wat die blom ondersteun; [[Kroonblaar|kroonblare]], wat dikwels ontwerp is om bestuiwers te lok; manlike [[Meeldraad|meeldrade]], waar [[stuifmeel]] aangebied word; en vroulike [[Ginesium|vrugbeginsels (ginesiums)]], waar stuifmeel ontvang word en die beweging daarvan na die eisel gefasiliteer word. Wanneer blomme in 'n groep gerangskik is, staan hulle gesamentlik bekend as 'n bloeiwyse . Die ontwikkeling van blomme is 'n ingewikkelde en belangrike deel van die lewensiklusse van blomplante. In die meeste plante is blomme in staat om geslagselle van albei geslagte te produseer. Stuifmeel, wat die manlike geslagsselle kan produseer, word tydens bestuiwing tussen die manlike en vroulike dele van blomme vervoer. Bestuiwing kan plaasvind tussen verskillende plante, soos in kruisbestuiwing, of tussen blomme op dieselfde plant of selfs dieselfde blom, soos in selfbestuiwing. Stuifmeelbeweging kan veroorsaak word deur diere, soos voëls en insekte, of nie-lewende dinge soos wind en water. Die kleur en struktuur van blomme help met die bestuiwingsproses. Na bestuiwing word die geslagsselle saamgesmelt in die proses van bevrugting, wat 'n sleutelstap in seksuele voortplanting is. Deur sel- en kerndelings groei die resulterende sel tot 'n [[saad]], wat strukture bevat om die toekomstige plant se oorlewing en groei te ondersteun- beide 'n embrio en (gewoonlik) 'n voedselreserwe, binne-in 'n beskermende laag. Teen dieselfde tyd vorm die vroulike deel van die blom 'n vrug, en die ander blomstrukture vrek. Die funksie van die vrug is om die saad te beskerm en te help met die verspreiding daarvan weg van die moederplant. Sade kan deur lewende wessens versprei word, soos voëls wat die vrugte eet en die sade versprei wanneer hulle mis stort. Nie-lewende dinge soos wind en water kan ook help om die sade te versprei. [[Kategorie:Simbole]] [[Kategorie:Blomme]] [[Kategorie:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] ts44k1rkrgeqwwsmvd7nwvdcxh0b06c 2973908 2973907 2026-09-29T14:15:54Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Argitsme|Argitsme]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2956149 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flower poster 2.jpg|duimnael|300px|Twaalf spesies blomdraende plante van verskillende families.]] ’n '''Blom''' is ’n plantorgaan wat aangepas is om ’n voortplantingsfunksie te vervul. Blomdraende plante val in die [[Afdeling (biologie)|afdeling]] Magnoliophyta, ook bekend as [[bedeksadiges]]. Die [[plant]] vorm gewoonlik in die lente nuwe blomhoofde, waarin die saadjies later ontwikkel en dan in die nasomer ryp word. Die saadjies versprei daarna op verskillende maniere, byvoorbeeld deur wind, water, [[insek]]te of [[voëls]]. Dit verseker die plant se voortbestaan. Blomme kan voortplant deur die samesmelting van sperma ([[stuifmeel]]) en eiers ([[saadknoppie]]s) van verskillende individuele plante of van dieselfde plant. Sommige blomme vervaardig [[Spoor (plantkunde)|spore]] sonder bevrugting. Baie blomme het so ontwikkel dat hulle sekere diere lok – dié diere dra ’n blom se stuifmeel oor na ’n ander blom. Ná bevrugting ontwikkel die eier van die blom in ’n [[vrug]] met [[saad]]. Die morfologie van verskillende blomme is ’n belangrike hulpmiddel by die uitkenning en klassifisering van plante, selfs belangriker as die kenmerke van die [[blaar|blare]] van plante. Blomme word al lank bewonder en bring skoonheid na die [[mens]]like omgewing. Hulle is die onderwerp van romanse, rituele en godsdiens, en word gebruik vir medisyne en kos. ==Morfologie== [[Beeld:Mature_flower_numbered.svg|duimnael|300px|Die anatomie van ’n blom. 1. Volwasse blom 2. [[Stempel]] 3. Styl 4. Helmdraad 5. Blomas 6. Knoop 7. Stingel 8. Heuningkelk 9. Meeldraad 10. [[Vrugbeginsel]] 11. Saadknoppie 12. Helmbindsel 13. Mikrosporangium 14. Helmknoppie 15. Blomdek 16. [[Kroonblaar]]: blomkroon 17. [[Kelkblaar]]: blomkelk]] ===Blomdele=== Die belangrike onderdele van ’n blom kan in twee dele gedeel word: die vegetatiewe deel, wat bestaan uit die kroonblare en verwante strukture in die blomdek, en die voortplantings- of seksuele deel. ’n Stereotiepe blom bestaan uit vier soorte strukture wat aan die punt van ’n kort steel vas is. Elk van hierdie soorte dele is in ’n krans op die [[blombodem]] gerangskik. Die vier hoofkranse (van die buitekant van die blom af binnetoe) is: ====Blomdek==== Die blomkroon en blomkelk vorm saam die [[blomdek]] (sien diagram). * '''[[Kelkblaar|Blomkelk]]''': die buitenste krans wat bestaan uit kelkblare; hulle is gewoonlik groen en hou die res van die blom in die bloeistadium bymekaar. Hulle kan afwesig of prominent wees, of kroonblaaragtig in sommige [[spesie]]s. * '''[[Kroonblaar|Blomkroon]]''': die volgende krans, wat uit kroonblare bestaan. Hulle is gewoonlik dun, sag en kleurryk om diere te lok wat help met [[bestuiwing]]. ====Voortplanting==== * '''[[Meeldraad]]krans''' (manlike deel): die volgende krans (soms ’n paar kranse), wat uit meeldrade bestaan. Meeldrade bestaan uit twee dele: ’n stingel wat die [[helmdraad]] genoem word en ’n [[helmknop]] waar die [[stuifmeel]] wat eindelik versprei word deur [[meiose]] vervaardig word. * '''[[Ginesium]]''' (vroulike deel): die binneste krans, wat uit een of meer [[Ginesium#Stampers|stampers]] bestaan. ’n Stamper bestaan weer uit een of meer [[Ginesium#Vrugblare|vrugblare]]. Die vrugblaar of paar saamgesmelte vrugblare vorm ’n hol struktuur wat ’n [[vrugbeginsel]] genoem word en saadknoppies intern vervaardig. Saadknoppies is megasporehouers wat deur meiose megaspore vervaardig. Die megaspore ontwikkel in vroulike [[gametofiet]]e. Hulle vervaardig eierselle. Soms word die ginesium beskryf in terme van ’n vrugbeginsel, styl en stamper. Die stamper het ’n taai punt, die [[stempel]], waaraan stuifmeel kleef. Die stempel is aan die punt van die [[Ginesium#Stampers|styl]], ’n pilaaragtige steel waardeur die stuifmeelbuise groei om die vrugbeginsel te bereik. Die posisie van die vrugbeginsel word bepaal deur die aanhegtingspunt, waar die ander blomdele (blomdek en meeldraadkrans) byeenkom en aan die oppervlak van die vrugbeginsel heg.<ref>{{cite journal | author=Soltis | year=2003 | title=Evolution of Epigyny | journal=International Journal of Plant Sciences | volume=164 | issue=S5 | pages=S251–S264 | doi=10.1086/376876 | last2=Fishbein | first2=Mark | last3=Kuzoff | first3=Robert K.}}</ref> As die vrugbeginsel bo die aanhegtingspunt is, is dit bostandig; indien onder, is dit onderstandig. Die term halfonderstandig word ook gebruik wanneer die vrugbeginsel half binne en half buite die blombodem lê.<ref>{{cite journal | author=Soltis & Hufford | year=2002 | title=Ovary Position Diversity in Saxifragaceae | url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-plant-sciences_2002-03_163_2/page/277 | journal=International Journal of Plant Sciences | volume=163 | issue=2 | pages=277–293 | doi=10.1086/324528 | last2=Hufford | first2=Larry}}</ref> ===Struktuur=== Hoewel bogenoemde rangskikking as "tipies" beskou word, toon plantspesies ’n wye verskeidenheid strukture.<ref name=Sattler73>{{cite book |last=Sattler |first=R. |date=1973 |title=Organogenesis of Flowers. A Photographic Text-Atlas |url=https://archive.org/details/isbn_0802018645 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-1864-9}}</ref> Hierdie verskille is belangrik in die [[evolusie]] van blomplante en word algemeen deur [[botanis]]te gebruik om die verhouding tussen blomspesies te bepaal. == Verwysings == {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== *{{Commons-kategorie inlyn|Flowers|Blomme}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Flower|Engelse Wikipedia]] == Bronne == * ''Senior Biologie'', Du Toit, Van Rensburg, Du Toit, Botha, Van der Merwe, Volschenk, Van der Westhuyzen, De Kock, Niebuhr. Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Beperk, 1989. {{Normdata}} [[Kategorie:Plantanatomie]] [[Kategorie:Plantkunde]] [[Kategorie:Blomme]] [[Kategorie:Tuinplante]] mei2w0c0lmgvf47rorannkfiti4nqun 0 77267 2974163 2814259 2026-09-30T05:33:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974163 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gay pride Istanbul 2013 - Taksim Square.jpg|260px|duimnael|regs|Betogers in Junie 2013 op [[Taksim-plein]].]] [[Lêer:Water Cannon %26 Tear Gas in Taksim.jpg|260px|regs|duimnael|Die polisie spuit die betogers met traangas in [[Istiklal Caddesi]] aan Taksim-plein.]] Die '''Turkse betogings van 2013''' is ’n landwye, steeds voortdurende reeks betogings wat op 28 Mei in [[Istanboel]], [[Turkye]], begin het teen die sloping en ontwikkeling van [[Taksim Gezi-park]], ’n klein park aan [[Taksim-plein]] wat beskou word as ’n klein groen eiland in die betonoerwoud. Die betoging het wêreldwyd opslae gemaak toe foto's van polisiegeweld op veral [[sosiale media]] begin verskyn het. Die opstand het sedertdien uitgebrei na tientalle ander Turkse stede en gaan nie net meer oor die sloping van Taksim Gezi-park nie, maar ook oor die hardvogtige houding van die eerste minister van die afgelope 10 jaar, [[Recep Tayyip Erdoğan]], die reg om te vergader, vryheid van uitdrukking en die inbreuk wat die regering maak op Turkye se sekularisme. == Agtergrond == [[Lêer:Tayyip Erdoğan.JPG|duimnael|upright|Die Turkse eerste minister, Recep Tayyip Erdoğan.]] Die Regs- en Ontwikkelingsparty onder eerste minister Recep Tayyip Erdoğan regeer sedert 2002 nadat hulle die verkiesing met ’n groot meerderheid gewen het. Hulle is in 2007 en 2011 herkies, weer met ’n groot meerderheid. Onder Erdoğan se bewind het Turkye herstel van die finansiële krisis en resessie van 2001. Veral sedert 2011 het dit ook die land, wat sedert sy stigting in 1923 sekulêr is, in ’n [[Islam]]itiese rigting laat beweeg. Beperkings op menseregte, die vryheid van spraak en van die pers, internetgebruik<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2012/01/05/world/europe/turkeys-glow-dims-as-government-limits-free-speech.html?pagewanted=all |title=Charges Against Journalists Dim the Democratic Glow in Turkey |newspaper=New York Times |date=4 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103050018/https://www.nytimes.com/2012/01/05/world/europe/turkeys-glow-dims-as-government-limits-free-speech.html?pagewanted=all |archive-date=3 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> televisie-inhoud,<ref>{{cite web |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html |title=In Erdogan's Turkey, Censorship Finds Fertile Ground |publisher=Al-Monitor |date=13 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120149/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die reg om te vergader, het terselfdertyd toegeneem.<ref>{{cite news |url=http://www.spiegel.de/international/europe/turkish-prime-minister-erdogan-sets-deadline-for-eu-admission-a-864579.html |title=Erdogan Visit to Berlin Betrays Tensions |newspaper=Der Spiegel |year=2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828021824/https://www.spiegel.de/international/europe/turkish-prime-minister-erdogan-sets-deadline-for-eu-admission-a-864579.html |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Turkey internet ban protest 2011.jpg|duimnael|links|upright|150px|2011-betogings teen internetsensuur.]] In 2012 is Islamitiese elemente ook in die onderwysstelsel ingebring,<ref>{{cite web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Jun-03/219234-turkish-protesters-have-long-list-of-complaints.ashx#axzz2V6LFt1xq |title=Turkish protesters have long list of complaints |newspaper=Daily Star |date=3 Junie 2013 |access-date=3 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230041309/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Jun-03/219234-turkish-protesters-have-long-list-of-complaints.ashx |archive-date=30 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> die verbruik en verkoop van alkohol op universiteitskampusse is verbied<ref name=Hacaolgu>{{cite news |last=Hacaoglu |first=Selcan |url=http://www.businessweek.com/news/2013-05-28/erdogan-denies-turkey-s-new-alcohol-curbs-encroach-on-lifestyle |title=Erdogan Denies Turkey's New Alcohol Curbs Encroach on Lifestyle |newspaper=Bloomberg BusinessWeek |date=28 Mei 2013 |access-date=2 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828083054/http://www.businessweek.com/news/2013-05-28/erdogan-denies-turkey-s-new-alcohol-curbs-encroach-on-lifestyle |archive-date=28 Augustus 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/q-turkeys-proposed-alcohol-restrictions-124015499.html |title=On Turkey's proposed alcohol restrictions |newspaper=Yahoo news |date=24 Mei 2013 |access-date=10 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120146/https://news.yahoo.com/q-turkeys-proposed-alcohol-restrictions-124015499.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en in 2013 het die parlement ’n wet goedgekeur wat alkoholgebruik in die algemeen beperk.<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/news/europe/21578657-mildly-islamist-government-brings-tough-alcohol-restrictions-not-so-good-you |title=Alcohol in Turkey: Not so good for you |newspaper=The Economist |date=30 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205033729/http://www.economist.com/news/europe/21578657-mildly-islamist-government-brings-tough-alcohol-restrictions-not-so-good-you |archive-date=5 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hulle het dit feitlik onmoontlik gemaak om ’n [[aborsie]] te kry,<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/feb/01/turkish-law-abortion-impossible |title=Turkish law will make legal abortion impossible, say campaigners |newspaper=The Guardian |date=1 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704235138/http://www.guardian.co.uk/world/2013/feb/01/turkish-law-abortion-impossible |archive-date= 4 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=15 Junie 2013 }}</ref> die uitbreiding van [[gay]]regte teengestaan<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/main-opposition-urges-protection-of-lgbts-ruling-party-calls-them-immoral.aspx?pageID=238&nID=47860&NewsCatID=339|title= Main opposition urges protection of LGBT's, ruling party calls them 'immoral'|newspaper=Hürriyet Daily News|date=29 Mei 2013}}</ref> en gevangenisstraf is aan mense opgelê vir godslastering.<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/15/turkish-composer-fazil-say-convicted-blasphemhy |title=Turkish composer and pianist convicted of blasphemy on Twitter |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607145429/http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/15/turkish-composer-fazil-say-convicted-blasphemhy |archive-date=7 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2013/05/23/world/meast/turkey-blasphemy-sentence |title=Turkish-Armenian blogger sentenced to Turkish prison for blasphemy |newspaper=CNN |date=23 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226214006/https://edition.cnn.com/2013/05/23/world/meast/turkey-blasphemy-sentence |archive-date=26 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel bouwerk in Turkye die hoogte ingeskiet en bygedra het tot ’n opswaai in die ekonomie, is die plaaslike bevolkings selde daaroor geraadpleeg en teenstanders van bouprojekte is gereeld herinner aan hoe gewild die regerende party in die verkiesings was.<ref name=ForeignPolicy>Foreign Policy, 2 Junie 2013, [http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/06/02/how_democratic_is_turkey?page=0,1&cid=nlc-dailybrief-daily_news_brief-link5-20130603 How Democratic Is Turkey?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609090110/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/06/02/how_democratic_is_turkey?page=0,1&cid=nlc-dailybrief-daily_news_brief-link5-20130603 |date= 9 Junie 2013 }}</ref> Kommer oor [[korrupsie]] het ook toegeneem.<ref>Craig Murray, 2 Junie 2013, [http://www.craigmurray.org.uk/archives/2013/06/talking-turkey/ Talking Turkey]</ref> Omgewingskwessies, veral sedert die besluit van die regering in 2010 om nog [[kernkrag]]sentrales en ’n derde brug oor die [[Bosporus]] te bou, het gelei tot betogings in Istanboel en [[Ankara]].<ref>{{cite news |url=http://www.ibtimes.com/no-nukes-anti-nuclear-activists-condemn-turkeys-plans-build-second-atomic-plant-1239275 |newspaper=International Business Times |date=6 Mei 2013 |title=No Nukes: Anti-Nuclear Activists Condemn Turkey’s Plans To Build Second Atomic Plant |access-date=6 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113213349/https://www.ibtimes.com/no-nukes-anti-nuclear-activists-condemn-turkeys-plans-build-second-atomic-plant-1239275 |archive-date=13 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die [[Swartsee]]gebied was daar ook tientalle betogings teen stortingsterreine, kernkragsentrales, snelweë, fabrieke en damme. Die regering se standpunt oor die burgeroorlog in [[Sirië]] was vir baie Turke ook rede tot kommer.<ref name=peker1june>{{cite news |title=Turkey Prepares for More Protests |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324412604578518480404254700.html |access-date=1 Junie 2013 |newspaper=The Wall Street Journal |date=1 Junie 2013 |author=Emre Peker |author2=Joe Parkinson |location=Istanbul |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215425/http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324412604578518480404254700.html |archive-date=4 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2011 is 34 burgers gedood toe Turkse vegvliegtuie bomme op Turkse grondgebied naby die grens met [[Irak]] gegooi het; vir baie was dit sprekend van die regering se houding jeens [[Koerde|Koerdiese]] en buitelandse beleidskwessies. Erdoğan het geweier om verskoning te vra oor die voorval ondanks groot druk,<ref>{{cite news |author=Sponsored by |url=http://www.economist.com/node/21556616 |title=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere |publisher=The Economist |date=9 Junie 2012 |access-date=25 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120145/https://www.economist.com/node/21556616 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dit het gelei tot die Koerdiese opstande van 2011–'12 in Turkye.<ref>{{cite news |title=In Turkey, Thousands Protest a Crackdown on Press Freedom |url=http://www.nytimes.com/2011/03/14/world/asia/14turkey.html |access-date=4 Junie 2013 |newspaper=New York Times |date=13 Maart 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120147/https://www.nytimes.com/2011/03/14/world/asia/14turkey.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Gezi-park === [[Lêer:Topçu Kışlası by Guillaume Berggren.jpg|duimnael|links|220px|Die Taksim- Militêre Kasernes wat in 1806 gebou en in 1940 gesloop is om plek te maak vir Taksim Gezi-park.]] Die aanvanklike oorsaak van die 2013-betogings was die plan om Taksim Gezi-park, een van die min oorblywende groen ruimtes in Istanboel, te sloop vir die herbou van die Taksim- Militêre Kasernes uit die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse era]] wat in 1940 gesloop is.<ref name="ah">{{cite news |url=http://www.aktifhaber.com/taksim-gezi-parkinin-tarihcesi-796996h.htm |newspaper=Aktif Haber |title=Taksim Gezi Parkı 'nın Tarihçesi |date=1 Junie 2013 |access-date=1 Junie 2013 |language=Turks |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106063654/http://www.aktifhaber.com/taksim-gezi-parkinin-tarihcesi-796996h.htm |archive-date= 6 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In Januarie 2013 het ’n kultuurbewaringsraad wat onafhanklik van die regering is, die projek afgekeur synde nie in openbare belang nie. ’n Hoër raad het egter dié besluit op 1 Mei omgekeer, volgens aktiviste onder invloed van die regering.<ref>Alexander Christie-Miller, ''Christian Science Monitor'', 10 Junie 2013, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/0610/In-Turkey-echoes-of-US-style-clashes-over-glitzy-redevelopment?nav=87-frontpage-entryNineItem In Turkey, echoes of US-style clashes over glitzy redevelopment]</ref> Die grondverdieping van die kasernes sal waarskynlik ’n winkelkompleks huisves en die boonste verdiepings luuksewoonstelle, hoewel die moontlikheid van ’n museum pleks van ’n winkelkompleks genoem is in reaksie op die betogings.<ref>Reuters, 3 Junie 2013, [http://www.reuters.com/article/2013/06/02/us-turkey-protests-insight-idUSBRE9510DJ20130602 Insight: Simmering anger at Erdogan's authoritarianism boils over in Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607071352/http://www.reuters.com/article/2013/06/02/us-turkey-protests-insight-idUSBRE9510DJ20130602 |date= 7 Junie 2013 }}</ref><ref name="NYT">New York Times, 31 Mei 2013, [http://www.nytimes.com/2013/06/01/world/europe/police-attack-protesters-in-istanbuls-taksim-square.html?pagewanted=all Police Attack Protesters in Istanbul’s Taksim Square]</ref><ref name=Hurriyetmallretires>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-pm-erdogan-retires-mall-project-vows-mosque-in-taksim.aspx?pageID=238&nID=48035&NewsCatID=338 |title=POLITICS – Turkish PM Erdoğan retires mall project, vows mosque in Taksim |work=Hürriyet Daily News |accessdate=2013-06-02}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23419723.asp |title="TAKSİM'E CAMİ DE YAPACAĞIZ" Recep Tayyip Erdoğan |newspaper=Hurriyet |date=2 Junie 2013 |access-date=3 Junie 2013 |language=tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120234/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23419723.asp |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://yenisafak.com.tr/politika-haber/erdogan-acikladi-taksime-cami-yapilacak-02.06.2013-528953 |title=Erdoğan açıkladı: Taksim'e cami yapılacak! |newspaper=Yeni Şafak |date=30 Mei 2013 |access-date=3 Junie 2013 |language=tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103221104/http://yenisafak.com.tr/politika-haber/erdogan-acikladi-taksime-cami-yapilacak-02.06.2013-528953 |archive-date=3 Januarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die hoofkontrakteur van die projek, die Kalyon-groep, is in 2013 deur die [[BBC]] beskryf as ’n "maatskappy wat noue bande met die regerende Regs- en Ontwikkelingsparty het".<ref name=BBC>BBC, 5 Junie 2013, [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22753752 Turkey clashes: Why are Gezi Park and Taksim Square so important?]</ref> Teenstand het in Desember 2012 begin met ’n petisie en opstande het in April 2013 begin.<ref>''Hurriyet Daily News'', 5 Junie 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-gezi-park.aspx?pageID=238&nID=48187&NewsCatID=379 Istanbul Gezi Park]</ref> Op 27 Mei het ’n groep van sowat 50 omgewingsbewustes die park beset. ’n Polisie-aanval op 29 Mei het gelei tot groter opstande.<ref>Jay Cassano, Global Research, 4 Junie 2013, [http://www.globalresearch.ca/the-right-to-the-city-movement-and-the-turkish-summer/5337479 The Right to the City Movement and the Turkish Summer]</ref> Hoewel Turkye ’n geskiedenis van polisiegeweld het, het die aanval op ’n vreedsame byeenkoms van omgewingsbewustes gelei tot ’n landwye woede en die grootste betoging in dekades in Turkye.<ref name="gnews1jun">{{cite news |title=Clashes rage for second day in Istanbul |url=http://gulfnews.com/news/world/other-world/clashes-rage-for-second-day-in-istanbul-1.1191378 |access-date=1 Junie 2013 |newspaper=The Gulf News |date=1 Junie 2013 |agency=Agence France-Presse |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130608121818/http://gulfnews.com/news/world/other-world/clashes-rage-for-second-day-in-istanbul-1.1191378 |archive-date= 8 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="eur1june">{{cite news |title=Turkish protests: view from the ground |url=http://www.euronews.com/2013/06/01/turkish-protests-view-from-the-ground/ |access-date=1 Junie 2013 |newspaper=Euronews |date=1 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228130103/https://www.euronews.com/2013/06/01/turkish-protests-view-from-the-ground |archive-date=28 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="let1june">{{cite news |last=Letsch |first=Constanze |title=Turkey prime minister faces fury as Istanbul erupts into mass protest |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/01/turkey-istanbul-erdogan-demo-protests |access-date=1 Junie 2013 |newspaper=The Guardian |date=1 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621124929/http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/01/turkey-istanbul-erdogan-demo-protests |archive-date=21 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=GMT31May>{{cite news|url=http://www.goodmorningturkey.com/police-use-tear-gas-early-in-morning-taksim-park-protesters-again-halt-demolition/|title=Police use tear gas early in morning, Taksim park protesters again halt demolition|newspaper=Good Morning Turkey|date=31 Mei 2013|accessdate=3 Junie 2013|archive-date= 7 Junie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607205828/http://www.goodmorningturkey.com/police-use-tear-gas-early-in-morning-taksim-park-protesters-again-halt-demolition/|url-status=dead}}</ref> Terwyl die betogings versprei het na tientalle ander stede soos Anakara,<ref name="euroankara" /> [[Izmir]], [[Bursa]], [[Edirne]], [[Antalya]] en [[Antakya]], is verskeie mense dood en talle beseer in die aanvalle deur die polisie waarin onder meer [[traangas]] en waterkanonne gebruik is.<ref name=Putinparallel>Luke Harding, ''The Guardian'', 11 Junie 2013, [http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/11/turkey-recep-tayyip-erdogan-must-compromise Erdoğan's reaction to Turkey protests reveals ominous Putin parallels]</ref> Ook in ander dele van die wêreld met groot Turkse bevolkings is protesoptogte gehou. Tydens die betogings het die eerste minister verskeie toesprake gehou wat die betogers as vyandiggesind beskou het, en op 3 Junie het hy op ’n beplande drie dae lange besoek aan Noord-[[Afrika]] vertrek – ’n stap wat opposisiepartye as onverantwoordelik beskryf het. Op 4 Junie het die onderpremier, [[Bülent Arınç]], verskoning gevra vir die "buitensporige geweld" wat deur die polisie gebruik is aan die begin van die betogings, maar gesê hy sal nie verskoning vra vir die geweld later in die betogings nie.<ref name=NYTOfficialApologizes>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2013/06/05/world/europe/turkey-riots.html?_r=0 |title=Turkish Official Apologizes for Force Used at Start of Riots |newspaper=The New York Times |access-date=4 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104045055/https://www.nytimes.com/2013/06/05/world/europe/turkey-riots.html?_r=0 |archive-date=4 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=GMTApol>{{cite news|url=http://www.goodmorningturkey.com/turkish-deputy-pm-apologizes-to-injured-protesters/|title=Turkish Deputy PM Apologizes to Injured Protesters|newspaper=Good Morning Turkey|accessdate=4 Junie 2013|archive-date=11 Junie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611071436/http://www.goodmorningturkey.com/turkish-deputy-pm-apologizes-to-injured-protesters/|url-status=dead}}</ref> Op 6 Junie het Erdoğan gesê die planne vir die nuwe kompleks gaan voort ondanks die betogings.<ref name="bbc.co.uk">BBC, 6 Junie 2013, [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22801548 Istanbul Gezi Park plan to proceed – Turkish PM Erdogan]</ref> == Kamp in Gezi-park == [[Lêer:Whirling Sufi Protester wearing gas mask in Gezi Park.jpg|duimnael|Van die vermaak in die park was ’n draaiende Soefi met ’n gasmasker.]] [[Lêer:Taksim Gezi Parkı protestoları.jpg|duimnael|Betogers in [[Istiklal Caddesi]] by Taksim-plein.]] [[Lêer:Justice for Hrant, Gezi Park.jpg|duimnael|’n Plakkaat in [[Koerdies]] wat lees: "Geregtigheid vir Hrant Dink".]] [[Lêer:Taksim Gezi Park 7th June 1.JPG|duimnael|’n Veeartskliniek in die park.]] Nadat die polisie ophou probeer het om die betogers uit Gezi-park te verwyder, het die getalle geweldig toegeneem en is talle tente opgeslaan, in so ’n mate dat ’n kaart van die park by die ingang aangebring is om aan te dui waar sleutelpunte soos klinieke en koskombuise is.<ref name=Huff>Huffington Post, 6 Junie 2013, [http://www.huffingtonpost.com/2013/06/06/turkey-protests-snapshots_n_3396017.html?utm_hp_ref=world Turkey Protests Snapshots: Yoga, Trash Crews And Barricades]</ref> Die betoging het ’n soort feesgevoel ontwikkel, met selfs families met kinders wat kom deelneem het.<ref name=AlJazeera4June9.30pm>Al Jazeera 4 Junie 2013, c 9.30pm, [http://blogs.aljazeera.com/liveblog/topic/turkey-protests-20176 Turkey Protests Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214161841/http://blogs.aljazeera.com/liveblog/topic/turkey-protests-20176 |date=14 Februarie 2015 }}</ref> Betogers het ekstra kos gebring, ’n biblioteek is opgerig met duisende boeke wat geskenk is,<ref>Ayla Jean Yackley, Reuters, 6 Junie 2013, [http://news.yahoo.com/istanbul-protesters-hunker-down-yoga-books-131715857.html Istanbul protesters hunker down with yoga and books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610013956/http://news.yahoo.com/istanbul-protesters-hunker-down-yoga-books-131715857.html |date=10 Junie 2013 }}</ref><ref name=Hurriyetlibrary>Hurriyet Daily News, 4 Junie 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/publishing-houses-to-unite-in-gezi-park-to-distribute-major-resistance-material-books.aspx?pageID=238&nID=48234&NewsCatID=341 Publishing houses to unite in Gezi Park to distribute major resistance material: Books]</ref><ref name=gezikutuphanesi>{{cite web |url=http://gezikutuphanesi.blogspot.de/2013/06/gezi-kutuphanesi.html |title=Gezi Kütüphanesi |publisher=Gezikutuphanesi.blogspot.de |date= |accessdate=2013-06-05 |archiveurl=https://archive.ph/20130615050728/http://gezikutuphanesi.blogspot.de/2013/06/gezi-kutuphanesi.html |archivedate=2013-06-15 |url-status=live }}</ref> konserte is gehou<ref name=Ferahconcert>Hurriyet Daily News, 5 Junie 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/tensions-decrease-despite-some-clashes-in-gezi-park-protests.aspx?pageID=238&nID=48238&NewsCatID=341 Tensions decrease despite some clashes in Gezi Park protests]</ref> ’n rolprentskerm is opgestel, asook ’n verhoog met luidsprekers en ’n kragopwekker.<ref name="Huff" /> ’n Simboliese straat is genoem na [[Hrant Dink]], ’n joernalis wat in 2007 vermoor is; die straat verbind Vredesplein met ’n speelterrein vir kinders.<ref>Hurriyet Daily News, 5 Junie 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/protesters-dedicate-a-street-to-slain-journalist-hrant-dink-in-gezi-park.aspx?pageID=238&nID=48310&NewsCatID=341 Protesters dedicate a street to slain journalist Hrant Dink in Gezi Park]</ref> Teatermaskers teen die traangas en Guy Fawkes-maskers word verkoop en [[joga]]klasse gehou. Saans groei die getalle aan wanneer mense van die werk af by die betogers aansluit.<ref>Associated Press, 5 Junie 2013, [http://www.foxnews.com/world/2013/06/05/snapshot-protesters-who-have-gathered-in-istanbul-taksim-square/ A snapshot of protesters who have gathered in Istanbul's Taksim Square] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924182646/http://www.foxnews.com/world/2013/06/05/snapshot-protesters-who-have-gathered-in-istanbul-taksim-square/ |date=24 September 2015 }}</ref> == Eise == Op 4 Junie het ’n solidariteitsgroep wat met die Beset Gezi-beweging verbind word, ’n lys eise uitgereik:<ref>{{cite web |url=http://www.whatishappeninginistanbul.com/?p=342 |title=Taksim Solidarity's immediate demands – What is happening in İstanbul? |publisher=Whatishappeninginistanbul.com |date=6 Junie 2013 |access-date=11 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413140646/http://www.whatishappeninginistanbul.com/?p=342 |archive-date=13 April 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * Die bewaring van Gezi-park; * ’n Einde aan polisiegeweld, die reg om te vergader en die vervolging van diegene wat verantwoordelik was vir die geweld teen die betogers; * ’n Einde aan die verkoop van "openbare ruimtes, strande, woude, waterstrome, parke en stedelike simbole aan private maatskappye, eiendomsbesitters en beleggers"; * Die reg van mense om hul "behoeftes en klagtes uit te druk sonder vrees, inhegtenisnemings en marteling." * Dat die media, "wat die professionele plig het om die openbare belang te beskerm en korrekte inligting te versprei, optree op ’n etiese en professionele manier".<ref>The Daily Dot, 4 Junie 2013, [http://www.dailydot.com/news/occupy-gezi-turkish-protest-taksim-demands/ Refusing oppression, Turkish protesters release a list of demands]</ref> Onderpremier Arınç het ’n vergadering met die groep gehou, maar later hulle eise verwerp.<ref name=AlJazeeradespite>Al Jazeera, 5 Junie 2013, [http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/06/20136551212442132.html Turkey protests continue despite apology]</ref> == Die regering se reaksie == Op 29 Mei, ná die aanvanklike betogings, het Erdoğan weer eens sy steun aan die bou van die derde brug oor die Bosporus bevestig en gesê: "Wat julle ook al doen, ons het klaar besluit en ons sal dit deurvoer."<ref>{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23390554.asp |title=Başbakan'dan süre pazarlığı |date=29 Mei 2013 |newspaper=[[Hürriyet]] |access-date=1 Junie 2013 |language=tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120214/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23390554.asp |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 31 Mei het die burgemeester van Istanboel, Kadir Topbaş, gesê die omgewingsveldtog "is geplooi deur politieke agendas".<ref>{{cite web |last=Shrivastava |first=Sanskar |url=http://www.theworldreporter.com/2013/06/inside-story-occupy-gezi-movement-turkey.html |title=Inside Story: Occupy Gezi Movement in Turkey; Development Is Not Always Good |work=The World Reporter |date=3 Junie 2013 |access-date=4 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228160308/https://www.theworldreporter.com/2013/06/inside-story-occupy-gezi-movement-turkey.html |archive-date=28 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Telegraph1">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/10092490/Tear-gas-fired-at-protesters-in-Istanbul.html |title=Tear gas fired at protesters in Istanbul |newspaper=The Daily Telegraph |date=31 Mei 2013 |access-date=1 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120149/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/10092490/Tear-gas-fired-at-protesters-in-Istanbul.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 1 Junie het Erdoğan in ’n TV-toespraak die betogers veroordeel en gesê "vir elke 20 mense wat hulle bymekaarmaak, sal ek 200&nbsp;000 mense bymekaarmaak. Vir elke 100&nbsp;000 wat hulle bymekaarmaak, sal ek ’n miljoen van my party bymekaarmaak."<ref name=Haarezt100k>{{cite news |title=Erdogan: For every 100,000 protesters, I will bring out a million from my party |url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/erdogan-for-every-100-000-protesters-i-will-bring-out-a-million-from-my-party-1.527188 |access-date=2 Junie 2013 |newspaper=Haaretz |date=1 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715212502/http://www.haaretz.com/news/middle-east/erdogan-for-every-100-000-protesters-i-will-bring-out-a-million-from-my-party-1.527188 |archive-date=15 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 2 Junie het hy die betogers beskryf as "plunderaars" en "leeglêers".<ref>New York Times, 2 Junie 2013, [http://www.nytimes.com/2013/06/03/world/middleeast/turkey-premier-says-protests-will-not-stop-plans-to-demolish-park.html Turkish Leader Says Protests Will Not Stop Plans for Park]</ref> Op 1 Junie het onderpremier Arınç die gebruik van traangas teen die betogers veroordeel en gesê: "Dit sou beter gewees het om die mense wat sê hulle wil nie ’n winkelkompleks hê nie, te probeer oortuig, in plaas daarvan om hulle met traangas te spuit."<ref name="zvi1june">{{cite news|last=Bar'el|first=Zvi|title=At height of political career, Edrogan's powers put to test|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/at-height-of-political-career-edrogan-s-powers-put-to-test.premium-1.527151|accessdate=1 Junie 2013|newspaper=Haaretz|date=1 Junie 2013}}</ref> Op 2 Junie is berig dat pres. [[Abdullah Gül]] ander senior leiers gekontak het en gesê het om "matigheid" te gebruik. Daarna het die minister van binnelandse sake, Muammer Güler, die polisie gelas om aan Taksim te onttrek en betogers toe te laat om die plein weer te beset.<ref name=GulcallsPM>{{cite news|title=President Gül calls PM, minister as police withdraw from Taksim|url=http://www.hurriyetdailynews.com/president-gul-calls-pm-minister-as-police-withdraw-from-taksim.aspx?pageID=238&nID=48023&NewsCatID=338|accessdate=2 Junie 2013|newspaper=Hürriyet Daily News|date=1 Junie 2013}}</ref> Op 3 Junie het Gül die reg om te betoog verdedig en gesê: "Demokrasie beteken nie net verkiesings nie."<ref>The Guardian, 3 Junie 2013, [http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/03/turkish-protests-akp-offices-set-alight Turkish president defends people's right to protest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610152213/http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/03/turkish-protests-akp-offices-set-alight |date=10 Junie 2013 }}</ref> Op 8 Junie het burgemeester Topbaş aan verslaggewers gesê: "Ons oorweeg dit beslis nie om ’n winkelsentrum of ’n hotel of woonstelle daar te bou nie. Dit kan ’n stadsmuseum of uitstallingsentrum wees.<ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4389736,00.html |title=Mayor: Istanbul protest park 'won't become shopping mall' – Israel News, Ynetnews |publisher=Ynetnews.com |date=20 Junie 1995 |access-date=11 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430041236/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4389736,00.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Turkse media == Die betogings het veral aan die begin (tot 2 Junie) min dekking gekry in die Turkse media.<ref name=BBCTurksdeprived>BBC, 4 June 2013, [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22756884 Turks deprived of TV turn to Twitter for protest news]</ref> Volgens die BBC steun sommige media die regerende party of is hulle na aan die eerste minister, terwyl ander nie die regering wil kwaad maak nie omdat van die eienaars se sakebelange soms van regeringshulp afhang.<ref name="BBCTurksdeprived" /> Weens die min dekking in die Turkse media is die sosiale media soos [[Twitter]] gebruik om oor die voorvalle te berig.<ref name="TW">Turkish Weekly, 1 Junie 2013, [http://www.turkishweekly.net/news/151041/-occupy-taksim-grows-in-spite-of-crackdown.html ‘Occupy Taksim’ grows in spite of crackdown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016063818/http://www.turkishweekly.net/news/151041/-occupy-taksim-grows-in-spite-of-crackdown.html |date=16 Oktober 2013 }}</ref><ref name="AlJ-stream">{{cite news |url=http://stream.aljazeera.com/story/201305302148-0022796 |title=Protesters #OccupyGezi to save Istanbul park |publisher=Al Jazeera |date=31 Mei 2013 |access-date=1 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131107025808/http://stream.aljazeera.com/story/201305302148-0022796 |archive-date=7 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=Radikal1135724>{{cite news |url=http://www.radikal.com.tr/fotogaleri/turkiye/unluler_gezi_parki_ile_ilgili_twitterda_neler_soyledi-1135724-5 |title=Ünlüler Gezi Parkı ile ilgili Twitter'da neler söyledi? |newspaper=Radikal |date=31 Mei 2013 |access-date=1 Junie 2013 |language=tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924131831/http://www.radikal.com.tr/fotogaleri/turkiye/unluler_gezi_parki_ile_ilgili_twitterda_neler_soyledi-1135724-5 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die 12 uur ná 16:00 op 31 Mei was daar meer as twee miljoen twiets.<ref name="Barbera" /> Erdogan het in ’n toespraak gesê: "Daar is nou ’n bedreiging wat Twitter genoem word. Die grootste leuens kan daar gevind word. Vir my hou die sosiale media die grootste bedreiging vir die gemeenskap in."<ref name=Letsch2June>{{cite news |last=Costanze |first=Letsch |title=Turkish protests: Prime Minister blames opposition |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/02/turkish-protesters-control-istanbul-square |newspaper=The Guardian |access-date=2 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627031924/http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/02/turkish-protesters-control-istanbul-square |archive-date=27 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sestien mense is in Izmir in hegtenis geneem vir hul twiets.<ref>{{cite news |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/izmirde_halki_isyana_tesvik_baskinlari_16_gozalti-1136298 |title=İzmir'de 'halkı isyana teşvik' baskınları: 16 gözaltı |date=4 Junie 2013 |newspaper=Radikal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924143929/http://www.radikal.com.tr/turkiye/izmirde_halki_isyana_tesvik_baskinlari_16_gozalti-1136298 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar was berigte dat die [[3G]]-seine in sommige gebiede afgeskakel is. In reaksie het sommige winkels en kantore sekuriteit van hul Wifi-netwerke verwyder.<ref name="Barbera">Pablo Barbera en Megan Metzger, Al Jazeera, 1 Junie, [http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/06/201361212350593971.html A breakout role for Twitter in the Taksim Square protests?]</ref><ref>Kumi Naidoo, Al Jazeera, 1 Junie 2013, [http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/06/201361204546650196.html The last tree or the final straw?]</ref> Die gerugte het ook gelei tot ’n groter gebruik van virtuele private netwerke deur Turkse mobiele-internetgebruikers.<ref>The Guardian, 4 Junie 2013, [http://www.guardian.co.uk/technology/2013/jun/04/turkish-protestors-encryption-software-evade-censors?CMP=twt_gu Turkish protesters using encryption software to evade censors]</ref> == Impak == === Kritiek === Volgens die politieke ontleder Koray Çalışkan van Istanboel se Boğaziçi-universiteit is die betogings ’n keerpunt vir die regerende party. "Erdoğan is ’n baie selfversekerde en outoritêre leier en hy luister nie meer na enigiemand nie. Hy moet egter verstaan dat Turkye nie ’n koninkryk is en dat hy nie Istanboel op sy eie uit Ankara kan regeer nie."<ref name="euroankara">{{cite news |title=Turkey protests spread from Istanbul to Ankara |url=http://www.euronews.com/2013/05/31/turkey-protests-spread-from-istanbul-to-ankara/ |access-date=1 Junie 2013 |date=31 Mei 2013 |agency=Euronews |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430040912/https://www.euronews.com/2013/05/31/turkey-protests-spread-from-istanbul-to-ankara |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Belangrike stemme het ook uit konserwatiewe en Islamitiese kringe teen die regering opgeklink. İhsan Eliaçık beweer Erdoğan is ’n diktator<ref>{{cite web|url=http://www.bianet.org/bianet/din/147090-bu-basbayagi-firavunluktur?bia_source=rss |title="Bu Basbayağı Firavunluktur" – Bianet / |publisher=Bianet |date= |accessdate=2013-06-03}}</ref> en Fatma Bostan Ünsal, een van die medestigters van die regerende party, het haar steun aan betogings toegesê.<ref>{{cite web |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/ak_parti_kurucusu_unsal_milletin_uzerinden_olu_topragi_kalkti-1135857 |title=AK Parti kurucusu Ünsal: Milletin üzerinden ölü toprağı kalktı – Radikal Türkiye |publisher=Radikal.com.tr |access-date=3 Junie 2013 |language=hu |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142843/http://www.radikal.com.tr/turkiye/ak_parti_kurucusu_unsal_milletin_uzerinden_olu_topragi_kalkti-1135857 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mustafa Akyol, ’n liberale Islamitiese joernalis, het gesê die gebeure is ’n reaksie van die volk wat opbou teen Erdoğan.<ref name="cnnwat1june">{{cite news |title=Police crackdown triggers anti-government riots |url=http://edition.cnn.com/2013/06/01/world/europe/turkey-protests/index.html |access-date=1 Junie 2013 |publisher=CNN |date=1 Junie 2013 |author=Ivan Watson |author2=Gul Tuysuz |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228194446/https://edition.cnn.com/2013/06/01/world/europe/turkey-protests/index.html |archive-date=28 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Faruk Birtek, ’n sosiologieprofessor aan die Boğaziçi-universiteit, het die optrede van die polisie veroordeel en dit vergelyk met dié van die [[SS]] van [[Nazi-Duitsland]].<ref>{{cite web |url=http://haber.gazetevatan.com/kemale-ermis-bir-sivil-toplum-hareketidir-bu/543138/4/yazarlar |title=Kemale ermiş bir sivil toplum hareketidir bu! &#124; GAZETE VATAN |publisher=Haber.gazetevatan.com |date= |accessdate=2013-06-03 |archive-date=2013-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609051321/http://haber.gazetevatan.com/kemale-ermis-bir-sivil-toplum-hareketidir-bu/543138/4/yazarlar |url-status=dead }}</ref> Daron Acemoglu, ’n ekonomieprofessor, het in die New York Times geskryf as die stembus nie die regte keuses oplewer nie, "vind demokrasie plaas deur middel van direkte aksie."<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2013/06/06/opinion/development-wont-ensure-democracy-in-turkey.html?pagewanted=all |title=Development Won’t Ensure Democracy in Turkey |publisher=nytimes.com |access-date=5 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531234507/https://www.nytimes.com/2013/06/06/opinion/development-wont-ensure-democracy-in-turkey.html?pagewanted=all |archive-date=31 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Toerisme === In 2011 het meer as 51,5 miljoen buitelandse toeriste Turkye besoek,<ref name="stat2010">{{cite web|title=Number of Arriving-Departing Foreigners and Citizens|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/dosya/2-5788/h/december2010bulletin.xls|work=Tourism Statistics|publisher=Departement van Kultuur en Toerisme, Turkye|accessdate=28 Januarie 2011|year=2010|archive-date= 9 Augustus 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809055930/http://www.kultur.gov.tr/EN/dosya/2-5788/h/december2010bulletin.xls|url-status=dead}}</ref> wat dit die sesde gewildste toerismebestemming ter wêreld gemaak het. Toerisme is een van die belangrikste bronne van inkomste vir die land en daar is kommer dat die betogings ’n groot negatiewe invloed daarop sal hê.<ref>{{cite web |url=http://www.dw.de/opinion-erdogans-miscalculation/a-16853462 |title=Opinion: Erdogan's miscalculation &#124; DW.DE &#124; 1 Junie 2013 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322050207/http://www.dw.de/opinion-erdogans-miscalculation/a-16853462 |archive-date=22 Maart 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Seymour |first=Richard |url=http://skift.com/2013/06/01/istanbul-clashes-could-lead-to-a-turkish-spring-but-tourism-would-be-big-loser/ |title=Istanbul clashes could lead to a Turkish Spring, but tourism would be big loser, by Skift |publisher=Skift.com |accessdate=2013-06-02}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/3451669/2013/06/03/ANVR-ziet-geen-gevaar-in-reis-naar-Turkije.dhtml |access-date=3 Junie 2013 |title=ANVR ziet geen gevaar in reis naar Turkije |newspaper=Trouw |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020005656/https://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/3451669/2013/06/03/ANVR-ziet-geen-gevaar-in-reis-naar-Turkije.dhtml |archive-date=20 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 4 Junie het hotel- en toerisme-ondersoekers van Istanboel gesê "meer as 40 persent van hotelbesprekings" in die stad is gekanselleer.<ref>{{cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/protests-hit-tourism-but-create-new-tourists.aspx?pageID=238&nID=48223&NewsCatID=349 |title=Protests hit tourism, but create new tourists |url-status=live |accessdate=6 Junie 2013}}</ref> Mark Almond, ’n professor in internasionale verhoudings van Ankara, het op Russia Today gesê: "Dit is ’n stad met ’n groot getal buitelandse toeriste – baie van hulle is geraak, baie moes mediese sorg kry. Dit is ’n ramp met groot ekonomiese implikasies."<ref>{{cite web |url=http://rt.com/op-edge/almond-turkey-protest-taksim-119/ |title=Erdogan 'hasn't thought through what his main priorities are' — RT Op-Edge |publisher=Rt.com |date=2 Junie 2013 |access-date=2 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020010717/https://www.rt.com/op-edge/almond-turkey-protest-taksim-119/ |archive-date=20 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 1 Junie het die regering van die [[Verenigde Koninkryk]] ’n waarskuwing uitgereik waarin gesê is reise na Turkye moet tot noodsaaklike besoeke beperk word.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/turkey/safety-and-security |title=Turkey travel advice |publisher=GOV.UK |date=11 Mei 2013 |access-date=3 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412220915/https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/turkey/safety-and-security |archive-date=12 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Soortgelyke waarskuwings is uitgereik deur [[Kanada]]<ref>{{cite web |url=http://travel.gc.ca/destinations/turkey |title=Travel Advice and Advisories for Turkey |publisher=Travel.gc.ca |access-date=2 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411180159/https://travel.gc.ca/destinations/turkey |archive-date=11 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en [[Nieu-Seeland]],<ref>{{cite web |url=http://www.safetravel.govt.nz/destinations/turkey.shtml |title=NZ government travel advisory – Turkey |publisher=Safetravel.govt.nz |access-date=2 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130130714/http://www.safetravel.govt.nz/destinations/turkey.shtml |archive-date=30 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> en volgens ’n woordvoerder het die [[VSA|Amerikaanse]] departement van buitelandse ook ’n waarskuwing oorweeg.<ref>{{cite news|title=US and EU concerned by violent police raid against Taksim Gezi Park protesters|url=http://www.hurriyetdailynews.com/us-and-eu-concerned-by-violent-police-raid-against-taksim-gezi-park-protesters-.aspx?pageID=238&nID=48008&NewsCatID=338|accessdate=2 June 2013|newspaper=Hürriyet Daily News|date=31 Mei 2013}}</ref> Ook [[Duitsland]] het Duitse reisigers in Turkye gewaarsku om nie gebiede te besoek wat deur die betogings geraak word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/us-germany-warn-their-citizens-about-potential-violence-in-turkey.aspx?pageID=238&nID=48155&NewsCatID=341 |title=LOCAL – US, Germany warn their citizens about potential violence in Turkey |publisher=Hurriyetdailynews.com |date= |accessdate=2013-06-04}}</ref> === Olimpiese Spele 2020 === Istanboel se burgemeester, Kadir Topbaş, het sy kommer in ’n onderhoud uitgespreek dat die geweld Istanboel se bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020|Olimpiese Somerspele in 2020]] sal benadeel. Hy het gesê die feit dat die hele wêreld dit sien, maak hom hartseer. "Hoe sal ons dit verduidelik? Watter aansprake sal ons hê om die 2020- Olimpiese Spele aan te bied?"<ref>{{cite news|title=Mayor asks after clashes how Istanbul can claim to host the 2020 Olympics|url=http://www.hurriyetdailynews.com/mayor-asks-after-clashes-how-istanbul-can-claim-to-host-the-2020-olympics.aspx?pageID=238&nID=48027&NewsCatID=341|accessdate=2 Junie 2013|newspaper=Hürriyet Daily News|date=1 Junie 2013}}</ref> === Ekonomie === Op 3 Junie het die Istanboelse Effektebeurs op een dag ’n verlies van 10,5% ondervind – die grootste dagverlies in ’n dekade."<ref name="stockmarketsbbc">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-22750491 |title=Turkish stock market falls as demonstrations escalate |publisher=BBC |date=3 Junie 2013 |access-date=3 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010181132/https://www.bbc.co.uk/news/business-22750491 |archive-date=10 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |author=Holly Ellyatt |url=http://www.cnbc.com/id/100764542 |title=Turkish Stocks Drop 10.5% on Fourth Day of Protests |publisher=Cnbc.com |access-date=4 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120147/https://www.cnbc.com/id/100764542 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Erdoğan het op 6 Junie gesê die ontwikkeling van Gezi-park sal voortgaan ondanks die betogings.<ref name="bbc.co.uk" /> Kort daarna het die Turkse aandelemarkte 5% gedaal.<ref name="bloomberg.com">Bloomberg, 6 Junie 2013, [http://www.bloomberg.com/news/2013-06-06/turkish-bonds-slump-while-lira-climbs-as-central-bank-tightens.html Turkish Bonds, Stocks Slump as Erdogan Fails to Calm Investors]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.goodmorningturkey.com/?s=gezi+park Gezi-park: nuus] * [http://www.livestream.com/revoltistanbul Livestream-kamera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604161418/http://www.livestream.com/revoltistanbul |date= 4 Junie 2013 }} * [http://revoltinturkey.tumblr.com/ Foto's en video's van oor Turkye] * [http://showdiscontent.com/ ShowDiscontent: Foto's van die gebeure en verduidelikings] * [http://delilimvar.tumblr.com/archive Blog oor polisiegeweld] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22795193 Fototoer van die kamp in Gezi-park], BBC {{Commons-kategorie inlyn|2013 Taksim Gezi Park protests}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:2013 protests in Turkey|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Istanboel]] [[Kategorie:Opstande]] [[Kategorie:Protes]] [[Kategorie:Sekularisme]] jugi5csrfzd5gpn6plfmq7g6cz2jhcd 0 82771 2974056 2106997 2026-09-29T19:38:21Z Daniellouw 54542 /* Kyk ook */ 2974056 wikitext text/x-wiki In eenvoudige terme meet '''entropie''' die hoeveelheid wanorde in 'n sisteem. Entropie neig altyd om toe te neem: * 'n Huis neig om te verval en moet in stand gehou word. * Dinge by 'n hoë energietoestand neig om na 'n laer energietoestand te beweeg: ** Die son brand uit ** Erosie maak berge platter (verlies van potensiële energie) ** Gepompte bande neig om af te blaas ** Kookwater koel af ** Ys smelt == Clausius == Die konsep het sy oorsprong in teorie van die termodinamika. Die eerste wet van die termodinamika sê dat wanneer 'n sisteem warmte (q) en arbeid (w) uitwissel met sy omgewing (die res van die [[heelal]]) dat die som van warmte en arbeid, die interne [[energie]] U van die heelal nie verander nie. ::<math>q + w = U</math> ::<math> \Delta U_{heelal} = 0 </math> (Eerste hoofwet) Maar daar is 'n balangrike verskil tussen w en q aan die een kant en U aan die ander kant. U is 'n ''toestandsfunksie'' wat nie van die pad van die proses afhang, maar net van die begin- en eindpunt. Dit is nie waar vir q en w nie. Warmte en arbeid is [[padafhanklikheid|padafhanklik]]. Wanneer mens egter 'n pad definieer wat ''omkeerbaar'' ("reversible") is, kan 'n nuwe funksie gedefinieer word wat die '''entropie S''' genoem word en wat weer 'n toestandsfunksie is: Vir 'n infinitesimale verandering: ::<math> dS = \frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} </math> Vir 'n eindige verandering kan ons <math>\Delta S</math> bepaal deur integrasie, byvoorbeeld vir 'n temperatuurverandering: ::<math> \Delta S = \int\limits_{T_1}^{T_2}\frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} dT </math> Bemerk gerus dat vir veranderings van toestandsfunksies soos U, S en T gewoonlik <math> \Delta</math> en <math> d</math> gebruik word, maar vir pasfunksies gewoonlik <math> \delta </math> === Omkeerbaarheid === 'n Omkeerbare pad is 'n pad wat deur 'n reeks van toestande van '''rus''' gevoer word. Wat dit in praktyk eintlik beteken is dat die veranderings stadig genoeg deurgevoer word dat die sisteem in staat is hom vlekkeloos daarby aan te pas. Die reaksie van die sisteem is dus vinniger as die tydskaal van die aksie. Dit moet benadruk word dat dit die tydskaal van die sisteem is wat dit bepaal en nie die menslike ervaring van 'vinnigheid' nie. As mens met die hand 'n silinder met gas indruk, kan dit vir die mens vinnig lyk, maar die gasmolekule beweeg baie vinniger as die mens se hand en die verandering is tog omkeerbaar. == Bepaling van die absolute entropie == Volgens die [[Derde wet van termodinamika]] is die entropie van 'n perfekte kristal by die absolute nulpunt gelyk aan nul: <math> S(0) = 0 </math> Die absolute entropie van 'n stof by 'n bepaalde temperatuur kan daarom vanaf die absolute nulpunt bereken word. Omdat <math> dS = \frac{C_p}{T}\,dT </math> volg dat <math> S(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> waar <math>C_p</math> die molêre hittekapasiteit by konstante druk is. === Stowwe sonder faseverandering === Indien 'n stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur geen faseverandering ondergaan nie, word die absolute entropie by die temperatuur verkry uit <math> S^\circ(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> Die temperatuurafhanklikheid van <math>C_p</math> word eksperimenteel bepaal. Die integraal kan dan numeries of met 'n geskikte wiskundige uitdrukking geëvalueer word. === Stowwe met faseveranderinge === Indien die stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur een of meer faseveranderinge ondergaan, moet die entropieverandering wat met elke faseverandering gepaardgaan, ook in berekening gebring word. Vir 'n faseverandering by die oorgangstemperatuur <math>T_\text{fase}</math> is <math> \Delta S_\text{fase} = \frac{\Delta H_\text{fase}}{T_\text{fase}} </math> waar <math>\Delta H_\text{fase}</math> die entalpie van die faseverandering is. Die absolute entropie by die gewenste temperatuur word dus verkry deur die entropieveranderings tydens verhitting binne elke fase, asook die entropieveranderings tydens faseveranderinge, bymekaar te tel. Byvoorbeeld, indien 'n stof vanaf die vaste fase deur 'n smeltpunt na die vloeistoffase verhit word, is <math> S(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^T \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT </math> Indien die stof ook verdamp voordat die gewenste temperatuur bereik word, word die ooreenstemmende verdampingsentalpie en verdere integraal op soortgelyke wyse bygevoeg. === Voorbeeld: metaan === Metaan (<math>\mathrm{CH_4}</math>) is by 25 °C in die gasfase. Om sy absolute standaardentropie by 25 °C te bepaal, word die stof se hittekapasiteit vanaf die absolute nulpunt geïntegreer en die entropieveranderings van enige faseveranderinge tussen 0 K en 298.15 K ingesluit. <math> H(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^{T_\text{verdamp}} \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{verdamp}}{T_\text{verdamp}} + \int_{T_\text{verdamp}}^T \frac{C_{p,\text{gas}}}{T}\,dT </math> Die resultaat is die absolute molêre standaardentropie <math> S^\circ_{298.15} \approx 186.3\ \mathrm{J\,mol^{-1}\,K^{-1}} </math> Hierdie waarde is 'n [[absolute entropie]] en nie 'n entropie van vorming nie. Anders as die standaardvormingsentalpie, wat per konvensie vir 'n element in sy standaardtoestand gelyk aan nul gestel word, is die absolute standaardentropie van so 'n stof by 25 °C nie nul nie. == Kyk ook == * [[Tweede wet van termodinamika]] * [[Entalpie]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] icejq2vpdcifna8pw7hmomldhnvgzqv 2974057 2974056 2026-09-29T19:39:43Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van die absolute entropie */ 2974057 wikitext text/x-wiki In eenvoudige terme meet '''entropie''' die hoeveelheid wanorde in 'n sisteem. Entropie neig altyd om toe te neem: * 'n Huis neig om te verval en moet in stand gehou word. * Dinge by 'n hoë energietoestand neig om na 'n laer energietoestand te beweeg: ** Die son brand uit ** Erosie maak berge platter (verlies van potensiële energie) ** Gepompte bande neig om af te blaas ** Kookwater koel af ** Ys smelt == Clausius == Die konsep het sy oorsprong in teorie van die termodinamika. Die eerste wet van die termodinamika sê dat wanneer 'n sisteem warmte (q) en arbeid (w) uitwissel met sy omgewing (die res van die [[heelal]]) dat die som van warmte en arbeid, die interne [[energie]] U van die heelal nie verander nie. ::<math>q + w = U</math> ::<math> \Delta U_{heelal} = 0 </math> (Eerste hoofwet) Maar daar is 'n balangrike verskil tussen w en q aan die een kant en U aan die ander kant. U is 'n ''toestandsfunksie'' wat nie van die pad van die proses afhang, maar net van die begin- en eindpunt. Dit is nie waar vir q en w nie. Warmte en arbeid is [[padafhanklikheid|padafhanklik]]. Wanneer mens egter 'n pad definieer wat ''omkeerbaar'' ("reversible") is, kan 'n nuwe funksie gedefinieer word wat die '''entropie S''' genoem word en wat weer 'n toestandsfunksie is: Vir 'n infinitesimale verandering: ::<math> dS = \frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} </math> Vir 'n eindige verandering kan ons <math>\Delta S</math> bepaal deur integrasie, byvoorbeeld vir 'n temperatuurverandering: ::<math> \Delta S = \int\limits_{T_1}^{T_2}\frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} dT </math> Bemerk gerus dat vir veranderings van toestandsfunksies soos U, S en T gewoonlik <math> \Delta</math> en <math> d</math> gebruik word, maar vir pasfunksies gewoonlik <math> \delta </math> === Omkeerbaarheid === 'n Omkeerbare pad is 'n pad wat deur 'n reeks van toestande van '''rus''' gevoer word. Wat dit in praktyk eintlik beteken is dat die veranderings stadig genoeg deurgevoer word dat die sisteem in staat is hom vlekkeloos daarby aan te pas. Die reaksie van die sisteem is dus vinniger as die tydskaal van die aksie. Dit moet benadruk word dat dit die tydskaal van die sisteem is wat dit bepaal en nie die menslike ervaring van 'vinnigheid' nie. As mens met die hand 'n silinder met gas indruk, kan dit vir die mens vinnig lyk, maar die gasmolekule beweeg baie vinniger as die mens se hand en die verandering is tog omkeerbaar. == Bepaling van die absolute entropie == Volgens die [[Derde wet van termodinamika]] is die entropie van 'n perfekte kristal by die absolute temperatuurnulpunt van 0 Kelvin gelyk aan nul: <math> S(0) = 0 </math> Die absolute entropie van 'n stof by 'n bepaalde temperatuur kan daarom vanaf die absolute nulpunt bereken word. Omdat <math> dS = \frac{C_p}{T}\,dT </math> volg dat <math> S(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> waar <math>C_p</math> die molêre hittekapasiteit by konstante druk is. === Stowwe sonder faseverandering === Indien 'n stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur geen faseverandering ondergaan nie, word die absolute entropie by die temperatuur verkry uit <math> S^\circ(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> Die temperatuurafhanklikheid van <math>C_p</math> word eksperimenteel bepaal. Die integraal kan dan numeries of met 'n geskikte wiskundige uitdrukking geëvalueer word. === Stowwe met faseveranderinge === Indien die stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur een of meer faseveranderinge ondergaan, moet die entropieverandering wat met elke faseverandering gepaardgaan, ook in berekening gebring word. Vir 'n faseverandering by die oorgangstemperatuur <math>T_\text{fase}</math> is <math> \Delta S_\text{fase} = \frac{\Delta H_\text{fase}}{T_\text{fase}} </math> waar <math>\Delta H_\text{fase}</math> die entalpie van die faseverandering is. Die absolute entropie by die gewenste temperatuur word dus verkry deur die entropieveranderings tydens verhitting binne elke fase, asook die entropieveranderings tydens faseveranderinge, bymekaar te tel. Byvoorbeeld, indien 'n stof vanaf die vaste fase deur 'n smeltpunt na die vloeistoffase verhit word, is <math> S(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^T \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT </math> Indien die stof ook verdamp voordat die gewenste temperatuur bereik word, word die ooreenstemmende verdampingsentalpie en verdere integraal op soortgelyke wyse bygevoeg. === Voorbeeld: metaan === Metaan (<math>\mathrm{CH_4}</math>) is by 25 °C in die gasfase. Om sy absolute standaardentropie by 25 °C te bepaal, word die stof se hittekapasiteit vanaf die absolute nulpunt geïntegreer en die entropieveranderings van enige faseveranderinge tussen 0 K en 298.15 K ingesluit. <math> H(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^{T_\text{verdamp}} \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{verdamp}}{T_\text{verdamp}} + \int_{T_\text{verdamp}}^T \frac{C_{p,\text{gas}}}{T}\,dT </math> Die resultaat is die absolute molêre standaardentropie <math> S^\circ_{298.15} \approx 186.3\ \mathrm{J\,mol^{-1}\,K^{-1}} </math> Hierdie waarde is 'n [[absolute entropie]] en nie 'n entropie van vorming nie. Anders as die standaardvormingsentalpie, wat per konvensie vir 'n element in sy standaardtoestand gelyk aan nul gestel word, is die absolute standaardentropie van so 'n stof by 25 °C nie nul nie. == Kyk ook == * [[Tweede wet van termodinamika]] * [[Entalpie]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] qwmrwoghs9h8nh9cfxyt15c8dmp0dtk 2974089 2974057 2026-09-29T20:14:04Z Daniellouw 54542 /* Bepaling van die absolute entropie */ 2974089 wikitext text/x-wiki In eenvoudige terme meet '''entropie''' die hoeveelheid wanorde in 'n sisteem. Entropie neig altyd om toe te neem: * 'n Huis neig om te verval en moet in stand gehou word. * Dinge by 'n hoë energietoestand neig om na 'n laer energietoestand te beweeg: ** Die son brand uit ** Erosie maak berge platter (verlies van potensiële energie) ** Gepompte bande neig om af te blaas ** Kookwater koel af ** Ys smelt == Clausius == Die konsep het sy oorsprong in teorie van die termodinamika. Die eerste wet van die termodinamika sê dat wanneer 'n sisteem warmte (q) en arbeid (w) uitwissel met sy omgewing (die res van die [[heelal]]) dat die som van warmte en arbeid, die interne [[energie]] U van die heelal nie verander nie. ::<math>q + w = U</math> ::<math> \Delta U_{heelal} = 0 </math> (Eerste hoofwet) Maar daar is 'n balangrike verskil tussen w en q aan die een kant en U aan die ander kant. U is 'n ''toestandsfunksie'' wat nie van die pad van die proses afhang, maar net van die begin- en eindpunt. Dit is nie waar vir q en w nie. Warmte en arbeid is [[padafhanklikheid|padafhanklik]]. Wanneer mens egter 'n pad definieer wat ''omkeerbaar'' ("reversible") is, kan 'n nuwe funksie gedefinieer word wat die '''entropie S''' genoem word en wat weer 'n toestandsfunksie is: Vir 'n infinitesimale verandering: ::<math> dS = \frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} </math> Vir 'n eindige verandering kan ons <math>\Delta S</math> bepaal deur integrasie, byvoorbeeld vir 'n temperatuurverandering: ::<math> \Delta S = \int\limits_{T_1}^{T_2}\frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} dT </math> Bemerk gerus dat vir veranderings van toestandsfunksies soos U, S en T gewoonlik <math> \Delta</math> en <math> d</math> gebruik word, maar vir pasfunksies gewoonlik <math> \delta </math> === Omkeerbaarheid === 'n Omkeerbare pad is 'n pad wat deur 'n reeks van toestande van '''rus''' gevoer word. Wat dit in praktyk eintlik beteken is dat die veranderings stadig genoeg deurgevoer word dat die sisteem in staat is hom vlekkeloos daarby aan te pas. Die reaksie van die sisteem is dus vinniger as die tydskaal van die aksie. Dit moet benadruk word dat dit die tydskaal van die sisteem is wat dit bepaal en nie die menslike ervaring van 'vinnigheid' nie. As mens met die hand 'n silinder met gas indruk, kan dit vir die mens vinnig lyk, maar die gasmolekule beweeg baie vinniger as die mens se hand en die verandering is tog omkeerbaar. == Bepaling van absolute entropie == Volgens die [[Derde wet van termodinamika]] is die entropie van 'n perfekte kristal by die absolute temperatuurnulpunt van 0 Kelvin gelyk aan nul: <math> S(0) = 0 </math> Die absolute entropie van 'n stof by 'n bepaalde temperatuur kan daarom vanaf die absolute nulpunt bereken word. Omdat <math> dS = \frac{C_p}{T}\,dT </math> volg dat <math> S(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> waar <math>C_p</math> die molêre hittekapasiteit by konstante druk is. === Stowwe sonder faseverandering === Indien 'n stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur geen faseverandering ondergaan nie, word die absolute entropie by die temperatuur verkry uit <math> S^\circ(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> Die temperatuurafhanklikheid van <math>C_p</math> word eksperimenteel bepaal. Die integraal kan dan numeries of met 'n geskikte wiskundige uitdrukking geëvalueer word. === Stowwe met faseveranderinge === Indien die stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur een of meer faseveranderinge ondergaan, moet die entropieverandering wat met elke faseverandering gepaardgaan, ook in berekening gebring word. Vir 'n faseverandering by die oorgangstemperatuur <math>T_\text{fase}</math> is <math> \Delta S_\text{fase} = \frac{\Delta H_\text{fase}}{T_\text{fase}} </math> waar <math>\Delta H_\text{fase}</math> die entalpie van die faseverandering is. Die absolute entropie by die gewenste temperatuur word dus verkry deur die entropieveranderings tydens verhitting binne elke fase, asook die entropieveranderings tydens faseveranderinge, bymekaar te tel. Byvoorbeeld, indien 'n stof vanaf die vaste fase deur 'n smeltpunt na die vloeistoffase verhit word, is <math> S(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^T \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT </math> Indien die stof ook verdamp voordat die gewenste temperatuur bereik word, word die ooreenstemmende verdampingsentalpie en verdere integraal op soortgelyke wyse bygevoeg. === Voorbeeld: metaan === Metaan (<math>\mathrm{CH_4}</math>) is by 25 °C in die gasfase. Om sy absolute standaardentropie by 25 °C te bepaal, word die stof se hittekapasiteit vanaf die absolute nulpunt geïntegreer en die entropieveranderings van enige faseveranderinge tussen 0 K en 298.15 K ingesluit. <math> H(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^{T_\text{verdamp}} \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{verdamp}}{T_\text{verdamp}} + \int_{T_\text{verdamp}}^T \frac{C_{p,\text{gas}}}{T}\,dT </math> Die resultaat is die absolute molêre standaardentropie <math> S^\circ_{298.15} \approx 186.3\ \mathrm{J\,mol^{-1}\,K^{-1}} </math> Hierdie waarde is 'n [[absolute entropie]] en nie 'n entropie van vorming nie. Anders as die standaardvormingsentalpie, wat per konvensie vir 'n element in sy standaardtoestand gelyk aan nul gestel word, is die absolute standaardentropie van so 'n stof by 25 °C nie nul nie. == Kyk ook == * [[Tweede wet van termodinamika]] * [[Entalpie]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] n1vc0qeiimw6ohat4i97ysy1y560d4t 2974101 2974089 2026-09-29T21:03:08Z ~2026-50898-30 214940 /* Clausius */ tikfout 2974101 wikitext text/x-wiki In eenvoudige terme meet '''entropie''' die hoeveelheid wanorde in 'n sisteem. Entropie neig altyd om toe te neem: * 'n Huis neig om te verval en moet in stand gehou word. * Dinge by 'n hoë energietoestand neig om na 'n laer energietoestand te beweeg: ** Die son brand uit ** Erosie maak berge platter (verlies van potensiële energie) ** Gepompte bande neig om af te blaas ** Kookwater koel af ** Ys smelt == Clausius == Die konsep het sy oorsprong in teorie van die termodinamika. Die eerste wet van die termodinamika sê dat wanneer 'n sisteem warmte (q) en arbeid (w) uitwissel met sy omgewing (die res van die [[heelal]]) dat die som van warmte en arbeid, die interne [[energie]] U van die heelal nie verander nie. ::<math>q + w = U</math> ::<math> \Delta U_{heelal} = 0 </math> (Eerste hoofwet) Maar daar is 'n belangrike verskil tussen w en q aan die een kant en U aan die ander kant. U is 'n ''toestandsfunksie'' wat nie van die pad van die proses afhang, maar net van die begin- en eindpunt. Dit is nie waar vir q en w nie. Warmte en arbeid is [[padafhanklikheid|padafhanklik]]. Wanneer mens egter 'n pad definieer wat ''omkeerbaar'' ("reversible") is, kan 'n nuwe funksie gedefinieer word wat die '''entropie S''' genoem word en wat weer 'n toestandsfunksie is: Vir 'n infinitesimale verandering: ::<math> dS = \frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} </math> Vir 'n eindige verandering kan ons <math>\Delta S</math> bepaal deur integrasie, byvoorbeeld vir 'n temperatuurverandering: ::<math> \Delta S = \int\limits_{T_1}^{T_2}\frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} dT </math> Bemerk gerus dat vir veranderings van toestandsfunksies soos U, S en T gewoonlik <math> \Delta</math> en <math> d</math> gebruik word, maar vir pasfunksies gewoonlik <math> \delta </math> === Omkeerbaarheid === 'n Omkeerbare pad is 'n pad wat deur 'n reeks van toestande van '''rus''' gevoer word. Wat dit in praktyk eintlik beteken is dat die veranderings stadig genoeg deurgevoer word dat die sisteem in staat is hom vlekkeloos daarby aan te pas. Die reaksie van die sisteem is dus vinniger as die tydskaal van die aksie. Dit moet benadruk word dat dit die tydskaal van die sisteem is wat dit bepaal en nie die menslike ervaring van 'vinnigheid' nie. As mens met die hand 'n silinder met gas indruk, kan dit vir die mens vinnig lyk, maar die gasmolekule beweeg baie vinniger as die mens se hand en die verandering is tog omkeerbaar. == Bepaling van absolute entropie == Volgens die [[Derde wet van termodinamika]] is die entropie van 'n perfekte kristal by die absolute temperatuurnulpunt van 0 Kelvin gelyk aan nul: <math> S(0) = 0 </math> Die absolute entropie van 'n stof by 'n bepaalde temperatuur kan daarom vanaf die absolute nulpunt bereken word. Omdat <math> dS = \frac{C_p}{T}\,dT </math> volg dat <math> S(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> waar <math>C_p</math> die molêre hittekapasiteit by konstante druk is. === Stowwe sonder faseverandering === Indien 'n stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur geen faseverandering ondergaan nie, word die absolute entropie by die temperatuur verkry uit <math> S^\circ(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> Die temperatuurafhanklikheid van <math>C_p</math> word eksperimenteel bepaal. Die integraal kan dan numeries of met 'n geskikte wiskundige uitdrukking geëvalueer word. === Stowwe met faseveranderinge === Indien die stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur een of meer faseveranderinge ondergaan, moet die entropieverandering wat met elke faseverandering gepaardgaan, ook in berekening gebring word. Vir 'n faseverandering by die oorgangstemperatuur <math>T_\text{fase}</math> is <math> \Delta S_\text{fase} = \frac{\Delta H_\text{fase}}{T_\text{fase}} </math> waar <math>\Delta H_\text{fase}</math> die entalpie van die faseverandering is. Die absolute entropie by die gewenste temperatuur word dus verkry deur die entropieveranderings tydens verhitting binne elke fase, asook die entropieveranderings tydens faseveranderinge, bymekaar te tel. Byvoorbeeld, indien 'n stof vanaf die vaste fase deur 'n smeltpunt na die vloeistoffase verhit word, is <math> S(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^T \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT </math> Indien die stof ook verdamp voordat die gewenste temperatuur bereik word, word die ooreenstemmende verdampingsentalpie en verdere integraal op soortgelyke wyse bygevoeg. === Voorbeeld: metaan === Metaan (<math>\mathrm{CH_4}</math>) is by 25 °C in die gasfase. Om sy absolute standaardentropie by 25 °C te bepaal, word die stof se hittekapasiteit vanaf die absolute nulpunt geïntegreer en die entropieveranderings van enige faseveranderinge tussen 0 K en 298.15 K ingesluit. <math> H(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^{T_\text{verdamp}} \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{verdamp}}{T_\text{verdamp}} + \int_{T_\text{verdamp}}^T \frac{C_{p,\text{gas}}}{T}\,dT </math> Die resultaat is die absolute molêre standaardentropie <math> S^\circ_{298.15} \approx 186.3\ \mathrm{J\,mol^{-1}\,K^{-1}} </math> Hierdie waarde is 'n [[absolute entropie]] en nie 'n entropie van vorming nie. Anders as die standaardvormingsentalpie, wat per konvensie vir 'n element in sy standaardtoestand gelyk aan nul gestel word, is die absolute standaardentropie van so 'n stof by 25 °C nie nul nie. == Kyk ook == * [[Tweede wet van termodinamika]] * [[Entalpie]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] btn0nkp78ra9n30b1a0dxqyltbu2mzi 2974102 2974101 2026-09-29T21:15:37Z ~2026-50898-30 214940 /* Clausius */ Skakel 2974102 wikitext text/x-wiki In eenvoudige terme meet '''entropie''' die hoeveelheid wanorde in 'n sisteem. Entropie neig altyd om toe te neem: * 'n Huis neig om te verval en moet in stand gehou word. * Dinge by 'n hoë energietoestand neig om na 'n laer energietoestand te beweeg: ** Die son brand uit ** Erosie maak berge platter (verlies van potensiële energie) ** Gepompte bande neig om af te blaas ** Kookwater koel af ** Ys smelt == Clausius == Die konsep het sy oorsprong in teorie van die [[termodinamika]]. Die eerste wet van die termodinamika sê dat wanneer 'n sisteem warmte (q) en arbeid (w) uitwissel met sy omgewing (die res van die [[heelal]]) dat die som van warmte en arbeid, die interne [[energie]] U van die heelal nie verander nie. ::<math>q + w = U</math> ::<math> \Delta U_{heelal} = 0 </math> (Eerste hoofwet) Maar daar is 'n belangrike verskil tussen w en q aan die een kant en U aan die ander kant. U is 'n ''toestandsfunksie'' wat nie van die pad van die proses afhang, maar net van die begin- en eindpunt. Dit is nie waar vir q en w nie. Warmte en arbeid is [[padafhanklikheid|padafhanklik]]. Wanneer mens egter 'n pad definieer wat ''omkeerbaar'' ("reversible") is, kan 'n nuwe funksie gedefinieer word wat die '''entropie S''' genoem word en wat weer 'n toestandsfunksie is: Vir 'n infinitesimale verandering: ::<math> dS = \frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} </math> Vir 'n eindige verandering kan ons <math>\Delta S</math> bepaal deur integrasie, byvoorbeeld vir 'n temperatuurverandering: ::<math> \Delta S = \int\limits_{T_1}^{T_2}\frac{\delta q_{omkeerbaar}}{T} dT </math> Bemerk gerus dat vir veranderings van toestandsfunksies soos U, S en T gewoonlik <math> \Delta</math> en <math> d</math> gebruik word, maar vir pasfunksies gewoonlik <math> \delta </math> === Omkeerbaarheid === 'n Omkeerbare pad is 'n pad wat deur 'n reeks van toestande van '''rus''' gevoer word. Wat dit in praktyk eintlik beteken is dat die veranderings stadig genoeg deurgevoer word dat die sisteem in staat is hom vlekkeloos daarby aan te pas. Die reaksie van die sisteem is dus vinniger as die tydskaal van die aksie. Dit moet benadruk word dat dit die tydskaal van die sisteem is wat dit bepaal en nie die menslike ervaring van 'vinnigheid' nie. As mens met die hand 'n silinder met gas indruk, kan dit vir die mens vinnig lyk, maar die gasmolekule beweeg baie vinniger as die mens se hand en die verandering is tog omkeerbaar. == Bepaling van absolute entropie == Volgens die [[Derde wet van termodinamika]] is die entropie van 'n perfekte kristal by die absolute temperatuurnulpunt van 0 Kelvin gelyk aan nul: <math> S(0) = 0 </math> Die absolute entropie van 'n stof by 'n bepaalde temperatuur kan daarom vanaf die absolute nulpunt bereken word. Omdat <math> dS = \frac{C_p}{T}\,dT </math> volg dat <math> S(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> waar <math>C_p</math> die molêre hittekapasiteit by konstante druk is. === Stowwe sonder faseverandering === Indien 'n stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur geen faseverandering ondergaan nie, word die absolute entropie by die temperatuur verkry uit <math> S^\circ(T) = \int_0^T \frac{C_p}{T}\,dT </math> Die temperatuurafhanklikheid van <math>C_p</math> word eksperimenteel bepaal. Die integraal kan dan numeries of met 'n geskikte wiskundige uitdrukking geëvalueer word. === Stowwe met faseveranderinge === Indien die stof tussen 0 K en die gewenste temperatuur een of meer faseveranderinge ondergaan, moet die entropieverandering wat met elke faseverandering gepaardgaan, ook in berekening gebring word. Vir 'n faseverandering by die oorgangstemperatuur <math>T_\text{fase}</math> is <math> \Delta S_\text{fase} = \frac{\Delta H_\text{fase}}{T_\text{fase}} </math> waar <math>\Delta H_\text{fase}</math> die entalpie van die faseverandering is. Die absolute entropie by die gewenste temperatuur word dus verkry deur die entropieveranderings tydens verhitting binne elke fase, asook die entropieveranderings tydens faseveranderinge, bymekaar te tel. Byvoorbeeld, indien 'n stof vanaf die vaste fase deur 'n smeltpunt na die vloeistoffase verhit word, is <math> S(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^T \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT </math> Indien die stof ook verdamp voordat die gewenste temperatuur bereik word, word die ooreenstemmende verdampingsentalpie en verdere integraal op soortgelyke wyse bygevoeg. === Voorbeeld: metaan === Metaan (<math>\mathrm{CH_4}</math>) is by 25 °C in die gasfase. Om sy absolute standaardentropie by 25 °C te bepaal, word die stof se hittekapasiteit vanaf die absolute nulpunt geïntegreer en die entropieveranderings van enige faseveranderinge tussen 0 K en 298.15 K ingesluit. <math> H(T) = \int_0^{T_\text{smelt}} \frac{C_{p,\text{vaste stof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{smelt}}{T_\text{smelt}} + \int_{T_\text{smelt}}^{T_\text{verdamp}} \frac{C_{p,\text{vloeistof}}}{T}\,dT + \frac{\Delta H_\text{verdamp}}{T_\text{verdamp}} + \int_{T_\text{verdamp}}^T \frac{C_{p,\text{gas}}}{T}\,dT </math> Die resultaat is die absolute molêre standaardentropie <math> S^\circ_{298.15} \approx 186.3\ \mathrm{J\,mol^{-1}\,K^{-1}} </math> Hierdie waarde is 'n [[absolute entropie]] en nie 'n entropie van vorming nie. Anders as die standaardvormingsentalpie, wat per konvensie vir 'n element in sy standaardtoestand gelyk aan nul gestel word, is die absolute standaardentropie van so 'n stof by 25 °C nie nul nie. == Kyk ook == * [[Tweede wet van termodinamika]] * [[Entalpie]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] n2rpvg4oggb2ohoclh21lysa8jhp9wl 0 83678 2973882 2971608 2026-09-29T12:37:08Z Gaius le Roux 203341 Geringe teksredigering 2973882 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die modernisering van die passasierseindpuntfasiliteite en die opknapping van die navigasietoerusting behels. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafgevaardigdes hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het bestaan uit geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesburg het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievak-loods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737's in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] tr2vmd2ngy7ya5v5ifi86ysv655txlp 2973889 2973882 2026-09-29T13:04:24Z Gaius le Roux 203341 Geringe teksredigering 2973889 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die modernisering van die passasierseindpuntfasiliteite en die opknapping van die navigasietoerusting behels. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafgevaardigdes hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het bestaan uit geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesburg het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievak-loods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s, 727’s en 737's in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon in 2004 en 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op 21 Mei 2005 op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727's met die registrasienommers 5N-BCY, EL-GPX, TC-IYA en S9-BOE asook die Boeing 707's met die registrasienommers ZS-IJI en 3C-JZW ingesluit. Daarbenewens was daar in 2004 en 2005 twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s op Interair Suid-Afrika se deel van die lughawe. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] mflu6wcuimxezwcj8y6p3zx7ruy9g6q 2973890 2973889 2026-09-29T13:07:03Z Gaius le Roux 203341 /* Boeing 707’s, 727’s en 737's in 2004 en 2005 */ 2973890 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die modernisering van die passasierseindpuntfasiliteite en die opknapping van die navigasietoerusting behels. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafgevaardigdes hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het bestaan uit geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesburg het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievak-loods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s, 727’s en 737's in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon in 2004 en 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op 21 Mei 2005 op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727's met die registrasienommers 5N-BCY, EL-GPX, TC-IYA en S9-BOE asook die Boeing 707's met die registrasienommers ZS-IJI, 5Y-BNJ en 3C-JZW ingesluit. Daarbenewens was daar in 2004 en 2005 twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s op Interair Suid-Afrika se deel van die lughawe. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] qvdg8r5vu0ccbwwh8vc0hix0rm1t44l 2973891 2973890 2026-09-29T13:10:58Z Gaius le Roux 203341 Regstelling van fotobyskrif 2973891 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die modernisering van die passasierseindpuntfasiliteite en die opknapping van die navigasietoerusting behels. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafgevaardigdes hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C ZS-IJH op 21 Mei 2005 in Interair Suid-Afrika se loods]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het bestaan uit geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesburg het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievak-loods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s, 727’s en 737's in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon in 2004 en 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op 21 Mei 2005 op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727's met die registrasienommers 5N-BCY, EL-GPX, TC-IYA en S9-BOE asook die Boeing 707's met die registrasienommers ZS-IJI, 5Y-BNJ en 3C-JZW ingesluit. Daarbenewens was daar in 2004 en 2005 twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s op Interair Suid-Afrika se deel van die lughawe. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] kdbe0z393vssw5pcc08cxnqn5nznfvx 0 84011 2974073 2958511 2026-09-29T19:57:43Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Defnitief nie vis nie. 2974073 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Rump steak.jpg|duimnael|200px|'n Stuk kruisskyf lê op die braaier.]] '''Biefstuk''' word as 'n spesiale snit van [[beesvleis]] beskou, en word uit die agterkwart se rugstring of die boonste deel van die boud van 'n jong bees gesny. Dié snit is 'n lekkerny op enige spyskaart, omrede die vleis van hierdie deel baie sagter en smaakliker is as byvoorbeeld snitte uit die voorkwart, nek of [[been|bene]], wat meer vir potkook gebruik word. Dit word dikwels ook '''steak''' genoem, hoewel dié term vir die vleis van ander diere soos [[vark]], [[volstruis]], [[seekat]], wild, [[perd]]e, [[bok]]ke, [[kangaroe]]s<ref>{{cite web|url=http://www.exoticmeatsandmore.com/kangaroo.aspx|title=Exotic Meats USA - Kangaroo|access-date=15 Desember 2018|archive-date=27 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127051932/http://exoticmeatsandmore.com/kangaroo.aspx|url-status=dead}} Besoek op 23 Desember 2014</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/magazine-23086541|title=Eating Skippy: Why Australia has a problem with kangaroo meat|publisher=BBC News}} Besoek op 23 Desember 2014</ref> en [[haai]]e gebruik kan word. Die meeste mense vind biefstuk heerlik en is bereid om meer daarvoor te betaal by hulle slagter as vir ander swakker snitte van die bees. Dit word in [[Suid-Afrika]] dikwels oor ’n [[braaivleis]]vuur gebraai,<ref name=janbraai>Jan Braai, Eat Out, 8 Oktober 2012. [http://www.eatout.co.za/article/jan-braai-on-how-to-braai-the-perfect-steak/ Jan Braai on how to braai the perfect steak]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besoek op 15 Desember 2018</ref> of andersins in ’n pan. Dit kan ook in ’n geurige sous gekook word as ’n kasserol of bredie of in ’n [[Potjiekos|potjie]],<ref>Steak en stout potjie by [http://www.beeftalk.co.za/4133-2/ Beef Talk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808134600/http://www.beeftalk.co.za/4133-2/ |date= 8 Augustus 2017 }}. Besoek op 15 Desember 2018</ref><ref>Beef and beer potjie by [http://www.potjiekosworld.com/beef-potjie-recipes/beef-beer-potjie/ Potjiekos World]. Besoek op 15 Desember 2018</ref> of as [[maalvleis]] in geregte soos [[bobotie]], [[lasagne]], [[frikkadel]]le en [[hamburger]]s. ==Gaarmaak== [[Beeld:London broil.jpg|duimnael|200px|''London broil'' is ’n [[Noord-Amerika]]anse gereg wat van biefstuk gemaak word en in repies gesny word.]] Biefstuk word gewoonlik gebraai of gerooster. Dit kan by verskillende temperature of vir verskillende tye gaargemaak word vir steaks wat van "rou" tot "baie gaar" wissel. Die mees algemene kenmerk van ’n rou steak is dat dit in die middel sag, koel en rooi is, met die buitekant wat bruin geskroei is. Steaks wat goed gaar is, is regdeur bruin. Biefstuk kan ook rou voorgesit word, soos in ’n [[steak tartare]]. Van die verskillende snitte biefstuk wat verkrygbaar is, is riboogsteak, lendeskyf, beeshaas, kruisskyf, bolendeskyf en T-beenskyf.<ref>{{cite web |last1=Bodnant |first1=Carly |title=Steak Cooking Times |url=http://www.bodnant-welshfood.co.uk/steak-cooking-times |website=bodnant-welshfood |access-date=8 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305045632/http://www.bodnant-welshfood.co.uk/steak-cooking-times |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Snitte verskil egter van land tot land omdat die karkas op verskillende maniere opgesny word. ’n Steak in een land is dus nie noodwendig dieselfde as in ’n ander land nie, al is die resep dalk dieselfde.<ref name=BBC>{{cite book|last1=Beck|first1=Simone|last2=Bertholle|first2=Louisette|last3=Child|first3=Julia|title=Mastering the Art of French Cooking|url=https://archive.org/details/bwb_KR-529-982|date=1961|publisher=Penguin Books|location=Middlesex, England|pages=[https://archive.org/details/bwb_KR-529-982/page/315 315]–317|ref=B002A56I5E}}</ref> ==Die eet van biefstuk== Steak is ’n gewilde gereg in baie wêrelddele en word in [[restaurant]]e sowel as tuis gaargemaak. Dit is dikwels die hoofitem op ’n spyskaart. Dit word soms in klein hoeveelhede in ’n voorgereg gebruik, maar meer dikwels in ’n groter hoeveelheid as ’n hoofgereg. Steak en eiers is ook dikwels ’n gewilde gereg vir [[ontbyt]], veral vir mense wat hard werk buite, soos boere.<ref name="O'Connor">{{cite book|last1=O'Conner|first1=Elizabeth|title=Steak for breakfast|date=1958|publisher=Sydney, NSW: Angus & Robertson|ref=B0000CJZG3}}</ref> ’n Steakrestaurant ([[Engels]]: ''steakhouse'') is ’n restaurant wat spesialiseer in biefstuk en ander individuele porsies vleis. Kliënte wat in ’n restaurant eet, sê gewoonlik vir die kelner hoe hulle hul steak gaargemaak wil hê en gebruik terme soos "rou", "mediumgaar tot rou", "mediumgaar", "medium- tot goed gaar" en "goed gaar". ’n Steakmes is ’n mes wat spesiaal ontwerp is om steak mee te eet; dit is skerper as ander messe en het ’n getande snykant. ==Souse en smaakmiddels== [[Beeld:Steak au poivre (2010).jpg|duimnael|200px|''Steak au poivre'', berei met filet mignon en ’n peperkorrelsous.]] Klassieke souse en smaakmiddels by biefstuk sluit in: * Béarnaise-sous * Café de Paris-sous * Peper- of peperkorrelsous * Kaassous * Botters soos pietersielie-, knoffel- of slakbotter * Demi-glace, ’n ryk bruin sous vir Franse geregte * [[Mosterd]] * Vars [[roosmaryn]] * [[Sout]] en [[peper]] * Sous Nivernaise * [[Witwyn]]sous * Pangebraaide [[sampioen]]e<ref>{{cite book | last=Tramonto | first=R. | last2=Goodbody | first2=M. | last3=Fink | first3=B. | title=Steak with Friends: At Home, with Rick Tramonto | publisher=Andrews McMeel Publishing | year=2010 | isbn=978-0-7407-9257-1 | url=https://books.google.com/books?id=x3Y3lfZbihYC&pg=PA244 | page=244}}</ref> * [[Worcestersous]] Kommersieel vervaardigde, gebottelde souse met voorafgemengde [[spesery]]e is ook gewild. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{en-vertaal|Steak}} [[Kategorie:Braai]] [[Kategorie:Vleis]] [[Kategorie:Vleisgeregte]] 8a3izv7ftkesivoys429plnrszq1tb4 0 84110 2974160 2472354 2026-09-30T05:03:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974160 wikitext text/x-wiki {{Trias}} Die '''Trias''' is die eerste [[geologie]]se [[periode (geologie)|periode]] van die [[Mesosoïkum|Mesosoïese Era]] en strek van die einde van die laaste periode van die [[Paleosoïkum|Paleosoïese Era]], die [[Perm (geologie)|Perm]], sowat 250&nbsp;miljoen jaar gelede tot die begin van die [[Jura]] sowat 200&nbsp;miljoen jaar gelede. Dit is ook die eerste [[Sisteem (stratigrafie)|chronostratigrafiese sisteem]] van die Mesosoïese [[erateem]]. Beide die begin en einde van dié periode word gekenmerk deur groot uitwissings. Die Trias is in 1834 so genoem deur Friedrich von Alberti, na aanleiding van die drie duidelik onderskeibare rotslae wat dwarsdeur [[Duitsland]] en Noordwes-[[Europa]] voorkom – rooi sandsteen, kalksteen en moddersteen, wat die "Trias" genoem word.<ref>Friedrich von Alberti, ''Beitrag zu einer Monographie des bunten Sandsteins, Muschelkalks und Keupers, und die Verbindung dieser Gebilde zu einer Formation'' [Contribution to a monograph on the colored sandstone, shell limestone and mudstone, and the joining of these structures into one formation] (Stuttgart en Tübingen, (Duitsland): J.G. Cotta, 1834).</ref> Die Trias het begin net ná die [[Perm-Trias-uitwissing]], wat die Aarde se [[biosfeer]] uitgeput gelaat het; dit sou tot omtrent die helfte van die periode duur om die vorige diversiteit te herstel. [[Therapsida]] en [[Archosauria]] was die twee belangrikste [[gewerwelde]]s in dié tyd. ’n Subgroep van die Archosauria, die [[dinosourus]]se, het in die Laat Trias vir die eerste keer hul verskyning gemaak, maar het nie oorheers tot die daaropvolgende [[Jura|Jurassiese Periode]] nie.<ref name = "Brusatte">{{cite journal | last = Brusatte | first = S. L. | authorlink = | coauthors = Benton, M. J.; Ruta, M.; Lloyd, G. T. | title = Superiority, Competition, and Opportunism in the Evolutionary Radiation of Dinosaurs | journal = Science | volume = 321 | issue = 5895 | pages = 1485–1488 | publisher = | location = | date = 2008-09-12 | language = | url = http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Benton/reprints/2008Science.pdf | doi = 10.1126/science.1161833 | accessdate = 2012-01-14 | bibcode = 2008Sci...321.1485B | archive-date = 2014-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140624204033/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Benton/reprints/2008Science.pdf | url-status = dead }}</ref> Die eerste ware [[soogdier]]e, ’n subgroep van die Therapsida, het ook in dié periode ontwikkel, asook die eerste vlieënde gewerweldes, die [[pterosourus]]se, wat nes die dinosourusse ’n subgroep van die Archosauria was. Die groot [[kontinent]] [[Pangaea]] het tot in die middel van die Trias bestaan, waarna dit in twee landmassas verdeel het, [[Laurasië]] in die noorde en [[Gondwana]] in die suide. Die klimaat in die Trias was hoofsaaklik warm en droog,<ref>{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/10/121018-triassic-extinctions-hot-global-warming-science-environment/ |title="Lethally Hot" Earth Was Devoid of Life—Could It Happen Again?<!-- Bot generated title --> |access-date=24 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020072805/http://news.nationalgeographic.com/news/2012/10/121018-triassic-extinctions-hot-global-warming-science-environment/ |archive-date=20 Oktober 2012 |url-status=dead}}</ref> met woestyne oor ’n groot deel van Pangaea. Die klimaat het egter vogtiger geraak namate Pangaea uiteengedryf het. Die einde van die periode word weer eens gekenmerk deur ’n groot katastrofe, die [[Trias-Jura-uitwissing]], waarin baie groepe uitgewis is. Hierna kon die dinosourusse die Jura-periode oorheers. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/9.html "The Triassic world"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222224358/http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/9.html |date=22 Februarie 2016 }} *[http://gallery.in-tch.com/~earthhistory/triassic%20page%201.html "Douglas Henderson's illustrations of Triassic animals"]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/Triassic/triextict.htm Die Trias-uitwissings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801065542/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/palaeofiles/triassic/triextict.htm |date= 1 Augustus 2017 }} *[http://www.geo-lieven.com/erdzeitalter/trias/trias.htm Voorbeelde van Trias-fossiele] *{{Commons-kategorie inlyn|Triassic}} *{{Wikt-inlyn|Trias}} {{Fanerosoïese_Eon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mesosoïkum]] [[Kategorie:Trias| ]] m1arqobvhz60oyp2jldrpmnskbz3r9i 0 84440 2973953 2883712 2026-09-29T16:04:02Z Zoulla 203618 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1336493033|Vangueria infausta]]" te vertaal 2973953 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks|name=African medlar|image=Vangueria infausta, habitus, Ncagaberg, a.jpg|image_caption=|taxon=Vangueria infausta|authority=[[William John Burchell|Burch.]]}} '''''Vangueria infausta''''', die '''mispel''' van '''Afrika-mispel''', is 'n [[Plant|plantsoort]] in die familie [[Rubiaceae]], wat nstuurlik in die suidelike en oostelike [[Afrotropiese gebied|Afrotrope]] . Sommige ander name vir ''V. infausta'' in Suider-Afrikaanse tale sluit in '''Mpfilwa''' in [[Tsonga]], '''ngayi''' in Tonga, '''mmilo''' in [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], '''muzwilu''' in [[Venda (taal)|Venḓa]], '''umviyo''' in [[Suid-Ndebele]], '''mothwani''' in [[Tswana]] en '''umtulwa''' in [[Zoeloe]] . <ref name="mmilotours.com">{{Cite web|url=https://www.mmilotours.com/about_us.html|title=About Mmilo Tours in South Africa: SA National Park Tours}}</ref> <ref name="southafrica.co.za">{{Cite web|url=https://southafrica.co.za/wild-medlar-fruit.html|title=Wild Medlar - South African Indigenous Fruit}}</ref> <ref name="pza.sanbi.org">{{Cite web|url=http://pza.sanbi.org/vangueria-infausta|title=Vangueria infausta &#124; PlantZAfrica}}</ref> <ref name="randomharvest.co.za">{{Cite web|url=https://www.randomharvest.co.za/South-African-Indigenous-Plants/Show-Plant/PlantId/202/Plant/Vangueria-infausta?Filter=All|title=Vangueria infausta wild medlar wilde mispel mpfilwa mmilo muzwilu, mavelo umviyo, umtulwa umvilo umbizo, umviyo mmilo, mothwany umvile, amantulwane}}</ref> Die vrugte word algemeen deur mense geeet en het 'n aangename appelagtige smaak. Die benaming ''*infausta*'' verwys na 'n bygeloof dat 'n kwaadwillige gees in die boom woon en die ongeluk wat veroorsaak word deur die gebruik daarvan as brandhout, wat glo die bose gees uit die hout "ontsluit". <ref name="sappi">{{Cite book |last=Thomas |first=Val |title=Sappi tree spotting: Highlands: Highveld, Drakensberg, Eastern Cape mountains |last2=Rina Grant |publisher=Jacana |year=2001 |isbn=978-1-77009-561-8 |edition=3rd |location=Johannesburg |page=264}}</ref> Baie inheemse Afrika-name vir ''V. infausta'' kom van die Prot-Bantu [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Bantu/mɪ̀dɪ̀dò|mìdìdò]] (meervoud "vure"). <ref name="mmilotours.com" /> <ref name="southafrica.co.za" /> <ref name="pza.sanbi.org" /> <ref name="randomharvest.co.za" /> Die bome is laagvertakkend <ref name="sappi" /> en oor die algemeen klein van gestalte, maar kan 8 m hoog groei. Hulle het afhangende takkies en 'n bleek grysbruin, skilferige bas. <ref name="agro">{{Cite web|url=http://www.worldagroforestry.org/af/treedb/|title=''Vangueria infausta'', Rubiaceae|date=2009|website=Agroforestree Database:a tree reference and selection guide version 4.0|publisher=worldagroforestry.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023084159/http://www.worldagroforestry.org/af/treedb/|archive-date=23 October 2017|access-date=30 October 2012}}</ref> Die redelik groot, dowwe blare het hele rande en is ietwat veranderlik in vorm. Hulle het 'n teenoorgestelde rangskikking en opvallende net-aaring aan die onderkant. <ref name="agro" /> Jong blare is bootvormig en teruggebuig langs die sentrale aar. <ref name="sappi" /> Diggepakte trosse van stewige groen blomme ontwikkel gedurende die lente uit spits knoppies. Elke fluweelagtige blom is omtrent 4&nbsp;mm lank en 6&nbsp;mm breed, en word op teenoorgestelde en okselvormige simme gedra. <ref name="agro" /> Die kroonblaar word vroeg laat val. Die aanvanklik groen en glansende vrugte verskyn in die somer en behou die oorblywende dele van die kelk aan hul punte. <ref name="sappi" /> Hulle ontwikkel tot oneweredig gevormde, blink, [[Taankleurig|bruinkleurige]] pruime, wat sagte vlesige pulp en redelik groot pitte bevat. <ref name="agro" /> == Reikwydte == Hierdie struik of klein boom kom wydverspreind voor in woude, struikveld, valleie, klipperige [[Inselberg|koppies]] of sanderige duine dwarsdeur 'n groot deel van Suider- en Oos-Afrika, insluitend Madagaskar. In Afrika is dit inheems aan [[Uganda]], [[Kenia]], [[Tanzanië]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Zambië]], [[Zimbabwe]], [[Namibië]], [[Botswana]] en [[Suid-Afrika]] . <ref name="agro" /> Dit kan gevind word van 350 <ref name="agro" /> tot 1 330 m bo seespieël. <ref name="sappi" /> == Gebruike == Die Afrika-mispels is 'n tradisionele voedselgewas in [[Afrika]] . Hierdie minder bekende vrug beskik oor die potensiaal om voeding te verbeter, voedselsekerheid te bevorder, landelike ontwikkeling te bevorder en volhoubare grondversorging te ondersteun. <ref>{{Cite book |last=National Research Council |url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879 |title=Lost Crops of Africa: Volume III: Fruits |date=2008-01-25 |publisher=National Academies Press |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=3 |chapter=Medlars |access-date=2008-08-01 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=301}}</ref> Die vrugte kan rou geëet of die pulp kan droog gemaak word en gestoor word vir latere gebruik, terwyl die sade gerooster kan word. <ref name="agro" /> Bokke en wild voed op die blare, terwyl ander diere die vrugte aan die boom kan eet, of nadat hulle op die grond afgeskud is. <ref name="sappi" /> <ref name="agro" /> Die wortels en blare word deur tradisionele genesers gebruik. <ref name="sappi" /> <ref name="agro" /> Dun takkies is vatbaar daarvoor om deur spoegbesies gekoloniseer te word.<gallery> File:Vangueria_infausta,_loof,_Walter_Sisulu_NBT.jpg|alt=The boat-shaped leaves| Die bootvormige blare File:Acalitus_mallyi-mytgalle_op_Vangueria_infausta,_Pretoria.jpg|alt=Acalitus mite galls on leaves| ''Acalitus-'' mytgalle op blare File:Vangueria_infausta,_blomme,_Schanskop,_b.jpg|alt=Flowers| Blomme File:Vangueria_infausta,_vrug,_Schanskop.jpg|alt=Fruit| Vrugte </gallery> == Verwysings == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Verwysings}} [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Vangueria]] 3eq70hguijnvc2p7sm017q047mzycm7 2973965 2973953 2026-09-29T16:42:57Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/Zoulla|Zoulla]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcb|Jcb]] 2883712 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Wildemispel | other_names = African medlar | image = Vangueria infausta, vrug, Schanskop.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | taxon = Vangueria infausta | authority = [[William John Burchell|Burch.]], (1824) | synonyms = * ''Canthium infaustum'' <small>(Burch.) Baill.</small> }} Die '''wildemispel''' (''Vangueria infausta'') is 'n [[boom]] wat aan die katjiepiering-familie, [[Rubiaceae]] behoort.<ref name=PvanWyk>{{cite book |last = Van Wyk |first = Piet |title=Field guide to the TREES of the Kruger National Park|publisher=Struik |location = Kaapstad |date = 2008 |page = 220 |isbn = 978-1-77007-759-1}}</ref> Dit is [[inheems]] aan die suidelike en oostelike [[Afrotropiese gebied]] en kom in [[Angola]], [[Botswana]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Eswatini]], [[Kameroen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Kaprivistrook]] in [[Namibië]], [[Rwanda]], [[Soedan]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]] voor. In [[Suid-Afrika]] kom die spesie in elke provinsie behalwe die [[Wes-Kaap]] voor. Die [[vrugte]] word deur mense geëet en het 'n aangename appel-tipe smaak. Die boom se FSA-nommer is 702.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Subspesies == Die spesie het drie subspesies: * ''Vangueria infausta var. campanulata'' <small>(Robyns) Verdc.</small> * ''Vangueria infausta subsp. infausta'' * ''Vangueria infausta subsp. rotundata'' <small>(Robyns) Verdc.</small> == Fotogalery == <gallery> Vangueria infausta, habitus, a, Pretoria NBT.jpg|'n Wildemispel in [[Pretoria#Nasionale Botaniese Tuin|Pretoria se Nasionale Botaniese Tuin]] Vangueria infausta, blomme, Schanskop.jpg|[[Blom]]me Vangueria infausta, vrugte, a, Schanskop.jpg|[[Vrugte]] </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''Watter Boom is dit?'' Eugene Moll 2013 {{ISBN|978 1 77007 832 1}} * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:769741-1 Plants of the World Online] * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1430-8 REDLIST Sanbi] == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Vangueria infausta}} * {{Wikispecies-inlyn|Vangueria infausta}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Vangueria|infausta]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Rwanda]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 3g7e9ulvgwr5sjk0j87y1y5cr5dk2r5 2973966 2973965 2026-09-29T16:44:16Z Oesjaar 7467 Beskerm "[[Wildemispel]]": Verwyder inhoud wat verwysings het, vervang Afrikaanse naam met Engelse naam. Wat 'n belediging. ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie)) 2883712 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Wildemispel | other_names = African medlar | image = Vangueria infausta, vrug, Schanskop.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | taxon = Vangueria infausta | authority = [[William John Burchell|Burch.]], (1824) | synonyms = * ''Canthium infaustum'' <small>(Burch.) Baill.</small> }} Die '''wildemispel''' (''Vangueria infausta'') is 'n [[boom]] wat aan die katjiepiering-familie, [[Rubiaceae]] behoort.<ref name=PvanWyk>{{cite book |last = Van Wyk |first = Piet |title=Field guide to the TREES of the Kruger National Park|publisher=Struik |location = Kaapstad |date = 2008 |page = 220 |isbn = 978-1-77007-759-1}}</ref> Dit is [[inheems]] aan die suidelike en oostelike [[Afrotropiese gebied]] en kom in [[Angola]], [[Botswana]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Eswatini]], [[Kameroen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Kaprivistrook]] in [[Namibië]], [[Rwanda]], [[Soedan]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]] voor. In [[Suid-Afrika]] kom die spesie in elke provinsie behalwe die [[Wes-Kaap]] voor. Die [[vrugte]] word deur mense geëet en het 'n aangename appel-tipe smaak. Die boom se FSA-nommer is 702.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Subspesies == Die spesie het drie subspesies: * ''Vangueria infausta var. campanulata'' <small>(Robyns) Verdc.</small> * ''Vangueria infausta subsp. infausta'' * ''Vangueria infausta subsp. rotundata'' <small>(Robyns) Verdc.</small> == Fotogalery == <gallery> Vangueria infausta, habitus, a, Pretoria NBT.jpg|'n Wildemispel in [[Pretoria#Nasionale Botaniese Tuin|Pretoria se Nasionale Botaniese Tuin]] Vangueria infausta, blomme, Schanskop.jpg|[[Blom]]me Vangueria infausta, vrugte, a, Schanskop.jpg|[[Vrugte]] </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''Watter Boom is dit?'' Eugene Moll 2013 {{ISBN|978 1 77007 832 1}} * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:769741-1 Plants of the World Online] * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1430-8 REDLIST Sanbi] == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Vangueria infausta}} * {{Wikispecies-inlyn|Vangueria infausta}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Vangueria|infausta]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Rwanda]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 3g7e9ulvgwr5sjk0j87y1y5cr5dk2r5 0 84569 2974114 2429480 2026-09-30T00:34:28Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974114 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = Stad Manchester-stadion | bynaam = Etihadstadion | beeld = [[Lêer:Mcfc stad pano.jpg|250px]]<br />'''UEFA Kategorie 4 Stadion'''<ref>{{en}} http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Stadium&Security/01/48/48/85/1484885_DOWNLOAD.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904173610/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Stadium%26Security/01/48/48/85/1484885_DOWNLOAD.pdf |date= 4 September 2011 }}</ref> | byskrif = Die Stad Manchester-stadion tydens ’n vriendskaplike wedstryd tussen Celtic FC en Manchester City FC | vollenaam = | vorigenaam = | ligging = [[Manchester]], [[Engeland]] | koördinate = {{Koördinate|53|28|59|N|2|12|1|W|type:landmark|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = [[1997]] | geopen = 25 Julie 2002 <small>(as atletiekstadion)</small><br />10 Augustus 2003 <small>(as sokkerstadion)</small> | renovasie = | uitgebrei = 2002–2003 | gesluit = | afgebreek = | eienaar = Manchesterse Stadsraad | operateur = [[Manchester City FC]] | oppervlak = Desso GrassMaster | boukoste = £112&nbsp;miljoen <small>(atletiekstadion)</small><ref name="naming rights" /><br />£22&nbsp;miljoen <small>(omskakeling na sokker)</small><ref name="naming rights" /><br />£20&nbsp;miljoen <small>(uitrusting van sokkerstadion)</small><ref name="naming rights" /> | argitek = Arup Sport <small>(stadionontwerp)</small><br />KSS Ontwerpgroep <small>(binnenshuis)</small><br />Populous <small>(uitbreiding)</small> | struktuuringenieur = Arup Associates | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = Laing Construction Ltd.<br />Laing O’Rourke<br />Watson Steel Ltd. | voormalige_name = | tuisveld_van = [[Manchester City FC]] | sitplekke = 41&nbsp;000 – 2002 [[Gemenebesspele]]<br />47&nbsp;805 – Plaaslike sokker<ref name="max capacity" /><br />45&nbsp;500 – UEFA-gereguleerde sokker<ref>{{cite news |title=Kampioeneliga: Manchester City se Roberto Mancini vra versigtigheid voor groot wedstryd teen Napoli |last=Smith |first=Rory |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-city/8760841/Champions-League-Manchester-Citys-Roberto-Mancini-urges-caution-ahead-of-momentous-match-against-Napoli.html |newspaper=The Telegraph |date=13 September 2011 |access-date=10 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217135948/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-city/8760841/Champions-League-Manchester-Citys-Roberto-Mancini-urges-caution-ahead-of-momentous-match-against-Napoli.html |archive-date=17 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />60&nbsp;000 – musiekkonserte | dimensies = 105&nbsp;m x 68&nbsp;m }} '''Stad Manchester-stadion''' (ook bekend as die '''Etihadstadion''' weens borgskapredes<ref name="renaming">{{en}} {{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14080388.stm |title=Manchester City teken kontrak om Eastlands te hernoem |work=BBC Sport |date=8 Julie 2011 |accessdate=13 November 2011 |quote=Manchester City het bevestig dat die Stad Manchester-stadion na Etihadstadion hernoem sal word na die ondertekening van ’n tienjaarkontrak met die lugredery. }}</ref>) is ’n stadion in [[Manchester]] in [[Engeland]]. Dit is die tuisveld van [[Manchester City FC]], die vyvde grootste stadion in die [[Premier League]] en die twaalfde grootste stadion in die Verenigde Koninkryk met sitplek vir 47&nbsp;805 mense.<ref name="max capacity">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-city/8843970/Manchester-City-plan-for-bigger-stadium.html |title=Manchester City beplan groter stadion |last=White |first=Duncan |work=The Telegraph |publisher=Telegraph Media Group Limited |location=Londen |date=22 Oktober 2011 |access-date=29 November 2011 |quote=Die Etihadstadion se kapasiteit is tans 47 805 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130071501/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-city/8843970/Manchester-City-plan-for-bigger-stadium.html |archive-date=30 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="stadium stats">{{cite web |url=http://www.mcfc.co.uk/News/American-Pre-season-tour/2011/Dublin-Super-Cup-Stadium-comparisons |title=Dublin Super Cup: Aviva Stadium v CoMS |last=Clayton |first=David |work=mcfc.co.uk |publisher=(Manchester City Football Club) |date=24 Junie 2011 |access-date=4 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604073738/http://www.mcfc.co.uk/News/American-Pre-season-tour/2011/Dublin-Super-Cup-Stadium-comparisons |archive-date=4 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Etihad Stadium - The ground 2015.jpg|duimnael|links|Buiteaansig van die Stad Manchester-stadion in 2015]] Die ligging van SportCity maar met ’n groter stadion is voorgestel as die primêre atletiestadion in Manchester se mislukte Olimpiese bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2000]].<ref name="orig design">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/262415.stm |title=Manchester ‘kan IOK dagvaar’ |work=BBC News |date=25 Januarie 1999 |access-date=11 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191126045919/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/262415.stm |archive-date=26 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In die bod om die [[Gemenebesspele]] 2002 sou die kapasiteit van die stadion 38&nbsp;000 wees en na die spele sou dit omgeskakel word na 48&nbsp;000. Die stadion is gebou deur Laing Construction teen ’n onkoste van £112&nbsp;miljoen<ref name="naming rights" /><ref name="doubled rent" /> na ’n ontwerp deur Arup Associates, ’n argitektuurkonsultasiegroep.<ref name="stadium design">{{en}} {{cite journal |url=http://www.arup.com/_assets/_download/download71.pdf |title=Ontwerp van die Stad Manchester-stadion |format=PDF |journal=The Arup Journal |publisher=(Arup Associates) |date=Januarie 2003 |accessdate=20 November 2011 |archive-date=27 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327124708/http://www.arup.com/_assets/_download/download71.pdf |url-status=dead }}</ref> Om die langtermyntoekoms van die stadion na die Gemenebesspele te verseker is ooreengekom dat Manchester City FC die stadion by die Manchesterse Stadsraad sou huur as ’n plaasvervanger vir [[Maine Road]]. Die omskakeling van ’n atletiekstadion na ’n sokkerstadion het die stadsraad £22&nbsp;miljoen en vir Manchester City £20&nbsp;miljoen gekos.<ref name="naming rights">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/oct/04/manchester-city-council-stadium-naming-rights? |title=Manchester City betaal stadsraad £2 miljoen per jaar vir naamregte |last=Conn |first=David |work=The Guardian |publisher=Guardian News and Media |location=Londen |date=4 Oktober 2011 |access-date=12 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224044244/http://www.guardian.co.uk/football/2011/oct/04/manchester-city-council-stadium-naming-rights |archive-date=24 Desember 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="doubled rent">{{cite news |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-sport/football/article-23996972-manchester-model-shows-how-west-ham-can-be-settled-tenants.do |title=Manchester model dui aan hoe West Ham ingeburgerde huurders kan wees |work=London Evening Standard |publisher=ES London Limited |date=11 Oktober 2011 |access-date=12 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012075828/http://www.thisislondon.co.uk/standard-sport/football/article-23996972-manchester-model-shows-how-west-ham-can-be-settled-tenants.do |archive-date=12 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die klub het in 2003 na die nuwe stadion verhuis. Buiten atletiek het die stadion gasheer gespeel vir die UEFA-beker eindstryd in 2008, internasionale sokkerwedstryde van Engeland, ligarugbywedstryde, bokstitelgevegte, musiekkonserte<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/5407664.stm |title=Man City stadion UEFA-eindstryd toegeken |work=BBC Sport |date=4 Oktober 2006 |access-date=30 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914224611/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/5407664.stm |archive-date=14 September 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en een internasionale rugbywedstryd van die [[Rugbywêreldbeker 2015]].<ref name="RWC2015ManchesterCity">{{cite news |url=http://www.rugbyworldcup.com/mm/Document/Tournament/Mediazone/02/06/65/07/rwc-2015-match-schedule.pdf |title=RWB2015 Amptelike Wedstrydskedule |work=Rugbywêreldbeker |date=2 Mei 2013 |access-date=2 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111042123/http://www.rugbyworldcup.com/mm/Document/Tournament/Mediazone/02/06/65/07/rwc-2015-match-schedule.pdf |archive-date=11 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Vanaf Januarie 2014 is die stadion oor 20 maande vergroot tot 62&nbsp;170 sitplekke.<ref>{{cite web |title=Manchester City soek uitbreiding na 61 000 sitplekke |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-24489940 |work=BBC News |date=11 Oktober 2013 |access-date=29 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226062648/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-24489940 |archive-date=26 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die uitbreiding loop saam met die ontwikkeling en voltooiing van die Etihadkampus Opleidingsfasiliteit wat gedeeltelik deur Manchester City befonds word.<ref>{{cite web |title=Etihad-kampus |url=http://www.mcfc.co.uk/news/club-news/etihad-campus |work=mcfc.co.uk |access-date=29 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618202405/http://www.mcfc.co.uk/news/club-news/etihad-campus |archive-date=18 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Fotogalery == <gallery mode=packed-hover heights=220px> Lêer:City of Manchester Stadium 2002.jpg|Die Stad Manchester-stadion tydens die Gemenebesspele 2002 Lêer:City of Manchester Stadium 2.jpg|Binnekant van die Stad Manchester-stadion in 2006 </gallery> == Wedstryde == === Rugbywêreldbeker 2015 === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 2015}} {| class="wikitable" style="text-align: left;" width="100%" !Datum !Tyd !Span 1 !Telling !Span 2 !Rondte !Toeskouers |- | 10 Oktober 2015 || 20:00 || {{ENGru}} || style="text-align:center;"| 60–3 || {{URUru}} || Groep A || style="text-align:center;"| 50&nbsp;778 |} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|City of Manchester Stadium}} {{Rugbywêreldbekerstadions 2015}} [[Kategorie:Manchester]] [[Kategorie:Rugbystadions in Engeland]] [[Kategorie:Rugbywêreldbekerstadions]] [[Kategorie:Sokkerstadions in Engeland]] [[Kategorie:UEFA 4 ster stadions]] 6vm27gwo31t4oghc20c5wr10oansz2m 0 85136 2974138 2965232 2026-09-30T03:04:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974138 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Crazy_ink_on_pierced_girl_lying_back.jpg|duimnael|180px|Tatoes is onder vroue ook gewild.]] [[Beeld:Jeremy_Meeks_Mug_Shot.jpg|duimnael|180px|Jeremy Meeks, ’n oudgevangene en deesdae model, het talle tatoes, onder meer ’n [[traantatoe]] by sy linkeroog.]] ’n '''Tatoeëermerk''' of '''tatoe''' is ’n vorm van liggaamsmodifisering waar ’n naald gebruik word om [[ink]] onder die opperhuid aan te bring om die vel se pigment te verander. Tatoekunstenaars bring inkontwerpe aan deur middel van verskeie metodes en tegnieke, soos tradisionele metodes waar die prieminstrument met 'n hamertjie gekap word en moderne tatoes wat met masjiene aangebring word. Tatoeëring word al duisende jare lank deur baie kulture oor die wêreld heen beoefen, en die simboliek en impak daarvan verskil grootliks van plek tot plek en kultuur tot kultuur. Die term kom waarskynlik van die [[Polinesiese tale|Polinesiese]] woord ''tatau'', wat streep of vlek beteken,<ref name="somoa">{{Citation|url=http://www.polynesia.com/samoa/samoan-tattoos.html|publisher=Polynesian Cultural Center|title=Samoa: Samoan Tattoos|access-date=18 Februarie 2014|archivedate= 7 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061107231027/http://www.polynesia.com/samoa/samoan-tattoos.html}}</ref> en is deur matrose na [[Europa]] gebring. Van daar het dit moontlik na die res van die wêreld versprei.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.bartleby.com/61/89/T0058900.html |title=Tattoo 2 |encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language |edition=fourth |year=2000 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202095239/http://bartleby.com/61/89/T0058900.html |date= 2 Februarie 2009 }}</ref> Tatoes kan dekoratief wees (met geen spesifieke betekenis nie), simbolies (met 'n persoonlike betekenis vir die draer), of beeldend ('n beeld van 'n spesifieke persoon of voorwerp). Baie tatoes word in [[deurgangsrite]]s gebruik, om status en rang aan te dui, as simbole vir godsdienstige en spirituele toewyding, merke van liefde of dapperheid, armbande en talismans, beskerming of as strafmaatreël, soos vir uitgeworpenes, slawe of gevangenes. Uitgebreide kosmetiese tatoeëring word ook deur baie vroue laat aanbring. Die tatoekuns bestaan al minstens sedert die lewe van die eerste bekende gatatoeëerde mens, [[Ötzi]], sowat 3330&nbsp;v.C., en tog het die mening van gemeenskappe oor tatoes deur die eeue gewissel. In die 20ste eeu is tatoes oor feitlik die hele wêreld verbind met 'n sekere soort "rowwe" lewenstyl, veral van matrose en gevangenes. Vandag kies mense om verskeie redes om getatoeëer te word: kunstig, kosmeties, sentimenteel, godsdienstig en spiritueel, of om hulle identifisering met sekere groepe (insluitende etniese en misdadigergroepe) te toon. Tatoes kan wys hoe iemand oor 'n familielid (gewoonlik 'n ouer of kind) of oor 'n onverwante persoon voel.<ref>{{Cite journal |last=Johnson |first=Frankie J |year=2007 |title=Tattooing: Mind, Body And Spirit. The Inner Essence Of The Art |journal=Sociological Viewpoints |volume=23 |pages=45–61}}</ref> ==Terminologie== Die woord "tatoe" is 'n [[leenwoord]] uit die [[Polinesiese tale|Polinesiese taal]] Tahitiaans<ref>"Tatoe" in die [[HAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 17 Maart 2023.</ref> of Samoaans,<ref name="covered"/><ref name="samoa2">{{cite web |title=Meaning of Tatau 1 |url=https://pasefika.com/Culture/Article/19/sa/Meaning-of-Tatau-1 |publisher=Pasefika Design}}</ref> vanaf ''tatau''. Die [[Japannees|Japannese]] woord ''irezumi'' beteken "invoeging van ink", en kan dui op die tradisionele Japannese handmetode, 'n masjienmetode in 'n Westerse styl of enige metode wat die invoeging van ink behels. Die algemeenste woord vir tradisionele Japannese tatoe-ontwerpe is ''horimono''.<ref name="onitattoo">{{Cite web |title=History Of Irezumi/Horimono |url=https://irezumihorimonodesign.weebly.com/history-of-irezumihorimono.html |access-date=17 August 2018 |website=Oni Tattoo Design}}</ref> Japannese kan die woord "tatoe" gebruik vir enige nie-Japannese metode. ==Soorte tatoeëermerke== ===Amateur- en professionele tatoes=== [[Lêer:Chest_Mechanics.jpg|duimnael|180px|links|Tatoes wat ’n groot deel van die liggaam bedek, is algemeen.]] Die simboliek van die tatoe wissel van plek tot plek en van kultuur tot kultuur. Baie tatoes is tekens van passie, status of rang, godsdiens, dapperheid, seksualiteit, liefde, beskerming of assosiasie. Dit is ook dikwels tekens van uitgeworpenes, slawe en gevangenes. Baie gevangenes en misdaadbendes gebruik tatoes om inligting oor hul oortredings te vertoon of aan te dui tot watter bende hulle behoort.<ref>{{Citation|author=Andrew Lichtenstein|url=http://www.foto8.com/issue01/dprisontattoos/prisontattoos1.html|title=Texas Prison Tattoos|accessdate=2007-12-08}}</ref> In ’n studie is gevind 72&nbsp;persent van die deelnemers met tatoes aan die gesig, nek, hande of vingers het meer as drie dae in die tronk deurgebring, in vergelyking met 6&nbsp;persent van dié sonder tatoes.<ref name=Laumann-Derick>{{cite journal |last=Laumann |first=Anne E. |first2=Amy J. |last2=Derick |title=Tattoos and Body Piercings in the United States: A National Data Set |url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_2006-09_55_3/page/n88 |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=55 |issue=3 |pages=413–421 |date=September 2006 |pmid=16908345 |doi=10.1016/j.jaad.2006.03.026}}</ref><ref>{{citation|author=Joshua Adams|year=2012|title=The Relationship between Tattooing and Deviance in Contemporary Society|work=Deviance Today|pages=137–145}}</ref> Vandag laat baie mense hulle tatoeëer vir bloot artistieke redes of om te wys hulle behoort tot ’n sekere groep soos misdaadbendes of ’n etniese groep. In sekere lande word geglo tatoeëermerke het towerkragte wat die draer daarvan beskerm. Artistieke tatoes sluit in [[kneukeltatoe]]s, [[genitale tatoe]]s, [[moutatoe]]s, [[traantatoe]]s, [[haartatoe]]s en [[vollyftatoe]]s. [[Lêer:Roberts_Tattoos_(8055263897).jpg|duimnael|240px|’n Tradisionele Indiaanse tatoe.]] Onder [[Sowjetunie|Sowjetmisdadigers]] van die 20ste eeu was daar ’n kultuur van [[Russiese misdadigertatoes|tatoeëermerke]] om iemand se misdaadloopbaan aan te dui, asook sy rang in die [[Rusland|Russiese]] misdaad- en tronkgemeenskap. Veral vir diegene in die [[Goelag]]stelsel van die Sowjetera het die tatoes gedien om te onderskei tussen wie hoog aangeskryf was (’n "dief volgens die wet") en wie ’n politieke gevangene was.<ref name="Fuel">{{cite book|last1=Sidorov|first1=Danzig Baldaev. Vol. 3 / introduction by Alexander|title=Russian criminal tattoo encyclopedia|date=2008|publisher=Fuel|location=Londen|isbn=978-0-9550061-9-7}}</ref> ===Gedwonge tatoeëring=== [[Lêer:Auschwitz survivor displays tattoo detail.jpg|duimnael|240px|’n Identifikasienommer wat op ’n Auschwitz-gevangene se arm getatoeëer is.]] In sommige gevalle in die geskiedenis is mense ook al teen hul wil gatatoeëer. ’n Bekende voorbeeld is die identifikasienommers wat op [[Jood|Jode]] in [[konsentrasiekamp]]e aangebring is onder die [[Nazi-Duitsland|Nazi]]-stelsel. Die Nazi's het die praktyk in 1941 in [[Auschwitz]] begin om die liggame van geregistreerde gevangenes in die kampe te identifiseer. In die [[Zhou-dinastie]] het [[China|Chinese]] owerhede tatoes op mense se gesigte aangebring as ’n straf vir sekere oortredings of om gevangenes of slawe te merk. Ook in die [[Romeinse Ryk]] moes soldate, [[gladiator]]s en slawe tatoeëermerke dra. Deels vanweë ’n [[Bybel]]se uitspraak teen die merk van die liggaam, het keiser [[Konstantyn die Grote]] die tatoeëring van gesigte omstreeks [[330|330 n.C.]] verbied, en die [[Tweede Konsilie van Nicea]] het in [[787]] die tatoeëring van enige deel van die liggaam as ’n heidense gebruik verbied.<ref name="Mayor">{{cite news |author=Adrienne Mayor |url=http://www.archaeology.org/9903/abstracts/tattoo.html |title=People Illustrated |journal=Archaeological Institute of America |volume=52 |number=2 |date=1 April 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927150030/http://www.archaeology.org/9903/abstracts/tattoo.html |archive-date=27 September 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ===Kosmetiese redes === Al hoe meer tatoes word gebruik vir kosmetiese doeleindes, soos permanente grimering of om velverkleurings te verbloem. Eersgenoemde sluit die tatoeëring van lippe en oogwenke (omlyner), ooglede (omlyner) en selfs moesies in. Natuurlike kleure word gewoonlik daarvoor gebruik omdat dit veronderstel is om soos grimering te lyk. ’n Toenemende neiging is ook om tatoes aan te bring op merke ná ’n operasie soos ’n [[mastektomie]].<ref>Locke, Katherine. 2013. [http://www.theguardian.com/society/2013/aug/07/mastectomy-tattoo-breast-cancer "Women choose body art over reconstruction after cancer battle: Undergoing a mastectomy is a harrowing experience, but tattoos can celebrate the victory over cancer."] ''The Guardian''. 7 Augustus 2013.</ref> Die tatoeëring van tepels op gerekonstrueerde borste is ook gewild.<ref>http://www.bbc.co.uk/news/magazine-25366749</ref> ===Mediese redes=== Mediese tatoes word byvoorbeeld gebruik om te verseker instrumente word op die regte plekke aangebring by herhaalde radioterapie of vir die [[areola]]s in sommige soorte borsrekonstruksie. [[Beeld:Man with armpit tattoo. Razor Neva, blood type, birth year. Color.jpg|thumb|220px|links|'n Mediese tatoe met die persoon se bloedgroep.]] Dit is ook al gebruik om mediese inligting oor die draer daarvan oor te dra, soos ’n persoon se [[bloedgroep]] of ’n mediese toestand. [[Alzheimersiekte|Alzheimerpasiënte]] se name kan op hulle getatoeëer word om hulle te identifiseer as hulle vermis raak.<ref>Hürriyet Daily News: [http://www.hurriyetdailynews.com/tattooist-offers-to-tattoo-names-of-alzheimer-patients-in-izmir.aspx?pageID=238&nID=71786 Tattooist offers to tattoo names of Alzheimer patients in İzmir]</ref> Tatoes kan ook gebruik word om [[vitiligo]], 'n velpigmentsiekte, te bedek.<ref>{{Cite book |last1=Arndt |first1=Kenneth A. |url=https://books.google.com/books?id=CP27h0r-FjwC |title=Manual of Dermatologic Therapeutics |last2=Hsu |first2=Jeffrey T. S. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-6058-4 |edition=illustrated |page=116 |access-date=6 September 2013}}</ref> Bloedgroeptatoes ([[Duits]]: ''Blutgruppentätowierung'') is in die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Nazi-Duitsland]] gedra deur lede van die [[Waffen-SS]]. Ná die oorlog is die tatoes dikwels gebruik as 'n (onperfekte) bewys dat iemand lid van die SS was, en dit kon tot potensiële inhegtenisneming en vervolging lei. 'n Paar SS-lede het hulle deur die arm geskiet om die tatoe te verwyder.<ref name="lepre">{{Cite book |last=Lepre |first=George |title=Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945 |date=2004 |publisher=Schiffer Publishing Ltd |isbn=978-0-7643-0134-6 |page=310}}</ref> Tatoes is waarskynlik ook in antieke medisyne gebruik as deel van die pasiënt se behandeling. Die dokter Daniel Fouquet het in 1898 ’n artikel geskryf oor mediese tatoeëerpraktyke in [[Antieke Egipte]]. Hy beskryf daarin die tatoes op die vroulike liggame wat op die [[Deir el-Bahari]]-terrein gevind is. Hy het vermoed tatoes en ander letsels kon mediese of terapeutiese doeleindes gehad het.<ref>[http://blogs.ucl.ac.uk/researchers-in-museums/2012/12/10/tattooed-mummy-amunet/ Tattooing in Ancient Egypt Part 2: The Mummy of Amunet] by Gemma Angel, op 10 Desember 2012.</ref> [[Ötzi]], die ysmummie wat sowat 5&nbsp;300 jaar gelede geleef het en in 1991 ontdek is, het sowat 60 tatoes aan sy lyf gehad. Dit is geskep deur insnydings in die vel waarin steenkoolpoeier gevryf is en daar word vermoed dit kon ’n behandeling vir sy gewrigslytasie gewees het.<ref>[http://radiology.rsnajnls.org/cgi/content/full/226/3/614 The Iceman: Discovery and Imaging - Murphy et al. 226 (3): 614 - Radiology]</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2000/sep/26/rorycarroll Iceman is defrosted for gene tests | World news | guardian.co.uk]</ref> Daar is ook tatoes aan die [[Siberiese Ysvrou]] gevind, wat tussen omstreeks die 6de en 2de eeu&nbsp;v.C. in die [[Siberië|Siberiese]] [[steppe]] gewoon het en wie se liggaam in 1993 ontdek is. ==Geskiedenis== [[Beeld:Whang-od tattooing.jpg|thumb|links|220px|Whang-od, die laaste ''mambabatok'' (tradisionele tatoeëerkunstenaar) van die provinsie Kalinga in die [[Filippyne]] doen 'n batek-tatoe.]] Tatoeëermerke op antieke [[mummie]]s wat bewaar gebly het, wys die tatoeëerkuns word al duisende jare lank oor die hele wêreld beoefen.<ref name="Oldest Tattoos">{{cite journal |last1=Deter-Wolf |first1=Aaron |last2=Robitaille |first2=Benoît |last3=Krutak |first3=Lars |last4=Galliot |first4=Sébastien |title=The World's Oldest Tattoos |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |date=February 2016 |volume=5 |pages=19–24 |doi=10.1016/j.jasrep.2015.11.007 |s2cid=162580662 |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01227846/file/OldestTattoos.pdf}}</ref> In 2015 het 'n wetenskaplike herwaardering van die ouderdom van die twee oudste bekende gatatoeëerde mummies bepaal dat [[Ötzi]] die oudste bekende voorbeeld is. Sy liggaam, met sowat 60 tatoes, is in gletserys in die [[Alpe]] ontdek en dateer van omstreeks 3330&nbsp;v.C.<ref name="Oldest Tattoos" /><ref>{{cite news |last1=Scallan |first1=Marilyn |title=Ancient Ink: Iceman Otzi Has World's Oldest Tattoos |url=http://smithsonianscience.si.edu/2015/12/debate-over-worlds-oldest-tattoo-is-over-for-now/ |access-date=19 December 2015 |publisher=Smithsonian Science News |date=9 December 2015}}</ref> In 2018 is die oudste figuratiewe tatoes in die wêreld op twee Egiptiese mummies ontdek wat van tussen 3351 en 3017&nbsp;v.C. dateer.<ref>{{cite news |last=Ghosh |first=Pallab |date=1 March 2018 |title='Oldest tattoo' found on 5,000-year-old Egyptian mummies |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-43230202 |work=BBC |access-date=8 March 2018}}</ref> Antieke tatoeëerkuns is die algemeenste beoefen onder die [[Austronesiese volke]]. Dit was een van die vroeë tegnologieë wat in [[Taiwan]] en aan die [[Suid-Chinese See|Suid-Chinese kus]] deur die Proto-Austronesiërs ontwikkel is voor minstens 1500&nbsp;v.C., voor die Austronesiese uitbreiding na die Indo-Pasifiese eilande.<ref name="kirch">{{cite book |author=Patrick Vinton Kirch |title=A Shark Going Inland Is My Chief: The Island Civilization of Ancient Hawai'i |publisher=University of California Press |year=2012 |pages=31–32 |isbn=978-0-520-27330-6 |url=https://books.google.com/books?id=VFJpUG5Nzh4C&pg=PA31}}</ref><ref name="fuery">{{cite book |last1=Furey |first1=Louise |editor=Lars Krutak & Aaron Deter-Wolf |title=Ancient Ink: The Archaeology of Tattooing |chapter=Archeological Evidence for Tattooing in Polynesia and Micronesia |publisher=University of Washington Press |year=2017 |pages=159–184 |isbn=978-0-295-74284-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=RKZGDwAAQBAJ&pg=PT171}}</ref> Dit kon oorspronklik verband gehou het met [[koppesnellery]].<ref name="bald">{{cite book |last=Baldick |first=Julian |title=Ancient Religions of the Austronesian World: From Australasia to Taiwan |publisher=I.B.Tauris |year=2013 |page=3 |isbn=978-1-78076-366-8 |url=https://books.google.com/books?id=2c2KRnKqWgoC&pg=PA3}}</ref> Tatoeëertradisies, insluitende tatoes aan die gesig, word onder alle Austronesiese subgroepe aangetref, insluitende Taiwannese Aborigines, Suidoos-Asiatiese eilandbewoners, [[Mikronesië|Mikronesiërs]], [[Polinesië|Polinesiërs]] en [[Malgasse (volk)|Malgasse]]. Austronesiërs het die vel gepriem deur die gebruik van 'n klein hamer en 'n priemimplement wat van boomdorings, visbene of oesterskulpe gemaak is.<ref name="covered">{{Cite book |last=Thompson |first=Beverly Yuen |title=Covered in Ink: Tattoos, Women and the Politics of the Body |date=2015 |location=New York, New York USA |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-8920-9 |pages=35–64 |chapter="I Want to Be Covered": Heavily Tattooed Women Challenge the Dominant Beauty Culture |chapter-url=https://cpb-us-west-2-juc1ugur1qwqqqo4.stackpathdns.com/hawksites.newpaltz.edu/dist/1/2245/files/2018/01/Yuen-Thompson_Heavily-Tattooed-Women-1cyuu89.pdf |access-date=17 Maart 2023 |archive-date= 6 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180406230928/https://cpb-us-west-2-juc1ugur1qwqqqo4.stackpathdns.com/hawksites.newpaltz.edu/dist/1/2245/files/2018/01/Yuen-Thompson_Heavily-Tattooed-Women-1cyuu89.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="fuery" /><ref name=Maori.com>{{cite web |title=Maori Tattoo |url=http://www.maori.com/tattoo |website=Maori.com |publisher=Maori Tourism Limited |access-date=17 July 2015 |archive-date=20 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150720220252/http://www.maori.com/tattoo |url-status=dead}}</ref> Antieke tatoeëertradisies het ook voorgekom onder die [[Papoeas]] en [[Melanesië|Melanesiërs]], wat unieke priemers van vulkaanglas gebruik het. Sommige [[argeologie]]se terreine met dié toerusting word verbind met die Austronesiese migrasie na [[Papoea-Nieu-Guinee]] en Melanesië. Ander terreine is egter ouer as dié migrasie en word dateer van omstreeks 1650 tot 2000&nbsp;v.C. Dit lyk dus of daar 'n reeds bestaande tatoetradisie in die streek was.<ref name="fuery" /> Onder ander etnolinguistiese groepe wat ook die tatoeëerkuns beoefen het, tel die [[Ainoe]] van [[Japan]]; sommige [[Austro-Asiatiese tale|Austro-Asiate]] van [[Indo-China]]; [[Berbers|Berbervroue]] van [[Noord-Afrika]];<ref name="berber">{{cite web |url=http://ethnicjewelsmagazine.com/facial-tattooing-of-berber-women-by-sarah-corbett/ |title=Facial Tattooing of Berber Women |last=Corbett |first=Sarah |date=6 February 2016 |magazine=Ethnic Jewels Magazine |access-date=18 May 2018 |archive-date= 6 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406085729/http://ethnicjewelsmagazine.com/facial-tattooing-of-berber-women-by-sarah-corbett/ |url-status=dead }}</ref> die [[Joroeba (volk)|Joroeba-]], [[Fula (volk)|Fulani-]] en [[Hausa (volk)|Hausa]]volk van [[Nigerië]];<ref>{{cite journal |last1=Wilson-Fall |first1=Wendy |title=The Motive of the Motif Tattoos of Fulbe Pastoralists |url=https://archive.org/details/sim_african-arts_spring-2014_47_1/page/54 |journal=African Arts |date=Spring 2014 |volume=47 |issue=1 |pages=54–65 |doi=10.1162/AFAR_a_00122 |s2cid=53477985}}</ref> [[Indiane|inheemse Amerikaners]] van die [[Amerikas]] voor [[Christophorus Columbus|Columbus]];<ref name="Evans">Evans, Susan, Toby. 2013. Ancient Mexico and Central America: Archaeology and Culture History. 3rd Edition.</ref> en die [[Pikte]] van [[Brittanje]] in die [[Ystertydperk]].<ref name="carr">{{cite journal |last=Carr |first=Gillian |year=2005 |title=Woad, tattoing, and identity in later Iron Age and Early Roman Britain |url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_2005-08_24_3/page/273 |journal=Oxford Journal of Archaeology |volume=24 |issue=3 |pages=273–292 |doi=10.1111/j.1468-0092.2005.00236.x}}</ref> ===Europa=== [[Beeld:Prince Giolo, Son to the King of Moangis a1528388.jpg|thumb|160px|Giolo (regte naam Jeoly) van die [[Filippyne]] wat deur William Dampier gevange geneem en in 1691 in [[Londen]] op 'n skou uitgestal is, totdat hy drie maande later aan [[pokke]] dood is. Dampier het 'n fortuin uit hom gemaak.<ref>{{Cite web |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/the-true-story-of-the-mindanaoan-slave-whose-skin-was-displayed-at-oxford-a00029-20171102-lfrm2 |title=The True Story of the Mindanaoan Slave Whose Skin Was Displayed at Oxford |website=Esquiremag.ph}}</ref><ref name="Etching of Prince Giolo">Savage, John (c. 1692). [http://acms.sl.nsw.gov.au/item/itemDetailPaged.aspx?itemID=153334 "Etching of Prince Giolo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319185042/http://acms.sl.nsw.gov.au/item/itemDetailPaged.aspx?itemID=153334 |date=19 Maart 2011 }}. State Library of New South Wales.</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite journal |last=Barnes |first=Geraldine |year=2006 |title=Curiosity, Wonder, and William Dampier's Painted Prince |journal=Journal for Early Modern Cultural Studies |volume=6 |issue=1 |pages=31–50 |doi=10.1353/jem.2006.0002 |s2cid=159686056}}</ref>]] In 1566 het [[Frankryk|Franse]] matrose 'n [[Inuïete|Inuïtiese]] vrou en haar kind in die hedendaagse Labrador in [[Kanada]] gevange geneem en hulle na [[Antwerpen]] in die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Nederlandse Republiek]] gebring. Die ma was gatatoeëer, maar die kind nie. In Antwerpen is die twee in 'n plaaslike kroeg ten toon gestel tot minstens 1567. Pamflette wat die geleentheid adverteer, is in die stad versprei. In 1577 het die [[Engeland|Engelse]] [[Seerowery#Kaapvaarders|kaapvaarder]] Martin Frobisher twee Inuïte gevang en na Engeland gebring om uit te stal.<ref name="Krutak2">{{cite web |last1=Krutak |first1=Lars |title=Myth Busting Tattoo (Art) History |url=https://www.larskrutak.com/myth-busting-tattoo-art-history/ |website=Lars Krutak: Tattoo Anthropologist |date=22 August 2013 |access-date=25 February 2020}}</ref> In 1691 het William Dampier 'n getatoeëerde man van die [[Filippyne]], Jeoly of Giolo, na Londen gebring. Hy het Jeoly op 'n menslike skou ten toon gestel en 'n fortuin gemaak deur hom 'n "prins" te noem en groot skares te lok. Ten tyde van die uitstalling het Jeoly nog gerou oor sy ma, wat Dampier ook gevang het, maar op die reis ter see dood is. Drie maande later het Jeoly gesterf. Die vel is van sy liggaam gestroop en sy liggaam is daarna sonder die vel ten toon gestel. Die gatatoeëerde vel is verkoop en in Oxford uitgestal.<ref>Mangubat (2017). The True Story of the Mindanaoan Slave Whose Skin Was Displayed at Oxford. Esquire.</ref> [[Beeld:Joshua Reynolds - Portrait of Omai.jpg|thumb|links|160px|'n Portret van Omai, 'n getatoeëerde man van [[Raiatea]] wat deur kaptein [[James Cook]] na Europa gebring is.]] Daar word algemeen geglo die moderne gewildheid van tatoeëring kom van kaptein [[James Cook]] se drie vaarte in die laat 18de eeu na die Suid-Pasifiese eilande. Sy vaarte en die verspreiding van die tekste en beelde daarvan het wel bewustheid van tatoeëring aangehelp (en gelei tot die opname van die woord ''tatau'' in Westerse tale).<ref>{{Cite web |url=https://www.rmg.co.uk/discover/explore/captain-cook-sir-joseph-banks-and-tattoos-tahiti |title=Captain Cook, Sir Joseph Banks and tattoos in Tahiti |date=25 August 2015 |website=Royal Museums Greenwich |language=en |access-date=3 April 2020}}</ref> Ná Cook se eerste reis in 1768 het sy wetenskapbeampte en botanis, sir Joseph Banks, die kunstenaar Sydney Parkinson en baie ander bemanningslede met 'n groot belangstelling in tatoes teruggekeer na Engeland. Banks het baie daaroor geskryf<ref>{{Cite web |url=https://thedearsurprise.com/sir-joseph-banks-and-the-art-of-tattoo/ |title=Sir Joseph Banks and the Art of Tattoo |last=Knows |first=The Dear |date=6 June 2010 |website=The Dear Surprise |language=en-US |access-date=3 April 2020}}</ref> en Parkinson het vermoedelik self in [[Tahiti]] 'n tatoe gekry.<ref>{{Cite web |url=https://www.sundaypost.com/fp/forgotten-scots-explorer-and-artist-who-sketched-for-captain-cook-expedition-hailed/ |title=The story of Scots explorer and artist Sydney Parkinson, who joined Captain Cook's expedition armed with pencils and paint |last=Gallacher |first=Stevie |website=The Sunday Post |language=en-US |access-date=3 April 2020}}</ref> Banks was 'n hoog aanstaande lid van die Engelse [[aristokrasie]] en het sy posisie by Cook gekry deur 'n medefinansier van die vaart te wees. Op sy beurt het Cook 'n gatatoeëerde man van [[Raiatea]], Omai, teruggebring wat hy aan [[George III van die Verenigde Koninkryk|koning George]] en die Engelse hof gewys het. Op daaropvolgende vaarte is baie bemanningslede getatoeëer.<ref>{{cite web |url=http://tattoohistorian.com/2014/04/05/the-cook-myth-common-tattoo-history-debunked/ |title=The Cook Myth: Common Tattoo History Debunked |work=tattoohistorian.com |date=5 April 2014 |access-date=17 Maart 2023 |archive-date=22 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322231530/https://tattoohistorian.com/2014/04/05/the-cook-myth-common-tattoo-history-debunked/ |url-status=dead }}</ref> Die eerste aangetekende professionele tatoekunstenaar in Brittanje was Sutherland Macdonald, wat van begin 1894 af in 'n ateljee in Londen gewerk het.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/sutherland-macdonald-britains-first-professional-tattoo-artist-celebrated-in-new-exhibition-at-the-a6804396.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/sutherland-macdonald-britains-first-professional-tattoo-artist-celebrated-in-new-exhibition-at-the-a6804396.html |archive-date=26 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=The man who started the tattoo craze in Britain is coming to a museum near you |work=The Independent |access-date=20 July 2018 |language=en-GB}}</ref> In Brittanje is tatoes nog in 'n groot mate verbind met matrose<ref>"The reason why sailors tattoo themselves has often been asked." The Times (Londen), 30 Januarie 1873, p. 10</ref> en die laer of selfs misdadigerklasse,<ref>''The Times'' (Londen), 3 April 1879, p. 9</ref> maar teen die 1870's het dit 'n mode onder sommige lede van die hoër stand geword, insluitende koninklikes,<ref name="Abington 2010">{{Cite encyclopedia |title=tattoo |encyclopedia=The Hutchinson Unabridged Encyclopedia with Atlas and Weather guide |publisher=Helicon |date=July 2021 |edition=Credo Reference. Web.}}</ref><ref>{{cite journal |last=Broadwell |first=Albert H. |title=Sporting pictures on the human skin |journal=Country Life |date=27 January 1900}} Article describing work of society tattooist [http://www.tattooarchive.com/tattoo_history/macdonald_sutherland.html Sutherland Macdonald] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103145504/http://www.tattooarchive.com/tattoo_history/macdonald_sutherland.html |date=3 November 2013 }}</ref> en dit kon duur wees.<ref>''The Times'' (Londen), 18 April 1889, p. 12: "A Japanese Professional Tattooer".</ref> [[Beeld:BH Croats, Tattoo.jpg|thumb|160px|'n 19de-eeuse skets van 'n getatoeëerde vrou van [[Bosnië en Herzegowina]].]] Die tatoeëring van [[Katolieke]] vroue in [[Bosnië en Herzegowina]] tydens die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse bewind]] het algemeen geraak en dit het tot die middel 20ste eeu voortgeduur. Tatoeëermerke van [[kruis]]e is aan die hande, arms, bors en voorkop aangebring van meisies tussen ses en 16.<ref name="Medić Bošnjak">{{cite web |last1=Medić Bošnjak |first1=Marija |title=Stari običaj 'križićanje' ili "sicanje" izumire |url=https://www.ljportal.com/stari-obicaj-krizicanje-sicanje-izumire-10727/ |website=ljportal.com |date=20 February 2018}}</ref> Dit is gedoen om ontvoering en gedwonge bekering tot die [[Islam]] te voorkom.<ref name="Jukić">{{cite journal |last1=Jukić |first1=Monika |title=Tradicionalno tetoviranje Hrvata u Bosni i Hercegovini – bocanje kao način zaštite od Osmanlija |url=https://www.academia.edu/18927069 |website=academia.edu}}</ref> Etnograwe glo die gebruik het ontstaan voor die Slawiese migrasie na die Balkan en die verspreiding van die [[Christendom]], met bewyse wat terugwys na die prehistoriese Illiriese stamme.<ref name="Jukić" /> ===Noord-Amerika=== Baie [[Indiane|inheemse volke van Noord-Amerika]] het tatoeëring beoefen.<ref>{{Cite web |last=Root |first=Leeanne |date=13 September 2018 |title=How Native American Tattoos Influenced the Body Art Industry |url=https://indiancountrytoday.com/archive/native-american-tattoos-influenced-body-art-industry |access-date=12 June 2022 |website=Indian Country Today |language=en}}</ref> Europese [[Ontdekkingsreise|ontdekkingsreisigers]] en [[handel]]aars wat inheemse Amerikaners ontmoet het, het die tatoes raakgesien en 'n paar het hulle deur inheemse Amerikaners laat tatoeëer.<ref name="Friedman2012">{{cite book |type=PhD |last=Friedman Herlihy |first=Anna Felicity |title=Tattooed Transculturites: Western Expatriates among Amerindian and Pacific Islander Societies, 1500–1900 |date=June 2012 |publisher=University of Chicago |location=Chicago, IL |url=https://tattoohistorian.com/2017/01/07/tattooed-transculturites-read-my-phd-tattoo-history-dissertation-online/ |access-date=17 Maart 2023 |archive-date= 1 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601032146/https://tattoohistorian.com/2017/01/07/tattooed-transculturites-read-my-phd-tattoo-history-dissertation-online/ |url-status=dead }}</ref> Teen die tyd van die [[Amerikaanse Rewolusie]] was tatoes reeds algemeen onder Amerikaanse matrose.<ref name="Dye">{{Cite journal |last=Dye |first=Ira |date=1989 |title=The Tattoos of Early American Seafarers, 1796–1818 |url=https://www.jstor.org/stable/986875 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |volume=133 |issue=4 |pages=520–554 |jstor=986875 |issn=0003-049X}}</ref> Tatoes is in beskermingsdokumente ('n bewys van Amerikaanse burgerskap) genoem om gedwonge opname in die [[Britse Vloot|Britse vloot]] te voorkom.<ref name="Dye" /> Swart matrose het dit ook gebruik om te bewys hulle is vrye mans.<ref>[https://books.google.com/books?id=fDsHKydL67kC&q=%22protection%20papers%22%20slavery&pg=PA305 Law in American History: Volume 1: From the Colonial Years Through the Civil War.] Page 305.</ref> [[Beeld:Tattooed sailor aboard the USS New Jersey.jpg|thumb|links|200px|'n Matroos tatoeëer 'n medematroos in 1944 op die USS New Jersey.]] Die eerste aangetekende professionele tatoeateljee in die VSA was dié van 'n Duitse immigrant, Martin Hildebrandt, in die vroeë 1870's.<ref>{{Cite web |last=Nyssen |first=Carmen |title=New York City's 1800s Tattoo Shops |url=https://buzzworthytattoo.com/saloon-tattoo-shops-of-new-york-citys-4th-ward/ |access-date=6 June 2022 |website=Buzzworthy Tattoo History |language=en-US |archive-date= 7 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907022552/http://www.buzzworthytattoo.com/saloon-tattoo-shops-of-new-york-citys-4th-ward/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last1=Amer |first1=Aïda |last2=Laskow |first2=Sarah |date=13 August 2018 |title=Tattooing in the Civil War Was a Hedge Against Anonymous Death |url=http://www.atlasobscura.com/articles/civil-war-tattoos |access-date=5 June 2022 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref> Kort ná die Burgeroorlog het tatoes gewild geraak onder jong mans van die hoër stand. Dié neiging het voortgeduur tot aan die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]], maar het afgeneem met die uitvinding van die tatoemasjien. Die masjien het die tatoeëringsprosedure makliker en goedkoper gemaak, en dit het die statussimbool weggeneem wat tatoes vroeër ingehou het. Almal kon dit nou bekostig en dit het algemeen geword onder rebelle en misdadigers. Dit was egter steeds gewild in die Amerikaanse weermag, 'n neiging wat steeds voortduur. In 1975 was daar net 40 tatoekunstenaars in die land; in 1980 was daar meer as 5&nbsp;000<ref name="Think before you ink: Tattoo risks">{{Cite web |title=Think before you ink: Tattoo risks |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/in-depth/tattoos-and-piercings/art-20045067 |access-date=26 April 2022 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref> as gevolg van 'n skielike toename in aanvraag.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1980/11/09/original-tattoo-artist-times-changing/99616353-ba75-477d-822c-4aeaf062d17a/ |title=Original Tattoo Artist: Times Changing |date=9 November 1980 |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=5 March 2019 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Sedert die 1970's het tatoes 'n hoofstroomdeel van die Westerse mode geword. Dit is algemeen onder mans én vroue, onder alle ekonomiese klasse<ref>{{Cite news |url=https://artsandculture.google.com/exhibit/history-ink/wQx72HUG |title=History, Ink – The Valentine |website=Google Arts & Culture |language=en |access-date=20 April 2020}}</ref> en onder van tieners tot middeljariges. Baie Amerikaners, veral jong mense, beskou tatoes nou as 'n aanvaarbare vorm van selfuitdrukking, eerder as 'n vorm van uittarting, soos vroeër.<ref>{{cite journal |last=Roberts |first=D. J. |title=Secret Ink: Tattoo's Place in Contemporary American Culture |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-culture_2012-06_35_2/page/153 |journal=Journal of American Culture |volume=35 |number=2 |year=2012 |pages=153–65 |doi=10.1111/j.1542-734x.2012.00804.x |pmid=22737733}}</ref> ===Australië=== Tatoemerke is in die 17de en 18de eeu deur Europese owerhede gebruik om misdadigers te merk.<ref>Clare Andersen in Caplan, J. (2000). Written on the body: The tattoo in European and American history / edited by Jane Caplan. London: Reaktion. {{ISBN|1-86189-062-1}}</ref> Die Britse owerhede het ook die praktyk gebruik om weermagdrosters en personeel wat in Australië voor 'n krygshof verskyn het te merk. In die 19de-eeuse Australië was tatoes meestal die gevolg van persoonlike eerder as Britse gesagsbesluite, maar Britse owerhede het begin om tatoes, littekens en ander liggaamsmerke aan te teken om gevangenes te beskryf en hanteer wat vir transpotasie aangedui is.<ref name="auto">Maxwell-Stewart, Hamish, in Caplan, J. (2000). Written on the body: The tattoo in European and American history / edited by Jane Caplan. London: Reaktion. {{ISBN|1-86189-062-1}}</ref> [[Beeld:Fred Harris Tattoo Studio slnsw.jpg|thumb|220px|Fred Harris-tatoeateljee in [[Sydney]], 1937.]] Die praktyk van tatoeëring was blykbaar 'n grootliks niekommersiële onderneming tydens die gevangenetydperk in Australië. James Ross beskryf byvoorbeeld in die Hobart-almanak van 1833 hoe gevangenes op die skepe algemeen tyd bestee het om hulleself met [[buskruit]] te tatoeëer.<ref name="auto" /> Uit 'n studie van die rekords van 10&nbsp;180 gevangenes wat tussen 1823 en 1853 na die destydse Van Diemenland (nou [[Tasmanië]]) vervoer is, het sowat 37% van alle mans en 15% van alle vroue met tatoes aangekom. Dit het Australië destyds die Engelssprekende land met die meeste tatoes gemaak.<ref>{{Cite news |url=https://www.abc.net.au/news/2016-08-30/convict-tattoos-tasmanias-inked-history-explored-in-book/7798044 |title=Tattoo trend goes back to Tasmania's convict era, author finds |newspaper=ABC News |date=30 August 2016}}</ref> Teen die begin van die 20ste eeu was daar nie baie tatoeateljees in Australië nie. Tussen 1916 en 1943 was die Sydney-ateljee van Fred Harris blykbaar die enigste een in dié stad.<ref>PIX MAgazine, Vol. 1 No. 4 (19 February 1938)</ref> Teen 1937 was Harris een van Sydney se bekendste tatoekunstenaars en het hy sowat 2&nbsp;000 tatoes per jaar in sy atelje gedoen.<ref>Fred Harris Tattoo Studio Sydney, 1916–1943, State Library of New South Wales</ref> In die moderne Australië is 'n gewilde tatoe-ontwerp die [[Suiderkruis]]-motief of variasies daarvan.<ref name="Think before you ink: Tattoo risks" /> Daar is tans meer as 2&nbsp;000 amptelike tatoekunstenaars in Australia en meer as 100 geregistreerde ateljees en klinieke. Die aanvraag na tatoes in die land het oor die afgelope dekade met meer as 440% toegeneem.<ref>{{Cite web |url=https://noink.com.au/no-ink-articles/tattoo-removal-stats#:~:text=With%20over%202000%20official%20tattoo,estimated%20to%20be%20almost%20double. |title=Tattoo Removal Stats and Facts |access-date=17 Maart 2023 |archive-date=17 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317190751/https://noink.com.au/no-ink-articles/tattoo-removal-stats#:~:text=With%20over%202000%20official%20tattoo,estimated%20to%20be%20almost%20double. |url-status=dead }}</ref> ==Proses== [[Lêer:Fullbodytattoo.jpg|duimnael|280px|’n Vrou kry nog ’n tatoe.]] Tatoeëring behels die inspuiting van pigment in die vel se dermis, die laag velweefsel net onder die epidermis. Die pigment word versprei deur ’n gehomogeniseerde beskadigde laag deur die epidermis en boonste dermis, waar die teenwoordigheid van ’n vreemde stof die [[immuunstelsel]] se fagosiete aktiveer om die pigmentdeeltjies op te neem. Terwyl heling plaasvind, skilfer die beskadigde epidermis weg terwyl korrelweefsel dieper in die vel vorm; dit word later omgesit in [[bindweefsel]] deur kollageengroei. Dit heel die boonste dermis, waar pigment vasgevang bly binne-in fibroblaste en eindelik konsentreer in ’n laag net onder die dermis/epidermis-grens.<ref name=kilmer>[http://www.emedicine.com/derm/topic563.htm#section~histology Tattoo lasers / Histologie], Suzanne Kilmer, eMedicine</ref> Die teenwoordigheid van die pigment daar is stabiel, maar is oor 'n lang tyd (dekades) geneig om dieper in die dermis in te beweeg. Dit verduidelik die dowwer detail van ou tatoes.<ref name=kilmer/> Sommige tradisionele stamme skep tatoes deur die ontwerp in die vel te sny en dan ink, as of ’n ander stof daarin te vryf. So word dikwels ook verhewe letsels gevorm. Die algemeenste metode in die moderne tyd is met ’n elektriese tatoeëermasjien, wat die ink deur ’n naald of naalde in die vel spuit deur middel van ’n vibrerende eenheid. Die eenheid dryf die naalde vinnig in en uit die vel, gewoonlik 80 tot 150 keer per sekonde. Die naalde word net een keer gebruik en word individueel verpak. Die tatoeëerkunstenaar moet handskoene dra en die toerusting moet gesteriliseer word. Die wond moet herhaaldelik met ’n nat, weggooibare soort doek afgevee word. ==Openbare mening== [[Lêer:Tattoo artist with latex gloves.jpg|duimnael|160px|Tatoeëerkunstenaars dra deesdae handskoene en steriliseer hul toerusting ná elke gebruik.]] Tatoeëermerke het in historiese [[China]] ’n negatiewe konnotasie gehad omdat misdadigers dikwels getatoeëer is om hulle te merk.<ref name=dem7-61>{{cite book|last=DeMello|first=Margo|title=Encyclopedia of body adornment|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbo0000deme|year=2007|publisher=Greenwood Press|location=Westport|isbn=978-0-313-33695-9|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofbo0000deme/page/61 61]}}</ref><ref>{{cite book|last=Dutton|first=Michael|title=Streetlife China|year=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-63141-6|pages=163 & 180}}</ref> Dit is vandag steeds ’n taboe in Chinese gemeenskappe.<ref>{{cite book|last=Dutton|first=Michael|title=Streetlife China|year=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-63141-6|page=180}}</ref> Die verbinding van tatoes met misdadigers het ook na [[Japan]] oorgespoel.<ref name=dem7-61/> Die Japannese regering het tatoes in die 19de eeu verbied en die verbod is eers in 1948 opgehef.<ref>Ito, Masami, "[https://web.archive.org/web/20110907100605/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20100608i1.html Whether covered or brazen, tattoos make a statement]", ''Japan Times'', 8 Junie 2010, p. 3</ref> In [[Europa]] en [[Noord-Amerika]] word die mening oor tatoeëermerke steeds beïnvloed deur stereotipes wat gebaseer is op afwykende sosiale groepe van die 19de en 20ste eeu. In die 1960's en 1970's het mense tatoes begin verbind met mense soos motorfietsryers en gevangenes.<ref>''Bodies of Inscription: A Cultural History of the Modern Tattoo Community''. Margo DeMello. Durham, NC: Duke University Press, 2000. vii + 222 pp., photographs, notes, bibliography, index.</ref> Dit lyk egter of die openbare mening al hoe positiewer word. Baie ondersoeke is al gedoen oor wat die publiek van tatoes dink. In Junie 2006 het die Amerikaanse Akademie van Dermatologie die resultate van ’n telefoonopname in 2004 gepubliseer. Daarvolgens het 36% van Amerikaners tussen 18 en 29 tatoes gehad, 24% van dié tussen 30 en 40, en 15% van dié tussen 41 en 51.<ref name=Laumann-Derick/> In Januarie 2008 het Harris Interactive ’n opname gedoen en bevind 14% van alle [[volwassene]]s in Amerika het ’n tatoe, effens minder as die 16% in 2003. Mans is effens meer geneig om tatoes te hê as vroue. ==Gesondheidsgevare== Omdat die vel binnegedring word, hou tatoeëring die gevaar van ontsteking en allergiese reaksies in. [[Beeld:QuantaDiscoveryPicoLaser.tif|thumb|links|160px|'n Voorbeeld van 'n apparaat vir die verwydering van tatoes met laserlig.]] Moderne kunstenaars verminder die risiko's deur naalde net een keer te gebruik en instrumente ná elke gebruik te steriliseer. Baie owerhede vereis dat hulle opleiding in bloedbesmetting ondergaan. In amateur-tatoeëring, soos in tronke, is daar egter steeds groot gevare aan verbonde. Met ongesteriliseerde toerusting kan ontsteking ontstaan of sekere siektes oorgedra word soos sekere vorme van [[hepatitis B|hepatitis]], [[Herpes simplex|herpes]], [[MIV]] en [[tuberkulose]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/tattoos-and-piercings/MC00020 |title=Tattoos: Risks and precautions to know first |publisher=MayoClinic.com |date=2012-03-20 |accessdate=2012-04-05}}</ref> Nie baie mense toon ’n allergiese reaksie op die tatoeëer-ink nie,<ref name="kilmer"/> maar dit is tog moontlik. Mense kan veral met spesifieke kleure ink ’n allergie toon. Dit is soms weens die teenwoordigheid van [[nikkel]] in ’n inkpigment, wat ’n algemene metaalallergie veroorsaak. Kneusmerke kan ook veroorsaak word deur die beskadiging van ’n aar. ==Tatoeverwydering== Hoewel tatoes as permanent beskou word, kan dit tog soms gedeeltelik of heeltemal verwyder word deur laserbehandeling.<ref>{{citation|title=Images of Tattoo removal procedure|url=http://www.tattoo-bewertung.de/content/aktuelle-laserbehandlung|accessdate=2011-01-12}}</ref> Swart en sommige kleure ink kan makliker verwyder word as ander kleure. Die koste en pyn om dit te verwyder is gewoonlik groter as met die aanbring daarvan. ==Tydelike tatoes== [[Beeld:Lower leg Tattoo.jpg|thumb|right|160px|'n Tatoe word met skadelose henna aangebring.]] 'n Tydelike tatoe is 'n tatoe wat amper soos 'n regte een lyk, maar nie permanent is nie. Dit is 'n vorm van liggaamsverfkuns en kan geteken, geverf of gespuitverf word.<ref>{{Cite web |date=2 March 2021 |title=Temporary Vs. Permanent Tattoos: Which One Should You Get? - Saved Tattoo |url=https://www.savedtattoo.com/temporary-vs-permanent-tattoos/ |access-date=26 April 2022 |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=How to remove temporary tattoos |date=15 July 2021 |url=https://emotionified.com/how-to-remove-temporary-tattoos |access-date=22 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815134614/https://emotionified.com/how-to-remove-temporary-tattoos/ |archive-date=15 August 2022}}</ref> ===Soorte=== ====Dekalkomanie==== Tydelike tatoes wat aangedruk word, kan enige deel van die liggaam versier. Hulle hou van 'n dag tot langer as 'n week.<ref>{{cite web |url=https://www.fda.gov/Cosmetics/ProductsIngredients/Products/ucm108569.htm |title=Temporary Tattoos, Henna/Mehndi, and "Black Henna" |work=FDA |access-date=3 August 2015}}</ref> Goedgekeurde kleurstowwe is heeltemal veilig, maar ander stowwe kan 'n allergiese reaksie veroorsaak. ====Foelie==== Foelietatoes is 'n dekalkomanie-tipe tatoe met 'n foelieafdruktegniek in plaas van met ink.<ref>{{Cite book |last=Baldwin |first=Pepper |url=https://books.google.com/books?id=a4uaCwAAQBAJ&dq=foil+temporary+tattoo&pg=PA28 |title=DIY Temporary Tattoos: Draw It, Print It, Ink It |date=5 April 2016 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-250-08770-6 |pages=28 |language=en}}</ref> Die foeliebeeld is 'n spieëlbeeld van wat op jou liggaam sal verskyn. ====Spuitverf==== Hoewel spuitverftatoes baie gewild geword het, is die kans kleiner dat 'n realistiese voorkoms met 'n verfspuit (''airbrush'') verkry sal word. Hulle lyk nie baie soos 'n regte tatoe nie en hou korter as die aandruktipe. Die soort spuitverf wat vir kuns of klere vervaardig is, moet nooit aan die vel gebruik word nie. Hulle kan allergenies of giftig wees. [[Beeld:Dermititis black henna.JPG|thumb|160px|Dermatitis weens 'n tydelike dolfyntatoe met swart henna.]] ====Henna==== Henna kom van plante en bevat gewoonlik geen bymiddels nie. As dit aan die vel aangewend word, vlek dit die vel rooi-oranje tot bruin. Dit neem lank om aan te wend en lyk nie so realisties soos aandruktipes nie. Allergiese reaksies is baie skaars. As sekere kleurstowwe bygevoeg word, kan henna wel 'n allergiese reaksie veroorsaak. Veral swart of vooraf gemengde henna moet vermy word, want hulle kan skadelike stowwe bevat, soos [[silwernitraat]], karmynsuur, pirogallussuur en [[chroom]]. Swart henna se kleur kom van parafenileendiamien, 'n tekstielkleurstof wat net vir die kleur van hare goedgekeur word.<ref>{{cite web |url=http://www.foxnews.com/health/2013/03/26/fda-warns-consumers-about-dangers-temporary-tattoos/ |title=FDA warns consumers about dangers of temporary tattoos |work=Fox News |date=26 March 2013 |access-date=3 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081328/http://www.foxnews.com/health/2013/03/26/fda-warns-consumers-about-dangers-temporary-tattoos/ |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead}}</ref> In Kanada is die gebruik van die stof aan die vel verbied. Dit kan lei tot talle gesondheidsprobleme, soos allergiese reaksies en chroniese ontsteking, selfs lank nadat dit aangewend is. == Galery == <gallery widths="140px" heights="140px"> Lêer:Leg_Tattoo_(5694642409).jpg|’n Wapen wat agter op ’n been aangebring is. Lêer:Nice_Dermagraphics_(6843829136).jpg|’n Man se hele arm is getatoeëer. Lêer:Piel_Lienzo_(4854899068).jpg|Tatoeëermerke aan die gesig en nek is nog seldsaam en het dikwels negatiewe konnotasies. Lêer:Tibetan_Medicine_Buddha_mantra_circle_tattoo.jpg|’n Tibettaanse mantrasirkel op ’n man se bors. Lêer:Vivian_gets_inked_14.jpg|’n Man kry ’n tatoe. Lêer:Kutia kondh inde 02 05b.jpg|Tradisionele gesigtatoes van ’n Indiese vrou. Lêer:Jesus is So Cool.jpg|’n Christelike paartjie met eenderse kruise aan die gewrig. Lêer:Diana na 2de beh.JPG|Getatoeëerde lipgrimering. Lêer:PBS_Homeboy.jpg|Die naam PlayBoy word op ’n man se rug getatoeëer. Lêer:DSCN0743_(5900112196).jpg|’n Man spog met sy tatoes. Lêer:Tattoo of Hand of Fatima, model Casini.jpg|’n Simboliese tatoe: die [[Hamsa|Hand van Fatima]] op die model Casini. Lêer:Anchor_tattoo_and_sketch.jpg|’n Tou-en-anker-tatoe en die oorspronklike skets van die ontwerp. </gallery> ==Sien ook== *[[Russiese misdadigertatoes]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://video.pbs.org/video/2219469018 Tattoos, The Permanent Art] Dokumentêr deur Off Book * [http://mytattoocare.com Die versorging van tatoes] {{Commons-kategorie inlyn|tattoos}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Tatoeëermerke| ]] nvooz14h5nkotztoij71s10ebgex4z3 0 85339 2973883 2973680 2026-09-29T12:40:38Z SpesBona 2720 Plaas oorspronklike artikel terug 2973883 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Actinidia fruits.jpg|regs|duimnael|Verskillende spesies van Kiwivrugte]] Die '''Kiwivrug''' of Sjinese appelliefie (dikwels verkort tot Kiwi buite [[Nieu-Seeland]]), is die eetbare [[bessie]] van 'n houtagtige wingerdstok in die [[genus]] ''Actinidia''. <ref>{{cite web |title=Growing Kiwifruit |author=Bernadine Stirk |publisher=Pacific Northwest Extension Publishing |year=2005 |url=http://extension.oregonstate.edu/catalog/pdf/pnw/pnw507.pdf |access-date=4 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130717232902/http://extension.oregonstate.edu/catalog/pdf/pnw/pnw507.pdf |archive-date=17 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mees algemene kultivar van kiwivrug ('Hayward') <ref>[http://www.freshplaza.com/news_detail.asp?id=107854#SlideFrame_1 freshplaza.com]</ref> is ovaal en ongeveer die grootte van 'n groot [[hoender]][[Eier (voedsel)|eier]] (5-8 cm in lengte en 4,5-5,5 cm in deursnee). Dit het 'n veselagtige, dowwe groen-bruin skil en heldergroen of goue vlees met rye klein, swart, eetbare sade. Die [[vrugte]] het 'n sagte tekstuur en 'n soet maar 'n unieke smaak, en word vandag kommersieel verbou in verskeie lande, soos [[Italië]], [[Nieu-Seeland]], [[Chili]], [[Griekeland]] en [[Frankryk]]. <ref name="FAO">{{cite web |title=Kiwi fruit: World List, 2010 |url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567 |publisher=FAOSTAT |access-date=4 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017021527/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567 |archive-date=17 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Commons|Kiwifruit}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Kiwifruit}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vrugte]] b5ay6wva3n6efi51rtk03011jsy6vi2 0 86160 2974135 2471093 2026-09-30T02:18:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 3 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974135 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bundesarchiv B 145 Bild-F038812-0014, Wolfsburg, VW Autowerk.jpg|duimnael|270px|Volkswagen se IBM System/360, 1973.]] [[Lêer:DM IBM S360.jpg|duimnael|270px|'n IBM System/360-20 (voorste panele is verwyder).]] [[Lêer:IBM System360 Model 30.jpg|duimnael|270px|'n IBM System/360 Model 30.]] '''System/360''' was 'n familie van hoofraamrekenaars wat op [[7 April]] [[1964]] deur [[IBM]] aangekondig en tussen 1965 en 1978 verkoop is.<ref>{{en}} [http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_FS360.html IBM System/360 Dates and Characteristics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050116150036/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_FS360.html |date=16 Januarie 2005 }}</ref> Dit was die eerste rekenaars wat geskik was om die volledige spektrum van toepassings te loop, van klein tot groot, en kon vir beide administratiewe en wetenskaplike toepassings gebruik word. Die ontwerp het duidelik tussen die argitektuur en implementering onderskei. Dit het IBM toegelaat om 'n suite van versoenbare ontwerpe teen verskillende pryse beskikbaar te stel. Almal, met die uitsondering van die onversoenbare model-44 en die duurste stelsels, het mikrokode gebruik om die instruksiestel te implementeer. Die instruksiestel het 8-[[bis]] adressering gebruik en kon binêre, desimale en swaaipunt- ("floating-point") berekeninge doen. Die stadigste modelle wat in 1964 aangekondig is, het teen 'n spoed van tussen 0.0018 en 0.034 [[Miljoen instruksies per sekonde|MIPS]] geloop;<ref>{{Cite web |url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_PP2030.html |title=System 360/30 se bekendstelling |access-date= 9 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201748/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_PP2030.html |archive-date= 3 Maart 2016 |url-status=dead}}</ref> die vinnigste modelle was ongeveer 50 keer vinniger<ref name=PA /> met 8 KG en tot 8 [[Megagreep|MG]] interne geheue,<ref name=PA /> hoewel die latere ongewoon was, en met tot 8 megagrepe se skyfspasie ("Large Capacity Storage"). 'n Groot stelsel kon so min as 256 KG se hoofgeheue gehad het, maar 512 KG, 768 KG of 1024 KG was meer algemeen. ''System/360'' was uiters suksesvol in die mark. Kliënte kon 'n kleiner stelsel koop met die wete dat hulle, indien nodig, altyd na 'n groter stelsel toe kan migreer sonder om hulle toepassings en [[randapparatuur]] te vervang. Die ontwerp is as een van die suksesvolste in die geskiedenis beskou, en het 'n groot invloed op die ontwerp van toekomstige rekenaars gehad. Die hoofontwerper van ''System/360'' was Gene Amdahl en die projek is deur Fred Brooks bestuur. Hulle het aan die voorsitter, Thomas J. Watson Jr, gerapporteer.<ref name="PA">{{en}} "System/360 se bekendstelling" (persverklaring), IBM Data Processing Division, 7 April 1964: [http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_PR360.html IBM-PR360] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050114203048/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_PR360.html |date=14 Januarie 2005 }}</ref> Die kommersiële vrystelling is deur een van Watson se ander werknemers, John R. Opel, hanteer, wat die bekendstelling van IBM se familie van ''System 360''-hooframe in 1964 bestuur het.<ref>{{en}} [http://www.ibm.com/ibm/us/en/johnopel.html An Appreciation – John R. Opel, op www.ibm.com]</ref> Toepassings wat op die ''System/360'' kon loop kan tot vandag op IBM se nuutste ''System Z'' stelsels geloop word (terugwaarts versoenbaar). == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|IBM system 360}} {{DEFAULTSORT:System 360}} [[Kategorie:Hardeware]] [[Kategorie:IBM]] 1v1gq2h5kyi6cnyid8epzab6g1h9vz1 0 87191 2973936 1261267 2026-09-29T15:23:46Z Zeetharr 203714 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1372940385|Recycling]]" te vertaal 2973936 wikitext text/x-wiki '''Herwinning''' verwys na die proses waardeur [[Afval (vullis)|afvalmateriaal]] verwerk word om nuwe materiale en voorwerpe te vervaardig. Die proses kan ook die herwinning van afvalmateriaal insluit. Of 'n materiaal kanherwin word, word bepaal deur die mate waarin dit sy oorspronklike eienskappe kan herwin. <ref>{{Cite journal |last=Villalba |first=G |last2=Segarra |first2=M |last3=Fernández |first3=A.I |last4=Chimenos |first4=J.M |last5=Espiell |first5=F |date=December 2002 |title=A proposal for quantifying the recyclability of materials |journal=Resources, Conservation and Recycling |volume=37 |issue=1 |pages=39–53 |bibcode=2002RCR....37...39V |doi=10.1016/S0921-3449(02)00056-3 |issn=0921-3449}}</ref> Dit is 'n alternatief vir "konvensionele" [[Afvalbestuur|afvalverwydering]] wat materiaal kan bespaar en help om kweekhuisgasvrystellings te verminder. Dit kan ook die vermorsing van potensieel bruikbare materiale voorkom en die verbruik van vars grondstowwe verminder, wat energieverbruik, [[lugbesoedeling]] (van verbranding ) en [[waterbesoedeling]] (van stortingsterreine ) verminder. ''Herwinbare materiale'' sluit baie soorte glas, papier, karton, metaal, plastiek, [[Lugband|bande]], [[Tekstiel|tekstiele]], batterye en [[elektronika]] in. Die [[Kompos|kompostering]] en ander vorme hergebruik van bioafbreekbare afval, soos voedselafval en tuinafval, word ook as vorme van herwinning beskou. <ref name="gar">{{Cite book |last=((League of Women Voters)) |title=The Garbage Primer |publisher=Lyons & Burford |year=1993 |isbn=978-1-55821-250-3 |location=New York |pages=35–72}}</ref> Materiaal vir herwinning word óf by 'n huishoudelike herwinningsentrum afgelewer óf by die vullisdromme langs die pad opgetel, dan gesorteer, skoongemaak en herverwerk in nuwe materiale vir die vervaardiging van nuwe produkte. Industrialisering het die vraag na bekostigbare materiale laat toeneem. Benewens lappe was ysterhoudende skrootmetaal gewild omdat dit goedkoper was om te bekom as suiwer erts. In die 19de eeu het spoorweë skrootmetaal gekoop en verkoop, terwyl die groeiende staal- en motorbedrywe dit in die vroeë 20ste eeu aankoop het. Baie sekondêre goedere is deur smouse versamel, verwerk en verkoop. Hulle het stortingsterreine en die strate van stede deursoek op soek na weggooide masjinerie, potte, panne en ander metaalbronne. Teen [[Eerste Wêreldoorlog|die Eerste Wêreldoorlog]] het duisende sulke smouse deur die strate van Amerikaanse stede geswerf en voordeel getrek uit markkragte om na-verbruikersmateriale in industriële produksie te herwin. <ref name="cash">{{Cite book |last=Carl A. Zimring |url=https://archive.org/details/lccn_2005002576 |title=Cash for Your Trash: Scrap Recycling in America |publisher=Rutgers University Press |year=2005 |isbn=978-0-8135-4694-0 |location=New Brunswick, NJ |url-access=registration}}</ref> [[Kategorie:Energie-omsetting]] bpkggz6k4yrezgycn8l0pn89uwl5f39 2974072 2973936 2026-09-29T19:57:32Z Zeetharr 203714 fixed the referencing 2974072 wikitext text/x-wiki '''Herwinning''' verwys na die proses waardeur [[Afval (vullis)|afvalmateriaal]] verwerk word om nuwe materiale en voorwerpe te vervaardig. Die proses kan ook die herwinning van energie uit afvalmateriaal insluit. Of 'n materiaal herwin kan word, word bepaal deur die mate waarin dit sy oorspronklike eienskappe kan herwin. <ref>{{Cite journal |last=Villalba |first=G |last2=Segarra |first2=M |last3=Fernández |first3=A.I |last4=Chimenos |first4=J.M |last5=Espiell |first5=F |date=December 2002 |title=A proposal for quantifying the recyclability of materials |journal=Resources, Conservation and Recycling |volume=37 |issue=1 |pages=39–53 |bibcode=2002RCR....37...39V |doi=10.1016/S0921-3449(02)00056-3 |issn=0921-3449}}</ref> Dit is 'n alternatief vir "konvensionele" [[Afvalbestuur|afvalverwydering]] wat materiaal kan bespaar en help om kweekhuisgasvrystellings te verminder. Dit kan ook die vermorsing van potensieel bruikbare materiale voorkom en die verbruik van vars grondstowwe verminder, wat energieverbruik, [[lugbesoedeling]] (van verbranding) en [[waterbesoedeling]] (van stortingsterreine) verminder. ''Herwinbare materiale'' sluit baie soorte glas, papier, karton, metaal, plastiek, [[Lugband|bande]], [[Tekstiel|tekstiele]], batterye en [[elektronika]] in. Die [[Kompos|kompostering]] en ander vorme van hergebruik van bioafbreekbare afval, soos voedselafval en tuinafval, word ook as vorme van herwinning beskou. <ref name="gar">{{Cite book |last=((League of Women Voters)) |title=The Garbage Primer |publisher=Lyons & Burford |year=1993 |isbn=978-1-55821-250-3 |location=New York |pages=35–72}}</ref> Materiaal vir herwinning word óf by 'n huishoudelike herwinningsentrum afgelewer óf by vullisdromme langs die pad opgetel. Dit word daarna gesorteer, skoongemaak en tot nuwe materiale verwerk vir die vervaardiging van nuwe produkte. Industrialisering het die vraag na bekostigbare materiale laat toeneem. Benewens lappe was ysterhoudende skrootmetaal gewild omdat dit goedkoper was om te bekom as suiwer erts. In die 19de eeu het spoorweë skrootmetaal gekoop en verkoop, terwyl die groeiende staal- en motorbedrywe dit in die vroeë 20ste eeu aangekoop het. Baie sekondêre goedere is deur smouse versamel, verwerk en verkoop. Hulle het stortingsterreine en die strate van stede deursoek op soek na weggegooide masjinerie, potte, panne en ander metaalbronne. Teen [[Eerste Wêreldoorlog|die Eerste Wêreldoorlog]] het duisende sulke smouse deur die strate van Amerikaanse stede geswerf en voordeel getrek uit markkragte om na-verbruikersmateriaal in industriële produksie te herwin. <ref name="cash">{{Cite book |last=Carl A. Zimring |url=https://archive.org/details/lccn_2005002576 |title=Cash for Your Trash: Scrap Recycling in America |publisher=Rutgers University Press |year=2005 |isbn=978-0-8135-4694-0 |location=New Brunswick, NJ |url-access=registration}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Energie-omsetting]] dqubjs2gvonj2uv99r5za91shrugelk 0 88827 2974152 2958109 2026-09-30T04:32:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974152 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas farao | naam = Toetankamen | lewe = Toetankaten, Nebcheperoere | beeld = King Tut Burial Mask.jpg | beeldgrootte = 200px | funksie = [[Farao]] van die 18de Dinastie | periode = Omstreeks 1333-1323 v.C. | voorganger = [[Smenchkare]] | opvolger = [[Ai (farao)|Ai]] | vader = [[Achenaten]] | moeder = "[[Die Jonger Dame]]" | gade = [[Anchesenamen]] | gebore = Omstreeks 1341 v.C. | oorlede = Omstreeks 1323 v.C. (op sowat 18) | horus = <hiero>E1:D40-t:t-w-F31-s-t:w-Z3</hiero> | nebty = <hiero>nfr-O34:p-w-M40-Z3-s-W11:r-V28-D36:N17:N17-N21:N21</hiero> | goldenhorus = <hiero>U39-N28:THREE:O34-R4:t*p-R8A</hiero> | praenomen = <hiero>ra-xpr-Z3-nb</hiero> | nomen = <hiero>i-mn:n-t:t-w-anx-S38-O28-M26</hiero> }} '''Toetankamen''' ([[Engels]]: ''Tutankhamun'' of ''Tutankhamen''; [[Egipties|antieke Egipties]]: twt-ꜥnḫ-jmn, ''Toet-Anch-Amen''; omstreeks 1341&nbsp;v.C. tot 1323&nbsp;v.C.) was ’n [[Egipte|Egiptiese]] [[farao]] van die 18de Dinastie tydens ’n tydperk wat bekend is as die [[Nuwe Ryk]]. Daar word soms na hom verwys as "koning Toet". Hy het die troon bestyg toe hy sowat nege jaar oud was en het regeer tot met sy dood op sowat 19. Toetankamen is histories daarvoor bekend dat hy die oorspronklike [[politeïsme|politeïstiese]] antieke Egiptiese godsdiens in ere herstel het ná die onderdrukking daarvan deur sy pa, [[Achenaten]], ten gunste van die god [[Aten]]. Hy was ook een van die min farao's wat gedurende sy lewe as 'n god aanbid is: Dit is met die meeste konings nadoods gedoen.{{sfn|Redford|2003|page=85}} In populêre kultuur is hy bekend vir sy enorme rykdom, wat in 1922 in sy graf gevind is. Graftombe [[KV62]] is die enigste een wat tot dusver in 'n feitlik ongeskonde toestand ontdek is.<ref>Tyldesley, Joyce. Tutankhamen: The Search for an Egyptian King. Basic Books, 2012.</ref> Die ontdekking van sy graftombe word algemeen beskou as een van die grootste [[argeologie]]se ontdekkings van alle tye.<ref>{{Cite web |last=Skelly |first=Susan |last2=University |first2=Macquarie |title=Why Tutankhamun's tomb remains one of the greatest archaeological discoveries ever made |url=https://phys.org/news/2022-11-tutankhamun-tomb-greatest-archaeological-discoveries.html |access-date=2023-02-15 |website=phys.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=Six archaeological discoveries to rival Tutankhamun's tomb |url=https://www.newscientist.com/article/2344998-six-archaeological-discoveries-to-rival-tutankhamuns-tomb/ |access-date=2023-02-15 |website=New Scientist |language=en-US}}</ref> Sy oorspronklike naam, '''Toetankaten''', beteken "Lewende Beeld van [[Aten]]", terwyl Toetankamen beteken "Lewende Beeld van [[Amoen|Amen]]". In hiërogliewe is laasgenoemde gewoonlik geskryf as Amen-toet-ank vanweë die gebruik om die naam van ’n god aan die begin van ’n frase te skryf om respek te betoon.<ref>{{cite book | last = Zauzich | first = Karl-Theodor | title = Hieroglyphs Without Mystery | publisher = University of Texas Press | location = Austin | year =1992 | pages = 30–31 | url= http://www.utexas.edu/utpress/books/zauhie.html | isbn = 978-0-292-79804-5 }}</ref> Hy is moontlik ook die Nebcheperoere van die [[Amarna-briewe]], en dalk ook die 18de-dinastiese koning Rathotis wat volgens [[Manetho]], ’n antieke historikus, nege jaar lank regeer het.<ref>{{cite web |url=http://www.phouka.com/pharaoh/egypt/history/KLManetho.html |title=Manetho's King List |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204183638/http://phouka.com/pharaoh/egypt/history/KLManetho.html |archive-date= 4 Februarie 2009 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=24 Julie 2014 }}</ref> Die ontdekking in 1922 van Toetankamen se feitlik ongeskonde graf deur [[Howard Carter]] en George Herbert<ref>{{cite web |url=http://www.highclerecastle.co.uk/egypt/egyptintro.html |title=The Egyptian Exhibition at Highclere Castle |access-date=21 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030102/http://www.highclerecastle.co.uk/egypt/egyptintro.html |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>Hawass, Zahi A. ''The golden age of Tutankhamun: divine might and splendor in the New Kingdom''. American Univ in Cairo Press, 2004.</ref> het wêreldwyd die nuus gehaal. Dit het ’n nuwe belangstelling tot gevolg gehad in [[antieke Egipte]], waarvan Toetankamen se doodsmasker, nou in die Kaïro-museum, steeds ’n gewilde simbool is. In Februarie 2010 het die uitslag van [[DNS]]-toetse bevestig hy is die seun van [[Achenaten]] (mummie KV55) en dié se suster en vrou, wie se naam onbekend is maar wie se oorskot positief uitgeken is as "Die [[Jonger Dame]]" wat in graf [[KV35]] ontdek is.<ref name="Hawass2010">{{cite journal |last=Hawass |first=Zahi |url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=185393 |title=Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family |work=The Journal of the American Medical Association |date=17 Februarie 2010 |volume=303 |number=7 |pages=638–647 |url-status=live |accessdate=21 Oktober 2013|display-authors=etal |doi=10.1001/jama.2010.121 |pmid=20159872}}</ref> Die "geheimsinnige" dood van ’n paar mense wat Toetankamen se graf opgegrawe het, is deur baie toegeskryf aan die [[vloek van die farao's]].<ref>{{cite web |title=Digging up trouble: beware the curse of King Tutankhamun |url=http://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2014/jul/23/mummy-curse-legend-discovering-tutankhamun-ashmolean-museum |website=The Guardian |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906010833/https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2014/jul/23/mummy-curse-legend-discovering-tutankhamun-ashmolean-museum |archive-date=6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Lewe == [[Beeld:Mannequin of Tutankhamun.jpg|links|duimnael|180px|’n Houtborsbeeld van die jong koning. Dit is in sy graf gevind.]] [[Beeld:Anuk.PNG|duimnael|links|180px|Toetankamen ontvang blomme van Anchesenamen.]] Toetankamen was die seun van [[Achenaten]] (voorheen Amenhotep IV) en een van Achenaten se susters,<ref name="autogenerated640">{{cite journal |last=Hawass |first=Zahi |url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=185393 |title=Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family |work=The Journal of the American Medical Association |date=17 Februarie 2010 |volume=303 |number=7 |pages=640–641 |url-status=live |accessdate=21 Oktober 2013|display-authors=etal}}</ref> of dalk ’n niggie.<ref>{{cite news|last=Powell|first=Alvin|title=A different take on Tut|url=http://news.harvard.edu/gazette/story/2013/02/a-different-take-on-tut/?utm_source=SilverpopMailing&utm_medium=email&utm_campaign=02.12.13.xxx%2520%281%29|accessdate=12 Februarie 2013|newspaper=Harvard Gazette|date=12 Februarie 2013}}</ref> As prins was hy bekend as Toetankaten.<ref>{{cite web |url=http://history.memphis.edu/murnane/Van_Dijk.pdf |title=The Death of Meketaten |author=Jacobus van Dijk |format=PDF |access-date=2 Oktober 2008 |page=7 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617132343/http://history.memphis.edu/murnane/Van_Dijk.pdf |archive-date=17 Junie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het die troon in [[1333 v.C.]] bestyg toe hy nege of tien was en die troonnaam '''Nebcheperoere''' aangeneem.<ref>{{cite web |title=Classroom TUTorials: The Many Names of King Tutankhamun |url=http://carlos.emory.edu/PDF/Classroom_TUTorial_Names_of_Tut.pdf |format=pdf |website=Michael C. Carlos-museum |accessdate=10 Julie 2013 |archive-date=19 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019193622/http://carlos.emory.edu/PDF/Classroom_TUTorial_Names_of_Tut.pdf |url-status=dead }}</ref> Sy soogvrou was iemand met die naam Maia, wie se oorskot in ’n graf by [[Saqqara]] ontdek is.<ref>{{cite web |title=Egypt Update: Rare Tomb May Have Been Destroyed |url=http://news.sciencemag.org/2011/02/egypt-update-rare-tomb-may-have-been-destroyed |work=Science Mag |access-date=1 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023110403/http://news.sciencemag.org/2011/02/egypt-update-rare-tomb-may-have-been-destroyed |archive-date=23 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Toe hy koning word, het hy getrou met sy halfsuster Anchesenpaaten, wat haar naam later verander het na [[Anchesenamen]]. Hulle het twee dogters gehad wat albei doodgebore is.<ref name="Hawass2010" /> X-straalstudies wat in 2011 bekend gemaak is, het getoon die een dogter is ná ’n swangerskap van vyf tot ses maande dood en die ander een ná nege maande. Geen getuienis is gevind om enige van die babas se dood te verklaar nie.<ref>Hawass, Zahi en Saleem, Sahar N. "Mummified daughters of King Tutankhamun: Archaeological and CT studies." ''The American Journal of Roentgenology'' 2011. Vol. 197, no. 5, ble. W829–836.</ref> === Bewind === Vanweë sy jong ouderdom het die farao waarskynlik magtige raadgewers gehad, moontlik onder andere grootvisier [[Ai]], wat Toetankamen opgevolg het, en generaal [[Horemheb]], wat vermoedelik Ai se skoonseun en opvolger was. Horemheb het vertel die koning het hom as erfprins as "meester van die land" aangestel om die reg te handhaaf. Hy het ook sy vermoë genoem om die jong koning te kalmeer wanneer hy kwaad was.<ref>Booth pp. 86–87</ref> In die derde jaar van sy bewind het Toetankamen onder invloed van sy raadgewers verskeie veranderings omgekeer wat tydens sy pa se bewind gemaak is. Hy het die aanbidding van die [[godheid|god]] [[Aten]], waaroor daar groot ontevredenheid was, stopgesit en [[Amoen]] herstel as die oppergod. Die verbod op die kultus van Amoen is opgehef en die tradisionele voorregte van die priesters is herstel. Die hoofstad is teruggeskuif na [[Thebe, Egipte|Thebe]] en die stad [[Amarna|Achetaten]], wat sy pa ter ere van Aten laat bou het, het leeggeloop.<ref>Erik Hornung, ''Akhenaten and the Religion of Light'', vertaal deur David Lorton, Ithaca, New York: Cornell University Press, 2001, {{ISBN|0-8014-8725-0}}.</ref> Hy het ook sy naam verander na Toetankamen, "Lewende Beeld van Amen" (of Amoen). As deel van sy herstel van Amoen as oppergod het hy bouprojekte onderneem, veral by [[Karnak]] in Thebe, waar hy ’n tempel aan dié god gewy het. Baie monumente is opgerig en tradisionele feeste is heringestel, insluitende die [[Opetfees]] en dié wat verband gehou het met die gode [[Apis]] en [[Horus]]. Sy [[stele]] lui onder meer: {{quote|''Die tempels van die gode en godinne ... was geruïneer. Hul altare was verlate en toegegroei. Hul heiligdomme het nie meer bestaan nie en hul howe is as paaie gebruik ... die gode het hul rug op hierdie land gekeer ... As iemand tot ’n god gebid het om raad te vra, sou hy nooit geantwoord het nie.''<ref>{{cite book |last=Hart |first=George |title=Egyptian Myths |url=https://archive.org/details/egyptianmyths00hart |publisher=University of Texas Press |year=1990 |page=[https://archive.org/details/egyptianmyths00hart/page/47 47] |isbn=0-292-72076-9}}</ref>}} Die land was ekonomies swak daaraan toe en daar was onrus ná die bewind van Achenaten. Diplomatieke betrekkinge met ander lande is verwaarloos en Toetankamen het hom daarvoor bewyer om dit te herstel, veral met [[Mitanni]]. Getuienis van sy sukses was die geskenke van verskeie lande wat in sy graf ontdek is. Ondanks sy pogings om betrekkinge te herstel, getuig skilderings in sy doodstempel by Thebe van gevegte met die [[Nubiërs]] en [[Asië|Asiate]]. Sy graf het ook wapenrusting en voustoele bevat wat op militêre veldtogte gebruik is. Vanweë sy ouderdom en fisieke gebreke, die rede dat hy skynbaar ’n wandelstok gebruik het (hy is op sowat 18 dood), dink historici hy het dalk nie persoonlik aan hierdie gevegte deelgeneem nie.<ref name="Hawass2010" /><ref>Booth pp. 129–130</ref> === Gesondheid en voorkoms === [[Beeld:Mummy of Tutankhamun.jpg|duimnael|140px|Die [[mummie]] van Toetankamen, van al sy juwele gestroop, is steeds in graf KV62 in die [[Vallei van die Konings]].]] Toetankamen was skraal gebou en sowat 1,8&nbsp;meter lank.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128084450.htm "Radiologists Attempt To Solve Mystery Of Tut's Demise"] uit ScienceDaily.com</ref> Hy het groot snytande gehad en ’n oorbyt wat kenmerkend was van die [[18de Dinastie van Egipte|Toetmoses-familie]] waartoe hy behoort het. Tussen September&nbsp;2007 en Oktober&nbsp;2009 is verskeie [[mummie]]s onderwerp aan gedetailleerde antropologiese, radiologiese en genetiese studies as deel van die Koning Toetankamen-familieprojek. Dit het getoon Toetankamen het ook "’n effens gesplete lip en verhemelte" gehad,<ref>{{cite news |first=Brian |last=Handwerk |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/03/0308_050308_kingtutmurder.html |title=King Tut Not Murdered Violently, CT Scans Show |publisher=National Geographic News |date=8 Maart 2005 |page=2 |access-date=21 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163401/https://news.nationalgeographic.com/news/2005/03/0308_050308_kingtutmurder.html |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> asook moontlik ’n ligte toestand van [[skoliose]] (sywaartse ruggraatverkromming). Verder het die bestudering van sy liggaam gewys sy linkervoet was misvorm. Dit kon veroorsaak het dat hy met ’n wandelstok moes loop – baie daarvan is in sy graf gevind.<ref name="news.nationalgeographic.com">{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100216-king-tut-malaria-bones-inbred-tutankhamun/ |title=King Tut Was Disabled, Malarial, and Inbred, DNA Shows |work=nationalgeographic.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721111048/https://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100216-king-tut-malaria-bones-inbred-tutankhamun/ |archive-date=21 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> DNS-toetse van sy mummie het bewyse opgelewer van parasiete wat deur [[muskiet]]e oorgedra word en [[malaria]] veroorsaak. Dit is tot dusver die oudste bekende genetiese bewys van die siekte. Meer as een vorm van die malariaparasiet is gekry, wat daarop dui Toetankamen is verskeie kere met die siekte besmet. Volgens die tydskrif ''National Geographic'' "sou die malaria Toetankamen se immuunstelsel beïnvloed en die heling van sy voet belemmer het. Hierdie faktore, saam met die breuk in sy linkerdybeen wat wetenskaplikes in 2005 ontdek het, kon dalk die jong koning se lewe geëis het".<ref name="news.nationalgeographic.com"/> === Stamboom === In 2008 het ’n span DNS-toetse begin doen op die mummies van Toetankamen en ander lede van sy familie. Die toetse het bewys sy pa was Achenaten en sy ma was nie een van die bekende vroue van Achenaten nie, maar een van sy vyf susters. Die tegniek wat in die studie gebruik is, is egter al bevraagteken.<ref>''Nature'' 472, 404-406 (2011); Aanlyn gepubliseer 27 April 2011; [http://www.nature.com/news/2011/110427/full/472404a.html Original link]</ref><ref>NewScientist.com; Januarie 2011; [http://www.newscientist.com/article/dn20014-royal-rumpus-over-king-tutankhamuns-ancestry.html Royal Rumpus over King Tutankhamun's Ancestry]</ref> Die span het bevind die kans is meer as 99,99&nbsp;persent dat [[Amenhotep III]] die pa was van die individu in graf KV55, wat op sy beurt die pa van Toetankamen was.<ref>{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/5 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |access-date=11 Oktober 2010 |language=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224001935/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/5 |archive-date=24 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die jong koning se ma was volgens die studie die individu bekend as "Die Jonger Dame" in graf KV35YL, naby die oorskot van koningin [[Tije]]. Haar DNS het getoon sy was, nes Toetankamen se pa, ’n kind van Amenhotep III en Tije; dus was Toetankamen se ouers broer en suster.<ref>{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/7 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |access-date=11 Oktober 2010 |language=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218135834/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/7 |archive-date=18 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Koningin Tije het baie invloed aan die hof gehad en was ’n raadgewer van haar seun ná haar man se dood. Sommige genetici het egter dié bevindings in twyfel getrek en "gekla die span het ontoepaslike ontledingstegnieke gebruik".<ref>{{cite web |url=http://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2011/01/dna-experts-disagree-over-tutankhamun.html |title=DNA experts disagree over Tutankhamun's ancestry |publisher=Archaeology News Network |date=22 Januarie 2011 |access-date=24 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108022307/https://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2011/01/dna-experts-disagree-over-tutankhamun.html |archive-date=8 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel die data steeds onvolledig is, het die studie gesuggereer een van die fetusse wat in Toetankamen se graf ontdek is, was dié van sy eie dogter en dat die ander fetus waarskynlik ook sy kind was. Tot dusver is net gedeeltelike data van die twee vroulike mummies uit graf KV21 verkry.<ref>{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/9 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |access-date=11 Oktober 2010 |language=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110202036/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/9 |archive-date=10 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Een van hulle, KV21A, kan die kinders se ma wees en dus Toetankamen se vrou, Anchesenamen. Dit is uit die geskiedenis bekend sy was die dogter van Achenaten en [[Nefertiti]], en dus waarskynlik haar man se halfsuster. Een gevolg van [[inteling]] kan wees dat kinders weens genetiese afwykings nie die hele [[swangerskap]] oorleef nie. {{stamboom/begin |summary=Toetankamen se stamboom}} {{stamboom | | | |A2|v|TA|A2=[[Amenhotep II]]|TA=Tiaa}} {{stamboom | | | | | | |!| | | |F|~|~|~|~|~|~|~|~|~|7|}} {{stamboom | | | | | |T4|v|MUT| | | | | | | |YU|v|TH|T4=[[Toetmoses IV]]|MUT=Moetemwija|YU=Joeja|TH=Tjoejoe}} {{stamboom | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!|}} {{stamboom | | | | | | | |A3|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|TI|A3=[[Amenhotep III]]|TI=Tije}} {{stamboom | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|^|-|-|-|-|.|}} {{stamboom | | | | | | | | | |AK|-|-|-|v|-|-|-|TYL|AK=[[Achenaten]]|TYL=[[Die Jonger Dame]]}} {{stamboom | | | | | | | | | | | | | | |TUT|TUT='''Toetankamen'''}} {{stamboom/einde}} === Dood === Daar is geen bestaande rekords oor Toetankamen se laaste dae nie. Wat sy dood veroorsaak het, is ’n onderwerp waaroor baie gedebatteer word. Groot navorsing is al gedoen om die oorsaak van sy dood te probeer vasstel. Daar is sekere bewyse, soos voorgestaan deur die Harvard-mikrobioloog Ralph Mitchell, dat sy begrafnis in ’n haas geskied het. Volgens Mitchell dui donkerbruin kolle aan die versierde mure van Toetankamen se graftombe daarop dat hy begrawe is nog voordat die verf kans gehad het om droog te word.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/news/was-king-tut-buried-in-a-hurry |title=Was King Tut Buried in a Hurry? |work=History.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120108/https://www.history.com/news/was-king-tut-buried-in-a-hurry |archive-date=6 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel daar gissings is dat Toetankamen in ’n sluipmoord omgekom het, glo die meeste historici sy dood was natuurlik. ’n [[CT-skandering]] wat in 2005 geneem is, wys hy het kort voor sy dood ’n oop breuk in sy linkerbeen opgedoen<ref>{{cite web |last=Hawass |first=Zahi |title=Tutankhamon, segreti di famiglia |url=http://www.nationalgeographic.it/dal-giornale/2010/09/03/news/tutankhamon_segreti_di_famiglia-96415/ |work=National Geographic |access-date=2 Junie 2013 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028144036/http://www.nationalgeographic.it/dal-giornale/2010/09/03/news/tutankhamon_segreti_di_famiglia-96415/ |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> en dat die breuk ontsteek het. ’n DNS-ontleding het in 2010 gewys hy het malaria gehad, en baie glo malaria en Köhler se siekte, ’n seldsame beenafwyking, het saam tot sy dood gelei.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Michelle |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8516425.stm |date=16 Februarie 2010 |access-date=12 Maart 2010 |publisher=BBC News |title='Malaria' killed King Tutankhamun |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202173238/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8516425.stm |archive-date=2 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Junie 2010 het Duitse wetenskaplikes gesê hulle glo daar is bewyse dat hy aan sekelsel-anemie, ’n oorerflike bloedafwyking, dood is. Ander kenners het dit egter verwerp<ref>{{cite journal|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs13149-010-0095-3|journal=Bull Soc Pathol Exot|date=Desember 2010|volume=103|pages=346–347|title=Tutankhamun and sickle-cell anaemia|last=Pays|first=JF|url-status=live |accessdate=21 Oktober 2013|pmid=20972847|doi=10.1007/s13149-010-0095-3|issue=5, number 5}}</ref> op grond daarvan dat hy ouer as vyf geword het en die ligging van die iskemiese beennekrose, wat kenmerkend is van Freiberg-Köhler-sindroom eerder as sekelselsiekte. Navorsing wat in 2005 gedoen is deur argeoloë, radioloë en genetici wat CT-skanderings op die mummie uitgevoer het, het bevind hy is nie dood weens ’n hou teen sy kop, soos voorheen geglo is, nie.<ref name="hawass">{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |access-date=21 Oktober 2013 |language=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321093154/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text |archive-date=21 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Nuwe CT-skanderings het getoon daar was oorerflike tekortkomings, wat algemeen is onder kinders wat deur bloedskande verwek is. Sibbes is meer geneig om dubbele kopieë van skadelike gene aan hul kinders oor te dra, en dit is waarom kinders van bloedskande meer geneig is tot genetiese afwykings.<ref name="bates1">{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1251731/King-Tutankhamuns-incestuous-family-revealed.html |title=Unmasked: The real faces of the crippled King Tutankhamun (who walked with a cane) and his incestuous parents |location=Londen |newspaper=Daily Mail |first=Claire |last=Bates |date=20 Februarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515054219/https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1251731/King-Tutankhamuns-incestuous-family-revealed.html |archive-date=15 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ook ’n gesplete verhemelte is ’n oorerflike afwyking.<ref>{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/8 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |access-date=11 Oktober 2010 |language=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109102224/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/8 |archive-date= 9 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Talle ander siektes is al aangevoer as die oorsaak van sy dood. Soos reeds gesê, is verskeie vorme van malaria in hom gevind. Die navorsingspan onder leiding van die Egiptiese Nasionale Navorsingsentrum in [[Kaïro]], wat dit in CT-skanderings ontdek het, sê malaria kan ’n sirkulasieskok of ’n ernstige immuunreaksie in die liggaam teweegbring, en albei daarvan kan die dood veroorsaak. Veral as Toetankamen ’n beensiekte gehad het wat hom kreupel gelaat het, kon dit dodelik gewees het. "Dalk het hy met ander [oorerflike gebreke] gesukkel totdat ’n ernstige malaria-aandoening of ’n gebreekte been net te veel stremming op die liggaam geplaas het," skryf Zahi Hawass, hoof van die Egiptiese Opperraad van Oudhede en een van die lede van die span. Nadat die moontlikheid in 2013 ondersoek is dat hy dood is aan beserings wat hy in ’n strydwa-ongeluk opgedoen het, het ’n verdere ondersoek in 2014 onthul hy sou weens sy afwykings nie in ’n strydwa kon gery het nie en dat al die beenbreuke wat hy gehad het, ná sy dood ontstaan het. Daar word nou algemeen aanvaar genetiese afwykings weens die feit dat sy ouers sibbes was, komplikasies weens ’n gebreekte been en sy malaria het alles saam sy dood veroorsaak.<ref>{{cite news |last1=Joseph |first1=Claudia |last2=Webb |first2=Sam |url=http://www.independent.co.uk/news/science/king-tutankhamun-did-not-die-in-chariot-crash-virtual-autopsy-reveals-9806586.html |title=King Tutankhamun did not die in chariot crash, virtual autopsy reveals |publisher=The Independent |date=20 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524034151/https://www.independent.co.uk/news/science/king-tutankhamun-did-not-die-in-chariot-crash-virtual-autopsy-reveals-9806586.html |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last1=Joseph |first1=Claudia |last2=Webb |first2=Sam |url=http://rt.com/news/199328-tutankhamun-pharaoh-egypt-death/ |title=Tutankhamun died of illness, not from chariot racing |publisher=Russia Today |date=25 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024033906/https://www.rt.com/news/199328-tutankhamun-pharaoh-egypt-death/ |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Nalatenskap === [[Beeld:Tutankhamun at Luxor temple.jpg|duimnael|220px|’n Standbeeld van Toetankamen en Anchesenamen by [[Luxor]], wat beskadig is in die veldtog teen die farao's van die Amarna-tydperk.]] As Toetankamen die wêreld se bekendste farao is, is dit grootliks omdat sy tombe een van die bes bewaardes is, asook omdat sy beeld en begrafnistoerusting die meeste uitgestal is. Soos die Amerikaanse skrywer Jon Manchip White gesê het in die voorwoord van die 1977-uitgawe van Carter se boek ''The Discovery of the Tomb of Tutankhamun'': "Die Egiptiese farao vir wie daar in die lewe die minste agting was, het in die dood die bekendste een geword." Die goed wat in die tombe ontdek is, was in die 1920's groot nuus. Toetankamen het die bynaam "koning Toet" gekry en sy naam het in liedjies begin verskyn, en produkte, besighede en selfs die Amerikaanse president [[Herbert Hoover]] se hond is na hom genoem. Relieke uit sy tombe is oor die hele wêreld uitgestal.<ref>{{cite web |url=http://weekly.ahram.org.eg/2004/716/he1.htm |title=Under Tut's spell |work=Al-Ahram Weekly |date=16 Julie 2004 |accessdate=18 Julie 2009 |archive-date=27 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727093658/http://weekly.ahram.org.eg/2004/716/he1.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kingtut.org/exhibition.htm |title=King Tut exhibition. Tutankhamun & the Golden Age of the Pharaohs. Treasures from the Valley of the Kings |accessdate=5 Augustus 2006 |publisher=Arts and Exhibitions International |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051202105246/http://www.kingtut.org/exhibition.htm |archivedate=2 Desember 2005 }}</ref><ref>[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/specials/tutankhamun/article2624036.ece Return of the King (''Times Online'')] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20110809082715/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/specials/tutankhamun/article2624036.ece |date=9 August 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://dallasmuseumofart.org/Dallas_Museum_of_Art/index.htm |title=Dallas Museum of Art Website |publisher=Dallasmuseumofart.org |access-date=18 Julie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021143914/http://dallasmuseumofart.org/Dallas_Museum_of_Art/index.htm |archive-date=21 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.kingtutmelbourne.com.au/home.html Melbourne Museum's Tutenkhamun and the Golden Age of the Pharaoh's Official Site] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20150301134737/http://www.kingtutmelbourne.com.au/home.html |date=1 Maart 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pacificsciencecenter.org/King-Tut/king-tut-the-exhibition |title=Farewell To Tut And Egypt's Treasures |publisher=Pacificsciencecenter.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326203443/http://www.pacificsciencecenter.org/King-Tut/king-tut-the-exhibition |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met die dood van Toetankamen en die twee doodgebore kinders in sy graftombe het die Toetmoses-lyn van die [[18de Dinastie van Egipte]] uitgesterf. Die [[Amarna-briewe]] vertel Toetenkamen se vrou het kort ná sy dood aan die [[Hetiete|Hetitiese]] koning [[Suppiluliuma I]] geskryf en gevra of sy met een van sy seuns kon trou. Die briewe gee nie ’n aanduiding van hoe Toetankamen dood is nie. In die boodskap sê Anchesenamen sy is baie bang, maar wil nie een van haar eie mense as man neem nie. Die seun is egter dood voordat hulle kon trou. Kort daarna het Ai met Anchesenamen getrou en die nuwe farao geword terwyl ’n oorlog tussen die twee lande gewoed het. Egipte is later verslaan.<ref>Onderhoud met G.A. Gaballa van die Universiteit van Kaïro. "The Hittites: A Civilization that Changed the World" deur Cinema Epoch 2004. Geregisseer deur Tolga Ornek. Dokumentêr.</ref> Anchesenamen se lot is nie bekend nie, maar sy verdwyn hier uit die rekords en Ai se tweede vrou, Tei, word die koningin. Ná Ai se dood het Horemheb die troon oorgeneem en ’n veldtog teen hom begin. Toetankamen se pa, Achenaten, stiefma Nefertiti, vrou Anchesenamen, halfsusters en ander familielede is ook ingesluit. Nie eens Toetankamen het gespaar gebly nie. Sy beelde en [[cartouche]]s is ook vernietig. Horemheb self het nie kinders gehad nie en het [[Paramessoe]] as sy opvolger aangewys. Dié het die [[19de Dinastie van Egipte]] (die Ramses-lyn) gestig. == Belangrikheid == Toetankamen was nege jaar oud toe hy farao, seun van die god [[Ra]], word en het sowat 10 jaar lank regeer.<ref name=pennstate-pyramid>{{cite web|last1=Redford|first1=Donald B., PhD|last2=McCauley|first2=Marissa|title=How were the Egyptian pyramids built?|url=http://www.rps.psu.edu/probing/pyramids.html|work=Research|publisher=The Pennsylvania State University|accessdate=11 Desember 2012}}</ref> In historiese terme spruit Toetankamen se belangrikheid uit die feit dat sy bewind na aan die hoogtepunt van Egipte as ’n wêreldmag was, asook uit sy verwerping van die radikale godsdienstige veranderings wat sy pa en voorganger, Achenaten, ingevoer het.<ref>Aude Gros de Beler, ''Tutankhamun'', Voorwoord deur Aly Maher Sayed, Molière, {{ISBN|2-84790-210-4}}</ref> In die tweede plek is sy graftombe in die Vallei van die Konings feitlik ongeskonde ontdek – dit is die volledigste antieke Egiptiese tombe wat nog ontdek is. Omdat hy so jonk was toe hy die troon bestyg, het sy visier en eindelike opvolger, Ai, waarskynlik soveel moontlik belangrike politieke besluite tydens Toetenkamen se bewind gneem. Konings is ná hul dood vereer deur kultusse en tempels. Toetankamen was een van die min wat tydens sy leeftyd so aanbid is.<ref>''Oxford Guide: Essential Guide to Egyptian Mythology'', red. Donald B. Redford, bl. 85, Berkley, {{ISBN|0-425-19096-X}}</ref> Volgens ’n stele wat by Karnak ontdek is en aan [[Amoen]]-[[Ra]] en Toetankamen gewy is, kon die koning in sy vergoddelikte status om vergifnis gevra word, asook om heling van ’n siekte wat deur sonde veroorsaak is. Tempels van sy kultus is tot in Kawa in Egipte en Faras in Nubië gebou. Die titel van die suster van die onderkoning van [[Koesj]] het ’n verwysing bevat na die vergoddelikte koning, en dit dui op die universaliteit van sy kultus.<ref>''The Boy Behind the Mask'', Charlotte Booth, p. 120, Oneworld, 2007, {{ISBN|978-1-85168-544-8}}</ref> == Graftombe == [[Beeld:The Moment Carter Opens the Tomb.JPG|duimnael|180px|Howard Carter en kollegas maak die altaardeure in die graftombe oop (’n 1924-rekonstruksie van die gebeurtenis in 1923).]] [[Beeld:Egypt.KV62.01.jpg|duimnael|links|220px|Die beskilderde weste- en noordemuur in die tombe.]] [[Beeld:Tutankhamun’s chest by John Campana.jpg|duimnael|links|220px|Toetankamen se kis, wat nou in die Kaïro-museum is.]] Toetankamen se graftombe was besonder klein as ’n mens sy status in ag neem. Sy dood kon onverwags gewees het, voor die voltooiing van ’n groter tombe, en hy is dalk in ’n graf begrawe wat vir iemand anders bedoel was voor die gebruiklike 70 dae vir ’n begrafnis verstryk het.<ref>"''The Golden Age of Tutankhamun: Divine Might and Splendour in the New Kingdom''", Zahi Hawass, bl. 61, American University in Cairo Press, 2004, {{ISBN|977-424-836-8}}</ref> Sy oorskot is steeds in die tombe in die Vallei van die Konings. Op 4&nbsp;November 2007, presies 85&nbsp;jaar ná Carter se ontdekking, is dit vir die publiek oopgestel.<ref>{{cite news |url=http://news.independent.co.uk/sci_tech/article3129650.ece |title=3,000 years old: the face of Tutankhaten |author=Michael McCarthy |date=5 Oktober 2007 |newspaper=[[The Independent]] |location=Londen |access-date=26 November 2016 |archive-date= 5 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071105155115/http://news.independent.co.uk/sci_tech/article3129650.ece |url-status=dead }}</ref> Daar word vermoed mense het vergeet waar die tombe was. Werkershutte is in ’n stadium bo-oor die ingang gebou omdat niemand dalk besef het wat daaronder geleë is nie. Toe die graftombes in die Vallei van die Konings aan die einde van die [[20ste Dinastie van Egipte|20ste Dinastie]] gesloop is, is Toetankamen s’n ook misgekyk. Volgens die Amerikaanse [[Egiptoloog]] Nicholas Reeves was feitlik 80% van Toetankamen se begrafnistoerusting deel van die vroulike farao Neferneferoeaten se toerusting, onder meer die kis, juwele en sy bekende doodsmasker.<ref>Nicholas Reeves [https://www.academia.edu/7415055/Tutankhamuns_Mask_Reconsidered_in_press_corrected_proof_2015_ Tutankhamun's Mask Reconsidered] BES 19 (2014), pp.511-522</ref><ref>Peter Hessler, [http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-king-tut-tomb-door-nefertiti-archaeology-egypt/ Inspection of King Tut's Tomb Reveals Hints of Hidden Chambers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930072918/http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-king-tut-tomb-door-nefertiti-archaeology-egypt/ |date=30 September 2015 }} National Geographic, 28 September 2015</ref> In 2015 het Reeves bewyse gepubliseer dat ’n vroeëre cartouche op Toetankamen se masker lui "Ancheperoere meri-Nefercheperoere" (Ancheperoere, geliefde van Achenaten); daarom is die masker aanvanklik vir [[Nefertiti]], Achenaten se hoofkoningin, gemaak – sy het die koninklike naam Ancheperoere gebruik toe sy waarskynlik ná haar man se dood regeer het.<ref>Nicholas Reeves, The Gold Mask of Ankhkheperure Neferneferuaten, Journal of Ancient Egyptian Interconnections, Vol.7 No.4, (Desember 2015) ble.77-79 & click [https://journals.uair.arizona.edu/index.php/jaei/article/view/18746/18402 PDF-lêer]</ref> Dit kon gewees het dat Neferneferoeaten (waarskynlik Nefertiti as sy ná haar man se dood farao geword het) afgesit is in ’n stryd om die troon en dat sy toe nie ’n begrafnis vir ’n farao gekry het nie, maar vir ’n koningin. Sy kon ook met ander begrafnistoerusting begrawe gewees het, soos dié van Achenaten, toe Toetankamen haar opvolg.<ref>Nicholas Reeves,[https://www.academia.edu/7415055/Tutankhamuns_Mask_Reconsidered_in_press_corrected_proof_2015_ Tutankhamun's Mask Reconsidered] BES 19 (2014), ble.523-524</ref> Altesaam 5&nbsp;398 voorwerpe is in die tombe gekry, insluitende ’n goue kis, doodsmasker, trone, boë, kos, wyn, sandale en skoon linne-onderklere. Dit het Carter 10 jaar gekos om alles te katalogiseer.<ref>{{cite web |title=King Tut: The Teen Whose Death Rocked Egypt |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151124-tut-biography-egypt-tomb-archaeology/ |website=National Geographic News |access-date=26 November 2015 |first=A. R. |last=Williams |first2=National Geographic, November |last2=24 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622154716/https://news.nationalgeographic.com/2015/11/151124-tut-biography-egypt-tomb-archaeology/ |archive-date=22 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens ’n berig in Junie 2016 het ontledings gewys die ysterlem van ’n dolk wat daar gekry is, is van ’n [[meteoriet]] gemaak. Dit het dieselfde hoeveelhede [[Metaal|metale]] ([[yster]], [[nikkel]] en [[kobalt]]) bevat as in ’n meteoriet wat daar naby ontdek is en na die Charga-oase genoem is.<ref>[http://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/dagger-king-tut-tomb-iron-meteorite-egypt-mummy Dagger in Tutankhamun's tomb was made with iron from a meteorite] ''The Guardian''</ref><ref name="20160601_ABC">[http://www.abc.net.au/news/2016-06-02/king-tutankhamun-buried-with-dagger-made-of-space-iron/7470736 King Tutankhamun buried with dagger made of space iron, study finds], ABC News Online, 2 Junie 2016</ref><ref name=danielax> {{cite journal | title =The meteoritic origin of Tutankhamun's iron dagger blade | journal =Meteoritics & Planetary Science | publisher = Wiley Online | doi =10.1111/maps.12664| year =2016 | last1 =Comelli | first1 =Daniela | last2 =d'Orazio | first2 =Massimo | last3 =Folco | first3 =Luigi | bibcode =2016M&PS..tmp..331C }} "Aanlyn weergawe van ’n verslag voor dit in druk verskyn het".</ref><ref name=declanx> {{cite news |last=Walsh |first=Declan |title=King Tut’s Dagger Made of ‘Iron From the Sky,’ Researchers Say |newspaper=The New York Times |location=NYC |publisher=The New York Times Company |date=2 Junie 2016 |url=http://www.nytimes.com/2016/06/03/world/middleeast/king-tuts-dagger-made-of-iron-from-the-sky-researchers-say.html |access-date=4 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508104552/https://www.nytimes.com/2016/06/03/world/middleeast/king-tuts-dagger-made-of-iron-from-the-sky-researchers-say.html |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Nog leesstof == {{refbegin|2}} * Andritsos, John. ''Social Studies of Ancient Egypt: Tutankhamun''. Australië 2006. * Booth, Charlotte. ''The Boy Behind the Mask'', Oneworld, {{ISBN|978-1-85168-544-8}}. * Brier, Bob. ''The Murder of Tutankhamun: A True Story''. Putnam Adult, 13 April 1998, {{ISBN|0-425-16689-9}} (sagteband)/{{ISBN|0-399-14383-1}} (hardcover)/{{ISBN|0-613-28967-6}} (School & Library Binding). * Carter, Howard en Arthur C. Mace, ''The Discovery of the Tomb of Tutankhamun''. Courier Dover Publications, 1 Junie 1977, {{ISBN|0-486-23500-9}}. * Edwards, I.E.S., ''Treasures of Tutankhamun''. New York: Metropolitan Museum of Art, 1976, {{ISBN|0-345-27349-4}} (sagteband)/{{ISBN|0-670-72723-7}} (hardeband). * Egyptian Supreme Council of Antiquities, ''The Mummy of Tutankhamun: The CT Scan Report'', soos gedruk in ''Ancient Egypt'', Junie/Julie 2005. * Neubert, Otto. ''Tutankhamun and the Valley of the Kings''. Londen: Granada Publishing Limited, 1972, {{ISBN|0-583-12141-1}} (sagteband). * Reeves, C. Nicholas. ''The Complete Tutankhamun: The King, the Tomb, the Royal Treasure''. Londen: Thames & Hudson, 1 November 1990, {{ISBN|0-500-05058-9}} (hardeband)/{{ISBN|0-500-27810-5}} (slapband). {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7209472.stm Grim secrets of Pharaoh's city] — BBC * [http://www.kingtut.org/ Tutankhamun and the Age of the Golden Pharaohs] by kingtut.com * [http://www.reuters.com/article/2011/08/01/britain-tutankhamun-dna-idAFL3E7J135P20110801 "Swiss geneticists examine Tutankhamun's genetic profile"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154436/http://www.reuters.com/article/2011/08/01/britain-tutankhamun-dna-idAFL3E7J135P20110801 |date=24 September 2015 }} deur Reuters * {{Commons-kategorie inlyn|Tutankhamun}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Tutankhamun|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Farao's van Egipte]] [[Kategorie:Geboortes in 1340 v.C.]] [[Kategorie:Mense in die 14de eeu v.C.]] [[Kategorie:Sterftes in 1322 v.C.]] 35oegshx6qcmepq4vxmq53biiu8wf0m 0 88982 2974208 2906185 2026-09-30T09:47:46Z ~2026-52627-69 215388 /* */ Korrigeer Starto-verwysing en voeg amptelike skakel by (bl. 49) 2974208 wikitext text/x-wiki Die '''''Unua Libro''''' (Esperanto: [uˈnua ˈlibro], ''Eerste Boek'') was die eerste leerboek om die kunsmagtige taal [[Esperanto]] (destyds ''Lingvo Internacia'', die Internasionale Taal) te beskryf. Die boek is op 26 Julie 1887 in [[Warskou]] deur [[Ludwik Lejzer Zamenhof]], die skepper van Esperanto, onder die pseudoniem ''Doktoro Esperanto'' gepubliseer. Die oorspronklike uitgawe is in [[Russies]] uitgegee en is voor die einde van die jaar in [[Pools]], [[Frans]], [[Duits]] en [[Engels]] en toe in 1889 in [[Hebreeus]] vertaal. Die boek is in 1888 opgevolg deur die publikasie van die tweede boek, [[Dua Libro]]. Volgens dokumentasie in besit van sommige Italiaanse navorsers, het die boek aan die begin van die 1950's 'n fetisj geword onder sommige etniese groepe in Sierra Leone wat dit gebruik het om 'n beswyming te veroorsaak.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=La Unua Libro kiel Sankta Libro de afrika sekto |url=https://www.esperanto.cz/cs/starto?id=75&action=download |journal=STARTO: organo de Ĉeĥa Esperanto-Asocio |language=eo |issue=2 |pages=49}}</ref> == Uittreksels uit die boek == <gallery mode="packed" heights="160"> Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|Unua Libro - 1887 - eerste uitgawe Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - frontespizio.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - introduzione.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - pagina 23.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - dizionario.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina retro.jpg </gallery> == Eksterne skakels == *[http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Aanlyn HTML-herdruk van Dr. Esperanto se ''International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Engelse vertaling van "Unua Libro" deur R.H. Geoghegan, 1889)] {{Taalsaadjie}} [[Kategorie:Esperanto]] 8u7xpgx03nzyeiod5jpy7qndycriyq3 2974210 2974208 2026-09-30T09:51:26Z Sobaka 328 2974210 wikitext text/x-wiki Die '''''Unua Libro''''' (Esperanto: [uˈnua ˈlibro], ''Eerste Boek'') was die eerste leerboek om die kunsmagtige taal [[Esperanto]] (destyds ''Lingvo Internacia'', die Internasionale Taal) te beskryf. Die boek is op 26 Julie 1887 in [[Warskou]] deur [[Ludwik Lejzer Zamenhof]], die skepper van Esperanto, onder die pseudoniem ''Doktoro Esperanto'' gepubliseer. Die oorspronklike uitgawe is in [[Russies]] uitgegee en is voor die einde van die jaar in [[Pools]], [[Frans]], [[Duits]] en [[Engels]] en toe in 1889 in [[Hebreeus]] vertaal. Die boek is in 1888 opgevolg deur die publikasie van die tweede boek, [[Dua Libro]]. Volgens dokumentasie in besit van sommige Italiaanse navorsers, het die boek aan die begin van die 1950's 'n fetisj geword onder sommige etniese groepe in Sierra Leone wat dit gebruik het om 'n beswyming te veroorsaak.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=La Unua Libro kiel Sankta Libro de afrika sekto |url=https://www.esperanto.cz/cs/starto?id=75&action=download |journal=STARTO: organo de Ĉeĥa Esperanto-Asocio |language=eo |issue=2 |pages=49}}</ref> == Uittreksels uit die boek == <gallery mode="packed" heights="160"> Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|Unua Libro - 1887 - eerste uitgawe Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - frontespizio.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - introduzione.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - pagina 23.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - dizionario.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina retro.jpg </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings)) == Eksterne skakels == *[http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Aanlyn HTML-herdruk van Dr. Esperanto se ''International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Engelse vertaling van "Unua Libro" deur R.H. Geoghegan, 1889)] {{Taalsaadjie}} [[Kategorie:Esperanto]] eg605wjah250qmk5ff6hf2h0ccddmj4 2974211 2974210 2026-09-30T09:51:41Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2974211 wikitext text/x-wiki Die '''''Unua Libro''''' (Esperanto: [uˈnua ˈlibro], ''Eerste Boek'') was die eerste leerboek om die kunsmagtige taal [[Esperanto]] (destyds ''Lingvo Internacia'', die Internasionale Taal) te beskryf. Die boek is op 26 Julie 1887 in [[Warskou]] deur [[Ludwik Lejzer Zamenhof]], die skepper van Esperanto, onder die pseudoniem ''Doktoro Esperanto'' gepubliseer. Die oorspronklike uitgawe is in [[Russies]] uitgegee en is voor die einde van die jaar in [[Pools]], [[Frans]], [[Duits]] en [[Engels]] en toe in 1889 in [[Hebreeus]] vertaal. Die boek is in 1888 opgevolg deur die publikasie van die tweede boek, [[Dua Libro]]. Volgens dokumentasie in besit van sommige Italiaanse navorsers, het die boek aan die begin van die 1950's 'n fetisj geword onder sommige etniese groepe in Sierra Leone wat dit gebruik het om 'n beswyming te veroorsaak.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=La Unua Libro kiel Sankta Libro de afrika sekto |url=https://www.esperanto.cz/cs/starto?id=75&action=download |journal=STARTO: organo de Ĉeĥa Esperanto-Asocio |language=eo |issue=2 |pages=49}}</ref> == Uittreksels uit die boek == <gallery mode="packed" heights="160"> Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|Unua Libro - 1887 - eerste uitgawe Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - frontespizio.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - introduzione.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - pagina 23.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - dizionario.jpg Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina retro.jpg </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Aanlyn HTML-herdruk van Dr. Esperanto se ''International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Engelse vertaling van "Unua Libro" deur R.H. Geoghegan, 1889)] {{Taalsaadjie}} [[Kategorie:Esperanto]] p9zrki3fk89g2jjcfj002ahjgvt64qr 0 93307 2973975 2907443 2026-09-29T17:06:59Z JMK 649 +kat, teksdetails 2973975 wikitext text/x-wiki [[Lêer:V&A - Raphael, St Paul Preaching in Athens (1515).jpg|duimnael|280px|Paulus lewer die Areopagospreek in [[Athene]], deur [[Raphael]], 1515]] [[Lêer:Ariospagos.jpg|duimnael|280px|Inskrif op 'n metaalplaket wat die apostel Paulus se preek bevat, by die [[Areopagos]], [[Athene]], Griekeland]] Die '''Areopagosrede''' verwys na 'n preek wat deur die [[apostel Paulus]] in [[Athene]] gelewer is, by die [[Areopagos]], en wat in [[Handelinge]] 17:16-34 beskrywe word.<ref name=McGrath >''Christianity: an introduction'' deur Alister E. McGrath 2006 {{ISBN|1-4051-0901-7}}, bladsye 137-141</ref><ref name=Udo477>''Theology of the New Testament'' deur Udo Schnelle (1 November 2009) {{ISBN|0801036046}}, bladsy 477</ref> Die Areopagospreek is een van die mees dramatiese en mees volledige van die toesprake in die sendingloopbaan van Paulus van Tarsus, en volg op 'n korter toespraak in [[Listra]] (kyk [[Handelinge]] 14:15-17).<ref name=Watson >''Mercer Commentary on the New Testament'' deur Watson E. Mills 2003 {{ISBN|0-86554-864-1}}, bladsye 1109-1110</ref> == Geskiedenis == Die aanleiding vir die preek was dat Paulus verontwaardig gevoel het by aanskoue van Athene wat vol afgodsdiens was, en dan die sinagoge en markplek besoek het om te preek oor die opstanding van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]. Sekere Grieke het hom na 'n ontmoeting by die Areopagos geneem, die hoë appélhof in Athene, om sy standpunt te verduidelik. Areopagos het letterlik ''rots van [[Ares]]'' beteken, en was te midde van tempels, kultuurgeriewe en die appélhof geleë. Dit was teen die wet om 'n vreemde [[godheid]] in Athene te verkondig, en daarom was Paulus se preek in werklikheid 'n kombinasie van 'n "gastoespraak" en 'n verhoor.<ref name=Seesengood >''Paul: A Brief History'' deur Robert Paul Seesengood 2010 {{ISBN|1-4051-7890-6}}, bladsy 120.</ref> Die preek het vyf hoofsake aangeraak:<ref name=Watson /> :* Inleiding: Bespreking van die onkundigheid van die heidense aanbidding (verse 23-24) :* Die een Skeppergod as die objek van aanbidding (verse 25-26) :* Die aard van God se betrokkenheid by die mensheid (verse 26-27) :* Afgode van goud, silwer en klip as objekte van valse verering (verse 28-29) :* Slotsom: Die tyd van onkundigheid het ten einde geloop (verse 30-31) Hierdie preek illustreer die vertrekpunte van die pogings om die aard van [[Christus]] te verklaar en is 'n vroeë stap op die ontwikkelingspad van [[Christologie]].<ref name=McGrath /> Paulus begin sy rede deur te beklemtoon dat dit nodig is om God te ken, eerder as om die onbekende te aanbid: <blockquote> "Want terwyl ek rondgegaan en julle heiligdomme aanskou het, het ek ook 'n altaar gevind waarop geskrywe is: AAN 'N ONBEKENDE GOD.<ref>ΑΓΝΩΣΤΩ ΘΕΩ, d.w.s. Agnostos Theos</ref> Hom dan wat julle vereer sonder om Hom te ken, verkondig ek aan julle." </blockquote> Paulus het dan konsepte soos die opstanding van die dooies en [[verlossing]] verduidelik, in effek 'n voorspel tot die toekomstige debat van Christologie. Volgens [[Handelinge|Handelinge van die Apostels]] het enige van die aanhoorders ná hierdie preek navolgers van Paulus geword. Dit het 'n vrou met die naam Damaris, en Dionisius, 'n raadslid van die Areopagos ingesluit. Laasgenoemde is al aan Dionisius die Areopagiet gelyk gestel, maar dit mag op historiese verwarring berus.<ref name=Seesengood /> In die 20ste eeu, het [[Pous Johannes Paulus II]] die moderne media as die ''Nuwe Areopagos'' geskilder, waar Christenidees opnuut teen ongeloof en afgode van goud en silwer verduidelik en verdedig moet word.<ref>''Consuming religion: Christian faith and practice in a consumer culture'' deur Vincent J. Miller 2005 {{ISBN|0-8264-1749-3}}, bladsy 99</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] [[Kategorie:Christendom]] [[Kategorie:Athene]] 4jr9fxhklj585xl50nbiu5p9d85aiv5 0 93320 2974131 2460637 2026-09-30T01:22:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974131 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas lokomotief | name = Suid-Afrikaanse Klas 20E | powertype = Elektries | image = [[Lêer:Class 20E (20 002).jpg|300px]] | alt = | imagesize = | caption = No. 20-002 & 20-003 word van die Punt in Durban na die Umbilo elektriese lokomotiefdepot verskuif<br />14 November 2013 | designer = Zhuzhou Electric Locomotive Co. Ltd. | builder = Zhuzhou Electric Locomotive Co.<br />CSR Zhuzhou-Matsetse Basadi | ordernumber = | serialnumber = | buildmodel = ZELC 20E | builddate = 2013–2015 | totalproduction = 95 | rebuilder = | rebuilddate = | numberrebuilt = | aarwheels = | uicclass = Bo-Bo | gauge = [[Kaapspoor]] | bogies = 2 700 mm | wheel diameter = 1 220 mm | minimumcurve = | wheelbase = | length = 18 268 mm | width = 2 950 mm | height = 3 850 mm pantograwe neer | axleload = 21 870 kg | weightondrivers = | locoweight = 86 368 kg | sandcap = | electricsystem = | collectionmethod = Pantograaf | alternator = | generator = | tractionmotors = Vier | transmission = | multipleworking = | maxspeed = 100 km/h | poweroutput = | tractiveeffort = | factorofadhesion = | trainheating = | locobrakes = Elektro-pneumaties<br />[[Heropwekkingremme|Heropwekkende]] en reostatiese remme | locobrakeforce = 250 kN | trainbrakes = Lugremme | safety = | operator = [[Transnet Freight Rail]] | operatorclass = 20E | powerclass = Beide 3 kV GS & 25 kV WS | numinclass = 95 | fleetnumbers = 20-001 tot 20-095 | officialname = Klas 20E | nicknames = China Doll | axleloadclass = | locale = | deliverydate = 2013-2015 | firstrundate = 2013 | lastrundate = | retiredate = | notes = }} Die '''Suid-Afrikaanse Klas 20E''' van [[2013]] is 'n [[Suid-Afrikaanse]] elektriese [[lokomotief]] van die Transnet Freight Rail-era. In Augustus 2013 is die eerste van vyf-en-negentig Klas 20E-dubbelspanning elektriese lokomotiewe vir [[Transnet Freight Rail]] op sy onderstel laat sak in [[Changsha]], [[Volksrepubliek China|China]].<ref name="Railways Africa 2013-08-20">[http://www.railwaysafrica.com/blog/2013/08/class-20e-loco-debuts-at-csr/ Railways Africa, 20 Aug 2013: Class 20E Loco Debuts at CSR]</ref> Tien van dié lokomotiewe is deur die [[Zhuzhou Electric Locomotive Co., Ltd.]] in China gebou,<ref name="Xinhuanet 2013-08-20">{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-08/20/c_132647510_2.htm |title=Xinhuanet English News 2013-08-20 - First electric locomotive to be exported to Africa |access-date=2014-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207231936/http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-08/20/c_132647510_2.htm |archive-date=2013-12-07 |url-status=dead}}</ref> en die res is deur 'n konsortium in Suid-Afrika gebou. == Vervaardiging == Die eerste tien (van 95) 3 kV gs/25 kV ws dubbelspanning Klas 20E-elektriese lokomotiewe vir Transnet Freight Rail is in China gebou deur Zhuzhou Electric Locomotive Company, 'n filiaal van die China South Locomotive and Rolling Stock (CSR), China se voorste treinvervaardiger.<ref name="Railways Africa 2013-08-20"/> Die eerste twee van hierdie lokomotiewe, no. 20-002 en 20-003, is by Durbanhawe afgelaai op 14 November 2013. 'n Verdere drie, no. 20-001, 20-004 en 20-005 het op 18 Desember 2013 in Suid-Afrika aangekom. Die kontrak dui op Zhuzhou se grootste enkele oorsese bestelling van elektriese lokomotiewe tot op hede. Die kontrak maak voorsiening vir die maatskappy om elektriese lokomotiefvervaardigingstegnologie na Suid-Afrika uit te voer, en dus 'n plaaslike produksieverhouding van meer as 60 persent te bereik.<ref name="Xinhuanet 2012-10-24">{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2012-10/24/c_131927913.htm |title=Xinhuanet English News 2012-10-24 - CSR signs locomotive deal with South Africa's Transnet |access-date=2014-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205234903/http://news.xinhuanet.com/english/china/2012-10/24/c_131927913.htm |archive-date=2013-12-05 |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Class 20E Makers Plate (2).jpg|duimnael|links|230px|'n Klas 20E-vervaardigersplaatjie]] Die bekendstellingseremonie van die eerste lokomotief, no. 20-001, het op 20 Augustus 2013 by die fabriek in Changsha in Sentraal-China se Hunanprovinsie plaasgevind.<ref name="Xinhuanet 2013-08-20"/> Van die oorblywende 85 lokomotiewe is die nommers 20-011 tot 20-025 aanmekaar gesit uit die Chinese boustelle deur Transnet Engineering in Koedoespoort, en hierdie 15 is almal aan die einde van September 2014 in diens gestel deur Transnet Freight Rail.<ref name="Railways Africa 2014-11-11">[http://www.railwaysafrica.com/blog/2014/11/11/transnets-class-20e/ Railways Africa, 11 November 2014: Transnet se Klas 20E] {{en}}</ref> Die res van die bestelling het groter plaaslike inhoud vereis en is in Koedoespoort in Suid-Afrika gebou deur 'n konsortium wat bestaan uit CSR Zhuzhou en die Suid-Afrikaanse [[Swart Ekonomiese Bemagtiging]]sonderneming ''Matsetse Basadi''. Die eerste hiervan, nr. 20-026, is aan die einde van September 2014 in diens gestel.<ref name="Railways Africa 2013-08-20"/> == Eienskappe == Die lokomotiefbakwerk bestaan uit 'n gesweisde eenheidsontwerp, gebou van staalplate en profieldele, met 'n druksterkte van 4,45 meganewton en 'n treksterkte van 4 meganewton.<ref name="Manual"/> Die Klas 20E het 'n enkelkajuit met 'n loopgang in die middel van die lokomotief. Dit is toegerus met 'n draadlose datatransmissiestelsel wat die lokomotief se werkingstatus, foutdata en energieverbruikdata via [[GSM]] en [[Wi-Fi]] vir ontleding na 'n stasie stuur. Dit is ook toegerus met 'n astemperatuuralarmtoestel, brandalarmstelsel, kringtelevisiestelsel (CCTV), wielflenssmeertoestel en, as 'n personeelveiligheidsmaatreël, hoëspanningbeskermende sluittoestelle. Die WS-traksiemotors word beheer deur geïsoleerde-hek bipolêre transistors (IGBT).<ref name="Manual">Class 20E manual: Part 1: Locomotive Profile and Technical Data</ref> === Dubbelspanning-bruikbaar === Onder 25 kV WS/50Hz lynspanning is die elektriese stelsel ontwerp om teen 'n maksimum van 31 kV en 'n minimum van 17 kV te opereer, terwyl dit onder 3 kV [[gelykstroom|GS]] ontwerp is om teen 'n maksimum van 4 kV en 'n minimum van 2 kV te werk.<ref name="Manual"/><ref>''Class 20E Traction Systems - Difference between AC & DC Traction Systems.'' Opleidingsdokument deur Transnet Engineering saamgestel, 2014.</ref> Soos op die [[Suid-Afrikaanse Klas 19E|dubbelspanningklas 19E]], word die hoofelektriese stroombaan outomaties gekies in [[wisselstroom|WS]]- of [[gelykstroom|GS]]-modus, gebaseer op die spanning van die oorhoofse kontakdraad wat die lokomotief voed. Om outomatiese probleemvrye in-rit-oorskakeling te vergemaklik, is die lokomotief met aanboordspanningsverklikkers toegerus, terwyl die oorhoofse draad toegerus is met twee houtisolators en 'n neutrale draad van 3 meter om die WS- en GS-voeding te skei. Die neutrale seksie is aan die treinspoor gekoppel wat dien as teruggeleier op geëlektrifiseerde lyne. === Uitleg === Die lokomotief het 'n enkelkajuit met 'n middelgang na agter. Die binne-uitleg en plasing van toerusting is soos volg, van agter die kajuit na agter: ;Linkerkant *Lugverkoeler. *Laespanninghokkie. *Batteryhokkie. *Diensingangsportaal en deur. *Trekkragomskakelaar hokkie 1. *Koeltoring 1. *Kragtoevoerhokkie. *Trekkasmotorblaser 2. *Remweerstand. *Toilet, met 'n ''porta-potty'' en handwasbak. ;Regterkant *Seinhokkie. *Trekkragmotorblaser 1. *Masjienventilasieblaser. *Koeltoring 2. *Trekkragomskakelaar hokkie 2. *Hoogspanninghokkie. *Hoofkompressor. *Remhokkie. ;Onderbuik *Hooftransformator. *Twee hulptransformators. == Diens == Die Klas 20E-lokomotiewe het [[Heropwekkingremme|heropwekkende]] en reostatiese remme, 'n maksimum snelheid van 100 km/h, en is toegerus met laespoedbeheer. Die eenhede het radiofrekwensieverspreide kragtegnologie, wat hulle ook in staat stel om in die middel van 'n lang trein te trek.<ref name="Railways Africa 2013-11-26">[http://www.railwaysafrica.com/blog/2013/11/class-20e-locos-arrive/ Railways Africa, 26 Nov 2013: Class 20E Locos Arrive]</ref> Ná plaaslike toetse, is die tien Chineesgeboude lokomotiewe in Maart 2014 in diens gestel op die nuwe [[mangaan]]ertslyn tussen [[Sishen]] en [[Port Elizabeth]] via [[Kimberley]], [[De Aar]] en [[Noupoort]].<ref name="Railways Africa 2013-08-20"/> Twee Klas 20E-lokomotiewe, nommers 20-031 en 20-032, is gekies om gebruik te word op die [[Bloutrein]] en is in die gebruiklike blou kleurskema geverf. In Bloutreindiens (sedert vroeg in 2015) vervang hulle die voorheengebruikte [[Suid-Afrikaanse Klas 18E, Reeks 1|Klas 18E]] op [[gelykstroom|GS]]-lyne en die [[Klas 7E-lokomotief|Klas 7E]] op [[wisselstroom|WS]]-lyne landwyd. == Voorbeelde geïllustreer == Foto's van die tweede groep lokomotiewe wat afgelaai word van die drywende kraan "Indlovu" by die O-loods in Durbanhawe op 18 Desember 2013. <gallery mode="packed" heights="170px" perrow="2"> Lêer:Class 20E (20 004).jpg|No. 20-004 en 20-005 by O-loods in die Durbanse Hawe op 18 Desember 2013 Lêer:Class 20E (20 001).jpg|No. 20-001 Lêer:Class 20E (20 004) - Tail.jpg|No. 20-004 Lêer:Class 20E no. 20-032.jpg|Die Bloutrein se nuwe eenhede 20-032 en 20-031, Bellville, 4 Julie 2017 Lêer:Class 20E 20-014.jpg|No. 20-014 by Beaconsfield, Kimberley op 7 Oktober 2015 Lêer:Class 20E 20-061.jpg|No. 20-061 te De Aar, Noord-Kaap op 9 Oktober 2015 </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse elektriese lokomotiewe}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Treine]] 9ffxui3x1hc5c2x2qsyzvsczehx48ss 0 102910 2974103 2872609 2026-09-29T21:43:36Z Jcwf 4 2974103 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Reusepantserakkedis | image = Gerrhosaurus validus - Reptilium Landau.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = [[Sauria]] | familia = [[Gerrhosauridae]] | genus = [[Gerrhosaurus]] | species = '''''G. validus''''' | binomial = ''Gerrhosaurus validus'' }} Die '''Reusepantserakkedis''' (''Gerrhosaurus validus'') is 'n [[akkedis]] wat voorkom in [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] en [[Kwazulu-Natal]]. Die [[reptiel]] is 50 tot 60&nbsp;cm lank en leef in skeure in klipbanke. == Voorkoms == [[Lêer:Giant Plated Lizard (Gerrhosaurus validus) (11624905993).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis by die Mopani-kamp, [[Krugerwildtuin]].]] [[Lêer:Giant Plated-Lizard (Gerrhosaurus validus) (6041625597).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis in die Krugerwildtuin]] Die reptiel het 'n plat lyf en die bene is kort, die stert lank en die kop betreklik klein. Die skubbe is plaatagtig met kolletjies. Dit skep 'n dwarsbandpatroon. Die jonger reptiele het duidelike swart en pienkgeel patrone. Hulle leef van [[insek]]te, [[koggelmander]]s, geitjies, vye en bessies. == Toeteldier == Hulle is gewild as troeteldiere in terrariums. Dit is uitstekende vertoondiere, aangesien hulle redelik mak kan word en pragtig lyk met hul goue ruglyne – 'n skoonheid wat hulle graag in gevangenskap ten toon stel. Boonop maak hul sosiale aard hulle geskik om in groepe aangehou te word. Jong diere loop nie gevaar om deur die volwassenes gevreet te word nie, en danksy hul veelsydigheid is voeding nooit 'n probleem nie.<ref>[http://www.reptile-care.de/species/Scincoidea/Gerrhosauridae/Matobosaurus-validus.html Reptile-care; 2016]</ref>. == Bronne == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Gerrhosaurus validus}} * {{Wikispecies-inlyn|Gerrhosaurus validus}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Akkedisse]] caansjy4fnjmu9in3z3vjveg4vur3qu 2974104 2974103 2026-09-29T21:44:54Z Jcwf 4 2974104 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Reusepantserakkedis | image = Gerrhosaurus validus - Reptilium Landau.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = [[Sauria]] | familia = [[Gerrhosauridae]] | genus = [[Matobosaurus]] | species = '''''M. validus''''' | binomial = ''Matobosaurus validus'' }} Die '''Reusepantserakkedis''' (''Matobosaurus validus'') is 'n [[akkedis]] wat voorkom in [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] en [[Kwazulu-Natal]]. Die [[reptiel]] is 50 tot 60&nbsp;cm lank en leef in skeure in klipbanke. == Voorkoms == [[Lêer:Giant Plated Lizard (Gerrhosaurus validus) (11624905993).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis by die Mopani-kamp, [[Krugerwildtuin]].]] [[Lêer:Giant Plated-Lizard (Gerrhosaurus validus) (6041625597).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis in die Krugerwildtuin]] Die reptiel het 'n plat lyf en die bene is kort, die stert lank en die kop betreklik klein. Die skubbe is plaatagtig met kolletjies. Dit skep 'n dwarsbandpatroon. Die jonger reptiele het duidelike swart en pienkgeel patrone. Hulle leef van [[insek]]te, [[koggelmander]]s, geitjies, vye en bessies. == Toeteldier == Hulle is gewild as troeteldiere in terrariums. Dit is uitstekende vertoondiere, aangesien hulle redelik mak kan word en pragtig lyk met hul goue ruglyne – 'n skoonheid wat hulle graag in gevangenskap ten toon stel. Boonop maak hul sosiale aard hulle geskik om in groepe aangehou te word. Jong diere loop nie gevaar om deur die volwassenes gevreet te word nie, en danksy hul veelsydigheid is voeding nooit 'n probleem nie.<ref>[http://www.reptile-care.de/species/Scincoidea/Gerrhosauridae/Matobosaurus-validus.html Reptile-care; 2016]</ref>. == Bronne == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Gerrhosaurus validus}} * {{Wikispecies-inlyn|Gerrhosaurus validus}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Akkedisse]] sej13g90i2iq0krq5pyo3yeuaumf0zr 2974192 2974104 2026-09-30T07:36:54Z JMK 649 skakels, teksdetails 2974192 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Reusepantserakkedis | image = Gerrhosaurus validus - Reptilium Landau.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = [[Sauria]] | familia = [[Gerrhosauridae]] | genus = [[Matobosaurus]] | species = '''''M. validus''''' | binomial = ''Matobosaurus validus'' }} Die '''Reusepantserakkedis''' (''Matobosaurus validus'') is 'n [[akkedis]] wat voorkom in [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] en [[Kwazulu-Natal]]. Die [[reptiel]] is 50 tot 60&nbsp;cm lank en leef in skeure in klipbanke. == Voorkoms == [[Lêer:Giant Plated Lizard (Gerrhosaurus validus) (11624905993).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis by die [[Mopani-ruskamp|Mopani-kamp]], [[Krugerwildtuin]]]] [[Lêer:Giant Plated-Lizard (Gerrhosaurus validus) (6041625597).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis naby [[Olifantskamp]], Krugerwildtuin]] Die reptiel het 'n plat lyf en die bene is kort, die stert lank en die kop is betreklik klein. Die skubbe is plaatagtig met sentrale kolletjies, wat 'n dwarsbandpatroon skep. Die jonger reptiele het duidelike swart en pienkgeel patrone. Hulle leef van [[insek]]te, [[koggelmander]]s, geitjies, vye en bessies. == Troeteldier == Hulle is gewild as troeteldiere in terrariums. Dit is uitstekende vertoondiere, aangesien hulle redelik mak kan word en pragtig lyk met hul goue ruglyne – 'n skoonheid wat hulle graag in gevangenskap ten toon stel. Boonop maak hul sosiale aard hulle geskik om in groepe aangehou te word. Jong diere loop nie gevaar om deur die volwassenes gevreet te word nie, en danksy hul veelsydigheid is voeding nooit 'n probleem nie.<ref>[http://www.reptile-care.de/species/Scincoidea/Gerrhosauridae/Matobosaurus-validus.html Reptile-care; 2016]</ref> == Bronne == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Gerrhosaurus validus}} * {{Wikispecies-inlyn|Gerrhosaurus validus}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Akkedisse]] bjqt3to1kkvg8vw28aaug0idzaobqe1 2974202 2974192 2026-09-30T08:52:05Z Pynappel 70858 2974202 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Reusepantserakkedis | image = Gerrhosaurus validus - Reptilium Landau.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = [[Sauria]] | familia = [[Gerrhosauridae]] | genus = [[Matobosaurus]] | species = '''''M. validus''''' | binomial = ''Matobosaurus validus'' }} Die '''reusepantserakkedis''' (''Matobosaurus validus'') is 'n [[akkedis]] wat voorkom in [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] en [[Kwazulu-Natal]]. Die [[reptiel]] is 50 tot 60&nbsp;cm lank en leef in skeure in klipbanke. == Voorkoms == [[Lêer:Giant Plated Lizard (Gerrhosaurus validus) (11624905993).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis by die [[Mopani-ruskamp|Mopani-kamp]], [[Krugerwildtuin]]]] [[Lêer:Giant Plated-Lizard (Gerrhosaurus validus) (6041625597).jpg|duimnael|links|'n Reusepantserakkedis naby [[Olifantskamp]], Krugerwildtuin]] Die reptiel het 'n plat lyf en die bene is kort, die stert lank en die kop is betreklik klein. Die skubbe is plaatagtig met sentrale kolletjies, wat 'n dwarsbandpatroon skep. Die jonger reptiele het duidelike swart en pienkgeel patrone. Hulle leef van [[insek]]te, [[koggelmander]]s, geitjies, vye en bessies. == Troeteldier == Hulle is gewild as troeteldiere in terrariums. Dit is uitstekende vertoondiere, aangesien hulle redelik mak kan word en pragtig lyk met hul goue ruglyne – 'n skoonheid wat hulle graag in gevangenskap ten toon stel. Boonop maak hul sosiale aard hulle geskik om in groepe aangehou te word. Jong diere loop nie gevaar om deur die volwassenes gevreet te word nie, en danksy hul veelsydigheid is voeding nooit 'n probleem nie.<ref>[http://www.reptile-care.de/species/Scincoidea/Gerrhosauridae/Matobosaurus-validus.html Reptile-care; 2016]</ref> == Bronne == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Gerrhosaurus validus}} * {{Wikispecies-inlyn|Gerrhosaurus validus}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Akkedisse]] 64fy0kv0pmh77c19iaqi8pv0vi3bajy 0 109709 2974096 2968665 2026-09-29T20:41:09Z Pynappel 70858 2974096 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Akademia |beeldgrootte = 250px |beeld = Akademia Logo.png |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = AD FUTURUM PER FONTES |leuseafr = ''Na die toekoms deur die bronne'' |gestig = {{begin datum en ouderdom|2011}} |gesluit = |tipe = Privaat |affiliasie = |befondsing = Studiegeld<ref>{{Cite web| title = Betalingsopsies| work = Akademia| access-date = 2026-08-16| url = https://akademia.ac.za/betalingsopsies/}}</ref><br>Begiftigings<ref>{{Cite web| title = Kampusskenkings| work = Akademia| access-date = 2026-08-16| url = https://akademia.ac.za/kampusskenkings/}}</ref><br/>Geen staatsbefondsing<ref name="van der merwe 2026">{{Cite web |last=Van der Merwe |first=Linette |title=Akademia nie die grondwetlike probleem wat Naledi Pandor dink nie |work=[[Die Papier]] |access-date=2026-08-14 |date=2026-08-11 |url=https://diepapier.co.za/akademia-nie-die-grondwetlike-probleem-wat-naledi-pandor-dink-nie/}}</ref><ref name="De Villiers, 2018">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2018/v58n1a2| issn = 0041-4751| volume = 58| issue = 1| pages = 17–35| last = De Vllliers| first = Bertus| title = Selfbestuur in diep verdeelde samelewings - die kaleidoskoop van Afrikaanse pogings tot 'n model vir selfbestuur| journal = [[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | access-date = 2026-08-16| date = 2018 |url=https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512018000100002&lng=en&nrm=iso&tlng=af}}</ref> |amptenaar_in_beheer = |besturende_direkteur = Marthinus Visser |voorsittende beampte = |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = |prinsipaal = |dekaan = Dr. Rachel Maritz<br />Prof. Johnnie Hay<br />Prof. Danie du Plessis<br />Dr. Piet Pretorius<br />Prof. Hermie Coetzee |direkteur = Dr. [[Dirk Hermann]]<ref name="Maree, 2021" /><br />Henk Schalekamp<br />Piet Steyn<br />[[Flip Buys]]<br/>JD Symington |fakulteit = |personeel = 294 voltyds (2026) |studentetal = 3&nbsp;700 studente (2025) |voorgraadse studente = |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Centurion]], [[Pretoria]], [[Gauteng]]<br/>[[Paarl]], [[Wes-Kaap]] |stad = <!-- [[Pretoria]], [[Paarl]] .........reeds hierbo getoon--> |land = [[Suid-Afrika]] |coor = |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#121e39}} Blou<br />{{kleurkas|#8b6032}} Goud |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = {{URL|https://akademia.ac.za}} |logo = |voetnotas = }} '''Akademia''' is ’n [[Suid-Afrikaanse]] privaatverskaffer van hoëronderwys in [[Afrikaans]].<ref>{{Cite journal |publisher=[[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n1a22| issn = 0041-4751| volume = 65| issue = 1| pages = 472–483| last = Eloff| first = Kobus| title = Die rol van die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie (SATNT) in die ontginning van die natuurwetenskappe in Afrikaans die afgelope honderd jaar. |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |access-date = 2026-07-28| date = 2025-03-01| url = https://research.ebsco.com/plink/ed74eed9-7b8e-3b54-8c87-e93e2bf19c60}}</ref><ref name="malan-2026">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi=10.17159/tgw.2026.66.1.3832 |issn = 2224-7912| volume = 66| issue=1 |last = Malan| first = Koos| title = Afrikaans het wesenlik as amptelike taal verval |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-10| date = 2026| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512026000100009&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref> https://universities.co.za/places/akademia/ Opgespoor en besoek op 16 Maart 2024</ref><ref name="van der merwe 2026" /><ref>{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n2a2| issn = 2224-7912| volume = 65| issue = 2| last1 = Wolhuter| first1 = Charl| last2 = Carstens |first2 = W. A. M. |authorlink2=Wannie Carstens |title = 'n Ondersoeksambreel vir die benadering tot Afrikaans in die onderwysomgewing |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |location=Pretoria |access-date = 2026-08-10| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000200004&script=sci_arttext}}</ref><ref name="Correia et al., 2025" /><ref name="Steyn, 2016" /> Dit is in 2011 deur [[Solidariteit]] gestig.<ref name="bornman-et-al-2025" /><ref name="Correia et al., 2025">{{Cite journal| volume = 30| issue = 1| pages = 43–69| last1 = Correia| first1 = Julia| last2 = Larey| first2 = Desireé| last3 = Hanie| first3 = Chris-Mari| last4 = Steyn| first4 = Hennie| last5 = Teise| first5 = Kevin L. G. |title=Exploring contributions to the development of comparative education from new and established higher education institutions in South Africa| journal = Southern African Review of Education| date = 2025-06-01 |url=https://www.researchgate.net/publication/403772096_Exploring_contributions_to_the_development_of_comparative_education_from_new_and_established_higher_education_institutions_in_South_Africa_Southern_African_Review_of_Education |lang=en-za}}</ref><ref name="van der merwe 2026" /><ref name="Brink, 2025">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n1a24| volume = 65| issue = 1| last = Brink| first = Linda| title = Hoogtepunte van die SA Akademie gedurende die tydperk 2009-2025| journal = [[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000100024&script=sci_arttext}}</ref><ref name="Durand, 2019">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2019/v59n4a10| issn = 2224-7912| volume = 59| issue = 4| last = Durand| first = François| title = Verskuif die klaskamer ter wille van die oorlewing van Afrikaans as wetenskapstaal| journal = Tydskrif vir Geesteswetenskappe| location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2019| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512019000400010&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref name="Steyn, 2016">{{Cite journal| publisher = Routledge| doi = 10.1080/02533952.2016.1259792| issn = 0253-3952| volume = 42| issue = 3| pages = 481–503| last = Steyn| first = Adriaan S.| title = Afrikaans, Inc.: the Afrikaans culture industry after apartheid| journal = Social Dynamics| access-date = 2026-08-15| date = 2016-09-01| url = https://doi.org/10.1080/02533952.2016.1259792 |lang=en-za}}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.19108/koers.81.3.2258 |issn=2304-8557 | volume = 81| issue = 3| pages = 1–9| last1 = Eloff| first1 = Theuns| last2 = Greffrath| first2 = Wynand N. |title = Die universiteitswese in Suid-Afrika: 'n bestekopname van huidige tendense en die vooruitsig vir Afrikaans| journal = Koers| access-date = 2026-08-15| date = 2016| url = https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S2304-85572016000300007}}</ref><ref name="Brink, 2025" /><ref name="Knack, 2015" /> Marthinus Visser dien as die besturende direkteur van Akademia<ref name="Maree, 2021">{{Cite paper| publisher = [[Universiteit Stellenbosch]] | last = Maree| first = Lizán| title = Faktore wat studente motiveer om by 'n Afrikaanse privaat hoëronderwysinstelling te studeer| access-date = 2026-08-16| date = 2021 | url = http://hdl.handle.net/10019.1/109907}}</ref><ref name="Visser, 2026">{{Cite web| last = Visser| first = Marthinus| title = Wat is ʼn universiteit veronderstel om te wees?| work = [[Maroela Media]] | access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-03| url = https://maroelamedia.co.za/debat/diskoers/wat-is-n-universiteit-veronderstel-om-te-wees/}}</ref> en prof. [[Danie Goosen]] as akademiese hoof.<ref name="Maree, 2021" /><ref>https://akademia.ac.za/personeel/akademie/bestuur/#_bestuurspan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094806/https://akademia.ac.za/personeel/akademie/bestuur/#_bestuurspan |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Weens druk op voormalige Afrikaanse tersiêre instellings om [[Engels]] in plek van Afrikaans as voertaal aan te neem<ref name="malan-2026" /><ref name="Botha, 2020">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2020/v60n4-2a9| volume = 60| issue = 4-2| last = Botha| first = Willem J.| title = Afrikaansontmagtiging |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2020| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512020000500010&lng=en&nrm=iso&tlng=af}}</ref><ref>{{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2016-02-17-afrikaans-must-fall-at-tuks-eff/ |title=Afrikaans must fall at Tuks - EFF |access-date=15 Augustus 2026 |work=[[IOL]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704180154/http://www.iol.co.za/news/politics/afrikaans-must-fall-at-tuks---eff-1985652 |archive-date=4 Julie 2017 |url-status=live |last = Makhetha| first = Tankiso}}</ref><ref name="Knack, 2015" /> het die Afrikaanse hoëronderwysaanbod in Suid-Afrika drasties<ref name="malan-2026" /> gekrimp<ref name="bornman-et-al-2025" /><ref name="malan-2026" /> en Akademia poog om hierdie gaping te vul.<ref name="bornman-et-al-2025">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi=10.17159/2224-7912/2025/v65n1a13 |issn = 2224-7912| volume = 65| issue = 1| last1 = Bornman| first1 = Elirea| last2 = Steenkamp| first2 = Conrad| last3 = Wierenga| first3 = Roné| last4 = Carstens| first4 = W. A. M. |authorlink4=Wannie Carstens |title = Afrikaans in die hoër onderwys: Enkele tendense uit die ondersoeke Staat van het Nederlands en Stand van Afrikaans |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |location=Pretoria |access-date = 2026-08-10| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000100013&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref name="Botha, 2020" /><ref name="Knack, 2015">{{Cite web |title = Zuid-Afrika: Afrikaans verdwijnt stilaan uit het openbare leven| work = Knack| access-date = 2026-08-11| date = 2015-04-28| url = https://www.knack.be/nieuws/wereld/zuid-afrika-afrikaans-verdwijnt-stilaan-uit-het-openbare-leven/ |lang=nl-be}}</ref> Akademia is deur die Hoëronderwyskwaliteitskomitee van die Raad op Hoëronderwys in Suid-Afrika geakkrediteer.<ref name="De Villiers, 2018" /><ref>{{Cite web| title = [Video] Volledige registrasie amptelik aan Akademia toegeken| work = [[Maroela Media]] |access-date = 2026-08-11| date = 2017-06-14 |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/volledige-registrasie-amptelik-aan-akademia-toegeken/}}</ref> Akademia bestaan tans uit vyf fakulteite wat verskeie grade, hoërsertifikate en nagraadse en gevorderde diplomas deur middel van die nauurse [[Afstandsonderrig|afstandmodel]],<ref name="De Villiers, 2018" /><ref name="Maree, 2021" /> waar studente nauurs lesings bywoon of aanlyn via e-leer studeer, en sedert 2021 deur middel van die voltydse kontakmodel,<ref name="du preez 2023">{{Cite paper| publisher = [[Universiteit Stellenbosch]]| last = Du Preez| first = Daniëlla| title = Kritiese suksesfaktore vir werkende studente in ʼn aanlyn leeromgewing| date = 2023 |url=https://scholar.sun.ac.za/server/api/core/bitstreams/4562b88d-857f-4696-8d2c-162131071d91/content}}</ref> waar studente tradisionele lesings bywoon, aanbied.<ref name="onderrigleermodelle">{{Cite web| title = Onderrigleermodelle| work = Akademia| access-date = 2026-08-15| url = https://akademia.ac.za/onderrigleermodelle/}}</ref> By Akademia se gradeplegtigheid in Mei 2026 is 747 kwalifikasies toegeken.<ref name="akademia-260507">{{Cite web| last = Muller| first = Neil| title = Akademia lê nuwe boustene vir onderwys neer met eerste BEd-graduandi| work = Akademia| access-date = 2026-08-11| date = 2026-05-07| url = https://akademia.ac.za/akademia-kwalifikasieplegtigheid-2026/}}</ref> Die oudste afgestudeerde student was 62 terwyl 49 studente ouer as 40 en 108 studente ouer as 30 was.<ref name="akademia-260507" /> == Fakulteite == === Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe === Die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe bied BCom-grade, hoërsertifikate, nagraadse diplomas en gevorderde diplomas aan.<ref name="De Villiers, 2018" /> 'n Honneursgraad in ondernemingsbestuur<ref>https://akademia.ac.za/2023/01/04/bcomhons-2023/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111212235/https://akademia.ac.za/2023/01/04/bcomhons-2023/ |date=11 Januarie 2023 }} Besoek op 11 Januarie 2023</ref> en 'n meestersgraad in besigheidsadministrasie word beplan.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ekonomiese-bestuurswetenskappe/#fakulteitgroei {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094804/https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ekonomiese-bestuurswetenskappe/#fakulteitgroei |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Dr. Rachel Maritz is die dekaan van die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. === Fakulteit Geesteswetenskappe === Die Fakulteit Geesteswetenskappe bied [[Baccalaureus Artium|BA]]-, BSocSci- en BAHons-grade aan.<ref>https://www.bfnafrkultuur.org.za/index.php/component/k2/item/50-akademia-universiteit {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240315192721/https://www.bfnafrkultuur.org.za/index.php/component/k2/item/50-akademia-universiteit |date=15 Maart 2024 }} Besoek op 16 Maart 2024.</ref><ref>{{Cite web| last = Steyn-Bezuidenhout| first = Christa| title = Groot vreugde oor Akademia se Taalstudie-kwalifikasie| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-10| date = 2024-03-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/groot-vreugde-oor-akademia-se-taalstudie-kwalifikasie/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Persverklaring: Akademia se tweede honneursprogram in 2025 aangebied |work=[[LitNet]] |access-date = 2026-07-28 |date = 2024-09-02| url = https://www.litnet.co.za/persverklaring-akademia-se-tweede-honneursprogram-in-2025-aangebied/}}</ref> Prof. [[Pieter Duvenage]] was die dekaan van die Fakulteit Geesteswetenskappe. === Fakulteit Natuurwetenskappe === Die Fakulteit Natuurwetenskappe bied BSc-grade aan.<ref name="mybroadband-2021">{{Cite web| last = Labuschagne| first = Hanno| title = Private Afrikaans university Akademia to offer tech degrees| access-date = 2026-08-11| date = 2021-09-27| url = https://mybroadband.co.za/news/technology/415162-private-afrikaans-university-akademia-to-offer-tech-degrees.html |lang=en-za}}</ref> 'n BScHons-graad in rekenaarwetenskap word beplan.<ref name="toekomsmusiek">{{Cite web| title = Toekomsmusiek| work = Akademia| access-date = 2026-08-15| url = https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/}}</ref> Die fakulteit het hul eerste kwalifikasie, BSc (Wiskundige Wetenskappe), in 2021 bekendgestel.<ref>{{Cite web| last = Kruger| first = Carien| title = Akademia smee bande in Europa vir landbougraad| work = Landbou| access-date = 2026-08-11| date = 2023-02-03| url = https://www.landbou.com/nuus/akademia-smee-bande-in-europa-vir-landbougraad-20230203}}</ref> Prof. Jaco du Toit is die dekaan van die Fakulteit Natuurwetenskappe. === Fakulteit Regsgeleerdheid === Die Fakulteit Regsgeleerdheid bied 'n Baccalaureus Legum (LLB)-graad aan. 'n BA (Regte) word beplan. Prof. Hermie Coetzee dien tans as die dekaan van die Fakulteit Regsgeleerdheid. === Fakulteit Opvoedkunde === Die Fakulteit Opvoedkunde bied tans drie kwalifikasies aan, naamlik die Nagraadse Onderwyssertifikaat (NGOS) - Senior Fase- en VOO-onderwys, en BEd-kwalifikasies vir Grondslag- en Intermediêre Fase. Prof. Gawie du Toit is die dekaan van die Fakulteit Opvoedkunde. === Toekomstige Fakulteite === Daar word beplan dat die Fakulteit Gesondheidswetenskappe BNur (Verpleegkunde) sal aanbied sodra die nodige akkreditasie verkry is. Verder word daar beplan dat die Fakulteit Ingenieurswese teen 2026 twee kwalifikasies, BIng (Elektroniese Ingenieurswese) en BIng (Elektriese Ingenieurswese), sal aanbied.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ingenieurswese/#fakulteitgroei {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094815/https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ingenieurswese/#fakulteitgroei |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> == Studiesentrums == Akademia se studiesentrums verskil effens van die tradisionele universiteitskampus deurdat dit hoofsaaklik van tegnologie en [[Afstandsonderrig|afstandleer]] gebruik maak. Studente het by hierdie studiesentrums toegang tot gratis [[internet]] om van die aanlyngeriewe soos "Die Spens" (Akademia se aanlynstelsel) gebruik te maak. Verder kan die studente ook konferensies en klasse digitaal bywoon by hierdie sentrums. Akademia het tans 'n landswye netwerk van studiesentrums. ;Studiesentrums volgens plek {| class="wikitable sortable" ! Naam ! Stad ! Provinsie ! Besonderhede |- ! Bellville | [[Kaapstad]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Bloemfontein | [[Bloemfontein]] | [[Vrystaat]] | |- ! Centurion | [[Centurion]] | [[Gauteng]] | Die oorspronklike studiesentrum asook die hoofkantoor van Akademia |- ! George | [[George]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Krugersdorp | [[Krugersdorp]] | [[Gauteng]] | |- ! Paarl | [[Paarl]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Pretoria-Lynnwood | [[Pretoria]] | [[Gauteng]] | |- ! Pretoria-Die Moot | [[Pretoria]] | [[Gauteng]] | |- ! Somersetwes | [[Kaapstad]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Vanderbijlpark | [[Vanderbijlpark]] | [[Gauteng]] | |} == Kampusse == === Centurion-kampus === Akademia het op 15 Maart 2021 'n tussentydse kampus in [[Centurion]] in gebruik geneem waar voltydse studente klasse bywoon.<ref name="du preez 2023" /> Die Centurion-kampus beskik oor 'n kafeteria, kliëntedienssentrum, biblioteek en behuising vir voltydse studente.<ref name="mybroadband-2021" /> === Pretoria-Oos-kampus === Akademia besit 'n gebied van ongeveer 220 hektaar in die ooste van Pretoria waar daar beplan word om 'n nuwe residensiële kampus te bou.<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=F3zj-I51MWc. Morning Shot. Onderhoud oorspronklik in Engels. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Daar word beoog dat die kampus teen 2028 in gebruik geneem sal word en dat dit 5000 voorgraadse en 2000 nagraadse studente sal huisves.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> == Buitelandse studente == Vanaf 2021 kan Afrikaanssprekendes in die buiteland ook aan Akademia studeer.<ref>{{Cite web| title = Wêreldgehalte onderrig, wêreldwyd in Afrikaans| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-10| date = 2020-10-21| url = https://maroelamedia.co.za/leefstyl/goeie-nuus/wereldgehalte-onderrig-wereldwyd-in-afrikaans/}}</ref> == Akademia et al. == Akademia et al., gesetel onder die Akademia-vaandel, is in 2022 gevestig om praktykgerigte kortkursusse met ʼn akademiese onderbou aan individue en/of ondernemings te bied. Dié kortkursusse word aangebied deur uitgesoekte akademici en kundiges en word verpak om te fokus op die behoeftes van die werksplek asook akademiese verdieping. Akademia et al. is daargestel om kortkursusse vir sertifikaatdoeleindes aan te bied bo en behalwe die Raad op Hoëronderwys (RHO)-geakkrediteerde kwalifikasies wat tans deur Akademia aangebied word. Die opleidingsplatform bied die geleentheid aan individue om hulleself te ontwikkel, kennis te verdiep en hulleself beter toe te rus vir die werksplek (ongeag of hulle ʼn formele RHO-geakkrediteerde kwalifikasie vooraf voltooi het). == Kritiek == In 2014 het [[Blade Nzimande]], minister van hoëronderwys, gedreig om Akademia te sluit omdat hy dit as "[[Rassisme|rassisties]]" beskou het.<ref>{{Cite web| last = Martins| first = Du P| title = Nzimande "soek skoor met Afrikaans"| work = Rekord| access-date = 2026-08-11| date = 2014-12-04| url = https://www.citizen.co.za/rekord/news-headlines/2014/12/04/nzimande-soek-skoor-met-afrikaans/}}</ref><ref>{{Cite web| last = Van der Elst| first = Jacques| title = Heksejag op Afrikaans duur voort: Afdreiging van Minister is ongepas| work = LitNet| access-date = 2026-08-11| date = 2014-12-01| url = https://www.litnet.co.za/heksejag-op-afrikaans-duur-voort-afdreiging-van-minister-is-ongepas/}}</ref><ref>{{Cite web| publisher = FW de Klerk-Stigting| last = Steward| first = Dave| title = Blade Nzimande se ongrondwetlike veldtog om Afrikaans as universiteitstaal te verwyder| access-date = 2026-08-11| date = 2015-12-08| url = http://www.fwdeklerk.org/index.php/afr/nuus/342-article-blade-nzimande-se-ongrondwetlike-veldtog-om-afrikaans-as-universiteitstaal-te-verwyder| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208094520/http://www.fwdeklerk.org/index.php/afr/nuus/342-article-blade-nzimande-se-ongrondwetlike-veldtog-om-afrikaans-as-universiteitstaal-te-verwyder| url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web| last = FW de Klerk-Stigting| title = Die FW De Klerk-Stigting verwys Minister Blade Nzimande se opmerkings betreffende Akademia na KGT‐Kommisie| access-date = 2026-08-11| date = 2015-12-08| url = http://afrikaansetaalraad.co.za/die-fw-de-klerk-stigting-verwys-minister-blade-nzimande-se-opmerkings-betreffende-akademia-na-kgt%E2%80%90kommissie/| publisher = Afrikaanse Taalraad| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208154308/http://afrikaansetaalraad.co.za/die-fw-de-klerk-stigting-verwys-minister-blade-nzimande-se-opmerkings-betreffende-akademia-na-kgt%E2%80%90kommissie/| url-status = dead}}</ref><ref name="Knack, 2015" /> Die skrywer Naomi Meyer het studie by Akademia met "laertrek" en om "my klein taal in 'n klein groepie mense te gaan praat en iewers op 'n soort Patmos-eiland te gaan sit" vergelyk en voer aan dat sy eerder haar kinders in skole en universiteite sal plaas wat hulle "toerus om te sukkel met die kompleksiteite van 'n multikulturele omgewing en ook die interessantheid en omvang van ander mense in hierdie land se menswees [...] leer verstaan".<ref>{{Cite web| last = Meyer| first = Naomi| title = Is Akademia die antwoord? | work = [[LitNet]] | access-date = 2026-08-11| date = 2019-10-22| url = https://www.litnet.co.za/is-akademia-die-antwoord/}}</ref> Volgens [[Jonathan Jansen]] hou Akademia 'n "gevaar" vir [[demokrasie]] in en isoleer dit sy studente.<ref name="Visser, 2026" /> [[Naledi Pandor]] het na Akademia as 'n "gevaar"<ref name="heyns-2026-pandor">{{Cite web| last = Heyns| first = Tania| title = Bou en finansier van Afrikaanse universiteit nié aanvaarbaar – Pandor| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-11| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/bou-en-finansier-van-afrikaanse-universiteit-nie-aanvaarbaar-pandor/}}</ref><ref name="venter-2026">{{Cite web| last = Venter| first = Isabel| title = NSFAS-krisis werp ‘onsimpatieke lig’ op Pandor se Akademia-opmerkings |work=[[Maroela Media]] | access-date = 2026-08-14| date = 2026-08-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nsfas-krisis-werp-onsimpatieke-lig-op-pandor-se-akademia-opmerkings/}}</ref><ref name="mocke 2026">{{Cite web| last = Mocke| first = Heléne| title = Afrikaans is nie ʼn weggooitaal nie’, Pandor kry kritiek |work=[[Maroela Media]] |access-date = 2026-08-14| date = 2026-08-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/afrikaans-is-nie-n-weggooitaal-nie-pandor-kry-kritiek/}}</ref><ref name="Felix, g.d.">{{Cite web| last = Felix| first = Jason| title = Afrikaanse universiteit hou gevaar in vir demokrasie – Pandor| work = [[Netwerk24]] | access-date = 2026-08-17| url = https://www.netwerk24.com/nuus/politiek/afrikaanse-universiteit-hou-gevaar-in-vir-demokrasie-pandor-20260813-0835}}</ref> verwys en gesê [[swart mense]] moet hulle daarteen uitspreek.<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="politicsweb-2026">{{Cite web| title = Naledi Pandor on liberals, Akademia and UCT| work = Politicsweb| access-date = 2026-08-14| url = https://www.politicsweb.co.za/news/naledi-pandor-on-liberals-akademia-and-uct |lang=en-za}}</ref><ref name="briefly-2026-pandor">{{Cite web| last = Butale| first = Mbalenhle| title = ANC's Naledi Pandor Slams R3.2 Billion Afrikaans University Project, Says SA Is “Too Complacent” |work=Briefly.co.za | access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-11| url = https://briefly.co.za/south-africa/249552-ancs-naledi-pandor-slams-r32-billion-afrikaans-university-project-sa-complacent/ |lang=en-za}}</ref> Sy het bygevoeg: "Diegene wat aan bewind was, gee nie maklik beheer prys nie. Hulle soek dus na ander maniere."<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="venter-2026" /><ref name="politicsweb-2026" /><ref name="mocke 2026" /><ref name="briefly-2026-pandor" /> Sy voer verder aan dat "hulle weier om die kapitaal te belê wat hulle besit en op onregmatige wyse deur [[kolonialisme]] en [[Imperialisme|imperiale]] oorheersing verkry het."<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="politicsweb-2026" /><ref name="briefly-2026-pandor" /><ref name="Niehaus, 2026">{{Cite web| last = Niehaus| first = Carl| title = Why Afrikaans should not be weaponised in South African education| work = [[IOL]] | access-date = 2026-08-16| url = https://iol.co.za/news/opinion/2026-08-16-why-afrikaans-should-not-be-weaponised-in-south-african-education/ |taal=en-za}}</ref> Volgens [[Piet Croucamp]] is Akademia "voorskriftelik" oor "kulturele en religieuse voorkeure" en bied dit "min ruimte vir kritiese denke".<ref name="Croucamp, g.d.">{{Cite web| last = Croucamp| first = Piet| title = Piet Croucamp oor Akademia: ‘Pandor moet ’n bietjie voor ANC se eie deur vee’| work = [[Netwerk24]] |access-date = 2026-08-16| url = https://www.netwerk24.com/stemme/menings/piet-croucamp-oor-akademia-pandor-moet-n-bietjie-voor-anc-se-eie-deur-vee-20260815-0729}}</ref> Hy voer aan dat dit "byna 'n uitgemaakte saak" is dat afgestudeerde "kinders" sal sukkel om aan te pas wanneer hulle "tussen 63&nbsp;miljoen Suid-Afrikaners 'n lewensruimte moet vind".<ref name="Croucamp, g.d." /> Croucamp meen Akademia is nie slegs 'n universiteit nie, maar ook 'n politieke projek, en dat Solidariteit "Afrikaanse onderwys misbruik om hul kinders en studente in hul eie politieke vrese gevange te hou".<ref name="Croucamp, g.d." /> Hy voer verder aan dat Akademia "bevry moet word van die politieke bagasie waarmee dit nog altyd belas is" en dat hy vir "duisende [[bruin mense|bruin]] Afrikaanssprekende kinders" plek sou maak by Akademia en [[Sol-Tech]].<ref name="Croucamp, g.d." /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse Universiteite]] * [[Solidariteit]] == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://akademia.ac.za/}} * {{Twitter|OnsAkademia}} * {{Facebook|akademiakampus}} * {{YouTube|kanaal=AkademiaSpens}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Akademia| ]] pk7qcqudrx7602tb4k03e24vcahgzh2 0 109857 2974139 2891931 2026-09-30T03:04:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974139 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Meteoorreën | naam = Taurides | beeld = | breedte = | onderskrif = | ontdekking = | liggaam = 2P/Encke | sterrebeeld = [[Bul (sterrebeeld)|Bul]] | rk = | dek = | voorkoms = Suidelik: 10 September – <br />20 November<br />Noordelik: 20 Oktober – <br />10 Desember | hoogtepunt = Suidelik: 10 Oktober<br />Noordelik: 12 November | spoed = 27&nbsp;km/s | hoeveelheid = 5 | notas = }} Die '''Taurides''' is ’n [[meteoorreën]] wat verbind word met [[Komeet]] 2P/Encke, of Encke se Komeet. Hulle word so genoem vanweë hul [[uitstralingspunt]] wat in die [[sterrebeeld]] [[Bul (sterrebeeld)|Bul]] (Taurus) lê. Encke en die Taurides is vermoedelik oorblyfsels van ’n baie groter komeet wat oor die afgelope 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 jaar verbrokkel het.<ref name="Babadzhanov2008" /> Dié stroom deeltjies is die grootste in die binneste [[Sonnestelsel]]. Omdat die stroom taamlik versprei is, duur dit verskeie weke vir die Aarde om daardeur te beweeg en hou die meteoorreën baie lank aan in vergelyking met ander reëns. Die Taurides bestaan ook uit swaarder materiaal: klippies in plaas van stof.<ref name="NASA2005" /> == Voorkoms == Die Taurides kom voor teen sowat 5 meteore per uur; hulle beweeg stadig deur die lug teen sowat 27&nbsp;km per sekonde.<ref name="NASA2005" /> Die groter dele kan [[bolied]]e veroorsaak wat helderder as die [[volmaan]] is en rookstrepe agterlaat.<ref name="NASA2005" /> Vanweë swaartekragversteurings deur ander [[Planeet|planete]], veral [[Jupiter (planeet)|Jupiter]], het die Taurides mettertyd versprei en bestaan daar aparte segmente, die '''Noordelike Taurides''' (NTA) en '''Suidelike Taurides''' (STA). Laasgenoemde is aktief van omtrent 10&nbsp;September tot 20&nbsp;November en eersgenoemde van omtrent 20&nbsp;Oktober tot 10&nbsp;Desember. Hulle is wesentlik twee deursnitte van ’n enkele, breë stroom in die ruimte. Die Beta Taurides en Zeta Perseïdes, wat in Junie/Julie deurkruis word, is ook deursnitte van die stroom wat die Aarde van sy dagkant af nader en dus nie gesien kan word soos die nagtelike NTA en STA van Oktober/November nie. Die Tauride-stroom het ’n siklus wat rofweg elke 2&nbsp;500 tot 3&nbsp;000 jaar ’n hoogtepunt bereik<ref name="NG" /> wanneer die middelste deel nader aan die Aarde verbybeweeg en meer intense reëns veroorsaak. Die volgende hoogtepunt is na verwagting omstreeks die jaar 3000.<ref name="NG" /> ==Vuurballe== In 1995 het [[kamera]]s in [[Pole]] ’n Tauride-[[bolied]] met ’n [[absolute magnitude]] van {{nowrap|-17}} afgeneem wat na raming 900&nbsp;kg swaar was en moontlik ’n [[deursnee]] van ’n [[meter]] gehad het.<ref name=Jenniskens-pg467>Meteor showers and their parent comets [https://books.google.com/books?id=QpajMuyXG8AC&pg=PA467&dq=meter, bl. 467] deur Peter Jenniskens</ref> In 1993 is voorspel daar sou in 2005 ’n swerm Tauridemeteore wees.<ref name="NASA2005">{{cite web |date=2005-11-03 |title=Earth is orbiting through a swarm of space debris that may be producing an unusual number of nighttime fireballs |publisher=NASA Science News |author=Dr. Tony Phillips |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/03nov_taurids/ |access-date=2020-01-12 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111010819/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/03nov_taurids |url-status=dead }}</ref> Rondom [[Halloween]] in 2005 is baie vuurballe gesien wat mense se nagvisie beïnvloed het.<ref name="NASA2005"/> Sterrekundiges het hulle die "Halloweenvuurballe" genoem.<ref name="NASA2005"/> Tydens die Suidelike Taurides in 2013 is vuurballe oor Suid-[[Kalifornië]], [[Arizona]], [[Nevada]] en [[Utah]] waargeneem.<ref name="BSkyB">{{cite news |author=Sky News US Team |date=7 November 2013 |title=Meteor 'Fireball' Lights Up California Sky |url=http://news.sky.com/story/1165152/meteor-fireball-lights-up-california-sky |website=news.sky.com |location=Londen, VK |publisher=BSkyB |access-date=7 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320200432/http://news.sky.com/story/1165152/meteor-fireball-lights-up-california-sky |archive-date=20 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[Toengoeska-voorval]] op 30&nbsp;Junie 1908 in [[Siberië]] kon deur ’n Tauridemeteoor veroorsaak gewees het.<ref name=NG>[http://news.nationalgeographic.com/news/2003/11/1107_031107_taurids.html Meteor Shower Promises Seven Shooting Stars an Hour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040210135009/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/11/1107_031107_taurids.html |date=10 Februarie 2004 }} – National Geographic News (7 November 2003)</ref> <ref name="TunguskaTaurid">{{cite news |author=Joel Achenbach |date=2018-12-25 |title=Incoming! A June meteor swarm could be loaded with surprises. |url=https://www.washingtonpost.com/science/2018/12/25/incoming-june-meteor-swarm-could-be-loaded-with-surprises/ |website=www.washingtonpost.com |location=Washington DC, US |accessdate=2019-05-04}}</ref> Op 11 November 2019 is ’n Tauridevuurbal bo [[St. Louis]], [[Missouri]], gesien.<ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/videos/search?view=detail&mid=3A37A8072813B5B2F4F03A37A8072813B5B2F4F0&shtp=GetUrl&shid=d4a2c564-8106-413b-8aef-2c347cc58fd8&shtk=V0FUQ0ggTWV0ZW9yIHN0cmlrZSBFYXJ0aCBhcyBzcGFjZSByb2NrIGxpZ2h0cyB1cCBza3kgYmVmb3JlIGV4cGxvZGluZyBvdmVyIE1pc3NvdXJp&shdk=QSBNRVRFT1IgZXhwbG9kZWQgb3ZlciBza2llcyBpbiBTdCBMb3VpcywgTWlzc291cmkgbGFzdCBuaWdodCBhcyBhIGZsYXNoIG9mIGxpZ2h0IGFuZCBsb3VkIG5vaXNlIHdhcyByZXBvcnRlZCBieSByZXNpZGVudHMu&shhk=LnLadJ0iFasmHrmrxlGqi0Kai1I9VWg3veJd3sEIWQA%3D&form=VDSHOT&shth=OSH.A9qzZuMgI44I7w5VWUiOCA|title=Bing video|website=www.bing.com}}</ref> ==Meteoorimpak op die Maan== Die kort flits van ’n impakvoorval op die [[Maan]] is op 7 November 2005 deur die [[Nasa]]wetenskaplike Rob Suggs en die [[sterrekundige]] Bill Cooke waargeneem terwyl hulle ’n nuwe [[teleskoop]] en [[videokamera]] uitgetoets het wat hulle gebou het om die Maan dop te hou vir meteoortrefskote.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4570730.stm BBC News: Nasa team sees explosion on Moon] (3 Januarie 2006)</ref> Nadat hulle sterkaarte bestudeer het, het hulle tot die gevolgtrekking gekom dat die impak moontlik deur die Taurides veroorsaak is. Dit kan die eerste fotografiese bewys van ’n impak wees, hoewel mense al beweer het hulle het sulke seldsame gebeure gesien.<ref>{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/news/news118.html |title=An Eyewitness Impact Debunked |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701153555/http://neo.jpl.nasa.gov/news/news118.html |archive-date=1 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} {{verwys | column-count = |2| | refs = <ref name=Babadzhanov2008>{{cite journal |last1=Babadzhanov |first1=P. B. |last2=Williams |first2=I. P. |last3=Kokhirova |first3=G. I. |title=Near-Earth Objects in the Taurid complex |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |issue=3 |pages=1436–1442 |year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13096.x|bibcode = 2008MNRAS.386.1436B }}</ref> }} == Ander bronne == * Klačka, Jozef (1999). "Meteor Streams of Comet Encke. Taurid Meteor Complex". [http://arxiv.org/abs/astro-ph/9910045 Abstract] * Whipple, F.L. (1940). "Photographic meteor studies. III. The Taurid shower." == Eksterne skakels == * [http://science.nasa.gov/headlines/y2005/03nov_taurids.htm?list37415 "Fireball Sightings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060627142813/http://science.nasa.gov/headlines/y2005/03nov_taurids.htm?list37415 |date=27 Junie 2006 }} – [[Nasa]] * [http://abob.libs.uga.edu/bobk/taurid.html Wetenskapartikels oor die Tauride-kompleks] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Taurids|Engelse Wikipedia]] {{Meteoorreëns}} [[Kategorie:Bul (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Meteoorreëns]] eb4bj11c5jhlonkw146zynffxutqv32 0 109956 2973873 2778117 2026-09-29T12:09:19Z Argitsme 203717 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1374510950|Dragon fruit]]" te vertaal 2973873 wikitext text/x-wiki [[File:Pitaya_cross_section_ed2.jpg|regs|duimnael|263x263px| Dwarssnit van 'n pienk draakvrug.]] '''Drakevrug''', wat ook '''pitahaya''' of '''pitaya genoem''', is die vrug van verskeie spesies in die [[Cactaceae|kaktusgenus]] ''Selenicereus'', veral ''Selenicereus undatus'', wat inheemse is aan die suidelike streke van Meksiko en die Stille Oseaan-kus van Guatemala, Costa Rica en El Salvador. <ref name="cabi">{{Cite web|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/27317|title=''Hylocereus undatus'' (dragon fruit)|date=3 January 2018|publisher=CABI|access-date=19 April 2018}}</ref> <ref name="morton">{{Cite web|url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/strawberry_pear_ars.html|title=Strawberry pear; In: Fruits of Warm Climates|last=Morton JF|date=1987|publisher=Center for New Crops & Plant Products, Purdue University, Department of Horticulture and Landscape Architecture, West Lafayette, Indiana|page=347–8|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505160134/https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/strawberry_pear_ars.html|archive-date=5 May 2016|access-date=8 April 2016}}</ref> In die [[21ste eeu]] het die verbouing daarvan uitgebrei na streke insluitend Viëtnam, China, Colombia en [[Suidoos-Asië]] . <ref name="fftc">{{Cite web|url=https://ap.fftc.org.tw/article/1596|title=Overall dragon fruit production and global marketing|date=18 October 2019|publisher=Food and Fertilizer Technology Center, Agricultural Policy Platform|access-date=11 September 2026}}</ref> == Beskrywing == [[File:Dragonfruit_Chiayi_market.jpg|duimnael| Draakvrug ( ''Selenicereus undatus'' ) in 'n Taiwanese mark]] Die drakevrug is 'n geharde en vetplantagtige [[Cactaceae|kaktus]], aangesien dit [[Droogte|droogtebestand]] is en lang driehoekige stamme het. <ref name="morton" /> Dit verstrengel hom dikwels met nabygeleë bome, neem vog uit hul [[bas]] op en klim 8 tot 10 meter vanaf die grond af sonder om die grond binnedring. Die [[blom]] van die drakevrug is buisvormig en tweeslagtig. <ref name="morton" /> Dit oopgaan net een keer in die nag oop en die aroma daarvan lok insekte. Dit is [[Bestuiwing|selfbestuiwend]], maar dit kan ook met ander plante bestuif, met [[Vlermuis|vlermuise]] as 'n natuurlike bestuwer. Die vorming van die vrug vanaf bestuiwing tot oes neem 4 tot 8 weke, afhangende van die temperature. Die vrug is ovaalvormig, 10 by 6 sentimeter. Voor dit ryp word, is die vrugvleis groen, maar dit word geel of rooi, afhangende van die kultivar. <ref name="morton" /> Die vrugvleis het klein swart [[Saad|saadjies.]] Die skil is bedek met helderrooi, vlesige of geel, [[Lys van plantkundige vakbegrippe|eivormige]] skubbe. <ref name="morton" /> Die rooi en pers kleure van sommige ''Selenicereus-'' vrugte is te danke aan betasianiene, 'n familie van pigmente wat betasien insluit-dieselfde stof wat beet, snybeet (murgpypie/chadd) en amarant hul rooi kleur gee. [[Kategorie:Tropiese vrugte]] nctl3zplbn1n8hl07b77cvnhh8e9q5h 2973881 2973873 2026-09-29T12:35:52Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Argitsme|Argitsme]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]] 2778117 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pitaya P1190424.jpg|duimnael|Draakvrugte]] [[Lêer:Pitaya cross section ed2.jpg|duimnael|'n Heel en deurgesnyde draakvrug met wit vlees.]] [[Lêer:Fruto de Stenocereus queretaroensis.jpg|duimnael|'n Geskilde draakvrug met rooi vlees, net reg om geëet te word. Pas op, dit sal maklik klere vlek.]] [[Lêer:Dragonfruit Chiayi market.jpg|duimnael|Draakvrugte op 'n mark in [[Taiwan]].]] 'n '''Draakvrug''' of '''pitaja''' is die [[vrug]] van verskeie [[spesie]]s kaktusse in die [[genus]] ''Hylocereus''. Die vrug is helderpienk met stekelrige skubbe, wat tot die naam aanleiding gee. Dit is inheems aan [[Sentraal-Amerika|Sentraal-]] en [[Suid-Amerika]], maar word ook in [[Asië]] en Noord-[[Australië]] verbou. In [[Suid-Afrika]] word draakvrugte soms by winkels en markte aangetref, hoewel dit nie geredelik beskikbaar is nie.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2013/03/08/B1/13/0803VraErnst.html Eksotiese draakvrug kan ook in SA aard]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Beeld]], 8 Maart 2013</ref> == Beskrywing == Draakvrugte het 'n romerige, wit vlees vol klein, swart pitjies soos sesamsaad. Daar is ook [[kultivar]]s met pienk vlees of ’n geel skil. Hierdie vrug het 'n ligte soet smaak, wat verbeter as dit koud geëet word. Die tekstuur daarvan is tussen dié van 'n [[kiwivrug]] en 'n [[appel]]. Die plant is 'n [[epifiet|epifitiese]] slingerplant, wat beteken dat dit in ’n nie-parasitiese toestand op ander plante, of teen ’n stellasie of gebou groei. Soos ander kaktusse kan die plant deur sade of steggies gekweek word. Dit het geurige, wit blomme wat slegs in die nag oopgaan en meestal deur [[mot]]te of [[vlermuis]]e bestuif word. Soggens verwelk die blomme. Sowat 40 dae nadat die plant geblom het, begin die vrugte vorm. Dit kan tussen vyf en ses oeste per jaar lewer.<ref>[http://m24lbarg01.naspers.com/argief/berigte/landbouweekblad/2015/02/27/LB/28/01.html Kortliks: Draakvrug vul subtropiese mandjie aan]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Landbouweekblad]], Februarie 2015</ref> == Voedingswaarde == Draakvrugte is ryk aan [[vitamien C]], vesel, [[fosfor]] en [[kalsium]], asook antioksidante. Die blomme kan ook geëet of as ’n [[tee]] getrek word.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2010/02/14/NW/4/SSmithWereldVrugte-ND.html Vrugte van die wêreld], [[Beeld]], 14 Februarie 2010</ref> Voedingswaarde per 100 gram: * 240 kJ (57 kkal) * 16&nbsp;g koolhidrate * 0&nbsp;g vet * 0&nbsp;g proteïen * 8,8 mg kalsium * 0,65 mg yster * 0,045 mg vitamine B1 * 9 mg vitamine C * 0,9&nbsp;g vesel<ref>{{Cite web |url=http://www.spiruella.nl/drakenfruit |title=argiefkopie |access-date=17 April 2016 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200007/http://www.spiruella.nl/drakenfruit |url-status=dead }}</ref> == Spesies == Drie spesies draakvrugte word op kommersiële basis vir hul vrugte verbou: * ''Hylocereus undatus'', wit vlees en 'n roosrooi skil * ''Hylocereus polyrhizus'', rooi vlees en 'n roosrooi skil * ''Selenicereus megalanthus'', wit vlees en 'n geel skil ==Bibliografie== *Landbou. Die Burger, 26 Maart 2021. <gallery> Lêer:Pitaya3.jpg|''Hylocereus undatus'' Lêer:Hylocereus polyrhizus.jpg|''Hylocereus polyrhizus'' Lêer:Yellow pitaya.jpg|''Selenicereus megalanthus'' </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Pitaya}} [[Kategorie:Vrugte]] [[Kategorie:Tropiese vrugte]] ovxvi2ytvprtbxb541lvvb8z5o09dsr 0 112295 2974129 2459109 2026-09-30T01:09:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974129 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Potok pod jezerom 1.jpg|duimnael|Klipperige stroom in Italië]] 'n '''Stroom''' is 'n bewegende watermassa<ref>{{Cite book|chapter=Hydrologic Definitions: Stream|title=Manual of Hydrology: Part 1. General Surface-Water Techniques|type=Water Supply Paper 1541-A|last1=Langbein|first1=W.B.|last2=Iseri|first2=Kathleen T.|authorlink=|year=1995|publisher=USGS|series=|location=Reston, VA|isbn=|page=|pages=|url=http://water.usgs.gov/wsc/glossary.html#Stream|accessdate=}}</ref> wat deur 'n bedding en oewers begrens word. Strome is belangrik as kanale in die [[watersiklus]], instrumente in grondwaterhervulling en weë vir [[vis]]- en wildmigrasie. Die biologiese [[habitat]] in die onmiddellike omgewing van 'n stroom word 'n [[oewersone]] genoem. In ag genome die status van die voortgaande Holoseen-uitwissing, speel strome 'n belangrike rol in die koppeling van gefragmenteerde habitte en dus ook in die bewaring van [[biodiversiteit]]. Die studie van strome en waterweë oor die algemeen word oppervlakhidrologie genoem en is 'n kernelement van [[omgewingsgeografie]].<ref>U.S. Geological Survey (USGS).</ref> == Soorte == [[Lêer:SpearfishCreek.jpg|duimnael|'n Klipperige spruit in Spearfish Canyon, [[Suid-Dakota]], VSA]] [[Lêer:Heathcote National Park stream 3.jpg|duimnael|Spruit in Heathcote National Park, Australië]] [[Lêer:WymingBrook.jpg|regs|duimnael|Wyming Brook in [[Sheffield]], VK]] [[Lêer:Brook.jpg|duimnael|Loop naby die Bay of Fundy, Kanada]] [[Lêer:Stevens Creek Tributary A in Macon County, IL.jpg|duimnael|'n Laevlakstroom in Macon County, [[Illinois]], VSA]] ; Loop : 'n Stroompie wat kleiner as 'n spruit is, veral een wat deur 'n fontein of syferwater gevoed word. 'n Mens kan maklik daardeur loop. 'n Loop is altyd vlak en bestaan hoofsaaklik uit rotse. ; Spruit : 'n Klein tot mediumgrootte stroom. ; Rivier : 'n Groot natuurlike stroom wat as [[waterweg]] gebruik kan word. ; Trog : Die lineêre kanaal tussen parallelle riwwe of sandbanke op 'n kusstrand of riviervloedvlakte, of tussen 'n sandbank en die kus. ; Sytak (of syloop/voedingstroom) : 'n Bydraende stroom, of 'n stroom wat nie die see bereik nie, maar by 'n ander rivier (moederrivier) aansluit. == Ander terminologie == ; Wal : 'n Vlakplek wat in 'n stroom ontwikkel namate sediment afgeset word wanneer die stroom stadiger vloei of deur golfaksie by 'n samevloeiing belemmer word. ; Bifurkasie/Vurking : 'n Vurk in twee of meer strome. ; [[Kanaal]] : 'n Depressie as gevolg van konstante [[erosie]] wat die stroom se vloei dra. ; Konfluensie (samevloeiing) : Die punt waar twee strome inmekaarvloei. As die twee sytakke ongeveer ewe groot is, kan die konfluensie 'n vurk genoem word. ; [[Vloedvlakte]] : Gebied langs 'n stroom wat oorstroom kan word wanneer 'n rivier sy oewers oorstroom. ; Meetstasie : 'n Demarkasiepunt langs 'n rivier wat as verwysingsmerk of vir watermonitering gebruik word. ; Boloop : Die gedeelte van 'n stroom of rivier naaste aan die bron. Die woord word meestal in die meervoud gebruik waar daar meer as een bron is. ; Knakpunt : Die plek op 'n stroom se profiel waar daar 'n skielike verandering in stroomgradiënt voorkom. ; Monding : Die punt waar die stroom in 'n statiese watermassa soos 'n [[meer]] of [[oseaan]] uitloop, moontlik via 'n strandmeer of [[delta]]. ; [[Poel]] : 'n Segment waar die water dieper is en stadiger beweeg. ; Riffel : 'n Segment waar die vloei vlakker en meer onstuimig is. ; [[Rivier]] : 'n Groot natuurlik stroom wat as waterweg gebruik kan word. ; Lopie ("run") : 'n Taamlik egalig vloeiende segment van die stroom. ; Bron : Die fontein waar die stroom sy oorsprong het of 'n ander oorsprong van 'n stroom. ; Fontein : Die plek waar die stroom onder die grond uitkom, gewoonlik deur ongekonsolideerde sediment of grotte. 'n Stroom kan, veral waar [[grot]]te voorkom, afwisselend bogronds en ondergronds vloei. ; Stroom- of rivierbedding : Die bodem van 'n stroom. ; Stroomkorridor : Die stroom, sy vloedvlaktes en die oorgangsone na die hooglandrand<ref>[http://cfpub.epa.gov/watertrain/pdf/modules/new_streamcorridor.pdf "Stream Corridor Structure"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402161646/http://cfpub.epa.gov/watertrain/pdf/modules/new_streamcorridor.pdf |date= 2 April 2015 }} Adapted from ''Stream Corridor Restoration: Principles, Processes, and Practices''</ref> ; Thalweg : Die rivier se lengteprofiel, of die lyn wat die diepste punt van elke stadium in die kanaal vanaf die bron tot monding met mekaar verbind. ; [[Waterval]] : Die punt in 'n stroom waar daar 'n skielike val, naamlik 'n knakpunt, voorkom; sommige knakpunte is die gevolg van erosie waar water oor 'n weerstandige stratum vloei, gevolg deur minder weerstandige rots. Die stroom gebruik kinetiese energie in 'n "poging" om die knakpunt te elimineer. ; Benatte omtrek : Die lyn waar die stroom se oppervlak die kanaalmure ontmoet. == Bronne == [[Lêer:Homesteadcreekflowers.jpg|duimnael|Klein sytak, Diamant Ridge, Alaska, VSA]] [[Lêer:Creek in perisher.jpg|duimnael| Spruit in Perisher Ski-oord, Australië]] Strome verkry die meeste van hulle water gewoonlik van [[neerslag]] in die vorm van [[reën]] en [[sneeu]]. Die meeste van hierdie water word deur [[verdamping]] vanuit grond en watermassas, of deur die evapotranspirasie van plante weer in die atmosfeer opgeneem. Sommige water sak deur middel van [[infiltrasie]] in die grond weg en word [[grondwater]] waarvan baie uiteindelik in strome opgeneem word. 'n Gedeelte van die reën- of sneeuwater is tydelik in sneeuvelde en [[Gletser|gletsers]] opgesluit en word later deur verdamping of smelting vrygestel. Die res van die water vloei as afloop oor die grondoppervlak. Die verhouding hiervan wissel na gelang van baie faktore soos wind, humiditeit, plantegroei, rotssoorte en reliëf. Hierdie afloop begin as 'n dun lagie wat plaatspoeling genoem word, en gekombineer met 'n netwerk van klein stroompies, vorm dit oppervlakafloop; wanneer hierdie water in 'n kanaal gekonsentreer word, ontstaan daar 'n stroom. Sommige spruite vind hulle oorsprong in damme of mere. [[Lêer:Audubon Society long exposure.JPG|duimnael|Stroom in Southbury, Connecticut, VSA]] == Kenmerke == ; Orde Om as 'n stroom gekwalifiseer te word, moet die vloei óf herhalend óf standhoudend wees. By niestandhoudende strome is daar vir minstens 'n gedeelte van die jaar water in die kanaal. 'n Eerste-orde stroom is 'n stroom wat nie deur enige ander periodiese of standhoudende strome gevoed word nie. Wanneer twee eerste-orde strome ineenvloei, vorm hulle 'n tweede-orde stroom. Wanneer twee tweede-orde strome saamvloei, word 'n derde-orde stroom gevorm. Strome van 'n laer orde wat by 'n hoër-orde stroom aansluit, verander nie die orde van die hoër stroom nie. As 'n eerste-orde stroom dus by 'n tweede-orde stroom aansluit, bly dit 'n tweede-orde stroom. Dit is eers wanneer 'n tweede-orde stroom met 'n ander tweede-orde stroom gekombineer word dat daar 'n derde-orde stroom gevorm word. ; Gradiënt Die ''gradiënt'' van 'n stroom is 'n kritieke faktor in die bepaling van sy karakter en word deur die [[basisvlak]] van erosie bepaal. Die basisvlak van erosie is die punt waar die stroom óf in die see, 'n meer of dam uitmond, óf 'n gedeelte bereik waar dit 'n baie laer gradiënt het. In geologiese terme sal 'n stroom afwaarts deur sy bedding erodeer ten einde die basisvlak van erosie te bereik. As die basisvlak laag is, sal die stroom vinnig deur die onderliggende strata sny en 'n steil gradiënt hê, en as die basisvlak relatief hoog is, sal die stroom 'n vloedvlakte en meander vorm. ; Meander [[Meander]]s is die herhalende rigtingveranderings van 'n stroom wat deur die erosie en afsetting van oewermateriale veroorsaak word. Meanders volg gewoonlik 'n kronkelpatroon. Mettertyd migreer meanders geleidelik stroom-af Indien 'n meander se stroom-af beweging deur weerstandige materiaal belemmer word, kan 'n stroom deur die nek tussen twee bene van 'n meander erodeer om tydelik meer reguit te word. Die boogvormige watermassa wat agterbly, word 'n [[hoefystermeer]] of ''bayou'' genoem. 'n Vloed kan ook veroorsaak dat 'n meander op hierdie manier deurgesny word. ; Profiel Strome het gewoonlik 'n tipiese ''profiel'', beginnende met styl gradiënte, geen vloedvlakte nie, en min kanaalverskuiwings. Later ontwikkel daar strome met lae gradiënte, breë vloedvlaktes en uitgestrekte meanders. Die aanvanklike stadium staan soms as 'n "jong" of "onvolwasse" stroom bekend, en die latere stadium as 'n "volwasse" of "ou" stroom. 'n Stroom kan egter vir 'n hele ent kronkel voordat 'n "jong" stroomtoestand bereik word. ; [[Stroomvrag]] Strome kan sediment of alluvium dra. Die hoeveelheid vrag wat gedra kan word (kapasiteit) sowel as die grootste voorwerp wat gedra kan word (kompetensie) word albei deur die stroom se [[snelheid]] bepaal. == Periodiese en efemeriese strome == [[Lêer:Low creek.jpg|duimnael|Australiese spruit, laag in die droë seisoen, met min water. In vloed het die energieke vloei van die fyner sediment verder stroom-af gedra. Daar is 'n poel regs onder en 'n riffel links bo die foto.]] 'n [[Standhoudende stroom]] is 'n stroom wat die hele jaar vloei.<ref name="Meinzer 1923">{{Cite book|title=Outline of ground-water hydrology, with definitions|last=Meinzer|first=Oscar E.|authorlink=|year=1923|publisher=USGS|location=Washington, DC|isbn=|url=http://pubs.er.usgs.gov/publication/wsp494|accessdate=}}</ref><sup class="reference" style="white-space:nowrap;">:57</sup> Gedurende jare met 'n normale reënval kan sommige standhoudende strome deurlopende vloei in slegs sekere gedeeltes van hulle stroombedding hê.<ref>{{Cite book|title=Outline of ground-water hydrology, with definitions|last=Meinzer|first=Oscar E.|authorlink=|year=1923|publisher=US Geological Survey (USGS)|location=Washington, DC|isbn=|page=57|url=http://pubs.er.usgs.gov/publication/wsp494|accessdate=}}</ref><ref name="urlOSM-COALEX97">{{cite web |url=http://www.osmre.gov/topic/Coalex/COALEX97.shtm |title=OSM – COALEX State Inquiry Report 97 |access-date=11 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116094512/https://www.osmre.gov/topic/Coalex/COALEX97.shtm |archive-date=16 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Periodiese stroom === 'n ''Periodiese'' of seisoenale stroom het nie 'n konstante vloei nie, maar vloei gewoonlik gedurende die reënseisoen. 'n Voorbeeld van so 'n stroom is die Visrivier in Namibië. === Efemeriese (kortstondige) stroom === Strome wat slegs gedurende en onmiddellik ná neerslag vloei, word oor die algemeen efemeries genoem. Daar is nie 'n duidelike afbakening tussen oppervlakafloop en 'n kortstondige stroom nie.<ref name="Meinzer 1923"/><sup class="reference" style="white-space:nowrap;">:58</sup> == Dreineerbekkens == 'n Dreineerbekken is die gebied wat deur ’n rivier en sy sytakke gedreineer word. 'n [[Opvanggebied]] is 'n ander naam vir 'n dreineerbekken en verwys na die hele gebied vanaf die bergagtige landskap tot by die see wat ’n rivier en sy sytakke van water voorsien. Een voorbeeld is die Gariep-Oranjerivierdreineerbekken. 'n Dreineerbekken kan ook uit kleiner bekkens bestaan == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geomorfologie]] [[Kategorie:Hidrologie]] [[Kategorie:Riviere]] 5fdcj9hw0b79ge4iuldi1y8ucsn5n64 10 112549 2974030 2695705 2026-09-29T19:00:19Z SpesBona 2720 skakel aangepas 2974030 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika | title = [[Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika|Wêrelderfenisgebiede]] in [[Suid-Afrika]] | state = {{{state<includeonly>|uncollapsed</includeonly>}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|regs|58px|border|Vlag van Suid-Afrika]] | above = ''Vir amptelike name, sien die artikels of [[Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika]].'' | list1 = [[Makhonjwaberge|Barberton Makhonjwaberge]] • [[Kaapse floraryk]] <small>beskermde gebiede</small> • Fossiele Hominiedterreine in Suid-Afrika ([[Wieg van die Mensdom]] • [[Makapansgat]] • [[Taung|Taung-kind]]) • [[iSimangaliso-vleilandpark]] • [[Nelson Mandela-nalatenskapsgebiede]] • [[Mapungubwe]] <small>kulturele landskap</small> • [[Pleistoseen-besettingsterreine]] • [[Richtersveld]] <small>Kulturele en botaniese Landskap</small> • [[Robbeneiland]] • [[uKhahlamba-Drakensbergpark]] • [[Vredefortkoepel]] • [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]] }}<noinclude> <includeonly>[[Kategorie:Geskiedkundige reekssjablone]] [[Kategorie:Geskiedkundige reekssjablone]]</includeonly> </noinclude> 9fg3krnwm5kvwk1ezzho34msfw75fi1 0 114510 2974145 2914518 2026-09-30T03:15:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974145 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Berg | Naam = Tempelberg <br />הַר הַבַּיִת <br />الحرم الشريف | Foto = Israel-2013(2)-Aerial-Jerusalem-Temple Mount-Temple Mount (south exposure).jpg | Foto onderskrif = ’n Lugfoto vanuit die suide. | Hoogte = 740 | Ligging = [[Jerusalem]] | Tipe = Kalksteen<ref>{{cite web|url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount|title=New Jerusalem Finds Point to the Temple Mount|work=cbn.com|access-date= 2 Oktober 2016|archive-date=23 Augustus 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823113604/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount/|url-status=dead}}</ref> | duimdrukkerkaart = Israel | duimdrukkeretiketposisie = onderkant | duimdrukkerkaartgrootte = <!-- Opsioneel --> | duimdrukkerkaartbyskrif = Ligging in Israel | breedtegraad = 31 | breedtegraad_m = 46 | breedtegraad_s = 40.7 | breedtegraad_NS = N | lengtegraad = 35 | lengtegraad_m = 14 | lengtegraad_s = 8.9 | lengtegraad_OW = O }} Die '''Tempelberg''' ([[Hebreeus]]: הַר הַבַּיִת ''Har HaBáyit'', [[Arabies]]: الحرم الشريف ''al-Ḥaram al-Šarīf'') is ’n heuwel in [[Jerusalem]] en een van die belangrikste godsdiensterreine in die wêreld. Dit word al duisende jare in die [[Judaïsme]], [[Christendom]] en [[Islam]] as ’n heilige plek beskou. Die huidige terrein word oorheers deur drie groot geboue uit die vroeë [[Omajjadiese Kalifaat|Omajjadiese tydperk]]: die [[al-Aqsa-moskee]], [[Rotskoepel]] en [[Kettingkoepel]], sowel as vier [[minaret]]te. [[Herodes die Grote|Herodiaanse]] mure en poorte is later aangevul met strukture uit die laat [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] en die vroeë Islamitiese tydperk. Dit kan bereik word deur 11 poorte, 10 vir [[Moslem]]s en een vir nie-Moslems, en word deur die [[Israel]]iese polisie beheer. == Judaïsme == Die Tempelberg is die heiligste terrein in Judaïsme. Volgens dié geloof is dit die plek op aarde waar [[God]] se teenwoordigheid die duidelikste is. Sedert minstens die [[1ste eeu]] n.C. word die berg verbind met '''Moriaberg''' (Hebreeus: הַר הַמוריה, ''Har HaMōriyā''). Dit is waar [[Abraham]] opdrag gekry het om [[Isak]] te offer.<ref name="Delaney">Carol Delaney, ''Abraham on Trial: The Social Legacy of Biblical Myth,'' Princeton University Press 2000 p.120.</ref> [[Beeld:Jerusalem Dome of the rock BW 13.JPG|duimnael|220px|links|Die Klaagmuur en die Rotskoepel.]] In verskeie verse in die [[Ou Testament]] word aangedui dat die Tempelberg ook verbind word met '''Sionsberg'''.<ref name=Pixner>{{cite book |title=Paths of the Messiah |author=Bargil Pixner |editor=Rainer Riesner |others=Translated by Keith Myrick, Miriam Randall |publisher=Ignatius Press |year=2010 |pages=320–322 |url=https://books.google.com/books?id=bvhA6IE4VqgC&pg=PA321&dq=zion+canaanite#v=onepage&q=zion%20canaanite&f=false |ISBN=978-0-89870-865-3 }}</ref> Sionsberg word onder meer genoem in [[Jesaja]], die [[Psalms]] en die eerste boek van die Makkabeërs (omstreeks [[2de eeu]] n.C.) en verwys vermoedelik na die Tempelberg.<ref name="Pixner" /> Volgens die [[Bybel]] het albei Joodse tempels in Jerusalem op die Tempelberg gestaan, hoewel daar net argeologiese bewyse van die tweede een is.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/horizon/solomon_qa.shtml |title=BBC – Science & Nature – Horizon |work=bbc.co.uk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717092643/http://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/horizon/solomon_qa.shtml |archive-date=17 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 Oktober 2016 }}</ref> Daar word egter wyd geglo daar is ’n verband tussen [[Salomo]] se tempel en die Tempelberg. Volgens die Bybel moet die plek dien as ’n sentrum vir alle nasionale lewe – dus ’n regering-, reg- en godsdienssentrum.<ref>Deuteronomium 12:5-26; 14:23-25; 15:20; 16:2-16; 17:8-10; 26: 2; 31: 11; Jesaja 2:2-5; Obadja 1:21; Psalm 48</ref> Tydens die tydperk van die [[Tweede Tempel|tweede tempel]] het dit ook gedien as ’n ekonomiese sentrum. Volgens die Joodse tradisie en geskrifte<ref>2 Kronieke 3:1-2</ref> het Salomo die eerste tempel in [[957 v.C.]] gebou en is dit in [[586 v.C.]] deur die [[Babilon]]iërs verwoes. Die tweede tempel is onder beskerming van Zerubbabel in [[516 v.C.]] gebou en in [[70|70&nbsp;n.C.]] deur die [[Romeinse Ryk]] verwoes. In die [[2de eeu]] is die terrein gebruik vir ’n tempel vir [[Jupiter (mitologie)|Jupiter]] Capitolinus. Dit is herontwikkel ná die [[Arabiere|Arabiese]] verowering.<ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=9A-EAgAAQBAJ&pg=PA134&dq=jerusalem+old+city+islamic+architecture&hl=nl&sa=X&ei=NIe0U8q6Fsa8PfWbgbgJ&redir_esc=y#v=onepage&q=jerusalem%20old%20city%20islamic%20architecture&f=false |title=Dictionary of Islamic Architecture |work=google.com |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216124237/https://books.google.com/books?id=9A-EAgAAQBAJ |archive-date=16 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Jode glo ’n derde en laaste tempel sal ook hier gebou word. Baie Jode sal nie op die berg self loop nie omdat hulle bang is hulle betree per ongeluk die plek waar die [[Allerheiligste]] gestaan het, want op dié terrein is steeds ’n goddelike teenwoordigheid.<ref>Maimonides, Mishneh Torah, Avoda (Divine Service): The laws of the Temple in Jerusalem, chapter 6, rule 14</ref> Die [[Klaagmuur]] is ook op die heuwel. == Christendom == In die [[Nuwe Testament]] was dit steeds die plek waar verskeie gebeure in [[Jesus]] se lewe plaasgevind het.<ref>Jonathan Klawans, [https://books.google.com/books?id=zJpwA3EareUC&pg=PA236 ''Purity, Sacrifice, and the Temple: Symbolism and Supersessionism in the Study of Ancient Judaism,''] Oxford University Press, USA, 2006 bl. 236</ref><ref>Jacob Jervell, [https://books.google.com/books?id=H8TLCgAAQBAJ&pg=PA45 ''The Theology of the Acts of the Apostles, ''] Cambridge University Press 1996 p.45.</ref><ref>Jeff S. Anderson, [https://books.google.com/books?id=VWnc_I4quw0C&pg=PA132 ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period,''] University Press of America, 2002 bl. 132.</ref> Ná die vernietiging van die tempel in 70&nbsp;n.C., wat deur die vroeë [[Christen]]e beskou is as goddelike straf vir die sondes van die Joodse volk,<ref>Catherine Hezser, 'The (In)Significance of Jerusalem in the Yerushalmi Talmud,' in Peter Schäfer, Catherine Hezser (eds.)[https://books.google.com/books?id=_mkWzIlrwDoC&pg=PA17 ''The Talmud Yerushalmi and Graeco-Roman Culture,''] Mohr Siebeck, Volume 2, 2000 ble. 11-49, bl.17.</ref><ref>Jonathan Klawans, [https://books.google.com/books?id=xKpHDAAAQBAJ&pg=PA13 ''Josephus and the Theologies of Ancient Judaism,''] Oxford University Press, 2013 bl. 13.</ref> het die Tempelberg sy belangrikheid vir Christene verloor. Bisantynse Christene het, ondanks tekens van ’n mate van herbouing op die esplanade,<ref>Gideon Avni, [https://books.google.com/books?id=2aTFAgAAQBAJ&pg=PA132 '' The Byzantine-Islamic Transition in Palestine: An Archaeological Approach ,''] Oxford University Press, 2014 bl. 132.</ref> die Tempelberg verwaarloos, veral nadat ’n Joodse poging om die tempel te herbou, in [[363]] deur ’n aardbewing verwoes is.<ref name="Shick">Robert Shick, ‘A Christian City with a Major Muslim Shrine: Jerusalem in the Umayyad Period,’ in Arietta Papaconstantinou (red.), [https://books.google.com/books?id=JhOrCwAAQBAJ&pg=PA300 '' Conversion in Late Antiquity: Christianity, Islam, and Beyond: Papers from the Andrew W. Mellon Foundation Sawyer Seminar, University of Oxford, 2009–2010 pp.299-317 p.300,''] Routledge 2016 p.300.</ref> Dit het daarna ’n afgeleë puinhoop geword, dalk buite die stadsgrense,<ref>Shick p.301.</ref> toe Christene in die [[Heilige Grafkerk]] begin aanbid het en die sentraalheid van Jerusalem deur [[Rome]] vervang is.<ref>John M. Lundquist, [https://books.google.com/books?id=R9VeCEwbNvsC&pg=PA158 ''The Temple of Jerusalem: Past, Present, and Future,''] Greenwood Publishing Group, 2008 bl. 158.</ref> == Islam == [[Beeld:Al-Aqsa05.JPG|duimnael|220px|links|Die Al-Aqsa-moskee.]] Feitlik onmiddellik ná die Moslemse verowering van Jerusalem in [[638]] het [[Omar|kalief Omar]] die terrein goed laat skoonmaak<ref>Michael D. Coogan [https://books.google.com/books?id=gM-tZeEO4wgC&pg=PA443 ''The Oxford History of the Biblical World,''] Oxford University Press, 2001 bl. 443-</ref> en Jode toegang daartoe gegee.<ref>Daniel Frank, [https://books.google.com/books?id=MzqwUksGUrkC&pg=PA209 ''Search Scripture Well: Karaite Exegetes and the Origins of the Jewish Bible Commentary in the Islamic ,''] East BRILL, 2004 bl. 209.</ref> Onder [[Soennisme|Soenni]]-Moslems word die berg beskou as die derde heiligste terrein in die Islam. Hulle glo dit is die plek wat [[Mohammed]] op sy [[Nagreis]] besoek het en van waar hy na die hemel opgevaar het. Dit word verder verbind met Joodse profete wat ook in die Islam vereer word.<ref>Koran, Soera 2:4, 34:13-14</ref> Omajjadiese [[kalief]]s het die al-Aqsa-moskee en Rotskoepel op die heuwel laat bou.<ref>Nicolle, David (1994). Yarmuk AD 636: The Muslim Conquest of Syria. Osprey Publishing</ref> Die koepel is in [[692]] voltooi en dit is dus een van die oudste bestaande Islamitiese strukture ter wêreld. Die moskee staan aan die verre suidelike kant van die Tempelberg en kyk in die rigting van [[Mekka]]. Die Rotskoepel is in die middel, op of naby die plek waar die heilige tempel eens gestaan het.<ref name=Faizer>{{cite web |title=The Shape of the Holy: Early Islamic Jerusalem |author=Rizwi Faizer |publisher=Rizwi's Bibliography for Medieval Islam |year=1998 |url=http://us.geocities.com/rfaizer/reviews/book9.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026214529/http://us.geocities.com/rfaizer/reviews/book9.html |archive-date=26 Oktober 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Huidige situasie == In die lig daarvan dat die heuwel vir beide Jode en Moslems heilig is, is dit een van die mees betwiste godsdiensterreine ter wêreld. Sedert die [[Kruistog]]te beheer die Moslemgemeenskap van Jerusalem die terrein sonder onderbreking as ’n [[Waqf]].<ref name=Archnet>[http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=8180 Haram al-Sharif] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924112717/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=8180 |date=24 September 2011 }}, ArchNet</ref> Omdat dit deel van die Ou Stad is wat sedert 1967 deur [[Israel]] beheer word, maak beide Israel en die [[Palestina|Palestynse Owerheid]] aanspraak daarop en dit bly steeds ’n groot fokuspunt van die [[Arabies-Israeliese konflik]].<ref>{{Cite web |url=http://www.voanews.com/english/2009-10-25-voa6.cfm |title=Israeli Police Storm Disputed Jerusalem Holy Site |access-date=2016-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028014416/http://www.voanews.com/english/2009-10-25-voa6.cfm |archive-date=2009-10-28 |url-status=dead}}</ref> In ’n poging om die status quo te handhaaf, dwing die Israeliese regering ’n omstrede verbod af op aanbidding op die Tempelberg deur nie-Moslems.<ref>{{cite web |url=http://www.hudson.org/research/11686-the-temple-mount-outrageous-lies-and-escalating-dangers |title=The Temple Mount – Outrageous Lies and Escalating Dangers |date=21 September 2015 |access-date=4 November 2015 |publisher=Hudson Institute |last=Gilbert |first=Lela |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301204702/https://www.hudson.org/research/11686-the-temple-mount-outrageous-lies-and-escalating-dangers |archive-date=1 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/202602 |title=Watch: Waqf bans 'Religious Christians' from Temple Mount |last=Yashar |first=Ari |date=28 Oktober 2015 |work=Arutz Sheva |access-date=4 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226132837/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/202602 |archive-date=26 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/geo/Mount.html |title=The Temple Mount |access-date=4 November 2015 |website=Jewish Virtual Library |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426060559/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_ |archive-date=26 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Panorama|Panorama vom Tempelberg in Jerusalem.jpg|1000px|<center>Panorama van die Tempelberg.</center>}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.templemount.org/ Templemount.org] * [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=2&ArticleID=10 ''New Evidence of the Royal Stoa and Roman Flames''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232623/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=2&ArticleID=10 |date=29 Februarie 2012 }}, Bybelse argeologiese oorsig * [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200901/# Virtuele toer] * {{Commons-kategorie inlyn|Temple Mount}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Temple Mount|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Berge van Israel]] [[Kategorie:Christelike eskatologie]] [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Judaïsme in Israel]] [[Kategorie:Omstrede gebiede]] [[Kategorie:Wesoewer]] 5dapsz528r3ykkkeay13w3a51fh1bm9 0 118076 2974151 2971138 2026-09-30T04:29:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974151 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Toepolef Tu-4 |beeld= Lêer:Tu4.jpg |byskrif=<center>'n Toepolef Tu-4 by Monino-museum, [[Moskou]]</center> |tipe= Strategiese bomwerper |vervaardiger= Toepolef |ontwerper=Afgekyk by [[Boeing]] |eerste vlug= 19 Mei 1947 |bekendstelling= 1947 |vrygestel= |onttrek= mid-1960's (Sowjetunie)<br/>1988 (China) |status= Uit diens gestel |hoofgebruiker=[[Sowjetlugmag]] |meer gebruikers= |vervaardig= 1949-1952 |aantal gebou= 847 |programkoste= |eenheidskoste= VS$238&nbsp;329 (1945) |ontwikkel van=[[Boeing B-29 Superfortress]] |variante met eie artikels=Toepolef Tu-7075/80/85 }} Die '''Toepolef Tu-4''' (NAVO-verslagnaam: '''Bull''') was 'n [[Sowjetunie|Sowjet-]]suierenjin strategiese [[bomwerper]] wat in die Sowjetlugmag gedien het vanaf die laat 1940's tot middel-1960's. Dit was 'n [[Afkykontwerp|omgekeerde-ontwerpkopie]] van die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaansgeboude]] [[Boeing B-29 Superfortress]]. == Ontwerp en ontwikkeling == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Sowjetunie 'n behoefte ontwikkel vir 'n strategiese bombardeervermoë soortgelyk aan dié van die [[United States Army Air Forces]]. Die Sowjet-VVS-lugarm het die plaaslikontwerpte [[Petlyakov Pe-8]] viermotorige "swaar bomwerper" in diens geplaas aan die begin van die oorlog, maar slegs 93 is gedurende die oorlog gebou, en die tipe het in onbruik verval. Die VSA het gereeld bomaanvalle op [[Japan]] onderneem vanaf hul verre-[[Stille Oseaan]] buitebasisse met die B-29 Superfortress. [[Josef Stalin]] het daarop die ontwikkeling van 'n vergelykbare bomwerper vir die Sowjetunie beveel. Die VSA het twee keer geweier om die Sowjetunie met B-29s te voorsien onder die [[leen-en-pagwet]].<ref name="Gordon"> Gordon, Yefim and Vladimir Rigmant. ''Toepolef Tu-4: Soviet Superfortress''. Hinckley, Leicestershire: Midland Counties Publications Ltd., 2002. {{ISBN|1-85780-142-3}}</ref>{{Rp|p.3}} <ref name="deliv">[http://lend-lease.airforce.ru/english/articles/geust/aircraft_deliveries.htm "Aircraft Deliveries."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180223110915/http://lend-lease.airforce.ru/english/articles/geust/aircraft_deliveries.htm |date=23 Februarie 2018 }} ''airforce.ru''.</ref> Maar, op vier geleenthede gedurende 1944, moes individuele B-29s noodlandings in die Sowjetgebied maak, asook een wat neergestort het na die bemanning uitgespring het.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.8-10}} In ooreenstemming met die Sowjet–Japannese Neutraliteitsverdrag, was die Sowjetunie neutraal in die Stille Oseaanoorlog en die bomwerpers is dus geïnterneer en behou deur die Sowjetunie. Ten spyte van Sowjet-neutraliteit, het Amerika daarop aangedring dat die bomwerpers teruggegee moes word, maar die Sowjetunie het geweier.<ref name="factsheet">{{Cite web |url=http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=1852 |title="Soviet Union Impounds and Copies B-29." |access-date=26 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805153502/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=1852 |archive-date= 5 Augustus 2014 |url-status=dead}}</ref> Drie herstelbare B-29s is na [[Moskou]] gevlieg en afgelewer by die Toepolef OKB. Een B-29 is afgetakel, die tweede is gebruik vir vlugtoetse en opleiding, en die derde een is as 'n standaardverwysing gelaat.<ref name="Kerber">Kerber, Leonid.</ref> Die vliegtuie het ingesluit 1 Boeing-Wichita −5-BW, 2 Boeing-Wichita −15-BWs en die wrak van 1 Boeing-Renton −1-BN – drie verskillende modelle van twee verskillende produksielyne (onderskeidelik Wichita- en Rentonfabrieke). Slegs een van die vier het anti-ysbekisting gehad, soos gebruik op die Tu-4.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.9-10}} Met die Sowjetunie se oorlogsverklaring teen Japan in ooreenstemming met die Jalta-ooreenkoms, is die vierde B-29 saam met sy bemanning aan die VSA terugbesorg.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.11}} Stalin het Toepolef versoek om die Superfortress te kloon – in so 'n kort tyd as moontlik – in plaas van die voortsetting van sy eie vergelykbare ANT-64.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.14}} Die omgekeerde ingenieurswesepoging het 900 fabrieke en navorsingsinstitute betrek, wat die ontwerpwerk gedurende die eerste jaar voltooi het; 105&nbsp;000 tekeninge is gemaak. Teen die einde van die tweede jaar moes die Sowjetbedryf 20 kopieë van die [[vliegtuig]] produseer, gereed vir die Staat se aanvaardingstoetse.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.26}} Die Sowjetunie maak gebruik van die metrieke stelsel, dus was aluminiumplaat in diktes wat ooreenstem met die B-29 se imperiale afmetings nie beskikbaar nie. Die ooreenstemmende metrieke-maat [[metaal]] was van verskillende diktes. Legerings en ander materiaal (nuut in die Sowjetunie) moes ter einder raad in die produksie gebruik word. Uitgebreide tru-ingenieurswese moes uitgevoer word om te vergoed vir die verskille, en die Sowjet se amptelike kragmarges moes verminder word om verdere herontwerp te voorkom.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.20}} Ten spyte van hierdie uitdagings weeg die prototipe Tu-4 toe slegs sowat {{Omreken|340|kg}} meer as die B-29, 'n verskil van minder as 1%.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.24}} Die ingenieurs en verskaffers van die komponente was onder druk van Toepolef, Stalin, en die regering om 'n presiese kloon van die oorspronklike B-29 te skep, ten einde produksie te fasiliteer. Toepolef moes derhalwe aansienlike weerstand oorkom ten gunste van die gebruik van toerusting wat nie net reeds in produksie was nie, maar in sommige gevalle beter as die Amerikaanse weergawe was.<ref name="Gordon"/>{{Rp|pp.15–25}} Elke voltooide komponent en elke verandering was onder die loep geneem en was onderhewig aan 'n uitgerekte burokratiese proses. Verskille was beperk tot die enjins, die verdedigingswapens, die radio ('n latere model wat gebruik word in die leen-huurkontrak B-25s was gebruik in die plek van die radio in die geïnterneerde B-29s) en die identifikasie van vriend-of-vyand (IFF)-stelsel – die Amerikaanse IFF was onbruikbaar.<ref name="Gordon"/>{{Rp|pp.24–25}} Die Sowjet-enjin, die Shvetsov ASh-73, was 'n ontwikkeling van die Wright R-1820 maar het nie andersins verband gehou met die B-29 se Wright R-3350 nie<ref name="Gordon"/>{{Rp|pp.21 & 24}} — die ASh-73 het ook sommige van [[Aeroflot]] se oorblywende verouderde [[Petlyakov Pe-8]] vliegtuie aangedryf, 'n vroeëre Sowjet-vierenjin swaarbomwerper wat se produksie ingekort is weens hoër-prioriteit programme. Die B-29 se afstandbeheerde kanonne is herontwerp om die kragtiger en langer-trefafstand Sowjet-Nudelman NS-23 23&nbsp;mm kanon te kon akkommodeer.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.25}} Kerber, die hoof van Toepolef, en sy ingenieurs het selfs magtiging van 'n hooggeplaasde generaal benodig om Sowjet-vervaardigde valskerms te gebruik.<ref name="Kerber">Kerber, Leonid.</ref> Verdere veranderinge is gemaak weens probleme wat ondervind is tydens die toetsfase, wat verband hou met enjin- en skroefmislukkings.<ref name="Gordon"/>{{Rp|p.27}} Deurlopende toerustingveranderinge moes ook dwarsdeur die vliegtuig se dienslewe gemaak word.<ref name="Gordon"/>{{Rp|pp.66–68}} Die Tu-4 se nooiensvlug was op 19 Mei 1947, geloods deur die toetsvlieënier Nikolai Rybko.<ref>Duffy and Kandalov 1996, p. 98.</ref> Reeksproduksie het onmiddellik begin, en die tipe het in grootskaalse diens getree in 1949. Die indiensstelling van die Tu-4 het die Amerikaanse regering in 'n paniek gelaat, want die Tu-4 het oor voldoende reikafstand beskik om selfs [[Chicago]] of [[Los Angeles]] op 'n eenrigtingmissie aan te val. Dit kan die maneuvers en lugverdedigingspraktyke verklaar wat deur die Amerikaanse en Britse lugmagte met hul vlote van B-29s uitgevoer is in 1948.<ref>[http://video.google.com/videoplay?docid=1812595429445699346&hl=en "Archival RAF film of combat with B-29s."] ''google.com''.</ref> 'n Paar pogings is aangewend ter ontwikkeling van lug-tot-lugbrandstofhervulling, om die bomwerper se reikafstand te vergroot, maar hierdie stelsel is uiteindelik slegs op enkele vliegtuie aangebring. == Eerste openbare verskyning == Die vliegtuig is die eerste keer vertoon tydens 'n verbyvlug op die lugvaartparadedag van 3 Augustus 1947 by die Tushino Lughawe in Moskou. Drie vliegtuie het oorgevlieg. Die Weste het aangeneem dat hierdie net die drie B-29 bomwerpers is wat tydens die Tweede Wêreldoorlog deur die USSR afgeneem is. Enkele minute later het 'n identiese vierde vliegtuig verskyn. Die Weste se ontleders het besef dat die Sowjetunie die B-29 moes tru-ontwerp het.<ref>Dow, James.</ref> Die verskyning van 'n Superfortress-afgeleide Tu-70 vragdraer oor die skare het enige twyfel oor die sukses van die Sowjetunie se [[afkykontwerp|omgekeerde ingenieurswese]] die nek ingeslaan. == Operasionele geskiedenis == Agthonderd-sewe-en-veertig Tu-4s was reeds gebou toe produksie gestaak is in die Sowjetunie in 1952, met sommiges wat aan China gelewer is in die laat-1950s. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == * Bowers, Peter M. ''Boeing B-29 Superfortress''. Stillwater, Minnesota: Voyageur Press, 1999. {{ISBN|0-933424-79-5}}. * Duffy, Paul and A. I. Kandalov. ''Tupolev: The Man and his Aircraft''. Warrendale, Pennsylvania: SAE, 1996. {{ISBN|1-56091-899-3}}. * Gordon, Yefim and Vladimir Rigmant. ''Tupolev Tu-4: Soviet Superfortress''. Hinckley, Leicestershire: Midland Counties Publications Ltd., 2002. {{ISBN|1-85780-142-3}}. * Hess, William N. ''Great American Bombers of WW II''. St. Paul, Minnesota: Motorbooks International, 1999. {{ISBN|0-7603-0650-8}}. * Nowicki, Jacek. ''B-29 Superfortress''. Gdansk, Pole: AJ Press, 1994. {{ISBN|978-83-86208-09-8}}. * Pace, Steve. ''Boeing B-29 Superfortress''. Ramsbury, Marlborough, Wiltshire, UK: Crowood Press, 2003. {{ISBN|1-86126-581-6}}. * Rigmant, Vladimir. ''B-29, Tу-4 – стратегические близнецы – как это было (Авиация и космонавтика 17 (Крылья 4))'' (in Russies). Moskou, Rusland, 1996. {{en-vertaal|Tupolev Tu-4}} {{Toepolef-vliegtuie}} [[Kategorie:Bomwerpers]] 4n44xm9kusknzex13cvw61qz69xdp7m 0 130311 2974243 2866423 2026-09-30T11:14:33Z Sobaka 328 skakel 2974243 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Leonard Matsoso | beeld = | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = 1949 | geboorteplek = [[Pimville]], [[Soweto]], [[Johannesburg]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfteplek = | laaste rusplek = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | gade = | veld = Kunstenaar | opleiding = Polly Street Art Centre | beweging = | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = [[Cecil Skotnes]], [[Bill Hart]] | beïnvloed = | toekenings = | verkies = | webwerf = | atergrondkleur = #BCD4E6 }} '''Leonard Matsoso''' is in 1949 in [[Pimville]], [[Soweto]], gebore. Hy het sy kunsopleiding aan die [[Pollystraat-kunssentrum]] in [[Johannesburg]] onder [[Cecil Skotnes]], en later ook onder [[Bill Hart]], ontvang. Hy het sy eerste eenmanuitstalling in 1971 in die [[Goodman-galery]] in Johannesburg gehou: In 1973 is 'n spesiale prys vir [[Skets|tekenwerk]] by die [[São Paulo]]-Biënnale aan hom toegeken. In 1972 het hy aan die Bill Ainslei Studio studeer en [[Frankryk]], [[Engeland]] en [[Italië]] besoek. Daarna het hy as grafiese kunstenaar by die destydse [[SAUK]] gewerk. In 1980 is een van sy werke wat oorspronklik vir die São Paulo-Biënnale van 1979 gekies is, by die ''Houston Festival of Art'' in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] en later ook by die Spoleto Festival in [[Suid-Carolina]], en in [[Washington, D.C.]], [[Chicago]] en [[New York]] uitgestal nadat [[Suid-Afrika]] se deelname aan die biënnale gekanselleer is. Matsoso is nie net 'n uitstekende tekenkunstenaar nie, maar ook 'n goeie [[Skilderkuns|skilder]] wat sy figure in drie dimensies opbou. Hy werk in ink, [[pastel]], [[houtskool]] en conté-kryt, en maak hoofsaaklik van aardkleure gebruik. Hy beeld die gees van die Swartman met sy mites en legendes te midde van verstedeliking uit. Hy is ook 'n realistiese [[Ekspressionisme|ekspressionis]] wat die alledaagse probleme van die township-lewe uitbeeld. Gedurende sy loopbaan het Matsoso verskeie werke in opdrag van die [[Staatsteater]], [[Pretoria]], geskep, en hy het ook in [[Preston]], [[Londen]] en [[Miami]] uitgestal. == Bronnelys == * Wêreldspektrum, Vol. 18, {{ISBN|0 908409 591}} *  Sack, S. (1988). ''The Neglected Tradition: Towards a New History of South African Art (1930–1988)'', Johannesburg: Johannesburg Kunsgalery. {{DEFAULTSORT:Matsoso, Leonard}} [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]] iq3i7bygf7vwyby2r0ntuxpjaruw600 10 135624 2974191 2063483 2026-09-30T07:35:39Z Aliwal2012 39067 +Stergomena Tax en Elias Mpedi Magosi 2974191 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap | bodyclass = hlist | title = [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SAOG) | group1 = Lidlande | list1 = * [[Angola]] * [[Botswana]] * [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] * [[Lesotho]] * [[Madagaskar]] * [[Malawi]] * [[Mauritius]] * [[Mosambiek]] * [[Namibië]] * [[Seychelle]] * [[Suid-Afrika]] * [[Swaziland]] * [[Tanzanië]] * [[Zambië]] * [[Zimbabwe]] | group2 = Leiers | list2 = {{Navbox |child |groupstyle=font-weight:normal; | group1 = Voorsitters | list1 = * [[Levy Mwanawasa]] * [[Kgalema Motlanthe]] | group2 = Sekretarisse-Generaal | list2 = * [[Kaire Mbuende]] * [[Prega Ramsamy]] * [[Tomaz Salomão]] * [[Stergomena Tax]] * [[Elias Mpedi Magosi]] }} | group3 = Sien ook | list3 = * [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingskonferensie]] * [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie|Suider-Afrikaanse Doeane-unie (SADU)]] * [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied|Gemeenskaplike Monetêre Gebied (GMG)]] * [[Gemeenskaplike Mark vir Oostelike en Suidelike Afrika|Gemeenskaplike Mark vir Oostelike en Suidelike Afrika (GEMOSA)]] }}<noinclude> <!--Categories--> [[Kategorie:Politieke reekssjablone]] </noinclude> g6oyd0os3vhr7ralnxq4b0943yasd10 1 145154 2973943 1702330 2026-09-29T15:41:52Z Oesjaar 7467 /* Gaan deur jou artikel... */ nuwe afdeling 2973943 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Gaan deur jou artikel... == [[Gebruiker:Zoulla]], lees asb. weer deur jou ''verbeteringe'' en maak die ooglopende spel- en gramatikafoute reg. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:41, 29 September 2026 (UTC) esq5s79aux00zliv6m2zxzy7mzpdm6j 0 208806 2974123 2903419 2026-09-30T00:54:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974123 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Steve Harvey | Beeld = Steve Harvey Miss Universe 2016.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Harvey, [[2017]] | Geboortenaam = Broderick Stephen Harvey, Sr. | Alias = | Geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1957|1|17}} | Geboorteplek = Welch, [[Wes-Virginië]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 7 (insluitend 3 stiefkinders)<ref>{{cite web |url=http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |title=Steve Harvey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406231528/http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |archive-date= 6 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=26 September 2018 }}</ref> | Skool = | Universiteit = | Beroep = Vervaardiger, akteur, en skrywer | Aktiewe jare = [[1985]]– | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0367724 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Broderick Stephen''' "'''Steve'''" '''Harvey''' (gebore 17 Januarie 1957) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] vervaardiger, akteur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''You Got Served'' (2004) en ''Think Like a Man'' (2012), en in die televisiereekse ''The Steve Harvey Show'' (1996) en ''Family Feud'' (1999). == Vroeë lewe == Broderick Stephen Harvey is op 17 Januarie 1957 gebore, in Welch, [[Wes-Virginië]], as die seun van Jesse Harvey, 'n steenkoolmynwerker, en Eloise Vera. Hy is die jongste van vyf kinders. Sy voornaam is Broderick, vernoem na akteur Broderick Crawford van die TV-reeks Highway Patrol.  Harvey het as kind met erge hakkel gesukkel, maar het dit later oorkom. Toe hy in graad ses was het Harvey geskryf dat hy op TV wou wees as hy groot is, nadat sy onderwyser die klas gevra het om hul persoonlike drome op te neem. Harvey se onderwyser het vir sy pa gesê dat Harvey wysneusig is. Sy pa het egter in hom geglo - en nadat Harvey sy droom bereik het, het hy elke jaar vir die res van haar lewe vir sy onderwyser 'n TV vir Kersfees gestuur.  Harvey en sy gesin het na [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Ohio]], verhuis en in ''East 112th Street'' gewoon, wat in 2015 herdoop is na ''Steve Harvey Way''. Harvey het in 1974 aan Glenville High School gegradueer. Kort na hoërskool het Harvey die Kent State University bygewoon, waar hy 'n lid van die Omega Psi Phi- broederskap was, maar nooit van die kollege gegradueer het nie.  Hy erken geredelik dat hy na twee jaar as 'n reklamestudent in die 1970's by Kent State "uitgeval" het. Terwyl Harvey gepraat het oor die oorkoming van sy vroeë lewe en opvoedkundige struikelblokke, het Harvey later toegegee: "Dit het my lewe regtig in 'n afwaartse spiraal gegooi, en ek is spyt dat ek nie daardie graad gekry het nie."<ref>{{cite magazine |url=https://www.tvguide.com/celebrities/steve-harvey/175436/ |title=Steve Harvey |magazine=TV Guide |access-date=December 21, 2015 |archive-date=22 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222165258/http://www.tvguide.com/celebrities/steve-harvey/175436/ |url-status=dead}}</ref><ref name="eonline.com">{{cite news |url=http://www.eonline.com/news/615660/steve-harvey-breaks-down-crying-during-birthday-surprise-this-is-the-greatest-moment-i-ve-ever-had |title=Steve Harvey Breaks Down Crying During Birthday Surprise: This Is the Greatest Moment I've Ever Had |first=Rebecca |last=Macatee |date=January 16, 2015 |agency=E!}}</ref><ref name="beverlyhillscourierstar">{{cite news |url=http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |title='Family Feud' Host Steve Harvey to Get Hollywood Walk of Fame Star |date=May 15, 2013 |newspaper=The Beverly Hills Courier|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109194654/http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |archive-date=November 9, 2013 |url-status=dead}}</ref> ==Filmografie== ===Rolprente=== * 2000: ''The Original Kings of Comedy'' * 2004: ''You Got Served'' * 2006: ''Steve Harvey: Don't Trip... He Ain't Through with Me Yet'' * 2008: ''Steve Harvey: Still Trippin''' * 2010: ''2010 Ford Hoodie Awards'' * 2011: ''2011 Ford Hoodie Awards'' * 2012: ''Think Like a Man'' * 2012: ''Street Apostle'' * 2012: ''UnderGround'' * 2014: ''Think Like a Man Too'' * 2017: ''Mister Teen Supranational'' ===Televisiereekse=== * 1987: ''Showtime at the Apollo'' * 1994: ''Me and the Boys'' * 1996: ''The Steve Harvey Show'' * 1999: ''Family Feud'' * 2002: ''Listen Up! Charles Barkley with Ernie Johnson'' * 2004: ''Pulled Over'' * 2005: ''Travelscope'' * 2008: ''Celebrity Family Feud'' * 2009: ''Talk Stoop'' * 2010: ''The Steve Harvey Project'' * 2012: ''Steve Harvey'' * 2015: ''Steve Harvey Show'' * 2016: ''Little Big Shots'' * 2017: ''Little Big Shots: Forever Young'' * 2017: ''Showtime at the Apollo'' * 2017: ''Steve Harvey's Funderdome'' * 2017: ''Steve'' ===Televisierolprente=== * 1990: ''1990 Johnnie Walker National Comedy Search'' * 2003: ''Celebration of Gospel'' * 2003: ''The 2003 Essence Music Festival'' * 2008: ''Celebration of 2008'' * 2009: ''CNN Presents: Black in America 2'' * 2010: ''Shining Stars: The BET Awards Nomination Special'' * 2015: ''The 42nd Annual Daytime Emmy Awards'' * 2015: ''Emmitt Smith: Celebrity Dream 2015'' * 2017: ''New Year's Eve with Steve Harvey'' ===Video's=== * 2001: ''Living in the Spirit Revue'' * 2004: ''The Making of 'Love Don't Cost a Thing''' * 2004: ''Before They Were Kings: Vol. 1'' * 2009: ''The Katt Phenomenon'' * 2015: ''The Steve Harvey Show: The Player Edition of Steve Harvey'' ==Verwysings== {{verwysings}} ==Eksterne skakels== * {{IMDb|0367724}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Harvey, Steve}} [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] m61mk7jreazb72rvwqmle7351fe9amp 0 208809 2973868 2103630 2026-09-29T12:00:45Z Dumbassman 62009 2973868 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dennis Haskins | Beeld = Haskins (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1950|11|18}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{SDEO|2026|9|27|1950|11|18}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Dustin Haskins | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0368172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dennis Haskins''' (gebore 18 November 1950 – 27 September 2026) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''A Million Ways to Die in the West'' (2014) en in die televisiereekse ''Hardcastle and McCormick'' (1983), ''Saved by the Bell'' (1989), en ''Acting School Academy'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1999: ''The Boy with the X-Ray Eyes'' * 2003: ''Tangy Guacamole'' * 2003: ''Dismembered'' * 2008: ''Private High Musical'' * 2010: ''Creative Differences'' * 2014: ''A Million Ways to Die in the West'' * 2014: ''Dysmorphia'' * 2015: ''Up on the Wooftop'' * 2016: ''Gong, But Not Forgotten: The Original Johnny Blaze Story'' * 2018: ''Into a Dark Mind'' * 2018: ''Bennett's Song'' * 2018: ''Hell Phone'' * 2019: ''Enigma'' * ''18'' === Televisiereekse === * 1983: ''Hardcastle and McCormick'' * 1987: ''Good Morning, Miss Bliss'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1993: ''Saved by the Bell: The New Class'' * 2009: ''Acting School Academy'' * 2010: ''Neighborhood Watch'' * 2011: ''Can't Get Arrested'' * 2014: ''Hotel P'' === Televisierolprente === * 2012: ''Emerald Acres'' === Video's === * 1996: ''Guide to the World of Family Computers, Software & Games'' * 2004: ''Beyond Ordinary: The Making of 'An Ordinary Killer''' * 2012: ''The Carlton Dance'' * 2013: ''Saved by the Bell: It's Alright - Back to the Bell'' * 2013: ''Saturday Morning: From Toons to Teens'' * 2014: ''Leading L.A.'' * 2017: ''Khalid: Young Dumb & Broke'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0368172|Dennis Haskins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haskins, Dennis}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 589u8wmlgkc7cpl5cn9e2i6yoyx5dzr 2974112 2973868 2026-09-30T00:28:28Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Geboort Chattanooga, TN, VS; sterf Burbank, CA; Dennis Button Haskins IV; 1979-2.020. 2974112 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dennis Haskins | Beeld = Haskins (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Dennis Button Haskins IV | Alias = | Geboortedatum = [[18 November]] [[1950]] | Geboorteplek = Chattanooga, [[Tennessee|TN]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|9|27|1950|11|18}} | Sterfplek = Burbank, [[Kalifornië|CA]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Dustin Haskins | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1979-2020 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0368172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dennis Haskins''' (gebore 18 November 1950 – 27 September 2026) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''A Million Ways to Die in the West'' (2014) en in die televisiereekse ''Hardcastle and McCormick'' (1983), ''Saved by the Bell'' (1989), en ''Acting School Academy'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1999: ''The Boy with the X-Ray Eyes'' * 2003: ''Tangy Guacamole'' * 2003: ''Dismembered'' * 2008: ''Private High Musical'' * 2010: ''Creative Differences'' * 2014: ''A Million Ways to Die in the West'' * 2014: ''Dysmorphia'' * 2015: ''Up on the Wooftop'' * 2016: ''Gong, But Not Forgotten: The Original Johnny Blaze Story'' * 2018: ''Into a Dark Mind'' * 2018: ''Bennett's Song'' * 2018: ''Hell Phone'' * 2019: ''Enigma'' * ''18'' === Televisiereekse === * 1983: ''Hardcastle and McCormick'' * 1987: ''Good Morning, Miss Bliss'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1993: ''Saved by the Bell: The New Class'' * 2009: ''Acting School Academy'' * 2010: ''Neighborhood Watch'' * 2011: ''Can't Get Arrested'' * 2014: ''Hotel P'' === Televisierolprente === * 2012: ''Emerald Acres'' === Video's === * 1996: ''Guide to the World of Family Computers, Software & Games'' * 2004: ''Beyond Ordinary: The Making of 'An Ordinary Killer''' * 2012: ''The Carlton Dance'' * 2013: ''Saved by the Bell: It's Alright - Back to the Bell'' * 2013: ''Saturday Morning: From Toons to Teens'' * 2014: ''Leading L.A.'' * 2017: ''Khalid: Young Dumb & Broke'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0368172|Dennis Haskins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haskins, Dennis}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] bvvhfht0cqse5d4rw34xs6iol6x7zjf 2974113 2974112 2026-09-30T00:31:14Z ~2026-46678-29 213560 /* */ 11-18-1950 - 9-27-2.026. 2974113 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dennis Haskins | Beeld = Haskins (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Dennis Button Haskins IV | Alias = | Geboortedatum = [[18 November]] [[1950]] | Geboorteplek = Chattanooga, [[Tennessee|TN]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|9|27|1950|11|18}} | Sterfplek = Burbank, [[Kalifornië|CA]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Dustin Haskins | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1979-2020 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0368172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dennis Haskins''' (18 November 1950 – [[27 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''A Million Ways to Die in the West'' (2014) en in die televisiereekse ''Hardcastle and McCormick'' (1983), ''Saved by the Bell'' (1989), en ''Acting School Academy'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1999: ''The Boy with the X-Ray Eyes'' * 2003: ''Tangy Guacamole'' * 2003: ''Dismembered'' * 2008: ''Private High Musical'' * 2010: ''Creative Differences'' * 2014: ''A Million Ways to Die in the West'' * 2014: ''Dysmorphia'' * 2015: ''Up on the Wooftop'' * 2016: ''Gong, But Not Forgotten: The Original Johnny Blaze Story'' * 2018: ''Into a Dark Mind'' * 2018: ''Bennett's Song'' * 2018: ''Hell Phone'' * 2019: ''Enigma'' * ''18'' === Televisiereekse === * 1983: ''Hardcastle and McCormick'' * 1987: ''Good Morning, Miss Bliss'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1993: ''Saved by the Bell: The New Class'' * 2009: ''Acting School Academy'' * 2010: ''Neighborhood Watch'' * 2011: ''Can't Get Arrested'' * 2014: ''Hotel P'' === Televisierolprente === * 2012: ''Emerald Acres'' === Video's === * 1996: ''Guide to the World of Family Computers, Software & Games'' * 2004: ''Beyond Ordinary: The Making of 'An Ordinary Killer''' * 2012: ''The Carlton Dance'' * 2013: ''Saved by the Bell: It's Alright - Back to the Bell'' * 2013: ''Saturday Morning: From Toons to Teens'' * 2014: ''Leading L.A.'' * 2017: ''Khalid: Young Dumb & Broke'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0368172|Dennis Haskins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haskins, Dennis}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] ibkohdlxn4amwv59q10fh7q2ulyq5bv 2974120 2974113 2026-09-30T00:41:25Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Was. 2974120 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dennis Haskins | Beeld = Haskins (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Dennis Button Haskins IV | Alias = | Geboortedatum = [[18 November]] [[1950]] | Geboorteplek = Chattanooga, [[Tennessee|TN]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|9|27|1950|11|18}} | Sterfplek = Burbank, [[Kalifornië|CA]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Dustin Haskins | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1979-2020 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0368172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dennis Haskins''' (18 November 1950 – [[27 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprent ''A Million Ways to Die in the West'' (2014) en in die televisiereekse ''Hardcastle and McCormick'' (1983), ''Saved by the Bell'' (1989), en ''Acting School Academy'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1999: ''The Boy with the X-Ray Eyes'' * 2003: ''Tangy Guacamole'' * 2003: ''Dismembered'' * 2008: ''Private High Musical'' * 2010: ''Creative Differences'' * 2014: ''A Million Ways to Die in the West'' * 2014: ''Dysmorphia'' * 2015: ''Up on the Wooftop'' * 2016: ''Gong, But Not Forgotten: The Original Johnny Blaze Story'' * 2018: ''Into a Dark Mind'' * 2018: ''Bennett's Song'' * 2018: ''Hell Phone'' * 2019: ''Enigma'' * ''18'' === Televisiereekse === * 1983: ''Hardcastle and McCormick'' * 1987: ''Good Morning, Miss Bliss'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1993: ''Saved by the Bell: The New Class'' * 2009: ''Acting School Academy'' * 2010: ''Neighborhood Watch'' * 2011: ''Can't Get Arrested'' * 2014: ''Hotel P'' === Televisierolprente === * 2012: ''Emerald Acres'' === Video's === * 1996: ''Guide to the World of Family Computers, Software & Games'' * 2004: ''Beyond Ordinary: The Making of 'An Ordinary Killer''' * 2012: ''The Carlton Dance'' * 2013: ''Saved by the Bell: It's Alright - Back to the Bell'' * 2013: ''Saturday Morning: From Toons to Teens'' * 2014: ''Leading L.A.'' * 2017: ''Khalid: Young Dumb & Broke'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0368172|Dennis Haskins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haskins, Dennis}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] panl3dvsbduybtx5l1h2z5sr75o6wbf 2974158 2974120 2026-09-30T05:00:44Z Oesjaar 7467 Verwyder kode. 2974158 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dennis Haskins | Beeld = Haskins (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Dennis Button Haskins IV | Alias = | Geboortedatum = [[18 November]] [[1950]] | Geboorteplek = Chattanooga, [[Tennessee|TN]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|9|27|1950|11|18}} | Sterfplek = Burbank, [[Kalifornië]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Dustin Haskins | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1979-2020 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0368172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dennis Haskins''' (18 November 1950 – [[27 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprent ''A Million Ways to Die in the West'' (2014) en in die televisiereekse ''Hardcastle and McCormick'' (1983), ''Saved by the Bell'' (1989), en ''Acting School Academy'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1999: ''The Boy with the X-Ray Eyes'' * 2003: ''Tangy Guacamole'' * 2003: ''Dismembered'' * 2008: ''Private High Musical'' * 2010: ''Creative Differences'' * 2014: ''A Million Ways to Die in the West'' * 2014: ''Dysmorphia'' * 2015: ''Up on the Wooftop'' * 2016: ''Gong, But Not Forgotten: The Original Johnny Blaze Story'' * 2018: ''Into a Dark Mind'' * 2018: ''Bennett's Song'' * 2018: ''Hell Phone'' * 2019: ''Enigma'' * ''18'' === Televisiereekse === * 1983: ''Hardcastle and McCormick'' * 1987: ''Good Morning, Miss Bliss'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1993: ''Saved by the Bell: The New Class'' * 2009: ''Acting School Academy'' * 2010: ''Neighborhood Watch'' * 2011: ''Can't Get Arrested'' * 2014: ''Hotel P'' === Televisierolprente === * 2012: ''Emerald Acres'' === Video's === * 1996: ''Guide to the World of Family Computers, Software & Games'' * 2004: ''Beyond Ordinary: The Making of 'An Ordinary Killer''' * 2012: ''The Carlton Dance'' * 2013: ''Saved by the Bell: It's Alright - Back to the Bell'' * 2013: ''Saturday Morning: From Toons to Teens'' * 2014: ''Leading L.A.'' * 2017: ''Khalid: Young Dumb & Broke'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0368172|Dennis Haskins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haskins, Dennis}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 7gy6vrznrbcrj55djhpi58g3k9y4o17 2974166 2974158 2026-09-30T06:21:00Z Aliwal2012 39067 2974166 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dennis Haskins | Beeld = Haskins (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Dennis Button Haskins IV | Alias = | Geboortedatum = [[18 November]] [[1950]] | Geboorteplek = Chattanooga, [[Tennessee]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaner]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|9|27|1950|11|18}} | Sterfplek = Burbank, [[Kalifornië]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Dustin Haskins | Skool = | Universiteit = | Beroep = [[Akteur]] | Aktiewe jare = 1979-2020 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0368172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dennis Haskins''' ([[18 November]] [[1950]] – [[27 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprent ''A Million Ways to Die in the West'' (2014) en in die televisiereekse ''Hardcastle and McCormick'' (1983), ''Saved by the Bell'' (1989), en ''Acting School Academy'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1999: ''The Boy with the X-Ray Eyes'' * 2003: ''Tangy Guacamole'' * 2003: ''Dismembered'' * 2008: ''Private High Musical'' * 2010: ''Creative Differences'' * 2014: ''A Million Ways to Die in the West'' * 2014: ''Dysmorphia'' * 2015: ''Up on the Wooftop'' * 2016: ''Gong, But Not Forgotten: The Original Johnny Blaze Story'' * 2018: ''Into a Dark Mind'' * 2018: ''Bennett's Song'' * 2018: ''Hell Phone'' * 2019: ''Enigma'' * ''18'' === Televisiereekse === * 1983: ''Hardcastle and McCormick'' * 1987: ''Good Morning, Miss Bliss'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1993: ''Saved by the Bell: The New Class'' * 2009: ''Acting School Academy'' * 2010: ''Neighborhood Watch'' * 2011: ''Can't Get Arrested'' * 2014: ''Hotel P'' === Televisierolprente === * 2012: ''Emerald Acres'' === Video's === * 1996: ''Guide to the World of Family Computers, Software & Games'' * 2004: ''Beyond Ordinary: The Making of 'An Ordinary Killer''' * 2012: ''The Carlton Dance'' * 2013: ''Saved by the Bell: It's Alright - Back to the Bell'' * 2013: ''Saturday Morning: From Toons to Teens'' * 2014: ''Leading L.A.'' * 2017: ''Khalid: Young Dumb & Broke'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0368172|Dennis Haskins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haskins, Dennis}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 0k2hf5fbujlcjizxzyzjck9j5hf0tt9 2974225 2974166 2026-09-30T10:28:33Z Aliwal2012 39067 2974225 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dennis Haskins | Beeld = Haskins (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Dennis Button Haskins IV | Alias = | Geboortedatum = [[18 November]] [[1950]] | Geboorteplek = Chattanooga, [[Tennessee]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaner]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|9|27|1950|11|18}} | Sterfplek = Burbank, [[Kalifornië]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Dustin Haskins | Skool = | Universiteit = | Beroep = [[Akteur]] | Aktiewe jare = 1979-2020 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0368172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dennis Haskins''' ([[18 November]] [[1950]] – [[27 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] [[akteur]]. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprent ''A Million Ways to Die in the West'' (2014) en in die televisiereekse ''Hardcastle and McCormick'' (1983), ''Saved by the Bell'' (1989), en ''Acting School Academy'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1999: ''The Boy with the X-Ray Eyes'' * 2003: ''Tangy Guacamole'' * 2003: ''Dismembered'' * 2008: ''Private High Musical'' * 2010: ''Creative Differences'' * 2014: ''A Million Ways to Die in the West'' * 2014: ''Dysmorphia'' * 2015: ''Up on the Wooftop'' * 2016: ''Gong, But Not Forgotten: The Original Johnny Blaze Story'' * 2018: ''Into a Dark Mind'' * 2018: ''Bennett's Song'' * 2018: ''Hell Phone'' * 2019: ''Enigma'' * ''18'' === Televisiereekse === * 1983: ''Hardcastle and McCormick'' * 1987: ''Good Morning, Miss Bliss'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1993: ''Saved by the Bell: The New Class'' * 2009: ''Acting School Academy'' * 2010: ''Neighborhood Watch'' * 2011: ''Can't Get Arrested'' * 2014: ''Hotel P'' === Televisierolprente === * 2012: ''Emerald Acres'' === Video's === * 1996: ''Guide to the World of Family Computers, Software & Games'' * 2004: ''Beyond Ordinary: The Making of 'An Ordinary Killer''' * 2012: ''The Carlton Dance'' * 2013: ''Saved by the Bell: It's Alright - Back to the Bell'' * 2013: ''Saturday Morning: From Toons to Teens'' * 2014: ''Leading L.A.'' * 2017: ''Khalid: Young Dumb & Broke'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0368172|Dennis Haskins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haskins, Dennis}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 26aqrmg993no0vuj12qqb5jwomtl5nf 0 209525 2974117 2555803 2026-09-30T00:39:31Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Geboort San Diego, CA, 10-10-1973. 2974117 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Mario López | Beeld = Mario Lopez by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Mario López Jr.<ref>{{cite web |title=The Birth of Mario Lopez |url=http://www.californiabirthindex.org/birth/mario_lopez_born_1973_11996495 |work=californiabirthindex.org |access-date=9 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229231719/https://www.californiabirthindex.org/birth/mario_lopez_born_1973_11996495 |archive-date=29 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | Alias = | Geboortedatum = [[10 October]] [[1973]] | Geboorteplek = [[San Diego]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = 1984–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0530249 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Mario López''' (10 October 1973-) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Outta Time'' (2002) en ''Get Him to the Greek'' (2010), en in die televisiereekse ''Saved by the Bell'' (1989) en ''Pacific Blue'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1996: ''Depraved'' * 1997: ''The Journey: Absolution'' * 1999: ''Eastside'' * 2000: ''Big Brother Trouble'' * 2001: ''A Crack in the Floor'' * 2002: ''Outta Time'' * 2002: ''King Rikki'' * 2010: ''Get Him to the Greek'' * 2013: ''The Stream'' * 2014: ''Champs'' * 2014: ''Dive Olly Dive and the Pirate Treasure'' * 2017: ''A Very Merry Toy Store'' === Televisiereekse === * 1984: ''Kids Incorporated'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1992: ''Name Your Adventure'' * 1993: ''Saved by the Bell: The College Years'' * 1994: ''Masters of the Maze'' * 1994: ''Extra'' * 1996: ''Pacific Blue'' * 2000: ''F.Y.E!'' * 2001: ''The Other Half'' * 2002: ''Pyramid'' * 2002: ''Pet Star'' * 2003: ''America's Most Talented Kids'' * 2003: ''Living It Up! With Ali and Jack'' * 2003: ''Celebrities Uncensored'' * 2004: ''American Latino TV'' * 2005: ''ESPN Hollywood'' * 2006: ''Dating Factory'' * 2008: ''America's Best Dance Crew'' * 2009: ''I Get That a Lot'' * 2009: ''The Antonio Treatment'' * 2010: ''Mario Lopez: Saved by the Baby'' * 2011: ''The X Factor'' * 2011: ''H8R'' * 2012: ''Mario Lopez: One on One'' * 2012: ''The Chica Show'' * 2013: ''Fight Stories with Urijah Faber'' * 2013: ''The Art Of'' * 2014: ''Almost Royal'' * 2014: ''Prank It Forward'' * 2015: ''The Sweet Science of Life with Al Bernstein'' * 2017: ''Candy Crush'' === Televisierolprente === * 1986: ''Kids Incorporated: Rock in the New Year'' * 1992: ''Saved by the Bell: Hawaiian Style'' * 1994: ''Saved by the Bell: Wedding in Las Vegas'' * 1997: ''Breaking the Surface: The [[Greg Louganis]] Story'' * 1997: ''Killing Mr. Griffin'' * 2003: ''100 Most Irresistible Women'' * 2003: ''Will You Marry Me?'' * 2003: ''50 Greatest TV Animals'' * 2004: ''50 Greatest Movie Animals'' * 2005: ''Cash for College'' * 2005: ''The Contender Rematch: Mora vs. Manfredo'' * 2007: ''Holiday in Handcuffs'' * 2007: ''Countdown to Destiny'' * 2009: ''The Dog Who Saved Christmas'' * 2009: ''The 2009 Miss America Pageant'' * 2010: ''The Dog Who Saved Christmas Vacation'' * 2010: ''Chit Chat'' === Video's === * 1986: ''Chartbusters'' * 1997: ''Fever Lake'' * 2005: ''Girls Gone Wild: Spring Break 2005'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0530249|Mario Lopez}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lopez, Mario}} [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] j6yooyt0nidubcue0v42716gh8vczmk 2974118 2974117 2026-09-30T00:39:57Z ~2026-46678-29 213560 /* */ 10 Oktober. 2974118 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Mario López | Beeld = Mario Lopez by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Mario López Jr.<ref>{{cite web |title=The Birth of Mario Lopez |url=http://www.californiabirthindex.org/birth/mario_lopez_born_1973_11996495 |work=californiabirthindex.org |access-date=9 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229231719/https://www.californiabirthindex.org/birth/mario_lopez_born_1973_11996495 |archive-date=29 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | Alias = | Geboortedatum = [[10 Oktober]] [[1973]] | Geboorteplek = [[San Diego]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = 1984–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0530249 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Mario López''' (10 October 1973-) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Outta Time'' (2002) en ''Get Him to the Greek'' (2010), en in die televisiereekse ''Saved by the Bell'' (1989) en ''Pacific Blue'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1996: ''Depraved'' * 1997: ''The Journey: Absolution'' * 1999: ''Eastside'' * 2000: ''Big Brother Trouble'' * 2001: ''A Crack in the Floor'' * 2002: ''Outta Time'' * 2002: ''King Rikki'' * 2010: ''Get Him to the Greek'' * 2013: ''The Stream'' * 2014: ''Champs'' * 2014: ''Dive Olly Dive and the Pirate Treasure'' * 2017: ''A Very Merry Toy Store'' === Televisiereekse === * 1984: ''Kids Incorporated'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1992: ''Name Your Adventure'' * 1993: ''Saved by the Bell: The College Years'' * 1994: ''Masters of the Maze'' * 1994: ''Extra'' * 1996: ''Pacific Blue'' * 2000: ''F.Y.E!'' * 2001: ''The Other Half'' * 2002: ''Pyramid'' * 2002: ''Pet Star'' * 2003: ''America's Most Talented Kids'' * 2003: ''Living It Up! With Ali and Jack'' * 2003: ''Celebrities Uncensored'' * 2004: ''American Latino TV'' * 2005: ''ESPN Hollywood'' * 2006: ''Dating Factory'' * 2008: ''America's Best Dance Crew'' * 2009: ''I Get That a Lot'' * 2009: ''The Antonio Treatment'' * 2010: ''Mario Lopez: Saved by the Baby'' * 2011: ''The X Factor'' * 2011: ''H8R'' * 2012: ''Mario Lopez: One on One'' * 2012: ''The Chica Show'' * 2013: ''Fight Stories with Urijah Faber'' * 2013: ''The Art Of'' * 2014: ''Almost Royal'' * 2014: ''Prank It Forward'' * 2015: ''The Sweet Science of Life with Al Bernstein'' * 2017: ''Candy Crush'' === Televisierolprente === * 1986: ''Kids Incorporated: Rock in the New Year'' * 1992: ''Saved by the Bell: Hawaiian Style'' * 1994: ''Saved by the Bell: Wedding in Las Vegas'' * 1997: ''Breaking the Surface: The [[Greg Louganis]] Story'' * 1997: ''Killing Mr. Griffin'' * 2003: ''100 Most Irresistible Women'' * 2003: ''Will You Marry Me?'' * 2003: ''50 Greatest TV Animals'' * 2004: ''50 Greatest Movie Animals'' * 2005: ''Cash for College'' * 2005: ''The Contender Rematch: Mora vs. Manfredo'' * 2007: ''Holiday in Handcuffs'' * 2007: ''Countdown to Destiny'' * 2009: ''The Dog Who Saved Christmas'' * 2009: ''The 2009 Miss America Pageant'' * 2010: ''The Dog Who Saved Christmas Vacation'' * 2010: ''Chit Chat'' === Video's === * 1986: ''Chartbusters'' * 1997: ''Fever Lake'' * 2005: ''Girls Gone Wild: Spring Break 2005'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0530249|Mario Lopez}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lopez, Mario}} [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] 3v0a6zqdxtkxfa6aza69guw8l2skotr 2974159 2974118 2026-09-30T05:01:33Z Oesjaar 7467 Verwyder kode. 2974159 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Mario López | Beeld = Mario Lopez by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Mario López Jr.<ref>{{cite web |title=The Birth of Mario Lopez |url=http://www.californiabirthindex.org/birth/mario_lopez_born_1973_11996495 |work=californiabirthindex.org |access-date=9 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229231719/https://www.californiabirthindex.org/birth/mario_lopez_born_1973_11996495 |archive-date=29 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | Alias = | Geboortedatum = [[10 Oktober]] [[1973]] | Geboorteplek = [[San Diego]], [[Kalifornië]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = 1984–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0530249 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Mario López''' (10 October 1973-) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Outta Time'' (2002) en ''Get Him to the Greek'' (2010), en in die televisiereekse ''Saved by the Bell'' (1989) en ''Pacific Blue'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1996: ''Depraved'' * 1997: ''The Journey: Absolution'' * 1999: ''Eastside'' * 2000: ''Big Brother Trouble'' * 2001: ''A Crack in the Floor'' * 2002: ''Outta Time'' * 2002: ''King Rikki'' * 2010: ''Get Him to the Greek'' * 2013: ''The Stream'' * 2014: ''Champs'' * 2014: ''Dive Olly Dive and the Pirate Treasure'' * 2017: ''A Very Merry Toy Store'' === Televisiereekse === * 1984: ''Kids Incorporated'' * 1989: ''Saved by the Bell'' * 1992: ''Name Your Adventure'' * 1993: ''Saved by the Bell: The College Years'' * 1994: ''Masters of the Maze'' * 1994: ''Extra'' * 1996: ''Pacific Blue'' * 2000: ''F.Y.E!'' * 2001: ''The Other Half'' * 2002: ''Pyramid'' * 2002: ''Pet Star'' * 2003: ''America's Most Talented Kids'' * 2003: ''Living It Up! With Ali and Jack'' * 2003: ''Celebrities Uncensored'' * 2004: ''American Latino TV'' * 2005: ''ESPN Hollywood'' * 2006: ''Dating Factory'' * 2008: ''America's Best Dance Crew'' * 2009: ''I Get That a Lot'' * 2009: ''The Antonio Treatment'' * 2010: ''Mario Lopez: Saved by the Baby'' * 2011: ''The X Factor'' * 2011: ''H8R'' * 2012: ''Mario Lopez: One on One'' * 2012: ''The Chica Show'' * 2013: ''Fight Stories with Urijah Faber'' * 2013: ''The Art Of'' * 2014: ''Almost Royal'' * 2014: ''Prank It Forward'' * 2015: ''The Sweet Science of Life with Al Bernstein'' * 2017: ''Candy Crush'' === Televisierolprente === * 1986: ''Kids Incorporated: Rock in the New Year'' * 1992: ''Saved by the Bell: Hawaiian Style'' * 1994: ''Saved by the Bell: Wedding in Las Vegas'' * 1997: ''Breaking the Surface: The [[Greg Louganis]] Story'' * 1997: ''Killing Mr. Griffin'' * 2003: ''100 Most Irresistible Women'' * 2003: ''Will You Marry Me?'' * 2003: ''50 Greatest TV Animals'' * 2004: ''50 Greatest Movie Animals'' * 2005: ''Cash for College'' * 2005: ''The Contender Rematch: Mora vs. Manfredo'' * 2007: ''Holiday in Handcuffs'' * 2007: ''Countdown to Destiny'' * 2009: ''The Dog Who Saved Christmas'' * 2009: ''The 2009 Miss America Pageant'' * 2010: ''The Dog Who Saved Christmas Vacation'' * 2010: ''Chit Chat'' === Video's === * 1986: ''Chartbusters'' * 1997: ''Fever Lake'' * 2005: ''Girls Gone Wild: Spring Break 2005'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0530249|Mario Lopez}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lopez, Mario}} [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] h4l8due8i6lqmwijehrbobqnagnreys 0 230827 2973962 2968594 2026-09-29T16:24:16Z ~2026-40953-36 215009 /* */ 2973962 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Mpumalanga |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = Skep Geleenthede |leuseeng = Creating Opportunities |gestig = {{Begin datum en ouderdom|2013|08|22|df=yes}}<ref>{{cite web |title=History |publisher=University of Mpumalanga |url=http://www.ump.ac.za/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811160252/http://www.ump.ac.za/history.html |archive-date=11 Augustus 2019 |access-date=28 Oktober 2021 |language=en}}</ref> |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = [[Cyril Ramaphosa]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Prof. Thoko Mayekiso |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Nelspruit]], [[Mpumalanga]] |stad = [[Nelspruit]] |provinsie = [[Mpumalanga]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|25|26|11.472|S|30|58|54.4872|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = Laeveld Kollege van Landbou |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#003064}} {{kleurkas|#e41e1f}} Blou en rooi |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = {{url|http://www.ump.ac.za}} |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Mpumalanga''' is gesetel in [[Nelspruit]], [[Suid-Afrika]]. Dit is in 2013 deur President [[Jacob Zuma]] bekend gemaak en in 2014 was daar 'n beskeie inname van honderd-en-veertig studente.<ref name="Notice 2013">{{cite web | title=SA: Jacob Zuma: Address by the President of South Africa, during the announcement of new Interim Councils and names of the new universities, Union Buildings, Pretoria (25/07/2013) | website=Polity.org.za | date=25 July 2013 | url=https://www.polity.org.za/article/sa-jacob-zuma-address-by-the-president-of-south-africa-during-the-announcement-of-new-interim-councils-and-names-of-the-new-universities-union-buildings-pretoria-25072013-2013-07-25 | access-date=28 October 2021 |language=en}}</ref> Die Universiteit sluit die infrastruktuur van drie destyds-bestaande instellings in, naamlik die Laeveld Kollege van Landbou, die gasvryheidskool by KaNyamazane en die Siyabuswa-onderwyskampus. == Geskiedenis == In 1996 het die Universiteitsopvoedingskomitee en die Universiteits Technikon-onderwyssamewerkingskomitee saamgesmelt, en het [[David Mabuza]], voormalige Lid van die Uitvoerende Raad (LUR) vir Onderwys, die vestiging van 'n universiteit in die provinsie in die vooruitsig gestel. Die Nasionale Instituut vir Hoër Onderwys in Mpumalanga, wat in 2006 gestig is onder leiding van wyle prof. CC Mokadi, het die voorsiening van Hoër Onderwys in die provinsie gekoördineer. 'n Belangrike mylpaal was die besluit wat tydens die Nasionale Kongres se Nasionale Algemene Raadsvergadering in [[Durban]] geneem is, waar daar in 2010 besluit is om twee nuwe universiteite te stig. Hierdie besluit was instrumenteel in die vestiging van 'n universiteit in die provinsie Mpumalanga, wat tot dusver nie oor 'n openbare universiteit beskik het nie. In 2010 het die Minister van Hoër Onderwys en Opleiding, [[Blade Nzimande]], twee taakspanne aangestel om die lewensvatbaarheid van nuwe universiteite in Mpumalanga en die Noord-Kaap te ondersoek. Die Mpumalanga-taakspan wat in September 2011 'n gunstige verslag voorgelê het, het die vestiging van 'n nuwe Universiteit in Mpumalanga aanbeveel, onder leiding van Prof. TZ Mthembu. In Julie 2013 het President [[Jacob Zuma]] die naam van die nuwe universiteit as die ''Universiteit van Mpumalanga'' bekend gemaak asook die name van die lede van die tussentydse raad om formele toesig te hou. Die Universiteit van Mpumalanga, 'n omvattende openbare universiteit, is op 22 Augustus 2013 formeel en wetlik afgekondig deur die publikasie van Staatskoerant-kennisgewing (Nr 36772). == Kampusse == Die universiteit is verdeel in twee akademiese kampusse - die hoofkampus op [[Mbombela]] en die onderwysersopleidingkampus op [[Siyabuswa]]. == Akademiese aanbiedinge == Tans bied die universiteit die volgende kursusse aan: * [[Baccalaureus Artium]] ([[B.A.-graad]]) * Baccalaureus Educationis (Grondslagfaseonderrig) BEd-graad * Baccalaureus in Landbou (Landbou-uitbreidinggraad) * [[Baccalaureus Scientiae]] (BS-graad) * Baccalaureus in Ontwikkelingstudies * Baccalaureus Kommersieel Algemeen (BCom-graad) * Diploma in Gasvryheidsbestuur * Diploma in Landbou (Plantproduksie) * Diploma in Inligtingskommunikasietegnologie (Toepassingsontwikkeling) * Diploma in Natuurbewaring == Verwysings == {{Verwysings}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] rkb80uzrhenoxiarubr7zn8ai1ylenz 0 267436 2974241 2951354 2026-09-30T11:08:40Z Sobaka 328 skakel 2974241 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Lucas Sithole | beeld = | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1931|11|15}} | geboorteplek = [[KwaThema]], [[Springs]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1931|11|15|1994|5|8}} | sterfteplek = [[Pongola]], [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]] | laaste rusplek = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | gade = | veld = Beeldhouwerk, skildery | opleiding = | beweging = | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekenings = [[Orde van Ikhamanga]] | verkies = | webwerf = | atergrondkleur = #BCD4E6 }} '''Lucas Sithole''' was 'n [[Suid-Afrika]]anse kunstenaar wat op 15 November 1931 in [[KwaThema]], [[Springs]], gebore is. Hy het 'n jaar lank onder [[Cecil Skotnes]] aan die [[Pollystraat-kunssentrum]] gestudeer en hom voltyds aan die [[beeldhoukuns]] gewy. Lucas Sithole het in al die groot sentra in [[Suid-Afrika]] uitgestal en aan talle groeptentoonstellings deelgeneem, onder meer aan die Artists of Fame and Promise-uitstalling wat in 1960 in [[Johannesburg]] aangebied is, waar hy 'n tweede prys met sy werk verower het. Hy het ook reeds in [[Londen]] en [[Duitsland]] uitgestal en Suid-Afrika op die Venesiaanse [[Biënnale]] van [[1968]] verteenwoordig. Sithole se gunstelingmateriale was hardehoutsoorte, klip en vloeibare staal. Sy gunstelingonderwerp was die mens en die dier, en veral die Afrikamens in die moderne samelewing. Sy halfabstrakte, figuratiewe werke het 'n religieuse inslag, met die mens as sentrifugale krag. Sy werk kan "Afrika-Gotiek" genoem word: hy ook klem gelê op die vertikale, en daar is dieselfde soort edelheid, kalmte en eenvoudige ritme van buitelyne as die wat in werke uit die [[Gotiese kuns|Gotiek]] aangetref word. Lucas Sithole is op 8 Mei 1994 in [[Pongola]] oorlede. == Bronnelys == * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-66-4}}, volume 25, bl. 125 {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sithole, Lucas}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] rqh54vcdstbg5uaye1y517wev6ax8p5 0 271173 2974124 2215358 2026-09-30T00:55:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974124 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Steven Isserlis | beeld = Steven Isserlis-Olli Mustonen Genova Teatro Carlo Felice 15.01.2018.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = Klassiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{birth date and age|1958|12|19|df=y}} | geboorteplek = [[Londen]], Engeland | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Klassiek | beroep = [[Tjellis]], [[skrywer]] | instrument = Tjello | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = www.stevenisserlis.com | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Steven Isserlis''' (gebore op [[19 Desember]] [[1958]] in [[Londen]]) is 'n Britse tjellis. Hy is bekend om sy uitgebreide repertoire en presiese frasering. ==Vroeë lewe en studies== Isserlis was in 'n musikale gesin gebore. Sy oupa, Julius Isserlis,<ref>Gdal Saleski, ''Singers of Jewish origin'' (1927). "JULIUS ISSERLIS Julius Isserlis, who is one of the most outstanding of the many pianists Russia has given to the world in the present generation, was born in [[Kishineff]], Russia, on October 26, 1889."</ref> wat 'n Russiese [[Jood]] was, was een van twaalf musikante wat in die 1920's toegelaat was om buite Rusland se grense te gaan om voorspraak vir Russiese kultuur te maak. Hy het egter nooit teruggekeer nie.<ref name="DIDiscs SI"/> Isserlis het op die BBC Radio 4 program op 29 Januarie 2014 onthul dat sy pianis-oupa by sy aankoms in [[Wene]] in 1922 'n woonstel gevind het, maar dat die honderd-en-twee jarige verhuurder geweier het om 'n musikant as huurder te neem omrede haar tante 'n voormalige musikant-huurder gehad het wat baie luid was en op die vloer gespoeg het —dié huurder was [[Ludwig van Beethoven]].<ref>{{cite web |last=Aspden |first=Peter |title=Cellist Steven Isserlis on his pianist grandfather and his compositions |url=http://www.ft.com/cms/s/2/6d6f74e0-778f-11e3-afc5-00144feabdc0.html#axzz2u2NjG3ob |work=Financial Times |access-date=22 Februarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305141513/http://www.ft.com/cms/s/2/6d6f74e0-778f-11e3-afc5-00144feabdc0.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Steven se moeder was 'n klavieronderwyseres gewees, en sy vader 'n kranige amateur musikant. Sy suster Annette is 'n altviool-speler en sy ander suster is 'n violis. Isserlis het al beskryf "hoe die speel van musiek saam met mekaar" 'n integrale deel was van sy vroeëre gesinslewe.<ref>{{cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Bio/Isserlis-Steven.htm|title=Steven Isserlis (Cello) - Short Biography|website=Bach-cantatas.com|accessdate=23 October 2017}}</ref> Isserlis het skoolgegaan by die ''City of London School''. Hy het op die ouderdom van veertien jaar die skool verlaat ten einde na Skotland te gaan om onder die tutorskap van Jane Cowan te studeer.<ref name="DIDiscs SI">{{cite episode |title=Desert Island Discs with Steven Isserlis |url=http://www.bbc.co.uk/radio4/factual/desertislanddiscs_20071202.shtml |series=Desert Island Discs |serieslink=Desert Island Discs |network=[[BBC]] |station=[[BBC Radio 4|Radio 4]] |airdate=2007-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081228005647/http://www.bbc.co.uk/radio4/factual/desertislanddiscs_20071202.shtml |archivedate=2008-12-28 |access-date=2019-08-21}}</ref> Isserlis het van 1976 tot 1978 by die Oberlin Konservatoria van musiek<ref>{{cite web |url=http://www.allthingsstrings.com/News/Interviews-Profiles/The-Wonderful-World-of-Steven-Isserlis |title=Archived copy |access-date=25 Julie 2012 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003062956/http://www.allthingsstrings.com/News/Interviews-Profiles/The-Wonderful-World-of-Steven-Isserlis |archive-date=3 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> saam met Richard Kapuscinski gestudeer. Daniil Shafran is sedert sy jeug sy rolmodel. Isserlis het beskryf hoe "sy vibrato, sy frasering, sy ritme alles aan 'n unieke geheel behoort...Hy was nie in staat daartoe om slegs een enkele noot met onopregtheid te speel nie; sy musiek het uit die siel gekom."<ref>Steven Isserlis: [http://www.classicus.jp/shafran/articles/isserlis.html "Recollections of Daniil Shafran"], ''Classicus.jp'', 1998</ref> Die naam 'Isserlis' is een van baie Europese variasies op die Hebreeuse naam 'Israel'.<ref>Hanks & Hodges 'A Dictionary of Surnames' (Oxford, 1988).</ref> ==Professionele lewe== Steven Isserlis se uitvoerings bestaan uit solo - , kamerorkes - en orkesuitvoerings. Hy is 'n stoere voorstander van minder-bekende komponiste en groter toegang tot musiek wat jonger gehore betref. Isserlis is toegewyd aan oorspronklike uitvoerings en tree dikwels saam met die mees gerekende eietyds-instrumentele orkeste op, soos die speel van [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se werke saam met die [[Fortepiano|fortepianis]] Robert D. Levin in [[Boston]] en Londen, en [[Antonín Dvořák|Dvořák]] se [[Tjelloconcerto (Dvořák)|Tjelloconcerto]] met die ''Orchestra of the Age of Enlightenment'' onder [[Simon Rattle]]. Hy het ook verskeie weergawes van werke en ranskikkings gepubliseer, meestal vir ''Faber Music'' en was as adviseur betrokke by die nuwe uitgawes van Beethoven se tjellosonates en tjello variasies, sowel as die tjelloconcertos van Dvořák en [[Edward Elgar|Elgar]]. Hy het 'n nuwe voltooiing van [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]] se Tjello Concertino van die ''Udmurtia'' musikoloog Vladimir Blok aangevra wat op 11 April 1997 in [[Cardiff]] saam met die BBC Nasionale Orkes van Wallis onder leiding van Mark Wigglesworth uitgevoer was.<ref>{{cite web |url=http://www.sprkfv.net/journal/three03/concertino.html |title=Prokofiev's unfinished Concertino: a twisted tale. |first=Serge Prokofiev |last=Jr. |website=Sprkfv.net |access-date=23 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321005729/http://www.sprkfv.net/journal/three03/concertino.html |archive-date=21 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die ander kant het Isserlis ook die eerste uitvoering van werke deur [[John Tavener]], (welke ''The Protecting Veil'' vir die tjellis geskryf het), [[Lowell Liebermann]], [[Carl Vine]], [[David Matthews (komponis)|David Matthews]], [[John Woolrich]], [[Wolfgang Rihm]], [[Mikhail Pletnev]] en [[Thomas Adès]] gegee. Isserlis maak gebruik van die Markies de Corberon tjello welke in bruikleen van die Koninklike Akademie van Musiek is. Hy is ook die gesamentlike eienaar van 'n [[Domenico Montagnana|Montagnana]] tjello wat uit 1740 dateer asook 'n [[Guadagnini]] tjello van 1745 welke hy van 1979 tot 1998 gespeel het en saam met David Waterman, die tjellis van die [[Endellion Kwartet]], besit. Sy [[De Munck Stradivarius]] was in Mei 2011 aan die ''Nippon Music Foundation'' terugbesorg.<ref>{{cite web|url=https://www.thestrad.com/steven-isserlis-and-his-stradivarius-cello--the-relationship-between-soloist-and-instrument/5094.article|title=Steven Isserlis and his Stradivarius cello – the relationship between soloist and instrument|website=Thestrad.com|accessdate=23 Oktober 2017}}</ref> Isserlis het in Februarie 2008 sy debuut; as beide tjellis en dirigent; saam met die Ierse Kamerorkes in die Nasionale Konsertsaal in [[Dublin]] gemaak. Hy het reeds 'n groot aantal feeste georganiseer saam met samewerkers soos [[Joshua Bell]], [[Stephen Hough]], [[Mikhail Pletnev]], [[András Schiff]], Denes Varjon, [[Olli Mustonen]] en [[Tabea Zimmermann]], asook die akteurs [[Barry Humphries]]<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/life-style/classical-review-sir-les-on-song-1291978.html |title=Classical Review: Sir Les on song |date=4 November 1997 |website=Independent.co.uk |access-date=23 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821113456/https://www.independent.co.uk/life-style/classical-review-sir-les-on-song-1291978.html |archive-date=21 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en [[Simon Callow]].<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/music/2006/aug/05/classicalmusicandopera.music |title=Steven Isserlis on Robert Schumann |first=Steven |last=Isserlis |date=4 Augustus 2006 |access-date=23 Oktober 2017 |website=Theguardian.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821113512/https://www.theguardian.com/music/2006/aug/05/classicalmusicandopera.music |archive-date=21 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is die artistieke direkteur van die Internasionale Musikante Seminaar in ''Prussia Cove'' in Wes-[[Cornwall]] waar hy beide uitvoer en onderrig gee. Isserlis se opnames reflekteer die breedte en eklektisisme van sy repertoire. Sy mees onlangse vrystelling van ''reVisions'' vir [[BIS Records|BIS]] sluit rangskikkings en rekonstruksies van werke deur [[Claude Debussy|Debussy]], [[Maurice Ravel|Ravel]], Prokofiëf en [[Ernest Bloch|Bloch]] in.<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/music/2010/aug/15/steven-isserlis-revisions-review |title=Steven Isserlis: Revisions - CD review |first=Fiona |last=Maddocks |date=14 Augustus 2010 |access-date=23 Oktober 2017 |website=Theguardian.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821113458/https://www.theguardian.com/music/2010/aug/15/steven-isserlis-revisions-review |archive-date=21 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Isserlis het vir [[Hyperion Records]],<ref>{{cite web|url=http://www.hyperion-records.co.uk/find.asp?f=isserlis+&vw=dc|title=isserlis - Hyperion Records|website=Hyperion-records.co.uk|accessdate=23 Oktober 2017}}</ref> [[Robert Schumann|Schumann]] se musiek vir tjello en klavier saam met Dénes Várjon opgeneem, en die volledige tjellosuites van [[Bach]], welke verskeie pryse gewen het, insluitende die ''Listeners' Disc of the Year'' op BBC Radio 3 se CD Resensie, ''[[Gramophone (tydskrif)|Gramophone se]]'' Instrumentale Plaat van die Jaar,<ref name="Cello Suites CD">{{cite book |last=Isserlis |first=Steven |editor=Hyperion |title=Bach: The Cello Suites |year=2007 |url=http://www.hyperion-records.co.uk/notes/67541-B.pdf |format=PDF |pages=5–6}}</ref> en ''"Critic's Choice"'' tydens die ''2008 Classical Brits''. Ander vrystellings sluit twee opnames saam met [[Stephen Hough]] in, te wete die [[Johannes Brahms|Brahms]] sonates, saam met werke deur Dvořák en Josef Suk; 'n bekroonde plaat van tjellomusiek vir kinders vir BIS Records en 'n opname saam met Thomas Ades van sy nuwe stuk 'Lieux Retrouves'. Onlangse vrystellings sluit 'n plaat van die Dvorak Tjelloconcerto saam met Daniel Harding en die Mahler Kamerorkes op Hyperion in asook [[Bohuslav Martinů|Martinu]] se volledige tjellosonates saam met 'n tjellosonate deur Olli Mustonen en ''Malinconia'' van Sibelius met die pianis/komponis Olli Mustonen op die BIS etiket in 2014 in welke 'n Grammy nominasie gewen het. In 2017 was sy opname van Haydn se Tjelloconcertos vir 'n Grammy genomineer.<ref>{{cite web |url=https://www.grammy.com/grammys/news/60th-grammy-awards-full-nominees-list#Classical |title=See The Full List Of 60th GRAMMY Nominees |date=27 November 2017 |website=Grammy.com |access-date=5 Desember 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128121536/https://www.grammy.com/grammys/news/60th-grammy-awards-full-nominees-list |archive-date=28 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Persoonlike lewe== Isserlis se vrou Pauline Mara, 'n fluitspeler, is in Junie 2010 aan [[kanker]] oorlede.<ref name="auto"/> ==Bibliografie== *''Why Beethoven Threw the Stew: And Lots More Stories about the Lives of Great Composers'' (2002) *''Why Handel Waggled His Wig'' (2006) *''Anthem Guide to the Opera, Concert Halls and Classical Music Venues of Europe'' (2007) *''1001 Classical Recordings You Must Hear Before You Die'' (2008) *''Robert Schumann's Advice to Young Musicians Revisited by Steven Isserlis'' (2016) ==Verwysings== {{Reflist}} ==Eksterne skakels== *[http://www.stevenisserlis.com/ Persoonlike webwerf] *[http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2008/12/14/2003431067 ''Guardian'' artikel deur Tom Service] *[http://www.i-m-s.org.uk/ IMS Prussia Cove] *[http://www.hyperion-records.co.uk/ Hyperion Records] * [http://www.colbertartists.com/steven-isserlis Colbert Artists Management Inc.] *[http://www.bruceduffie.com/isserlis.html Onderhoud met Steven Isserlis], Mei, 1990 {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Isserlis, Steven}} [[Kategorie:Britse tjelliste]] [[Kategorie:Engelse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Lewende mense]] d948p26a2nb84byknpdi33sz47y1s6w 0 280572 2974119 2952930 2026-09-30T00:40:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974119 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Stefan Zweig | bynaam = | beeld = Stefan Zweig2.png | beeldbeskrywing = | onderskrif = Stefan Zweig, omstreeks 1912 | geboortenaam = | geboortedatum = [[28 November]] [[1881]] | geboorteplek = [[Wene]], [[Oostenryk-Hongarye]] | sterfdatum = {{SDEO|1881|11|28|1942|2|22}} | sterfteplek = Petrópolis, [[Rio de Janeiro (deelstaat)|Rio de Janeiro]], [[Brasilië]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Oostenryk-Hongarye}}<br />{{vlagland|Oostenryk}} | beroep = Romanskrywer, kortverhaalskrywer, essayis, dramaturg, biograaf, vertaler, joernalis | ander = | bekend = ''[[Verwirrung der Gefühle]]'' (1927)<br />''Brasilien. Ein Land der Zukunft'' (1941)<br />''Schachnovelle'' (1942) | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = Stefan Zweig Signature 1927.svg }} '''Stefan Zweig''' ([[Wene]], [[Oostenryk]], [[28 November]] [[1881]] − Petrópolis, [[Rio de Janeiro (deelstaat)|Rio de Janeiro]], [[Brasilië]], [[22 Februarie]] [[1942]]) was 'n Oostenrykse skrywer van internasionale formaat wat as een van die suksesvolste outeurs van sy tyd beskou word. Sy literêre werk, wat grotendeels buite [[Europa]] in ballingskap ontstaan het, bestaan hoofsaaklik uit prosa, waaronder 'n groot aantal novelles en historiese verhale. Die ''Schachnovelle'' (1942), een van sy bekendste werke, beskryf op 'n indrukwekkende manier die sielkundig-emosionele pyn van 'n gevangene wat deur die geheime staatspolisie van [[Nazi-Duitsland]], die [[Gestapo]], aangehou is. Sommige van sy publikasies toon sterk impressionistiese invloede. Met die Nasionaal-Sosialistiese magsoorname in Duitsland is Stefan Zweig, wat as seun van Joodse ouers gebore is, as een van die skrywers gelys wie se werke as ongewens was en met openbare boekeverbrandings vernietig is. Nog voor die aansluiting by die Duitse Ryk is hy ook in Oostenryk aan vervolging deur die plaaslike outoritêre bewind blootgestel. In 1934 is sy huis in [[Salzburg]] deur die polisie deursoek nadat hy, as pasifis, valslik daarvan beskuldig is dat hy wapens aangehou het. Die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] hoofstad [[Londen]] was die eerste bestemming van 'n Lewe in ballingskap wat tot sy dood sou voortduur. Vir sy studies en lesings het Zweig nie net besoeke aan talle [[Wes-Europa|Wes-Europese]] lande gebring nie, maar ook na oorsese bestemmings gereis, soos [[Indië]] (1912), [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Sentraal-Amerika]] (1912), die [[Sowjetunie]] (1928) en vanaf 1935 verskeie kere na [[Suid-Amerika]]. Nadat sy eerste huwelik met Friderike von Winternitz in 1938 geskei is, het hy in die volgende jaar met sy sekretaresse Charlotte (Lotte) Altmann getrou. Hy het vir 'n kort tyd in [[New York]] gebly voordat hy hom met sy vrou in 1941 in Petrópolis gevestig het. Hy was in besit van 'n permanente visum vir Brasilië, 'n land waar hy groot verering geniet het, en het toestemming ontvang van die destydse Brasiliaanse president Getúlio Vargas om hom in die land te vestig. Een jaar voor sy dood het sy monografie oor Brasilië verskyn getitel, ''Brasilien. Ein Land der Zukunft''. Alhoewel hy anders as baie ander ballinge geen materiële nood moes ly nie, het hy op 22 Februarie 1942 saam met sy vrou in Petrópolis sy eie lewe geneem. Sy nalatenskap bevat die herinneringe van 'n ontwortelde Europeër wat vol nostalgie 'n verlore wêreld betreur, maar ook politieke en geskiedkundig-literêre essays waarin Zweig hom as humanistiese wêreldburger definieer. Sy doktoraat in wysbegeerte van 1904, waarvan hy deur die Nazi-bewindhebbers om rassistiese redes ontneem is, is eers in 2003 volgens 'n besluit, wat deur die [[Universiteit van Wene]] se senaat geneem is, amptelik aan hom teruggegee.<ref>{{Cite web |url=https://gedenkbuch.univie.ac.at/index.php?person_single_id=40787 |title=''Gedenkbuch für die Opfer des Nationalsozialismus an der Universität Wien 1938: Stefan Zweig. Besoek op 7 November 2019'' |access-date= 7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107193333/https://gedenkbuch.univie.ac.at/index.php%3Fperson_single_id%3D40787 |archive-date= 7 November 2019 |url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zweig, Stefan}} [[Kategorie:Oostenrykse Jode]] [[Kategorie:Oostenrykse skrywers]] [[Kategorie:Dramaturge]] [[Kategorie:Essayiste]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Mense in die Sjoa]] [[Kategorie:Dade van selfmoord]] [[Kategorie:Vertalers]] [[Kategorie:Geboortes in 1881]] [[Kategorie:Sterftes in 1942]] olkwlcn7cjivqvtuhpxthywc6a4yp73 0 293174 2974164 2921034 2026-09-30T05:35:29Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974164 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Libyan Civil War.svg|duimnael|Militêre situasie in Libië<!-- do not change the date unless the map has been manually updated; the map does not auto-update --> in Junie 2020<div style="text-align: left;">{{legend|#ebc0b3|Onder beheer van die Huis van Verteenwoordigers en die Libiese Nasionale Leër}}{{legend|#cae7c4|Onder die beheer van die Regering van Nasionale Akkoord (GNA) en verskillende milisies wat die Libië Skild magte vorm}}{{legend|#afc6e9|Beheer deur plaaslike magte}}</div>]] Die '''Tweede Libiese Burgeroorlog'''<ref>{{cite web |url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |title=Libya's Second Civil War: How did it come to this? |work=Conflict News |accessdate=22 Maart 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |archivedate=20 Maart 2015}}<br />{{cite web|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|author=National Post View|date=24 Februarie 2015|work=National Post|accessdate=22 Maart 2015}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> was 'n konflik tussen mededingende faksies wat beheer oor Libië wou kry. Die konflik het van 2014 tot 2020 geduur. Nadat die [[burgeroorlog]] uitgebreek het, was die konflik meestal tussen: * die Algemene Nasionale Kongres (''General National Congress'' - GNC, wat sedert 2016 deur die Regering van Nasionale Akkoord - ''Government of National Accord'' - GNA - vervang is), gelei deur Fayez al-Sarraj, gebaseer in die hoofstad [[Tripoli]] en gestig ná mislukte militêre [[staatsgreep|staatsgrepe]] en die hervestiging van die Huis van Verteenwoordigers na Tobroek. Die GNA is die [[Verenigde Nasies]] erkende regering van [[Libië]]. * die Huis van Verteenwoordigers (''House of Representatives'' - HoR), wat in 2014 met 'n lae kiesersdeelname verkies is, en geskuif het na [[Tobroek]]. Die HoR het maarskalk [[Khalifa Haftar]] aangestel as opperbevelvoerder van die Libiese Nasionale Leër met die missie om die HoR se [[soewereiniteit]] oor die hele Libiese grondgebied te herstel. Die Huis van Verteenwoordigers (HoR) (ook bekend as die Raad van Afgevaardigdes) is die monokamerparlement van Libië wat na Tobroek verhuis het na die besetting van Tripoli in 2014 deur gewapende Islamitiese groepe. Die Huis van Verteenwoordigers is in beheer van Oos- en Sentraal-Libië en het die lojaliteit van die Libiese Nasionale Leër en generaal Khalifa Haftar wat op 2 Maart 2015 amptelik as bevelvoerder aangestel is. Die Huis van Verteenwoordigers is ondersteun deur lugaanvalle van [[Egipte]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] (UAE).<ref name="guardianbriefing">{{cite news |last1=Stephen |first1=Chris |title=War in Libya - the Guardian briefing |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya |access-date=19 Februarie 2015 |work=[[The Guardian]] |date=29 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417013942/https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Algemene Nasionale Kongres (GNC), gebaseer in die weste van Libië en gesteun deur verskillende milisies (hoofsaaklik ''Libië Dagbreek'' in die weste en ''Libië Skild'' in die ooste) met 'n mate van steun van [[Katar]] en [[Turkye]],<ref name=guardianbriefing /><ref>{{cite web |url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j |title=Libya's Legitimacy Crisis |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |date=20 Augustus 2014 |access-date=6 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209162707/https://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j |archive-date=9 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/news/briefing/21638123-four-year-descent-arab-spring-factional-chaos-it-should-come |title=That it should come to this |work=The Economist |date=10 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206213311/https://www.economist.com/news/briefing/21638123-four-year-descent-arab-spring-factional-chaos-it-should-come |archive-date=6 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/123755/World/Region/Bashir-says-Sudan-to-work-with-UAE-to-control-figh.aspx |work=Al-Ahram Online |title=Bashir says Sudan to work with UAE to control fighting in Libya |date=23 Februarie 2015 |access-date=24 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102211709/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/123755/World/Region/Bashir-says-Sudan-to-work-with-UAE-to-control-figh.aspx |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> het aanvanklik die uitslag van die 2014-verkiesing aanvaar, maar dit verwerp nadat die Konstitusionele Hof 'n wysiging ten opsigte van die padkaart vir Libië se oorgangs- en Huis van Verteenwoordigers-verkiesing nietig verklaar het. As gevolg van omstredenheid oor grondwetlike wysigings, weier die Huis van Verteenwoordigers om die gesag van die GNC in Tripoli, te erken,<ref>{{cite web |url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/ |title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections |archive-date=8 Maart 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat deur sterk milisies uit die westelike kusstad [[Misrata]] ondersteun word. In Desember 2015 is die Libiese politieke ooreenkoms (LPO)<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI |title=UN welcomes 'historic' signing of Libyan Political Agreement |publisher=UN |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106071337/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI |archive-date= 6 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=19 Februarie 2020 }}</ref> onderteken na lang samesprekings in Skhirat. Die LPO was die resultaat van uitgerekte onderhandelinge tussen mededingende politieke kampe in Tripoli, Tobroek en elders, wat ooreengekom het om te verenig as die Regering van Nasionale Akkoord (''Government of National Accord'' - GNA). Op 30 Maart 2016 het Fayez Sarraj, die hoof van die GNA, in Tripoli aangekom en daarvandaan begin werk ondanks teenkanting van GNC.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli |title=Chief of Libya's new UN-backed government arrives in Tripoli |last=Stephen |first=Chris |date=30 Maart 2016 |website=The Guardian |access-date=28 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221084913/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli |archive-date=21 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Alhoewel die Regering van Nasionale Akkoord tans die enigste internasionaal-erkende regering in die land is, bly die gesag daarvan nie erken deur die Huis van Verteenwoordigers (HoR) nie, aangesien daar nog nie ooreengekom is oor spesifieke besonderhede wat vir albei kante aanvaarbaar is nie, veral met betrekking tot die toekoms van Haftar. Benewens hierdie drie faksies, is daar ook kleiner mededingende groepe in die politieke prosesse in Libië soos die Islamitiese Shura Council of [[Benghazi]] Revolutionaries, gelei deur Ansar al-Sharia, wat die steun van die GNA gehad het en in 2017 in Benghazi verslaan is;<ref name="Benghazi">{{cite news|date=1 August 2014|work=The International Business Times |title=Ansar Al-Sharia Claims Control Of Benghazi, Declares Islamic Emirate In Libya|url=http://www.ibtimes.com/ansar-al-sharia-claims-control-benghazi-declares-islamic-emirate-libya-1645328}}<br />{{cite news |newspaper=The Star |date=31 Oktober 2014 |url=http://www.thestar.com.my/News/World/2014/10/31/Libyan-army-says-recaptures-four-barracks-in-Benghazi/ |title=Libyan army says recaptures four barracks in Benghazi}}</ref><ref name=stronghold>{{cite news |url=http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm |title=Libyan army takes over remaining militant stronghold in Benghazi |agency=Xinhua News Agency |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818134829/http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm |archive-date=18 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR |title=Omar Al-Hassi in "beautiful" Ansar row while "100" GNC members meet |work=Libya Herald |date=18 November 2014 |access-date=14 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404224712/http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/ |archive-date=4 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> die [[Islamitiese Staat|Islamitiese Staat van Irak en die Libiese Provinsies]] (ISIL);<ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/ |title=Why Picking Sides in Libya won't work |work=Foreign Policy|date=6 Maart 2015}} "One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force"</ref> die Shura-raad van Mujahideen in Derna wat ISIL in Julie 2015 uit Derna verdryf en later self in 2018 in Derna verslaan is deur die Tobroek-regering;<ref name="ISIL expelled from Derna">{{cite web |url=http://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241 |title=Isis in Libya: Islamic State driven out of Derna stronghold by al-Qaeda-linked militia |work=International Business Times UK |access-date=4 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430123636/https://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241 |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> sowel as baie milisies en gewapende groepe, wie se lojaliteit dikwels verander. In Mei 2016 het die GNA en die GNC 'n gesamentlike offensief geloods om gebiede in en om [[Sirte]] vanaf ISIL te ontset. Hierdie offensief het daartoe gelei dat ISIL beheer verloor het oor alle belangrike gebiede wat hul voorheen in Libië beheer het.<ref name="auto2">{{cite news|title=Attack on Sirte "imminent" says Presidency Council's new Operations Room|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/07/attack-in-sirte-imminent-says-presidency-councils-new-operations-room/|accessdate=7 May 2016|work=Libya Herald|date=7 Mei 2016|archive-date=28 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628124925/https://www.libyaherald.com/2016/05/07/attack-in-sirte-imminent-says-presidency-councils-new-operations-room/|url-status=dead}}<br />{{cite news|title=Central Region Joint Operations Room announces all-out war on ISIS in Sirte|url=http://www.libyanexpress.com/central-region-joint-operations-room-announces-all-out-war-isis-in-sirte/|accessdate=7 Mei 2016|work=Libyan Express|date=7 Mei 2016}}</ref><ref name="OffensiveSeized">{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|work=Libya Herald|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|access-date=16 May 2016|date=16 Mei 2016|archive-date= 2 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102211708/https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|url-status=dead}}<br />{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|publisher=Al Jazeera|date=12 Junie 2016|accessdate=24 Junie 2016}}<br />{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|publisher=Reuters|access-date=2016-05-31|date=2016-05-31}}<br />{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|work=The Libya Observer|access-date=2016-12-07|date=2016-06-09|archive-date=2018-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|url-status=dead}}<br />{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|publisher=Reuters|accessdate=6 Desember 2016}}<br />{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|work=Daily Sabah|date=6 Desember 2016|accessdate=6 Desember 2016}}</ref> Later in 2016 het magte wat lojaal teenoor Khalifa al-Ghawil was, 'n staatsgreep probeer teen [[Fayez al-Sarraj]] en die Presidentsraad van die GNA.<ref>{{cite web |url=http://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/ |title=US concerned about GNC coup on legitimate government in Libya |work=Libyan Express |date=16 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102211720/https://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/ |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 23 Oktober 2020 het die 5+5 Gesamentlike Libiese Militêre Kommissie wat die Libiese Nasionale Leër (Khalifa Haftar se magte) en die GNA verteenwoordig het 'n "permanente skietstilstandooreenkoms in alle gebiede van Libië" bereik. Die ooreenkoms, wat onmiddellik van krag was, het vereis dat alle buitelandse vegters Libië binne drie maande verlaat terwyl 'n gesamentlike polisiemag betwiste gebiede sou patrolleer. Die eerste kommersiële vlug tussen Tripoli en Benghazi het dieselfde dag plaasgevind.<ref name="auto6">{{cite news |last1=Nebehay |first1=Stephanie |last2=McDowall |first2=Angus |editor1-last=Jones|editor1-first=Gareth |editor2-last=Maclean |editor2-first=William|title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |access-date=23 Oktober 2020 |work=[[Reuters]] |date=23 Oktober 2020}}</ref><ref name="auto4">{{cite news |title=UN says Libya sides reach 'permanent ceasefire' deal |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/23/un-says-libya-sides-reach-permanent-ceasefire-deal |access-date=23 Oktober 2020 |agency=[[Al Jazeera]] |date=23 Oktober 2020}}</ref> Op 10 Maart 2021 is 'n tussentydse [[nasionale eenheidsregering]] gevorm, wat na verwagting in plek sou bly tot die volgende Libiese presidensiële verkiesing wat vir 10 Desember geskeduleer is.<ref name="alj">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/10/libyan-lawmakers-endorse-govt-of-pm-designate-dbeibah|title=Libyan lawmakers approve gov't of PM-designate Dbeibah|access-date=10 Maart 2021|agency=[[Al Jazeera]]|date=10 Maart 2021}}</ref> Die verkiesing is egter verskeie kere vertraag<ref>{{Cite web|title=Libya electoral commission dissolves poll committees|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/21/libya-electoral-commission-dissolves-poll-committees|access-date=21 December 2021|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=AfricaNews|date=17 Januarie 2022|title=UN: Libya elections could be held in June|url=https://www.africanews.com/2022/01/17/libya-elections-could-be-in-june-un-official/|access-date=23 Januarie 2022|website=Africanews|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-05-26 |title=Libya's PM Dbeibah proposes holding polls at end of 2022 |url=https://www.dailysabah.com/world/africa/libyas-pm-dbeibah-proposes-holding-polls-at-end-of-2022 |access-date=2022-06-14 |website=Daily Sabah}}</ref>sedert, wat die eenheidsregering effektief onbepaald aan bewind gebring het, wat spanning veroorsaak het wat dreig om die oorlog te laat herleef. == Oorsig oor die buitelandse betrokkenheid by die burgeroorlog == Sedert die val van Ghaddafi het die tweede Libiese burgeroorlog ontwikkel tot die stryd tussen maarskalk Haftar (met 'n magsbasis in die ooste van Libië) en die internasionaal erkende regering die GNA (met 'n magsbasis in die weste van Libië met die hoofstad Tripoli). Maarskalk Haftar word ondersteun deur [[Egipte]], die [[Verenigde Arabiese Emirate]], [[Frankryk]] en [[Rusland]]. Die internasionaal erkende regering word ondersteun deur [[Italië]], [[Katar]] en [[Turkye]]. Egipte en die VAE verkies Haftar om geopolitieke en interne politieke redes weens 'n sterk afkeur van die Moslem-broederskap wat invloedryk in die internasionaal erkende regering is. [[Duitsland]] probeer as neutrale party in die konflik bemiddel. Die Turkse regering, vanweë sy oorsprong in die Moslem-broederskap, maar ook as gevolg van 'n bilaterale ooreenkoms met die internasionaal erkende regering rakende territoriale water, het 'n groot belang in die oorwinning / oorlewing van die internasionaal erkende regering. Op 2 Januarie 2020 het die Turkse parlement met 'n groot meerderheid ingestem om die regering se voorstel om troepe na Libië vir 'n jaar te stuur ter ondersteuning van die internasionaal erkende regering van premier Fayez el-Serraj. Dat Turkye het hierdie stap geneem het - ondanks besware van die [[NAVO]]-bondgenote en die [[Arabiese Liga]] - en het te make met die beoogde beskerming van sy ekonomiese belange, veral energievoorsiening. As 'n voormalige koloniseerder het Italië 'n belang in Libië weens die olie- en gasbelange, sowel as die Libiese kuswag wat immigrante wat vir [[Europa]] bestem is, verhinder. Die huidige burgeroorlog word gekenmerk deur periodieke intensiewe gevegte, veral rondom die hoofstad Tripoli, asook baie internasionale diplomatieke konsultasies. Turkye het deur derde partye baie manskappe na Tripoli gestuur. As gevolg van sy konflik met [[Saoedi-Arabië]], het Katar 'n belang om sy bondgenoot Turkye te ondersteun: veral weens die opposisie van die absoluutste monargieë in die [[Persiese Golf]] teen die Moslem-broederskap en spanning met [[Iran]]. Alhoewel Katar 'n [[absolute monargie]] is, is daar 'n pro-Moslem-broederskapbeleid en goeie betrekkinge met Iran. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leeswerk == * Daveed Gartenstein-Ross, [https://web.archive.org/web/20141029202928/http://www.icct.nl/publications/icct-commentaries/terrorism-in-north-africa-after-benghazi-the-jihadist-regional-outlook ''Terrorism in North Africa After Benghazi: The Jihadist Regional Outlook'' (International Centre for Counter-Terrorism - The Hague, 2013)] * Pelham, Nicolas. [http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/ Libya Against Itself] (February 2015). "Libyans feel even more isolated than when the UN imposed sanctions on Qaddafi. The civil society that briefly emerged after the colonel's downfall has all but disappeared. Each activist can reel off the names of colleagues shot dead or kidnapped, often by Islamists." ''New York Review of Books'' * Kampmark, Binoy. [http://www.counterpunch.org/2015/02/19/demolishing-libya/ How Interventions Come Back to Haunt Us: Demolishing Libya] (Feb. 2015). ''CounterPunch'' == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Tweede Libiese Burgeroorlog}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Libyan Civil War (2014–present) }} {{Vertaaluit | taalafk = nl | il = Tweede Libische Burgeroorlog }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Libië]] [[Kategorie:Oorloë]] fdqortrvpz0nqr3oqwgyt4xyzjxyxa4 4 303482 2974226 2964394 2026-09-30T10:30:38Z Sobaka 328 /* Nuwe artikels */ Erfenismaand bydraes 2974226 wikitext text/x-wiki [[Beeld: Flag map of South Africa.svg |raamloos|200px|regs]] Welkom by '''Wikiprojek Suid-Afrika'''! Dit is 'n samewerkingsgebied vir Wikipediane wat belangstel in die verbetering van die dekking van Suid-Afrikaanse artikels. As u weet van aktiewe redakteurs wat bygedra het tot Suid-Afrika-verwante artikels of verwante Wikiprojekte, verwys hulle dan na hierdie projek. Nuwe deelnemers is welkom; voel asseblief vry om hier aan te sluit! Kyk ook vir ons [[Portaal:Suid-Afrika]]. ==Deelnemers== Om deel te word van Wikiprojek Suid-Afrika, wysig hierdie afdeling en plaas <b><code><nowiki>#~~~~</nowiki></code></b> hieronder in '''alfabetiese volgorde'''. #-- [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] ([[Gebruikerbespreking:Aliwal2012|kontak]]) 10:06, 1 Junie 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|skil 'n appeltjie]]) 19:44, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:10, 29 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:14, 25 Junie 2020 (UTC) #-- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:59, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) 09:02, 15 Augustus 2021 (UTC) ==Sjablone== === Sjablone om te voltooi / verbeter === {{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=uncollapsed}} === Sjablone om te gebruik === Plaas die <nowiki>{{Wikiprojek Suid-Afrika artikel}}</nowiki> op die besprekingsbladsy van alle artikels wat deel is wan WIkiprojek Suid-Afrika. Sien die volgende lys van Suid-Afrikaanse saadjie sjablone. Ontkiem sommer 'n saadjie. ===Saadjie=== *{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-saadjie|Suid-Afrika-saadjie]]}} – verwante kategorie – [[:Kategorie:Suid-Afrika-saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geo-saadjie|Suid-Afrika-geo-saadjie]]}} – verwante kategorie: [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Gauteng saadjie|Gauteng saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:KwaZulu-Natal saadjie|KwaZulu-Natal saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Limpopo saadjie|Limpopo saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Mpumalanga saadjie|Mpumalanga saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noord-Kaap saadjie|Noord-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noordwes saadjie|Noordwes saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Oos-Kaap saadjie|Oos-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Wes-Kaap saadjie|Wes-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Vrystaat saadjie|Vrystaat saadjie]]}} :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-bio-saadjie|Suid-Afrikaanse-bio-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse biografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie|Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse politikus saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie|Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedenissaadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-struktuur-saadjie|Suid-Afrika-struktuur-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse struktuur saadjies]] == Nuwe artikels == {{div col|colwidth=24em}} * [[Inboekstelsel]] * [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]] * [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika]] * [[Wet op die Erkenning van die Onafhanklikheid van Namibië, 1990]] * [[Jürgen Schadeberg]] * [[Sjebeen]] * [[Umqombothi]] * [[Nigel Morgan]] * [[George Bizos]] * [[Danny Titus]] * [[Tsotsi]] ‎ * [[Sarafina! (1992 film)]] * [[District 9]] * [[Suid-Afrikaanse filmbedryf]] * [[U-Carmen eKhayelitsha]] * [[Slag van Soutrivier]] * [[Jonas Gwangwa]] * [[Amathole- beskermde seegebied]] * [[Rubicon-toespraak]] * [[Carl von Hirschberg]] * [[Dawid Stuurman]] * [[Xiaomei Havard]] * [[Karima Brown]] * [[Jimmy Abbott]] * [[Aubrey Kruger]] * [[Graeme Bloch]] * [[National Union of South African Students]] * [[Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] * [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]] * [[Goue renoster van Mapungubwe]] * [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] * [[Parlementsgebou (Kaapstad)]] * [[Simonstad-ooreenkoms]] * [[David Benatar]] * [[Carl Walter Meyer]] * [[André Walters]] * [[Dana Snyman]] * [[Yu Chi Chan-klub]] * [[Dana Niehaus]] * [[Satanskoraal]] * [[Mike Schüssler]] * [[John Berks]] * [[John Weston]] * [[Barry Ronge]] * [[Lionel Peterson]] * [[Don Mattera]] * [[Aggrey Klaaste]] * [[Patrick Soon-Shiong]] * [[Len Taunyane]] * [[David Christiaan de Waal]] * [[William Duncan Baxter]] * [[Glenda Kemp]] * [[Dennis East]] * [[Dawid van Lill]] * [[Mpho Phalatse]] * [[Franci Swanepoel]] * [[Leopold Scholtz]] * [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]] * [[Omgewingskwessies in Suider-Afrika]] * [[Alois Hugo Nellmapius]] * [[Drum (tydskrif)]] * [[Mark Pilgrim]] * [[Murunwa Makwarela]] * [[Kgosientso Ramokgopa]] * [[Stephanie Kemp]] * [[Thapelo Amad]] * [[Kirsten Neuschäfer]] * [[Thabo Bester]] * [[James Alexander]] * [[Rob Hersov]] * [[Guillaume Chenu de Chalezac]] * [[WESSA]] * [[Eusebius McKaiser]] * [[Erik Holm]] * [[Dricus du Plessis]] * [[Michael Lapsley]] * ''[[Scope]]'' * [[Nthato Motlana]] * [[Hans van Heerden]] * [[RISE Mzansi]] * [[Eeben Barlow]] *[[Televisie in Suid-Afrika]] * [[Piet Meyer]] * [[Klaas de Jonge]] * [[Beurtkrag]] * [[Suid-Afrikaanse energiekrisis]] * [[Overvaal Stereo]] * [[Change Starts Now]] * [[Mbongeni Ngema]] * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)]] * [[Peter Magubane]] * [[Edwill van Aarde]] * [[Kholeka Gcaleka]] * [[Pip Freedman]] * [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] * [[African Congress for Transformation]] * [[Nasionale Vervolgingsgesag]] * [[Build One South Africa]] * [[Mapsixteen Civic Movement]] * [[Dikwankwetla Party of South Africa]] * [[Afrikaans 100-projek]] * [[Suid-Afrika se regverdige energieoorganginvesteringsplan]] * [[Veelpartyhandves]] * [[Pan Africanist Movement]] * [[Africa Restoration Alliance]] * [[Dire Tladi]] * [[Tyla]] * [[Operation Dudula]] * [[Abadin Tadia Tjoessoep]] * [[People's Movement for Change]] * [[Team Sugar South Africa]] * [[Mike Procter]] * [[John Hlophe]] * [[Ian Cameron]] * [[Hans Heese]] * [[Valke (SAPD)]] * [[Dingaan Thobela]] * [[David de Lange]] * [[Odile Harington]] * [[Louis van Schoor]] * [[Annelise de Vries]] * [[Operasie Vula]] * [[Koos van der Merwe]] * [[Hylton Nel]] * [[Danie Odendaal]] * [[End Conscription Campaign]] * [[Shifty Records]] * [[Douw Steyn]] * [[R.W. Johnson]] * [[Ebrahim Rasool]] * [[Barbara Masekela]] * [[Brand Fourie]] * [[Tshepisong]] * [[Neil de Beer]] * [[Tshidi Madia]] * [[Jan Boland Coetzee]] * [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]] * [[Maxi Schoeman]] * [[Kenny Kunene]] * [[Lis Lange]] * [[Katiso Molefe]] * [[DJ Sumbody]] * [[Brett Herron (politikus)]] * [[Marianne Thamm]] * [[Benjamin Mauerberger]] * [[Madlanga-kommissie]] * [[Groot Vyf-kartel]] * [[G20-spitsberaad in Johannesburg 2025]] * [[Mary de Haas]] * [[Leonora van den Heever]] * [[Lichtenstein-kasteel (Suid-Afrika)]] * [[Brown Mogotsi]] * [[William H. Andrews]] * [[The Continent (digitale koerant)]] * [[Gerald Olitzki]] * [[DJ Warras]] * [[Marius van der Merwe]] * [[Paul O’Sullivan]] * [[Francis Guthrie]] * [[Clem Sunter]] * [[Susan Lombaard]] * [[Nicholas Haysom]] * [[Percy Sieff]] * [[Nathan Kirsh]] * [[Ruan Fourie]] * [[Johnny Davids]] * [[Jan Wilkens]] * [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]] * [[Abdul Minty]] * [[Ina Paarman]] * [[Rietvlei-vliegtuigongeluk (1943)]] * [[Portchie]] * [[George Kusche]] * [[J.J. Alcock]] * [[March and March]] * [[Jacinta Ngobese-Zuma]] * [[Dina Pule]] * [[Feroz Khan]] * [[Jack Bloom]] * [[Frans Cronje (politieke ontleder)]] * [[John Kane-Berman]] * [[Crossby Vusi Shongwe]] * [[Staatsveiligheidsagentskap]] * [[Spy Cables (uitgelekte intelligensiedokumente)]] * [[Cass Abrahams]] * [[Ernst Kotzé]] * [[Souttert]] * [[Incwala]] * ''[[The Eye of the Needle (1972 boek)]]'' * [[Wolfie Kodesh]] * [[David Friedberg]] * [[Bosveld Stereo]]] * [[Johannes Schumacher]] * [[George Pemba]] * [[Frederick Timpson I'Ons]] * [[Job Kekana]] * [[Liliesleaf (plaas)]] * [[Study Project on Christianity in Apartheid Society]] * [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]] * [[Ernest Mancoba]] * [[Christer Uggla]] * [[Boerekommando]] * [[Mauser-model 1895]] * [[Josef Hammar]] * [[Inval van die Kaapkolonie (1795)]] * ''[[São José Paquete Africa]]'' * [[Bushveldt Carbineers]] * [[Martini-Henry]] * [[Ntshingwayo]] * [[Ndebele-huisskilderkuns]] * [[Xibelani-dans]] * [[Mbandzeni]] * [[Noni Jabavu]] * [[Petrus Delport]] * [[Jan Pieterszoon Coen]] * [[Zola (musikant)]]]] * [[Suid-Afrikaanse kuns]] {{div col end}} [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrika|*]] i1lnz42jn451ojo5nvc81nln3et3c89 2974244 2974226 2026-09-30T11:15:40Z Sobaka 328 /* Nuwe artikels */ skakel 2974244 wikitext text/x-wiki [[Beeld: Flag map of South Africa.svg |raamloos|200px|regs]] Welkom by '''Wikiprojek Suid-Afrika'''! Dit is 'n samewerkingsgebied vir Wikipediane wat belangstel in die verbetering van die dekking van Suid-Afrikaanse artikels. As u weet van aktiewe redakteurs wat bygedra het tot Suid-Afrika-verwante artikels of verwante Wikiprojekte, verwys hulle dan na hierdie projek. Nuwe deelnemers is welkom; voel asseblief vry om hier aan te sluit! Kyk ook vir ons [[Portaal:Suid-Afrika]]. ==Deelnemers== Om deel te word van Wikiprojek Suid-Afrika, wysig hierdie afdeling en plaas <b><code><nowiki>#~~~~</nowiki></code></b> hieronder in '''alfabetiese volgorde'''. #-- [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] ([[Gebruikerbespreking:Aliwal2012|kontak]]) 10:06, 1 Junie 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|skil 'n appeltjie]]) 19:44, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:10, 29 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:14, 25 Junie 2020 (UTC) #-- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:59, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) 09:02, 15 Augustus 2021 (UTC) ==Sjablone== === Sjablone om te voltooi / verbeter === {{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=uncollapsed}} === Sjablone om te gebruik === Plaas die <nowiki>{{Wikiprojek Suid-Afrika artikel}}</nowiki> op die besprekingsbladsy van alle artikels wat deel is wan WIkiprojek Suid-Afrika. Sien die volgende lys van Suid-Afrikaanse saadjie sjablone. Ontkiem sommer 'n saadjie. ===Saadjie=== *{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-saadjie|Suid-Afrika-saadjie]]}} – verwante kategorie – [[:Kategorie:Suid-Afrika-saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geo-saadjie|Suid-Afrika-geo-saadjie]]}} – verwante kategorie: [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Gauteng saadjie|Gauteng saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:KwaZulu-Natal saadjie|KwaZulu-Natal saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Limpopo saadjie|Limpopo saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Mpumalanga saadjie|Mpumalanga saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noord-Kaap saadjie|Noord-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noordwes saadjie|Noordwes saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Oos-Kaap saadjie|Oos-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Wes-Kaap saadjie|Wes-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Vrystaat saadjie|Vrystaat saadjie]]}} :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-bio-saadjie|Suid-Afrikaanse-bio-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse biografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie|Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse politikus saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie|Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedenissaadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-struktuur-saadjie|Suid-Afrika-struktuur-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse struktuur saadjies]] == Nuwe artikels == {{div col|colwidth=24em}} * [[Inboekstelsel]] * [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]] * [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika]] * [[Wet op die Erkenning van die Onafhanklikheid van Namibië, 1990]] * [[Jürgen Schadeberg]] * [[Sjebeen]] * [[Umqombothi]] * [[Nigel Morgan]] * [[George Bizos]] * [[Danny Titus]] * [[Tsotsi]] ‎ * [[Sarafina! (1992 film)]] * [[District 9]] * [[Suid-Afrikaanse filmbedryf]] * [[U-Carmen eKhayelitsha]] * [[Slag van Soutrivier]] * [[Jonas Gwangwa]] * [[Amathole- beskermde seegebied]] * [[Rubicon-toespraak]] * [[Carl von Hirschberg]] * [[Dawid Stuurman]] * [[Xiaomei Havard]] * [[Karima Brown]] * [[Jimmy Abbott]] * [[Aubrey Kruger]] * [[Graeme Bloch]] * [[National Union of South African Students]] * [[Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] * [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]] * [[Goue renoster van Mapungubwe]] * [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] * [[Parlementsgebou (Kaapstad)]] * [[Simonstad-ooreenkoms]] * [[David Benatar]] * [[Carl Walter Meyer]] * [[André Walters]] * [[Dana Snyman]] * [[Yu Chi Chan-klub]] * [[Dana Niehaus]] * [[Satanskoraal]] * [[Mike Schüssler]] * [[John Berks]] * [[John Weston]] * [[Barry Ronge]] * [[Lionel Peterson]] * [[Don Mattera]] * [[Aggrey Klaaste]] * [[Patrick Soon-Shiong]] * [[Len Taunyane]] * [[David Christiaan de Waal]] * [[William Duncan Baxter]] * [[Glenda Kemp]] * [[Dennis East]] * [[Dawid van Lill]] * [[Mpho Phalatse]] * [[Franci Swanepoel]] * [[Leopold Scholtz]] * [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]] * [[Omgewingskwessies in Suider-Afrika]] * [[Alois Hugo Nellmapius]] * [[Drum (tydskrif)]] * [[Mark Pilgrim]] * [[Murunwa Makwarela]] * [[Kgosientso Ramokgopa]] * [[Stephanie Kemp]] * [[Thapelo Amad]] * [[Kirsten Neuschäfer]] * [[Thabo Bester]] * [[James Alexander]] * [[Rob Hersov]] * [[Guillaume Chenu de Chalezac]] * [[WESSA]] * [[Eusebius McKaiser]] * [[Erik Holm]] * [[Dricus du Plessis]] * [[Michael Lapsley]] * ''[[Scope]]'' * [[Nthato Motlana]] * [[Hans van Heerden]] * [[RISE Mzansi]] * [[Eeben Barlow]] *[[Televisie in Suid-Afrika]] * [[Piet Meyer]] * [[Klaas de Jonge]] * [[Beurtkrag]] * [[Suid-Afrikaanse energiekrisis]] * [[Overvaal Stereo]] * [[Change Starts Now]] * [[Mbongeni Ngema]] * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)]] * [[Peter Magubane]] * [[Edwill van Aarde]] * [[Kholeka Gcaleka]] * [[Pip Freedman]] * [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] * [[African Congress for Transformation]] * [[Nasionale Vervolgingsgesag]] * [[Build One South Africa]] * [[Mapsixteen Civic Movement]] * [[Dikwankwetla Party of South Africa]] * [[Afrikaans 100-projek]] * [[Suid-Afrika se regverdige energieoorganginvesteringsplan]] * [[Veelpartyhandves]] * [[Pan Africanist Movement]] * [[Africa Restoration Alliance]] * [[Dire Tladi]] * [[Tyla]] * [[Operation Dudula]] * [[Abadin Tadia Tjoessoep]] * [[People's Movement for Change]] * [[Team Sugar South Africa]] * [[Mike Procter]] * [[John Hlophe]] * [[Ian Cameron]] * [[Hans Heese]] * [[Valke (SAPD)]] * [[Dingaan Thobela]] * [[David de Lange]] * [[Odile Harington]] * [[Louis van Schoor]] * [[Annelise de Vries]] * [[Operasie Vula]] * [[Koos van der Merwe]] * [[Hylton Nel]] * [[Danie Odendaal]] * [[End Conscription Campaign]] * [[Shifty Records]] * [[Douw Steyn]] * [[R.W. Johnson]] * [[Ebrahim Rasool]] * [[Barbara Masekela]] * [[Brand Fourie]] * [[Tshepisong]] * [[Neil de Beer]] * [[Tshidi Madia]] * [[Jan Boland Coetzee]] * [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]] * [[Maxi Schoeman]] * [[Kenny Kunene]] * [[Lis Lange]] * [[Katiso Molefe]] * [[DJ Sumbody]] * [[Brett Herron (politikus)]] * [[Marianne Thamm]] * [[Benjamin Mauerberger]] * [[Madlanga-kommissie]] * [[Groot Vyf-kartel]] * [[G20-spitsberaad in Johannesburg 2025]] * [[Mary de Haas]] * [[Leonora van den Heever]] * [[Lichtenstein-kasteel (Suid-Afrika)]] * [[Brown Mogotsi]] * [[William H. Andrews]] * [[The Continent (digitale koerant)]] * [[Gerald Olitzki]] * [[DJ Warras]] * [[Marius van der Merwe]] * [[Paul O’Sullivan]] * [[Francis Guthrie]] * [[Clem Sunter]] * [[Susan Lombaard]] * [[Nicholas Haysom]] * [[Percy Sieff]] * [[Nathan Kirsh]] * [[Ruan Fourie]] * [[Johnny Davids]] * [[Jan Wilkens]] * [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]] * [[Abdul Minty]] * [[Ina Paarman]] * [[Rietvlei-vliegtuigongeluk (1943)]] * [[Portchie]] * [[George Kusche]] * [[J.J. Alcock]] * [[March and March]] * [[Jacinta Ngobese-Zuma]] * [[Dina Pule]] * [[Feroz Khan]] * [[Jack Bloom]] * [[Frans Cronje (politieke ontleder)]] * [[John Kane-Berman]] * [[Crossby Vusi Shongwe]] * [[Staatsveiligheidsagentskap]] * [[Spy Cables (uitgelekte intelligensiedokumente)]] * [[Cass Abrahams]] * [[Ernst Kotzé]] * [[Souttert]] * [[Incwala]] * ''[[The Eye of the Needle (1972 boek)]]'' * [[Wolfie Kodesh]] * [[David Friedberg]] * [[Bosveld Stereo]]] * [[Johannes Schumacher]] * [[George Pemba]] * [[Frederick Timpson I'Ons]] * [[Job Kekana]] * [[Liliesleaf (plaas)]] * [[Study Project on Christianity in Apartheid Society]] * [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]] * [[Ernest Mancoba]] * [[Christer Uggla]] * [[Boerekommando]] * [[Mauser-model 1895]] * [[Josef Hammar]] * [[Inval van die Kaapkolonie (1795)]] * ''[[São José Paquete Africa]]'' * [[Bushveldt Carbineers]] * [[Martini-Henry]] * [[Ntshingwayo]] * [[Ndebele-huisskilderkuns]] * [[Xibelani-dans]] * [[Mbandzeni]] * [[Noni Jabavu]] * [[Petrus Delport]] * [[Jan Pieterszoon Coen]] * [[Zola (musikant)]]]] * [[Suid-Afrikaanse kuns]] * [[Pollystraat-kunssentrum]] {{div col end}} [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrika|*]] t7fj4thsic02frk5me2ejeyhhncmibs 10 313469 2974074 2877951 2026-09-29T19:58:57Z Sobaka 328 skakel 2974074 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Suid-Afrikaanse kookkuns | title = [[Suid-Afrikaanse kookkuns]] | listclass = hlist | group1 = Soutgeregte | list1 = * [[Bobotie]] * [[Boerewors]] * [[Bokkoms]] * [[Bunny chow]] * [[Dikgobe]] * [[Dombolo]] * [[Frikkadel]] * [[Gatsby (toebroodjie)|Gatsby]] * [[Hoenderpote]] * [[Isidudu]] * [[Kerrievis]] * [[Marôg]] * [[Noesj]] * [[Mieliebrood]] * [[Mieliepap]] * [[Poetoepap]] * [[Potbrood]] * [[Potjiekos]] * [[Skilpadjies]] * [[Sosatie]] * [[Souttert]] * [[Spatlo]] * [[Stampmielies]] * [[Tamatiebredie]] * [[Vetkoek]] * [[Waterblommetjiebredie]] | group2 = Peuselhappies en speserye | list2 = * [[Aapkliersous]] * [[Biltong]] * [[Blatjang]] * [[Chakalaka]] * [[Droëwors]] * [[Konfyt]] * [[Samosa]] | group3 = Gebak en nageregte | list3 = * [[Beskuit]] * [[Hertzoggie]] * [[Hertzoggie#Jan Smuts-koekies|Jan Smuts-koekies]] * [[Koeksister]]s * [[Koesister]] * [[Malvapoeding]] * [[Melktert]] * [[Mosbolletjies]] * [[Tameletjie]] * [[Ystervarkie]] | group4 = Drankies | list4 = * [[Amarula]] * [[Maas (voedsel)|Maas]] * [[Boeber]] * [[Magou]] * [[Rooibos]] * [[Springbokkie]] * [[Umqombothi]] }} <noinclude> {{collapsible option}} </noinclude> rpbx60gqrwtj9hjszlar4j7nfa0i8ar 2974235 2974074 2026-09-30T11:02:50Z Aliwal2012 39067 Kruiderysous 2974235 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Suid-Afrikaanse kookkuns | title = [[Suid-Afrikaanse kookkuns]] | listclass = hlist | group1 = Soutgeregte | list1 = * [[Bobotie]] * [[Boerewors]] * [[Bokkoms]] * [[Bunny chow]] * [[Dikgobe]] * [[Dombolo]] * [[Frikkadel]] * [[Gatsby (toebroodjie)|Gatsby]] * [[Hoenderpote]] * [[Isidudu]] * [[Kerrievis]] * [[Marôg]] * [[Noesj]] * [[Mieliebrood]] * [[Mieliepap]] * [[Poetoepap]] * [[Potbrood]] * [[Potjiekos]] * [[Skilpadjies]] * [[Sosatie]] * [[Souttert]] * [[Spatlo]] * [[Stampmielies]] * [[Tamatiebredie]] * [[Vetkoek]] * [[Waterblommetjiebredie]] | group2 = Peuselhappies en speserye | list2 = * [[Biltong]] * [[Blatjang]] * [[Chakalaka]] * [[Droëwors]] * [[Konfyt]] * [[Kruiderysous]] * [[Samosa]] | group3 = Gebak en nageregte | list3 = * [[Beskuit]] * [[Hertzoggie]] * [[Hertzoggie#Jan Smuts-koekies|Jan Smuts-koekies]] * [[Koeksister]]s * [[Koesister]] * [[Malvapoeding]] * [[Melktert]] * [[Mosbolletjies]] * [[Tameletjie]] * [[Ystervarkie]] | group4 = Drankies | list4 = * [[Amarula]] * [[Maas (voedsel)|Maas]] * [[Boeber]] * [[Magou]] * [[Rooibos]] * [[Springbokkie]] * [[Umqombothi]] }} <noinclude> {{collapsible option}} </noinclude> 0h9kd92ziz7yovwvcpjyj28teyc41gm 0 315559 2974165 2969430 2026-09-30T05:40:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 3 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974165 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Red Giant Earth warm.jpg|thumb|274x274px|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Aarde]] oor ’n paar miljard jaar, wanneer die [[Son]] ’n [[rooireus]] sal wees.]] Hoewel die toekoms nooit met absolute sekerheid voorspel kan word nie, kan ’n mens sekere voorspellings vir ’n '''tydlyn van die verre toekoms''' waag aan die hand van verskeie [[wetenskap]]like terreine, al is dit net in die breedste sin.<ref>{{cite book | author= Rescher, Nicholas | title = Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting | url= https://archive.org/details/predictingfuture0000resc | date = 1998 | publisher = State University of New York Press | isbn = 978-0791435533 }} </ref> Dié terreine sluit in [[astrofisika]], wat onthul het hoe [[planete]] en [[ster]]re vorm, met mekaar ’n wisselwerking het en tot ’n einde kom; [[deeltjiefisika]], wat onthul het hoe [[materie]] op die kleinste skale optree; [[evolusie|evolusionêre]] [[biologie]], wat voorspel hoe lewe mettertyd sal ontwikkel; en [[plaattektoniek]], wat wys hoe [[kontinent]]e oor millenniums skuif. Alle voorspellings oor die [[toekoms van die Aarde]], [[Sonnestelsel]], en [[heelal]] moet die [[tweede wet van termodinamika]] in ag neem wat bepaal dat [[entropie]], of ’n verlies van die energie wat beskikbaar is om werk te doen, mettertyd moet toeneem.<ref name="Nave"/> Sterre se voorraad [[waterstof]]brandstof sal eindelik opraak en hulle sal ophou brand. Wisselwerkings tussen [[Hemelliggaam|hemelliggame]] sal veroorsaak dat [[swaartekrag]] planete uit hulle steromgewings werp, en sterre en hulle planete uit [[sterrestelsel]]s.<ref name="five ages"/> Fisici verwag dat materie self eindelik onder die invloed van [[radioaktiewe verval]] sal kom, want selfs die stabielste materiale breek op in [[subatomiese deeltjie]]s.<ref name="dying"/> Huidige data dui daarop dat die heelal ’n plat geometrie het (of baie na aan plat) en dit sal dus nie ná ’n eindige tyd [[Uitdying van die heelal#Skaalfaktor|inkrimp]] nie,<ref name="Komatsu"/> en die oneindige toekoms maak voorsiening vir ’n aantal uiters onwaarskynlike gebeure, soos die vorming van [[Boltzmann-brein]]e.<ref name="linde"/> Die tydlyne in dié artikel dek gebeure van die begin van die 11de millennium<ref group="nota">Die presiese beginpunt is 00:00 op 1 Januarie 10001 n.C.</ref> tot die verste toekoms. ’n Paar alternatiewe gebeure in die toekoms word gelys om rekenskap te gee van kwessies wat nog onopgelos is, soos of die [[mens]] sal uitsterf, of [[proton]]e verval en of die [[Aarde]] sal oorleef wanneer die Son uitsit en ’n [[rooireus]] word. ==<span id=Legend>Sleutel</span>== {| class="wikitable" |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | [[Sterrekunde]] en [[astrofisika]] |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | [[Geologie]] en [[planetologie]] |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | [[Biologie]] |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | [[Deeltjiefisika]] |- | style="background: #e0ffff;" | [[Beeld:Greek lc pi icon.svg|16px|Wiskunde]] | [[Wiskunde]] |- | [[Beeld:Aiga toiletsq men.svg|10px|Tegnologie en kultuur]] | [[Tegnologie]] en [[kultuur]] |} ==Die Aarde, Sonnestelsel en heelal== {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[Beeld:Key.svg|24px]] ! scope="col" | Jare&nbsp;van nou&nbsp;af ! scope="col" | Gebeurtenis |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 10&nbsp;000 | As ’n defek van die [[Wilkesibekken]]-"ysprop" in die volgende paar eeue die Oos-Antarktiese Yslaag in gevaar stel, sal dit so lank duur om heeltemal te smelt. Seevlakke sal met 3 tot 4&nbsp;meter styg.<ref>{{cite journal|last= Mengel|first= M.|author2= A. Levermann |title= Ice plug prevents irreversible discharge from East Antarctica|journal= Nature Climate Change|volume= 4|issue= 6|pages= 451–455|date= 4 Mei 2014|bibcode= 2014NatCC...4..451M|doi= 10.1038/nclimate2226}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10&nbsp;000<ref name=prob group="nota">Dit is die tyd wanneer die gebeurtenis heel waarskynlik sou gebeur het. Dit kan enige tyd van nou af gebeur.</ref> | Die [[Superreus|rooisuperreus]] [[Antares]] sou waarskynlik in ’n [[supernova]] ontplof het. Die ontploffing behoort in daglig maklik van die Aarde af sigbaar te wees.<ref name=hockey>{{cite journal|bibcode= 2010Obs...130..167H|title= Public reaction to a V = −12.5 supernova|journal= The Observatory|volume= 130|issue= 3|page= 167|last1= Hockey|first1= T.|last2= Trimble|first2= V.|year= 2010}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 15&nbsp;000 | Volgens die [[Saharapompteorie]] sal die [[presessie]] van die Aarde se pole die Noord-Afrika-[[moeson]] ver genoeg noord skuif dat die [[Sahara]] weer ’n [[trope|tropiese]] klimaat sal hê, soos wat dit 5&nbsp;000 tot 10&nbsp;000 jaar gelede gehad het.<ref name="tropicalsahara1">{{cite web|last1= Mowat|first1= Laura|title= Africa's desert to become lush green tropics as monsoons MOVE to Sahara, scientists say|url= https://www.express.co.uk/news/world/828144/Climate-change-Africa-Sahel-Sahara-region-monsoon-rainfall-drought|website= Express.co.uk|accessdate= 23 Maart 2018|language= en|date= 14 Julie 2017}}</ref><ref name="tropicalsahara2">{{cite web|title= Orbit: Earth's Extraordinary Journey|url= http://mymultiplesclerosis.co.uk/btbb/gilf-kebir-the-great-barrier-nick-drake-wadi-bakht/|website= ExptU|accessdate= 23 Maart 2018|date= 23 Desember 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20180714131638/https://mymultiplesclerosis.co.uk/btbb/gilf-kebir-the-great-barrier-nick-drake-wadi-bakht/|archive-date= 14 Julie 2018|url-status= dead|df= dmy-all}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 17&nbsp;000<ref name=prob group="nota"/> | Volgens ramings tyd vir ’n "beskawingsbedreigende" [[Vulkaan|supervulkaniese]] uitbarsting groot genoeg om 1&nbsp;000 gigaton lawa uit te spoeg.<ref>{{cite news |title=‘Super-eruption’ timing gets an update — and not in humanity’s favour |url=https://www.nature.com/articles/d41586-017-07777-6 |accessdate=28 Augustus 2020 |work=Nature |date=30 November 2017 |pages=8–8 |language=en |doi=10.1038/d41586-017-07777-6}}</ref><ref>{{cite news |title=Scientists predict a volcanic eruption that would destroy humanity could happen sooner than previously thought |url=https://www.independent.co.uk/news/science/volcano-super-eruption-apocalypse-wipe-out-life-human-kind-timeline-how-long-a8082006.html |accessdate=28 Augustus 2020 |work=www.independent.co.uk |language=en}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 25&nbsp;000 | Die noordelike poolyskap op [[Mars]] kan kleiner word terwyl die planeet ’n hittehoogtepunt van die noordelike halfrond bereik tydens die sowat 50&nbsp;000-jarige periheliumpresessie-aspek van sy [[Milankovitch-siklus]].<ref>{{cite journal|last= Schorghofer |first= Norbert |title= Temperature response of Mars to Milankovitch cycles |journal= Geophysical Research Letters |date= 23 September 2008 |volume= 35 |issue= 18 |page= L18201 |doi= 10.1029/2008GL034954 |url= http://www.ifa.hawaii.edu/~norb1/Papers/2008-milank.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20090919133851/http://www.ifa.hawaii.edu/~norb1/Papers/2008-milank.pdf |url-status= dead |archive-date= 19 September 2009 |bibcode= 2008GeoRL..3518201S }}</ref><ref>{{cite book|last= Beech|first= Martin|title= Terraforming: The Creating of Habitable Worlds|date= 2009|publisher= Springer|pages= 138–142|bibcode= 2009tchw.book.....B}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 36&nbsp;000 | Die klein [[rooidwerg]] [[Ross 248]] sal binne 3,024&nbsp;[[ligjare]] van die Aarde af verbybeweeg en die naaste ster aan die Son word.<ref name="Matthews1993"/> Dit sal ná sowat 8&nbsp;000 jaar verder weg beweeg, en dan sal eers [[Alpha Centauri]] (weer) en daarna [[Gliese 445]] die naaste sterre wees.<ref name="Matthews1993"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 50&nbsp;000 | Volgens Berger en Loutre sal die huidige [[interglasiaal|interglasiale tydperk]] eindig,<ref name="Berger2002"/> en die Aarde sal weer in ’n [[Glasiaal|glasiale tydperk]] van die huidige [[Ystydperk]] inbeweeg, ongeag die uitwerking van [[globale verhitting]]. Die [[Niagara-waterval]] sal die oorblywende 32&nbsp;km na die [[Eriemeer]] weggevreet het, en dit sal ophou bestaan.<ref name="Niagara Parks"/> Die baie gletsermere van die [[Kanadese Skild]] sal vernietig wees deur postglasiale opheffing en erosie.<ref>{{cite book|last= Bastedo|first= Jamie|title= Shield Country: The Life and Times of the Oldest Piece of the Planet|date= 1994|publisher= Arctic Institute of North America of the University of Calgary|page= 202 | isbn = 9780919034792 | series = Komatik Series, ISSN 0840-4488 | volume = 4 | url = https://books.google.com/books?id=-KUfAQAAIAAJ}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 50&nbsp;000 | Die lengte van die dag wat vir sterrekundige tydhouding gebruik word, word sowat 86&nbsp;401 sekondes vanweë maangetye wat die Aarde se rotasie vertraag. Volgens die huidige tydhoudingstelsel sal óf ’n skrikkelsekonde elke dag by die horlosie gevoeg moet word óf andersins sal die lengte van die dag amptelik met ’n sekonde verleng moet word.<ref name="arxiv1106_3141"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 100&nbsp;000 | Die [[eiebeweging]] van sterre oor die naghemel, wat die gevolg is van hulle beweging deur die [[Melkweg]], maak baie van die [[sterrebeeld]]e onherkenbaar in vergelyking met vandag se vorms.<ref name="Tapping 2005"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 100&nbsp;000<ref name=prob group="nota"/> | Die [[hiperreus]]ester [[VY Canis Majoris]] sal moontlik in ’n supernova ontplof het.<ref name="Monnier Tuthill Lopez 1999"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | >&nbsp;100&nbsp;000 | As een van die langtermynuitwerkings van [[aardverhitting]], sal 10% van [[kweekhuisgas|antropogeniese koolstofdioksied]] steeds in ’n gestabiliseerde [[atmosfeer]] bly.<ref>{{Cite book |title= The Long Thaw: How Humans Are Changing the Next 100,000 Years of Earth's Climate |url= https://archive.org/details/longthawhowhuman00arch_317 |url-access= limited |author= David Archer |date= 2009 |page= [https://archive.org/details/longthawhowhuman00arch_317/page/n135 123] |publisher= Princeton University Press |isbn= 978-0-691-13654-7}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 250&nbsp;000 | Lōʻihi, ’n jong [[vulkaan]] sowat 35&nbsp;km van die suidooskus van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawaii]], sal bo die oppervlak van die oseaan uitstyg en ’n nuwe vulkaaneiland word.<ref name="havo"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | c. 300&nbsp;000<ref name=prob group="nota"/> | Op ’n tydstip in die volgende paar honderdduisend jaar sal die [[Wolf-Rayetster]] WR&nbsp;104 dalk in ’n supernova ontplof. Daar is ’n klein kans dat WR&nbsp;104 vinnig genoeg tol om ’n [[gammaflits]] te veroorsaak, en ’n selfs kleiner kans dat so ’n flits ’n bedreiging kan inhou vir die lewe op Aarde.<ref>{{cite journal | journal= The Astrophysical Journal |volume= 675 |number= 1 |arxiv= 0712.2111 |title= The Prototype Colliding-Wind Pinwheel WR 104 | url= https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-03-01_675_1/page/698 |first1= Peter |last1= Tuthill |first2= John |last2= Monnier |first3= Nicholas |last3= Lawrance |first4= William |last4= Danchi |first5= Stan |last5= Owocki |first6= Kenneth |last6= Gayley |year= 2008 |doi= 10.1086/527286 |bibcode= 2008ApJ...675..698T |pages= 698–710}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.physics.usyd.edu.au/~gekko/pinwheel/tech_faq.html|title=WR 104: Technical Questions|last1=Tuthill|first1=Peter|accessdate=20 Desember 2015}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 500&nbsp;000<ref name=prob group="nota"/> |Die Aarde sal moontlik getref wees deur ’n [[asteroïde]] met ’n [[deursnee]] van rofweg 1&nbsp;km, met die veronderstelling dat dit nie voorkom kan word nie.<ref name="Bostrom 2002"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 500&nbsp;000 | Die rowwe terrein van die [[Nasionale Park Badlands]] in [[Suid-Dakota]] sal heeltemal deur erosie weggevreet wees.<ref>{{cite web|title= Badlands National Park – Nature & Science – Geologic Formations|url= http://www.nps.gov/badl/naturescience/geologicformations.htm|access-date= 24 September 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20100530163513/http://www.nps.gov/badl/naturescience/geologicformations.htm|archive-date= 30 Mei 2010|url-status= dead}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 1&nbsp;miljoen | Meteoorkrater, ’n groot [[Krater|impakkrater]] in [[Arizona]], wat as die "varsste" in sy soort beskou word, sal deur erosie weggevreet wees.<ref>{{cite book|last= Landstreet|first= John D.|title= Physical Processes in the Solar System: An introduction to the physics of asteroids, comets, moons and planets|date= 2003|publisher= Keenan & Darlington|page= 121 | isbn = 9780973205107 | url = https://books.google.com/books?id=Ads1AQAAIAAJ}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1&nbsp;miljoen<ref name=prob group="nota"/> | Die verste tyd in die toekoms dat die rooisuperreus [[Betelgeuse]] in ’n supernova sal ontplof. Die supernova sal minstens ’n paar maande lank in die daglig van die Aarde af sigbaar wees. Dit kan selfs binne 100&nbsp;000 jaar gebeur.<ref name="betel"/><ref>{{cite news |title=A giant star is acting strange, and astronomers are buzzing |url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/12/betelgeuse-is-acting-strange-astronomers-are-buzzing-about-supernova/ |accessdate=15 Maart 2020 |work=National Geographic |date=26 Desember 2019 |language=en |archive-date=26 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226131847/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/12/betelgeuse-is-acting-strange-astronomers-are-buzzing-about-supernova/ |url-status=dead}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1&nbsp;miljoen<ref name=prob group="nota"/> | [[Desdemona (maan)|Desdemona]] en [[Cressida (maan)|Cressida]], mane van [[Uranus]], sou waarskynlik gebots het.<ref name=Uranus>{{cite web|title= Uranus's colliding moons|year= 2017|url= http://www.astronomy.com/news/2017/09/uranus-colliding-moons |publisher= astronomy.com|accessdate= 23 September 2017}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1,4&nbsp;miljoen | Die [[ster]] Gliese&nbsp;710 sal binne 9&nbsp;000&nbsp;[[AE]] (0,14&nbsp;[[ligjare]]) van die [[Son]] af kom voordat dit wegbeweeg. Dit sal voorwerpe versteur in die [[Oortwolk]], ’n halo van ysliggame in ’n wentelbaan aan die buiterand van die Sonnestelsel. ’n Botsing van ’n [[komeet]] in die binneste Sonnestelsel is waarskynlik.<ref name="gliese"/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 2&nbsp;miljoen | Geraamde tyd vir die herstel van [[koraal]]rif-ekostelsels van versuring wat deur die [[mens]] veroorsaak is; die herstel van mariene ekostelsels ná die versuringsvoorval wat sowat 65&nbsp;miljoen jaar gelede plaasgevind het, het omtrent so lank geneem.<ref>{{cite book|last= Goldstein|first= Natalie|title= Global Warming|date= 2009|publisher= Infobase Publishing|page= 53 | url = https://books.google.com/books?id=-uYkEBl6CWYC | isbn = 9780816067695 |quote= The last time acidification on this scale occurred (about 65 mya) it took more than 2 million years for corals and other marine organisms to recover; some scientists today believe, optimistically, that it could take tens of thousands of years for the ocean to regain the chemistry it had in preindustrial times.}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 2&nbsp;miljoen+ | Die [[Grand Canyon]] sal verder deur erosie weggevreet word en effens verdiep, maar hoofsaaklik vergroot tot ’n breë vallei wat die [[Coloradorivier]] omring.<ref>{{cite web|title= Grand Canyon – Geology – A dynamic place|url= http://www.nature.nps.gov/views/layouts/Main.html#/GRCA/geo/dynamic/|website= Views of the National Parks|publisher= National Park Service|access-date= 24 September 2020|archive-date= 21 Julie 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180721014344/https://www.nature.nps.gov/views/layouts/Main.html#/GRCA/geo/dynamic/|url-status= dead}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 2,7&nbsp;miljoen | Die gemiddelde wentelhalveertyd van huidige [[Sentour (kleinplaneet)|sentoure]], wat onstabiel is vanweë [[swaartekrag]]wisselwerkings met die buitenste planete.<ref name="Horner2004a">{{cite journal |last1= Horner |first1 = J. |last2= Evans |first2= N.W. |last3= Bailey |first3= M. E. |title= Simulations of the Population of Centaurs I: The Bulk Statistics |date= 2004 |arxiv= astro-ph/0407400 |doi= 10.1111/j.1365-2966.2004.08240.x |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume= 354|issue=3|pages=798–810 |bibcode=2004MNRAS.354..798H }}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 10&nbsp;miljoen | Die breër wordende [[Oos-Afrikaanse Skeur]]vallei word oorstroom deur die [[Rooisee]], en ’n daaropvolgende nuwe oseaan sal die kontinent [[Afrika]] verdeel.<ref name="rift"/> Die [[Aarde#Interne struktuur en plaattektoniek|Afrikaplaat]] sal ook verdeel word in die nuwe Nubiese en die Somaliplaat. |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 10&nbsp;miljoen | Geraamde tyd vir die volle herstel in [[biodiversiteit]] ná ’n moontlike [[Holoseen-uitwissing]], indien dit op dieselfde skaal as die vyf vorige uitsterwingsvoorvalle was.<ref>{{cite journal|last1= Kirchner|first1= James W.|last2= Weil|first2= Anne|title= Delayed biological recovery from extinctions throughout the fossil record|url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-03-09_404_6774/page/177|journal= Nature|date= 9 Maart 2000|volume= 404|pages= 177–180 |bibcode = 2000Natur.404..177K|doi= 10.1038/35004564|issue= 6774|pmid= 10724168}}</ref> Selfs sonder ’n massauitwissing sal die meeste huidige [[spesie]]s uitgesterf het weens die natuurlike uitsterwingstempo, en baie [[klade]]s sal geleidelik in nuwe vorme ontwikkel het.<ref>{{cite book|last= Wilson|first= Edward O.|title= The Diversity of Life|date= 1999|publisher= W.W. Norton & Company|page= 216 | isbn = 9780393319408 | url = https://books.google.com/books?id=FzPaB_6Pw4MC}}</ref><ref> {{cite book | last1 = Wilson | first1 = Edward Osborne | year = 1992 | chapter = The Human Impact | title = The Diversity of Life | url = https://books.google.com/books?id=VS7GeNorZE4C | location = Londen | publisher = Penguin UK | publication-date = 2001 | page = | isbn = 9780141931739 | access-date = 15 Maart 2020 | quote = }} </ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10&nbsp;miljoen – 1&nbsp;miljard<ref name=prob group="nota"/> | [[Kupido (maan)|Kupido]] en [[Belinda (maan)|Belinda]], mane van Uranus, sou moontlik gebots het.<ref name=Uranus/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 25&nbsp;miljoen | Volgens Christopher R. Scotese sal die beweging van die [[San Andreas-breuk]] veroorsaak dat die [[Golf van Kalifornië]] in die Sentrale Vallei invloei. Dit sal ’n nuwe binnelandse see aan die weskus van [[Noord-Amerika]] vorm.<ref name="scotese"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 50&nbsp;miljoen | Die verste moontlike tyd in die toekoms dat [[Mars]] se maan [[Phobos (maan)|Phobos]] teen die planeet sal bots.<ref name="Bills"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 50&nbsp;miljoen | Volgens Christopher R. Scotese sal die beweging van die San Andreas-breuk veroorsaak dat die huidige liggings van [[Los Angeles]] en [[San Francisco]] saamsmelt.<ref name="scotese"/> Die Kaliforniese kus sal in die [[Aleoetiese Trog]] afgedruk word.<ref name="trench"/> Afrika se botsing teen [[Eurasië]] sluit die [[Middellandse See|Middellandse Bekken]] en skep ’n bergreeks soortgelyk aan die [[Himalaja]].<ref name="medi"/> Die pieke van die [[Appalache|Appalache-bergreeks]] sal grootliks deur erosie weggevreet wees,<ref>{{cite encyclopedia | date = 2011 | title = Geology | encyclopedia = Encyclopedia of Appalachia | publisher = University of Tennessee Press | url = http://www.encyclopediaofappalachia.com/category.php?rec=2 | accessdate = 21 Mei 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140521203455/http://www.encyclopediaofappalachia.com/category.php?rec=2 | archivedate = 21 Mei 2014 | url-status = dead | df = dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521203455/http://www.encyclopediaofappalachia.com/category.php?rec=2 |date=21 Mei 2014 }}</ref> hoewel die topografie eintlik sal styg namate valleie in die streek teen twee keer dié tempo dieper word.<ref>{{cite journal|last1= Hancock|first1= Gregory|title= Summit erosion rates deduced from 10Be: Implications for relief production in the central Appalachians|journal= Geology|date= Januarie 2007|volume= 35|issue= 1|page= 89|doi= 10.1130/g23147a.1 |url= http://pages.geo.wvu.edu/~kite/HancockKirwan2007SummitErosion.pdf|last2= Kirwan|first2= Matthew|bibcode= 2007Geo....35...89H}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 50-60&nbsp;miljoen | Die [[Kanada|Kanadese]] [[Rotsgebergte]] sal deur erosie weggevreet wees tot ’n vlakte.<ref>{{cite book|last= Yorath|first=C. J.|title= Of rocks, mountains and Jasper: a visitor's guide to the geology of Jasper National Park|date= 2017|publisher= Dundurn Press|page= 30 | isbn = 9781459736122 | quote = [...] 'How long will the Rockies last?' [...] The numbers suggest that in about 50 to 60 million years the remaining mountains will be gone, and the park will be reduced to a rolling plain much like the Canadian prairies.}}</ref> Die Suidelike Rotsgebergte in die VSA sal effens stadiger erodeer.<ref>{{cite journal|last= Dethier|first= David P.|display-authors= 4|author2= Ouimet, W.|author3= Bierman, P. R.|author4= Rood, D. H.|author5= Balco, G.|title= Basins and bedrock: Spatial variation in 10Be erosion rates and increasing relief in the southern Rocky Mountains, USA|journal= Geology|date= 2014|volume= 42|issue= 2|pages= 167–170|url= http://noblegas.berkeley.edu/~balcs/pubs/Dethier_2014_Geology.pdf|bibcode= 2014Geo....42..167D|doi= 10.1130/G34922.1|access-date= 24 September 2020|archive-date= 23 Desember 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20181223151250/http://noblegas.berkeley.edu/~balcs/pubs/Dethier_2014_Geology.pdf|url-status= dead}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 50-400&nbsp;miljoen | Geraamde tyd wanneer die Aarde sy [[fossielbrandstof]]reserwes natuurlik sal aanvul.<ref>{{cite book|editor-last= Pimentel|editor-first= David|last= Patzek|first= Tad W.|title= Biofuels, Solar and Wind as Renewable Energy Systems: Benefits and Risks|chapter= Can the Earth Deliver the Biomass-for-Fuel we Demand?|date= 2008|publisher= Springer | isbn = 9781402086533 | url = https://books.google.com/books?id=WNszUml_Wd4C}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 80&nbsp;miljoen | Die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawaii]] sal die laaste huidige Hawaise eiland wees wat onder die see verdwyn het, terwyl ’n nuwe reeks eilande in hulle plek sal verskyn het.<ref>{{cite news|last= Perlman|first= David|title= Kiss that Hawaiian timeshare goodbye / Islands will sink in 80 million years|url= http://www.sfgate.com/news/article/Kiss-that-Hawaiian-timeshare-goodbye-Islands-2468202.php|newspaper= San Francisco Chronicle|date= 14 Oktober 2006}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 100&nbsp;miljoen<ref name=prob group="nota"/> | Die Aarde sal moontlik getref gewees het deur ’n asteroïde so groot soos die een wat 66&nbsp;miljoen jaar gelede die [[Kryt-Paleogeen-uitwissing]] veroorsaak het, met die veronderstelling dat dit nie voorkom kon word nie.<ref name="kpg1"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 100&nbsp;miljoen | Volgens ’n model deur Christopher R. Scotese sal ’n nuwe [[subduksie]]sone in die [[Atlantiese Oseaan]] vorm en die Amerikas sal terug na Afrika begin beweeg.<ref name="scotese"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 100&nbsp;miljoen | Boonste raming vir die bestaan van [[Saturnus se ringe]] in hulle huidige vorm.<ref>{{cite book|last= Lang|first= Kenneth R.|title= The Cambridge Guide to the Solar System|date= 2003|publisher= Cambridge University Press|page= [https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang/page/329 329] | isbn = 9780521813068 | url = https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang |url-access= registration| quote = [...] all the rings should collapse [...] in about 100 million years.}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 110&nbsp;miljoen | Die [[Son]] se [[ligsterkte]] het met 1% toegeneem.<ref>{{cite journal|title= Distant future of the Sun and Earth revisited |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume= 386 |issue= 1 |pages= 155–63 |author= Schröder, K.-P. |author2= Connon Smith, Robert |date= 2008|arxiv= 0801.4031|bibcode= 2008MNRAS.386..155S|doi= 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 180&nbsp;miljoen | Vanweë die geleidelike afname in die Aarde se rotasiespoed sal ’n dag op Aarde ’n uur langer wees as vandag.<ref>{{cite web | title = How Long Until The Moon Slows The Earth to a 25 Hour Day? |author= Jillian Scudder | work= Forbes | url = https://www.forbes.com/sites/jillianscudder/2017/01/28/how-long-until-the-moon-slows-the-earth-to-a-25-hour-day/#477b64b16d32 | accessdate= 30 Mei 2017}}</ref> |- | style="background: #e0ffff;" | [[Beeld:Greek lc pi icon.svg|16px|Wiskunde]] | 230&nbsp;miljoen | Die voorspelling van die planete se wentelbane is onmoontlik oor groter tydperke, want dit is die tydskaal waarop dinamiese stelsels [[Chaosteorie|chaoties]] word.<ref name="hayes07"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 240&nbsp;miljoen | Vanaf sy huidige posisie voltooi die [[Sonnestelsel]] ’n volle omwenteling om die middel van die [[Melkweg]].<ref name="galyear"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 250&nbsp;miljoen |Volgens Christopher R. Scotese sal die kus van Kalifornië teen [[Alaska]] bots vanweë die noordwaartse beweging van die Amerikaanse weskus.<ref name="scotese"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 250-350&nbsp;miljoen | Al die Aarde se kontinente kan in een [[superkontinent]] saamgesmelt wees. Drie moontlike rangskikkings van hierdie konfigurasie is gedoop Amasië, Novopangaea en Pangaea Ultima.<ref name="scotese"/><ref name="Williams Nield 2007"/> Dit sal waarskynlik ’n [[Glasiaal|glasiale tydperk]] tot gevolg hê, met laer seevlakke en toenemende [[suurstof]]vlakke, wat temperature verder sal laat daal.<ref>Calkin and Young in 1996 op ble. 9–75</ref><ref name="ReferenceA"/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | >&nbsp;250&nbsp;miljoen | Vinnige biologiese [[evolusie]] kan voorkom vanweë die vorming van ’n superkontinent met laer temperature en hoër suurstofvlakke.<ref name="ReferenceA">Thompson en Perry in 1997 op ble. 127–28</ref> Toenemende mededinging tussen spesies vanweë die vorming van ’n superkontinent, groter vulkaanaktiwiteit en minder leefbare toestande weens aardverhitting as gevolg van ’n helderder Son lei tot ’n uitsterwingsvoorval waarvan die [[plant]]- en [[dier]]elewe nie ten volle sal herstel nie.<ref name=swansong2>{{cite journal|title= Swansong Biosphere II: The final signs of life on terrestrial planets near the end of their habitable lifetimes |journal= International Journal of Astrobiology |volume= 13 |issue= 3 |pages= 229–243 |author= O'Malley-James, Jack T. |author2= Greaves, Jane S. |author3= Raven, John A. |author4= Cockell, Charles S.|date= 2014 | arxiv= 1310.4841 |bibcode= 2014IJAsB..13..229O |doi= 10.1017/S1473550413000426}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 300-600&nbsp;miljoen | Geraamde tyd waarop die temperatuur in [[Venus]] se mantel ’n maksimum sal bereik. Oor die volgende sowat 100&nbsp;miljoen jaar sal groot subduksie voorkom en die kors hersikleer word.<ref name="Strom1994">{{cite journal |last= Strom |first= Robert G. |author2= Schaber, Gerald G. |author3= Dawson, Douglas D. |date= 25 Mei 1994 |title= The global resurfacing of Venus |journal= Journal of Geophysical Research |volume= 99 |issue= E5 |pages= 10899–10926 |doi= 10.1029/94JE00388 |bibcode= 1994JGR....9910899S|url= https://zenodo.org/record/1231347 }}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 400-500&nbsp;miljoen | Die superkontinent (Amasië, Novopangaea of Pangaea Ultima) sal waarskynlik uitmekaargeskeur het.<ref name="Williams Nield 2007"/> Dit sal lei tot hoër globale temperature, soos in die [[Kryt (geologie)|Krytperiode]].<ref name="ReferenceA"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 500 miljoen<ref name=prob group="nota"/> | Geraamde tyd dat ’n [[gammaflits]], of massiewe, hiperenergieke [[supernova]], plaasvind binne 6&nbsp;500 ligjare van die Aarde af; dit sal naby genoeg wees dat sy strale die Aarde se [[osoonlaag]] beïnvloed en ’n groot massauitsterwing veroorsaak, met die veronderstelling dat so ’n ontploffing in die verlede die [[Ordovisium-Siluur-uitwissing]] veroorsaak het. Die supernova sal egter presies georiënteer moet wees relatief tot die Aarde om ’n negatiewe uitwerking te hê.<ref name="natgeo"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 600&nbsp;miljoen | Getyversnelling laat die [[Maan]] so ver van die Aarde af beweeg dat ’n algehele [[sonsverduistering]] nie meer moontlik is nie.<ref name="600mil"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 500-600&nbsp;miljoen | Die Son se toenemende [[ligsterkte]] begin die karbonaat-silikaat-siklus versteur; die hoër ligsterkte laat die verwering van rotse op die oppervlak toeneem en dit vang [[koolstofdioksied]] in die grond vas as karbonaat. Namate water van die Aarde se oppervlak af verdamp, word rotse harder; dit veroorsaak dat [[plaattektoniek]] afneem en eindelik ophou nadat die oseane eers heeltemal verdamp het. Met minder vulkanisme wat koolstof in die Aarde se atmosfeer resikleer, begin koolstofdioksiedvlakke afneem.<ref name=swansong>{{cite journal|title= Swansong Biospheres: Refuges for life and novel microbial biospheres on terrestrial planets near the end of their habitable lifetimes |journal= International Journal of Astrobiology |volume= 12 |issue= 2 |pages= 99–112 |author= O'Malley-James, Jack T. |author2= Greaves, Jane S. |author3= Raven, John A. |author4= Cockell, Charles S.|date= 2012 | arxiv= 1210.5721 |bibcode= 2013IJAsB..12...99O |doi= 10.1017/S147355041200047X}}</ref> Teen hierdie tyd sal koolstofdioksiedvlakke so laag wees dat [[C3-plant|C₃]]-[[fotosintese]] nie meer moontlik is nie. Alle plante wat C₃-fotosintese gebruik (≈99 persent van huidige spesies) sal doodgaan.<ref name="Heath Doyle 2009"/> Die uitsterwing van C₃-plante sal waarskynlik ’n langtermynproses wees eerder as ’n skielike afname. Dit is waarskynlik dat plantgroepe een-een sal doodgaan lank voordat die kritieke koolstofdioksiedvlak bereik word.<ref name=swansong2/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 500-800&nbsp;miljoen<ref name=prob group="nota"/> | Namate die Aarde vinnig warmer word en koolstofdioksiedvlakke daal, sal plante – en ook diere – langer kan oorleef as hulle ander strategieë ontwikkel soos om minder koolstofdioksied vir fotosintese te gebruik, vleis in plaas van plante te eet, ensovoorts. Die uitsterwing van die meeste plante sal lei tot minder [[suurstof]] in die [[atmosfeer]], en meer [[DNS]]-beskadigende [[ultraviolet]]strale sal die Aarde se oppervlak bereik. Die stygende temperature sal chemiese reaksies in die atmosfeer laat toeneem, en dit sal suurstofvlakke verder laat afneem. Vlieënde diere sal beter daaraan toe wees omdat hulle sal kan vlieg na plekke waar die temperature laer is.<ref name=WB11728>Ward & Brownlee in 2003 on pages 117-28</ref> Baie diere sal na die pole of ondergronds gedwing word. Dié diere sal aktief word tydens die poolnag en slaap tydens die pooldag vanweë die intense hitte en straling. ’n Groot deel van die Aarde sal ’n droë [[woestyn]] word, en diere en plante sal hoofsaaklik in die oseane voorkom.<ref name=WB11728/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 800-900&nbsp;miljoen | Koolstofdioksiedvlakke daal tot by die punt waar C₄-fotosintese nie langer moontlik is nie.<ref name="Heath Doyle 2009"/> Sonder plante wat suurstof in die atmosfeer kan vrylaat, sal vrye suurstof en die osoonlaag verdwyn en dodelike vlakke UV-lig sal die oppervlak bereik. In die boek ''The Life and Death of Planet Earth'' skryf Peter D. Ward en Donald Brownlee dat sommige diere in die oseane sal kan oorleef. Eindelik sal alle meersellige lewe egter uitsterf.<ref name="bd2_6_1665"/> Diere sal op die langste sowat 100&nbsp;miljoen jaar kan oorleef nadat die plantlewe uitesterf het; die laaste diere sal dié wees wat nie op lewende plante staatmaak nie, byvoorbeeld [[termiet]]e of dié naby hidrotermiese bronne soos [[wurm]]s van die genus ''Riftia''.<ref name=swansong2/> Eindelik sal net eensellige organismes oorbly. |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 1 miljard<ref name="langskaal" group="nota">Tydeenhede is volgens die [[Kort en lang skaalverdeling|lang skaalverdeling]]</ref> | 27% van die oseane se massa sal in die [[aardmantel]] afgedruk word. As dit ononderbroke voortduur, sal dit ’n ewewig bereik wanneer 65% van die oppervlakwater op die oppervlak oorbly.<ref name=hess5_4_569/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 1,1&nbsp;miljard | Die Son se ligsterkte het met 10% toegeneem, wat veroorsaak dat die Aarde se oppervlaktemperatuur gemiddeld 320&nbsp;K (47&nbsp;°C) is. Die atmosfeer sal ’n "klam kweekhuis" word, wat sal lei tot ’n wegholverdamping van die oseane.<ref name="swansong"/><ref name="mnras386_1"/> Dit sal meebring dat [[plaattektoniek]] heeltemal ophou, as dit nie reeds opgehou het nie. Klompies water kan nog by die pole voorkom, waar eenvoudige lewe sal kan voorkom.<ref name="abode"/><ref name="pressure"/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 1,2&nbsp;miljard | Laaste tyd waarop alle plantlewe uitgesterf sal wees. Stygende temperature sal dierelewe onmoontlik maak. |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 1,3&nbsp;miljard | [[Eukarioot|Eukariote]] sterf uit weens ’n gebrek aan koolstofdioksied. Net [[Prokarioot|prokariote]] bly oor.<ref name="bd2_6_1665"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1,5-1,6&nbsp;miljard |Die Son se stygende ligsterkte veroorsaak dat sy [[bewoonbare sone]] verder weg beweeg; namate [[koolstofdioksied]] in [[Mars]] se atmosfeer toeneem, styg sy oppervlaktemperatuur tot die vlak van die Aarde s’n tydens die [[ystydperk]].<ref name="bd2_6_1665"/><ref name="mars"/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 1,6&nbsp;miljard | Vroegste tyd waarop alle prokariote sal uitsterf.<ref name=bd2_6_1665/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 2&nbsp;miljard | Laaste tyd waarop die Aarde se oseane sal verdamp as die atmosfeerdruk sou afneem via die [[stikstofsiklus]].<ref name=pnas106_24/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 2,3&nbsp;miljard | Die Aarde se [[Aardkern#Buitekern|buitekern]] vries as die [[Aardkern#Binnekern|binnekern]] aanhou groei teen sy huidige tempo van 1&nbsp;mm per jaar.<ref name="ng4_264"/><ref name="compo"/> Sonder sy vloeibare buitekern verdwyn die Aarde se [[magneetveld]]<ref name="magnet"/> en gelaaide deeltjies wat van die Son afkomstig is, vernietig geleidelik die atmosfeer.<ref>{{cite journal |title= Solar wind hammers the ozone layer |journal= News@nature |author= Quirin Shlermeler|date= 3 Maart 2005 | doi= 10.1038/news050228-12 |ref= harv}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 2,55&nbsp;miljard | Die Son sal sy maksimum oppervlaktemperatuur van 5&nbsp;820&nbsp;K bereik het. Daarna sal hy geleidelik koeler word, terwyl sy ligsterkte bly toeneem.<ref name="mnras386_1"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 2,8&nbsp;miljard | Die Aarde se oppervlaktemperatuur bereik sowat 420&nbsp;K (147&nbsp;°C), selfs by die pole.<ref name=swansong/><ref name="global1"/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 2,8&nbsp;miljard | Alle oorblywende lewe, wat nou slegs bestaan uit eensellige kolonies in afgesonderde mikro-omgewings, sterf uit.<ref name=swansong/><ref name="global1"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | c.&nbsp;3&nbsp;miljard<ref name=prob group="nota"/> | Daar is ’n kans van rofweg een in 100&nbsp;000 dat die Aarde voor hierdie tyd deur ’n wisselwerking met ’n ander ster in die [[interstellêre medium|interstellêre ruimte]] gewerp kan word, en ’n kans van een in 3&nbsp;miljoen dat dit deur ’n ander ster aangetrek en in ’n wentelbaan vasgevang kan word. As dit sou gebeur, sal lewe, as dit die interstellêre reis oorleef het, dalk langer voortbestaan.{{sfn|Adams|2008|pp=33–44}} |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 3&nbsp;miljard | Die [[mediaan]]punt waar die Maan se toenemende afstand van die Aarde af sy stabiliserende uitwerking op die Aarde se [[ashelling]] sal verklein. As ’n gevolg raak die Aarde se rotasie chaoties, wat weer lei tot drastiese wisselings in die Aarde se klimaat.<ref name="wander"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 3,3&nbsp;miljard | ’n Kans van 1% dat [[Jupiter]] se [[swaartekrag]] die wentelbaan van [[Mercurius]] so chaoties maak dat dit teen [[Venus]] bots, en dit sal die binneste Sonnestelsel in chaos dompel. Moontlike scenario's sluit in dat Mercurius teen die Son bots, uit die Sonnestelsel gewerp word of teen die Aarde bots.<ref name="chaos"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|alt=Geologie en planetologie|Geologie en planetologie]] | 3,5-4,5&nbsp;miljard | Alle oseaanwater wat nog nie verdamp het nie, verdamp nou. Die [[kweekhuiseffek]] wat veroorsaak word deur die swaar, waterryke atmosfeer en die Son se ligsterkte wat sowat 35-40% sy huidige waarde is, lei daartoe dat die Aarde se oppervlaktemperatuur tot 1&nbsp;400&nbsp;K (1&nbsp;130&nbsp;°C) styg – warm genoeg om rotse op die oppervlak te laat smelt.{{sfn|Brownlee|2010|p= 95}}<ref name="pnas106_24">{{cite journal | last1= Li | first1= King-Fai | last2= Pahlevan | first2= Kaveh | last3= Kirschvink | first3= Joseph L. | last4= Yung | first4= Yuk L. | date= 16 June 2009 | title= Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere | url= https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-06-16_106_24/page/9576 | journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America| volume= 106 | issue= 24 | pages= 9576–9579 | doi= 10.1073/pnas.0809436106 | pmid= 19487662 | pmc= 2701016 | bibcode= 2009PNAS..106.9576L }}</ref><ref name=guinan_ribas>{{cite journal | last1= Guinan | first1= E. F. | last2= Ribas | first2= I. | title= Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate | journal= ASP Conference Proceedings | volume= 269 | pages= 85–106 | editor1-last= Montesinos | editor1-first= Benjamin | editor2-last= Gimenez | editor2-first= Alvaro | editor3-last= Guinan | editor3-first= Edward F. | date= 2002 | bibcode= 2002ASPC..269...85G }}</ref><ref name=icarus74>{{cite journal | last1= Kasting | first1= J. F. | title= Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of earth and Venus | journal= Icarus | volume= 74 |date= Junie 1988 | issue= 3 | pages= 472–494 | doi= 10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid= 11538226 | bibcode= 1988Icar...74..472K | url= https://zenodo.org/record/1253896 }}</ref> Die temperatuur sal omtrent twee keer so hoog wees as op Venus vandag, en teen dié temperatuur sal die oppervlak gedeeltelik gesmelt wees.<ref name="venus"/> Venus sal in dié tyd ook drasties warmer word – waarskynlik warmer as die Aarde omdat dit nader aan die Son is. |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 3,6&nbsp;miljard | [[Neptunus]] se maan [[Triton (maan)|Triton]] val deur die planeet se [[Rochelimiet]] en kan in ’n [[planetêre ring]] opgebreek word soortgelyk aan [[Saturnus]] s'n.<ref name="triton"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 4&nbsp;miljard | Die [[mediaan]]punt waar die [[Andromeda-sterrestelsel]] met die [[Melkweg]] sal bots, waarna hulle kan verenig in een groot "Melkomeda".<ref name="cox"/> Daar is ook ’n klein kans dat die Sonnestelsel uit die Melkweg gewerp kan word.<ref name=Cain>{{cite web|title=When Our Galaxy Smashes Into Andromeda, What Happens to the Sun?|author=Cain, Fraser | work=Universe Today|url=http://www.universetoday.com/2007/05/10/when-our-galaxy-smashes-into-andromeda-what-happens-to-the-sun/|date=2007|accessdate=2007-05-16| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070517021426/http://www.universetoday.com/2007/05/10/when-our-galaxy-smashes-into-andromeda-what-happens-to-the-sun/| archivedate= 17 Mei 2007 | url-status= live}}</ref><ref name=Cox2008>{{cite journal|title=The Collision Between The Milky Way And Andromeda | author=Cox, T. J. | author2=Loeb, Abraham | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | arxiv=0705.1170 | date=2008 | doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x|volume=386|issue=1 | pages=461–474 | bibcode=2008MNRAS.386..461C}}</ref> Die planete in die Sonnestelsel sal waarskynlik nie deur dié gebeure versteur word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/milky-way-collide.html |author=NASA|title=NASA's Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-On Collision |website=NASA |date=31 Mei 2012 |accessdate=13 Oktober 2012}}</ref><ref>{{cite news|last=Dowd|first=Maureen|title=Andromeda Is Coming!|url=https://www.nytimes.com/2012/05/30/opinion/dowd-andromeda-is-coming.html|accessdate=9 Januarie 2014|newspaper=The New York Times|date=29 Mei 2012}}</ref><ref name="milk"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | 4,5&nbsp;miljard | Mars bereik dieselde sonstraling per eenheid oppervlak as wat die Aarde gehad het toe dit gevorm het, 4,5&nbsp;miljard jaar gelede.<ref name="mars"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 5,4&nbsp;miljard | Met sy [[waterstof]]voorraad opgebruik, beweeg die Son uit die [[hoofreeks]] en begin in ’n [[rooireus]] ontwikkel.<ref name="Schroder 2008"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | 6,5&nbsp;miljard | Mars bereik dieselde sonstraling per eenheid oppervlak as die Aarde vandag, waarna dieselfde lot soos hier bo vir die Aarde beskryf, dit sal tref.<ref name="mars"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 7,5&nbsp;miljard | Die Aarde en Mars het ’n [[sinchroniese rotasie]] vanweë die uitsittende subreus-Son.<ref name="mars"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 7,59&nbsp;miljard | Die Aarde en Mars word waarskynlik vernietig deurdat die Son hulle verswelg, net voor die Son sy grootste grootte as [[rooireus]] (die bokant van die rooireusetak op die [[Hertzsprung-Russell-diagram]]) bereik, asook sy maksimum radius van 256 keer so groot soos vandag.<ref name="Schroder 2008"/><ref name=earthredgiantsun group=nota>Dit is ’n geruime tyd al ’n netelige kwessie; sien Rybicki, K.R. en Denis, C. se geskrif van 2001. Volgens die nuutste berekenings gebeur dit egter met ’n groot mate van sekerheid.</ref> Voor die finale botsing beland die Maan waarskynlik onder die Aarde se [[Rochelimiet]] en breek op in ’n ring, waarvan die grootste deel na die Aarde se oppervlak val.<ref name="powell2007"/> <!-- leaving this here in case later calculation(s) show the above not to be true--> In dié tyd kan Saturnus se maan [[Titaan (maan)|Titaan]] oppervlaktemperature bereik wat lewe kan onderhou.<ref name="Titan"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 8&nbsp;miljard | Die Son word ’n [[koolstof]]-[[suurstof]]-[[witdwerg]] met ’n massa van sowat 54,05% sy huidige waarde.<ref name="Schroder 2008"/><ref name="nebula"/><ref name="apj676_1_594"/> Op dié tydstip sal die oppervlaktemperatuur van die Aarde, as dit oorleef het, en die ander planete in die Sonnestelsel begin afneem omdat die Son as witdwerg baie minder energie as vandag uitstraal. |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 22&nbsp;miljard | Die einde van die [[heelal]] in die [[Chronologie van die heelal#Groot Uiteenskeuring|Groot Uiteenskeuring]]-scenario, as ’n model van [[donker energie]] veronderstel word met [[Toestandsvergelyking (kosmologie)|<var>w = -1,5</var>]].<ref name="bigrip"/> As die digtheid van donker energie minder as {{nowrap|-1}} is, sal die [[uitdying van die heelal]] bly versnel en die [[waarneembare heelal]] sal al hoe kleiner word. Sowat 200&nbsp;miljoen jaar voor die Groot Uiteenskeuring sal [[sterrestelselswerm]]s soos die [[Plaaslike Groep]] of die [[Coma-sterrestelselswerm]] vernietig word. Sowat 60&nbsp;miljoen jaar voor die Groot Uiteenskeuring sal alle [[sterrestelsel]]s sterre aan hulle rande begin verloor en binne nog 40&nbsp;miljoen jaar sal hulle heeltemal disintegreer. Drie maande voor die Groot Uiteenskeuring sal alle stersisteme hulle swaartekragaantrekking verloor en planete sal wegskiet in die vinnig uitbreidende heelal. Dertig minute voor die Groot Uiteenskeuring sal [[planete]], [[ster]]re, [[asteroïde]]s en selfs uiterse voorwerpe soos [[neutronster]]re en [[swartkolk]]e in [[Atoom|atome]] verdamp. Honderd [[Zepto-|zeptosekonde]]s (10^-19 sekondes) voor die Groot Uiteenskeuring sal atome opbreek. Eindelik, wanneer uiteenskeuring die [[Planckskaal]] bereik, sal kosmiese stringe gedisintegreer wees, sowel as die struktuur van [[ruimtetyd]] self. Die heelal sal ’n "uiteenskeuringsingulariteit" bereik wanneer alle afstande oneindig groot word. Terwyl alle materie in ’n "samepersingsingulariteit" oneindig gekonsentreerd is, is alle materie in ’n "uiteenskeuringsingulariteit" oneindig versprei.<ref>{{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevLett.91.071301 | last = Caldwell | first = Robert R. |author2=Kamionkowski, Marc |author3=Weinberg, Nevin N. | title = Phantom Energy and Cosmic Doomsday | journal = Physical Review Letters | volume = 91 | pages = 071301 | year = 2003 | pmid=12935004 | arxiv=astro-ph/0302506 | bibcode=2003PhRvL..91g1301C | issue = 7 }}</ref> Waarnemings van die snelhede van sterrestelselswerms deur die [[Chandra-X-straalsterrewag]] dui egter daarop dat die regte waarde van <var>w</var> sowat -0,991 is. As dit reg is, sal die Groot Uiteenskeuring nie gebeur nie.<ref name="chand"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 50&nbsp;miljard | As die Aarde en die Maan teen dié tyd nie vernietig is nie, sal hulle ’n [[sinchroniese rotasie]] hê, wat beteken hulle sal pal dieselfde kante na mekaar wys.<ref name="tide1"> {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=aU6vcy5L8GAC&pg=PA184| title = Solar System Dynamics | author = Murray, C.D. | author2 = Dermott, S.F. | last-author-amp = yes | publisher = Cambridge University Press | date = 1999 | page = 184 | isbn = 978-0-521-57295-8 }} </ref><ref name="tide2"> {{cite book | last = Dickinson | first = Terence | title = From the Big Bang to Planet X | url = https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse | publisher = Camden House | date = 1993 | location = Camden-Oos, Ontario | pages = [https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse/page/79 79]–81 | isbn = 978-0-921820-71-0 }} </ref> Daarna sal die getyaksie van die witdwerg-Son [[hoekmomentum]] uit die stelsel onttrek. Dit sal meebring dat die Maan se wentelbaan sal afneem en die Aarde se tolling sal versnel.<ref name="canup_righter"> {{cite book | first1 = Robin M. | last1 = Canup | first2 = Kevin | last2 = Righter | title = Origin of the Earth and Moon | volume = 30 | series=The University of Arizona space science series | publisher = University of Arizona Press | date = 2000 | isbn = 978-0-8165-2073-2 | pages = 176–177 | url = https://books.google.com/books?id=8i44zjcKm4EC&pg=PA176 }} </ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 65&nbsp;miljard | As die Aarde en die Maan nie deur die rooireus-Son verswelg is nie, kan die Maan teen die Aarde bots weens die afname van sy wentelbaan.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2017/01/31/earth-and-moon-may-be-on-long-term-collision-course/#38a21ffa3c68|website=Forbes|author=Bruce Dorminey|title=Earth and Moon May Be on Long-Term Collision Course|date=31 Januarie 2017|accessdate=11 Februarie 2017}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 100-150&nbsp;miljard | Weens die [[uitdying van die heelal]] verdwyn alle sterrestelsels buiten dié in die [[Plaaslike Groep]] uit sig en dus uit die [[waarneembare heelal]].<ref name="galaxy"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 150&nbsp;miljard | Die [[kosmiese mikrogolfagtergrond]] koel af van die huidige sowat 2,7&nbsp;K tot 0,3&nbsp;K, en dit sal onopspoorbaar wees met huidige tegnologie.<ref name="temp"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 325&nbsp;miljard | Geraamde tyd waarteen die uitdying van die heelal alle swaartekraggebonde strukture sou isoleer binne hulle eie kosmologiese horisonne. Teen dié tyd het die heelal uitgedy met ’n faktor van meer as 100&nbsp;miljoen en selfs individuele, uitgeworpe sterre sal geïsoleer word.<ref name=":0"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 450&nbsp;miljard | [[Mediaan]]punt waar die sowat 47 sterrestelsels<ref name="messier"/> van die Plaaslike Groep sal saamsmelt in een, groot sterrestelsel.<ref name="dying"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 800&nbsp;miljard | Verwagte tyd wanneer die netto liguitstraling van die gesamentlike "Melkomeda"-sterrestelsel sal begin afneem namate die [[rooidwerg]]sterre deur hulle [[Bloudwerg (rooidwergstadium)|bloudwergfase]] van maksimum helderheid beweeg.<ref name="bluedwarf"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10¹² (1&nbsp;biljoen) | Vroegste tyd wanneer [[stervorming]] in sterrestelsels ophou omdat sterrestelsels se gas wat sterre vorm, opraak.<ref name="dying"/> Die uitdying van die heelal, as ’n konstante [[digtheid]] van [[donker energie]] veronderstel word, vergroot die [[golflengte]] van die kosmiese mikrogolfagtergrond met 10²⁹, wat die skaal van die [[kosmiese lighorison]] oorskry en die bewys van die [[Oerknal]] onopspoorbaar maak.<ref name="galaxy"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10¹¹-10¹² (100&nbsp;miljard - 1&nbsp;biljoen) | Geraamde tyd wanneer die heelal tot ’n einde sal kom volgens die [[Chronologie van die heelal#Groot Samepersing|Groot Samepersing]]-scenario, as ’n "geslote" model veronderstel word.<ref name="Adams 1997 337–72">{{Cite journal | last = Adams | first = Fred C. | last2 = Laughlin | first2 = Gregory | year = 1997 | title = A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects | journal = Reviews of Modern Physics | volume = 69 | issue = 2 | pages = 337–72 |arxiv = astro-ph/9701131 |bibcode = 1997RvMP...69..337A |doi = 10.1103/RevModPhys.69.337 }}</ref><ref>{{Cite journal |arxiv = astro-ph/0409264|doi = 10.1088/1475-7516/2004/12/006|bibcode = 2004JCAP...12..006W|title = Current observational constraints on cosmic doomsday|year = 2004|last1 = Wang|first1 = Yun|last2 = Kratochvil|first2 = Jan Michael|last3 = Linde|first3 = Andrei|last4 = Shmakova|first4 = Marina|journal = Journal of Cosmology and Astroparticle Physics|volume = 2004|issue = 12|pages = 006}}</ref> Na gelang van hoe lank die uitdyingsfase duur, sal die gebeure in die samepersingsfase in die teenoorgestelde volgorde gebeur.<ref name="Davies1994">{{cite book |last=Davies |first=Paul |title=The Last Three Minutes: Conjectures About The Ultimate Fate of the Universe |publisher=Basic Books |year=1997 |isbn=978-0-465-03851-0}}</ref> Sterrestelsel-[[superswerm]]s sal eers saamsmelt, gevolg deur [[sterrestelselswerm]]s en later [[sterrestelsel]]s. Eindelik sal [[ster]]re so naby aan mekaar wees dat hulle teen mekaar sal begin bots. Namate die heelal krimp, sal die temperatuur van die kosmiese mikrogolfagtergrond (KMA) styg tot meer as die oppervlaktemperatuur van sekere sterre, wat beteken dié sterre sal nie meer hulle interne energie kan uitstraal nie, en hulle sal geleidelik begin kook en ontplof. Dit sal begin by [[rooidwerg]]sterre met ’n klein massa sodra die KMA 2&nbsp;400&nbsp;K ({{nowrap|2 130 °C}}) bereik sowat 500&nbsp;000 jaar voor die einde, gevolg deur [[Sterreklassifikasie#Spektraaltipe|K-, G-, F-, A-, B- en eindelik O-tipe]] sterre sowat 100&nbsp;000 jaar voor die Groot Samepersing. Minute voor die Groot Samepersing sal die temperatuur so hoog wees dat [[atoomkern]]s sal ontbind en die [[subatomiese deeltjie|deeltjies]] sal opgesuig word deur reeds saamsmeltende [[swartkolk]]e. Eindelik sal al die swartkolke in die heelal saamsmelt in een, groot swartkolk wat al die materie in die heelal sal bevat. Dit sal dan die heelal verslind, insluitende homself.<ref name="Davies1994"/> Hierna is dit moontlik dat ’n nuwe Oerknal kan ontstaan wat weer ’n nuwe heelal skep. Die waargenome optrede van donker energie en die vorm van die heelal ondersteun egter nie dié scenario nie. Daar word geglo die heelal is plat en dat sy uitdying sal versnel vanweë donker energie; die eienskappe van donker energie is egter nog onbekend en dit is dus moontlik dat donker energie iewers in die toekoms kan omkeer. Dit is ook moontlik dat die heelal ’n "geslote" model is, maar dat die kromming so klein is dat ons dit nie kan waarneem oor die afstand van die huidige waarneembare heelal nie. In dié geval sal 10¹⁸ jaar verloop voor ’n groot samepersing.<ref name="Adams 1997 337–72"/>§V.B |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1,05×10¹² (1,05&nbsp;biljoen) | Geraamde tyd wanneer die heelal sou uitgedy het met ’n faktor van meer as 10²⁶, en dit sal die gemiddelde deeltjiedigtheid verminder tot minder as een deeltjie per kosmologiese-horison-volume. Hierna sal deeltjies van ongebonde intergalaktiese materie prakties geïsoleer wees, en botsings tussen hulle sal nie meer die toekomstige evolusie van die heelal beïnvloed nie.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Busha|first1=Michael T.|last2=Adams|first2=Fred C.|last3=Wechsler|first3=Risa H.|last4=Evrard|first4=August E.|date=2003-10-20|title=Future Evolution of Structure in an Accelerating Universe|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-10-20_596_2/page/713|journal=The Astrophysical Journal|volume=596|issue=2|pages=713–724|doi=10.1086/378043|arxiv=astro-ph/0305211|issn=0004-637X}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 4×10¹² (4&nbsp;biljoen) | Geraamde tyd wanneer die rooidwerg [[Alpha Centauri|Proxima Centauri]], die naaste ster aan die Son (4,25 [[ligjare]]) die hoofreeks sal verlaat en ’n witdwerg word.<ref>{{cite journal|title=RED Dwarfs and the End of The Main Sequence|author1=Fred C. Adams|author2=Gregory Laughlin|author3=Genevieve J. M. Graves|journal=Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica, Serie de Conferencias|volume=22| pages=46–49|year=2004|url=http://www.astroscu.unam.mx/rmaa/RMxAC..22/PDF/RMxAC..22_adams.pdf}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 3×10¹³ (30&nbsp;biljoen) | Geraamde tyd waarteen sterre (insluitende die Son) ’n nabye wisselwerking met ’n ander ster sou gehad het. Wanneer twee sterre (of steroorblyfsels) na aan mekaar beweeg, sal hulle planete se wentelbane versteur word en hulle sal moontlik heeltemal uit die stelsel gewerp word. Hoe nader ’n planeet se wentelbaan aan sy ster is, hoe langer sal dit gewoonlik neem om so uitgewerp te word vanweë die swaartekrag van die ster.<ref name="strip"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10¹⁴ (100&nbsp;biljoen) | Laatste voorspelde tyd dat stervorming in sterrestelsels sal eindig.<ref name="dying"/> Hierna sal alle sterre geleidelik al hulle brandstof opgebruik en doodgaan.<ref name="five ages"/> Teen dié tyd sal die heelal uitgedy het met ’n faktor van sowat 10²⁵⁵⁴.<ref name=":0"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1.1-1.2×10¹⁴ (110-120&nbsp;biljoen) | Tyd waarteen alle sterre in die heelal hulle brandstof sou opgebruik het (die sterre wat die langste bestaan, rooidwerge met ’n klein [[massa]], het ’n leeftyd van rofweg 10-20&nbsp;biljoen jaar).<ref name="dying"/> Daarna sal die enigste stervoorwerpe wat oor is, steroorblyfsels ([[witdwerg]]e, [[neutronster]]re en [[swartkolk]]e) en [[bruindwerg]]e wees. Botsings tussen bruindwerge sal nuwe rooidwerge vorm op ’n marginale vlak: Gemiddeld sowat 100 sterre sal skyn in wat eens die [[Melkweg]] was. Botsings tussen steroorblyfsels sal nou en dan ’n [[supernova]] veroorsaak.<ref name="dying"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10¹⁵ (1&nbsp;biljard) | Geraamde tyd waarteen wisselwerkings tussen sterre alle planete in stersisteme (ook die Sonnestelsel) uit hulle wentelbane gewerp het.<ref name="dying"/> Teen dié tyd sou die Son afgekoel het tot 5&nbsp;K.<ref name="five degs"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10¹⁹-10²⁰<br/>(10-100&nbsp;triljoen) | Geraamde tyd waarteen 90-99% van bruindwerge en steroorblyfsels (insluitende die Son) uit hulle sterrestelsels gewerp sal wees.<ref name="dying"/><ref name="five ages pp85–87"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10²⁰ (100&nbsp;triljoen) | Geraamde tyd waarteen die Aarde (as hy nog bestaan) teen die [[swartdwerg]]-Son sal bots weens die aftakeling van sy wentelbaan deur middel van die emissie van [[Swaartekraggolf|swaartekragstraling]].<ref name="dyson"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10³⁰ | Geraamde tyd waarteen dié sterre wat nie uit hulle sterrestelsels gewerp is nie (1-10%) in hulle sterrestelsels se [[supermassiewe swartkolk]]e sal val. Teen dié tyd sou [[dubbelster]]re in mekaar in geval het, en planete in hulle sterre, deur die emissie van swaartekragstraling. Dus sal net afgesonderde voorwerpe (steroorblyfsels, bruindwerge, uitgeworpe planete en swartkolke) in die heelal oorbly.<ref name=dying/> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | 2×10³⁶ | Geraamde tyd wanneer alle [[nukleon]]e in die waarneembare heelal sal verval, as die hipotetiese [[proton]][[halfleeftyd]] se waarde die kleinste is (8,2×10³³ jaar).<ref name="proton"/><ref name="half-life"/><ref name=half-life group="nota">Sowat 264 halfleeftye. Tyson et al. gebruik ’n berekening met ’n ander waarde vir halfleeftyd.</ref> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | 3×10⁴³ | Geraamde tyd wanneer alle nukleone in die waarneembare heelal sal verval, as die hipotetiese protonhalfleeftyd se waarde die grootste is (10⁴¹ jaar)<ref name="dying"/> en as veronderstel word die Oerknal was [[Inflasie (kosmologie)|inflasionêr]] en dat dieselfde proses wat [[barion]]e in die vroeë heelal antibarione laat oorheers het, protone laat verval.<ref name="half-life"/><ref name=half-life group="nota"/> As protone wel verval, sal die Swartkolk-era teen dié tyd begin; dit is die tydperk waarin swartkolke die enigste oorblywende hemelliggame is.<ref name="five ages"/><ref name="dying"/> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | 10⁶⁵ | As veronderstel word dat protone nie verval nie, is dit die geraamde tyd waarop rigiede voorwerpe, van vrybewegende rotse in die ruimte tot planete, hulle [[Atoom|atome]] en [[molekule]]s sal herrangskik deur middel van die [[tonneleffek]]. Op hierdie tydskaal sal enige diskrete stuk materie "soos ’n vloeistof optree" en ’n gladde sfeer word vanweë diffusie en swaartekrag.<ref name="dyson"/> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | 10^1100-32000 | Geraamde tyd wanneer swartdwerge met ’n massa van of groter as 1,2 keer die massa van die Son supernovas ondergaan vanweë stadige [[silikon]]-[[nikkel]]-[[yster]]-fusie, omdat die afnemende elektronfraksie hulle [[Chandrasekhar-limiet]] verlaag, as veronderstel word dat protone nie verval nie.<ref>{{cite journal|title=Black Dwarf Supernova in the Far Future|author=M. E. Caplan|journal=MNRAS|volume=000|number=1-6|url=https://arxiv.org/pdf/2008.02296.pdf|date=7 Augustus 2020}}</ref> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | 10¹⁵⁰⁰ | As veronderstel word dat protone nie verval nie, die geraamde tyd wanneer alle [[Barion|barioniese materie]] in voorwerpe met die massa van ’n ster óf saamgesmelt het deur middel van [[muon]]gekataliseerde fusie om [[yster-56]] te vorm óf verval het van ’n element met ’n hoër massa in yster-56 om ’n [[ysterster]] te vorm.<ref name="dyson"/> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | <math>10^{10^{26}}</math><ref name="bignumber" group="nota"><math>10^{10^{26}}</math> is 1 gevolg deur 10²⁶ (100&nbsp;kwadriljoen) nulle</ref><ref name=bignumber2 group="nota">Hoewel hulle gerieflikheidshalwe in jare aangedui word, is die getalle hierna so groot dat hulle syfers onveranderd sou bly ongeag in watter konvensionele eenhede hulle aangegee word – of dit nou nanosekondes of sterleeftye is.</ref> | Konserwatief geraamde tyd wanneer alle ystersterre vanweë die tonneleffek in swartkolke sal inmekaarstort, as geen protonverval of virtuele swartkolke veronderstel word nie.<ref name="dyson"/> Op hierdie enorme tydskaal sal selfs ultrastabiele ystersterre vernietig wees deur middel van tonneleffekvoorvalle. Eers sal ystersterre met ’n sekere massa (iewers tussen 0,2 [[sonmassa]]s en die [[Chandrasekhar-limiet]])<ref>{{cite journal|title=The fate of a neutron star just below the minimum mass: does it explode?|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=334|pages=159|author=K. Sumiyoshi, S. Yamada, H. Suzuki, W. Hillebrandt|date=21 Julie 1997 |arxiv=astro-ph/9707230 |quote=Given this assumption... the minimum possible mass of a neutron star is 0.189|bibcode=1998A&A...334..159S}}</ref> in neutronsterre inmekaarstort deur middel van die tonneleffek. Daarna sal neutronsterre en enige oorblywende ystersterre swaarder as die Chandrasekhar-limiet in swartkolke inmekaarstort. Die daaropvolgende verdamping van elke gevolglike swartkolk in [[subatomiese deeltjie]]s (’n proses wat rofweg [[Googol|10¹⁰⁰]] jaar sal duur) en die daaropvolgende oorgang na die [[Donker Era]] is op hierdie tydskale oombliklik. |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | <math>10^{10^{76}}</math><ref name=bignumber2 group="nota"/> | Laat voorspelling vir wanneer alle ystersterre in swartkolke inmekaar sal stort, as geen protonveral of virtuele swartkolke veronderstel word nie.<ref name="dyson"/> Daarna sal hulle op hierdie tydskale oombliklik in subatomiese deeltjies verdamp. Dit is die laatste moontlike tyd waarop die Swartkolk-era (en daaropvolgende Donker Era) sal begin. Ná hierdie tyd sal die heelal byna vir seker geen barioniese materie bevat nie en sal dit ’n byna suiwer [[vakuum]] wees (moontlik met die teenwoordigheid van ’n [[vals vakuum]]) totdat dit sy finale energietoestand bereik, as veronderstel word dit gebeur nie vroeër nie. |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | <math>10^{10^{120}}</math><ref name=bignumber2 group="nota"/> | Laatste raming vir wanneer die heelal sy finale energietoestand sal bereik, selfs in die teenwoordigheid van ’n vals vakuum.<ref name="linde"/> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[Beeld:Psi (greek letter).svg|16px|Deeltjiefisika]] | <math>10^{10^{10^{56}}}</math><ref name=prob group="nota"/><ref name=bignumber2 group="nota"/> | Die tyd wanneer kwantumeffekte ’n nuwe [[Oerknal]] sal genereer wat tot ’n nuwe heelal sal lei. Iewers op hierdie enorme tydskaal kan die tonneleffek in enige geïsoleerde deel van die nou leë heelal nuwe [[Inflasie (kosmologie)|inflasionêre voorvalle]] genereer wat sal lei tot nuwe oerknalle wat nuwe heelalle skep.<ref name="carroll and chen"/> |} ==Mensdom== {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[Beeld:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Jare&nbsp;van nou&nbsp;af ! scope="col" | Gebeurtenis |- | [[Beeld:Aiga toiletsq men.svg|16px|Tegnologie en kultuur]] | 10&nbsp;000 | Moontlikste geraamde duur van die [[tegnologie]]se beskawing, volgens Frank Drake se oorspronklike formulering van die [[Vergelyking van Drake]].<ref>{{cite book|last1=Smith|first1=Cameron|last2=Davies|first2=Evan T.|title=Emigrating Beyond Earth: Human Adaptation and Space Colonization|date=2012|publisher=Springer|page=258}}{{ISBN missing}}</ref> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 10&nbsp;000 | As [[globalisering]]sneigings lei tot [[panmiksie]] (waar alle individue moontlike seksmaats is), sal menslike [[Geen|genetiese]] variasie nie langer streeksgebonde wees nie omdat die [[effektiewe bevolkingsgrootte]] net so groot soos die grootte van die werklike bevolking sal wees.<ref>{{cite book|last1=Klein|first1=Jan|last2=Takahata|first2=Naoyuki|title=Where Do We Come From?: The Molecular Evidence for Human Descent|url=https://archive.org/details/wheredowecomefro0000klei|date=2002|publisher=Springer|page=[https://archive.org/details/wheredowecomefro0000klei/page/395 395]}}</ref> |- | style="background: #e0ffff;" | [[Beeld:Greek lc pi icon.svg|16px|Wiskunde]] | 10&nbsp;000 |Daar is ’n moontlikheid van 95% dat die [[mens]] teen dié tyd sou uitgesterf het, volgens Brandon Carter se formulering van die omstrede [[Oordeelsdagargument]], wat voorstel dat die helfte van mense wat ooit sou gelewe het, moontlik reeds gebore is.<ref name="brandon"/> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | 100&nbsp;000+ | Tyd wat nodig is om [[Mars]] te voorsien van ’n [[suurstof]]ryke atmosfeer waar die mens kan woon deur die gebruik van slegs [[plant]]e soortgelyk aan dié wat vandag op Aarde aangetref word.<ref>{{cite journal|last=McKay|first=Christopher P.|author2=Toon, Owen B. |author3=Kasting, James F. |title=Making Mars habitable|journal=Nature|date=8 Augustus 1991|volume=352|issue=6335|pages=489–496|doi=10.1038/352489a0|pmid=11538095|bibcode = 1991Natur.352..489M |url=https://zenodo.org/record/1233115}}</ref> |- | [[Beeld:Aiga toiletsq men.svg|16px|Tegnologie en kultuur]] |1&nbsp;miljoen | Kortste geraamde tyd waarteen die mens ons [[Melkweg]] sou gekoloniseer het en die vermoë ontwikkel het om al die energie van die sterrestelsel te benut, as ’n snelheid van 10% die [[ligsnelheid]] veronderstel word.<ref name="typeiii"/> |- | style="background: #CEFF00;" | [[Beeld:Butterfly icon (Noun Project).svg|16px|Biologie]] | 2&nbsp;miljoen | Gewerwelde spesies wat so lank geskei word, sal gewoonlik allopatriese [[spesievorming]] ondergaan (waar dogterspesies uit voorouerspesies ontwikkel vanweë ’n geologiese skeiding).<ref>{{cite journal|last=Avise |first=John |authorlink=John Avise |author2=D. Walker |author3=G. C. Johns |title=Speciation durations and Pleistocene effects on vertebrate phylogeography|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B|date=22 September 1998|volume=265|issue=1407|pages=1707–1712|doi=10.1098/rspb.1998.0492 |pmid=9787467 |pmc=1689361}}</ref> Die evolusiebioloog James W. Valentine voorspel dat as die mens oor so ’n lang tyd tussen geneties geïsoleerde ruimtekolonies versprei word, die sterrestelsel baie verskillende spesies mense sal bevat met ’n "verskeidenheid van vorm en aanpassing wat ons sal verstom".<ref>{{cite book|last=Valentine|first=James W.|editor1-last=Finney|editor1-first=Ben R.|editor2-last=Jones|editor2-first=Eric M.|title=Interstellar Migration and the Human Experience|date=1985|publisher=University of California Press|chapter=The Origins of Evolutionary Novelty And Galactic Colonization|page=274}}</ref> |- | style="background: #e0ffff;" | [[Beeld:Greek lc pi icon.svg|16px|Wiskunde]] | 7,8&nbsp;miljoen |Daar is ’n moontlikheid van 95% dat die [[mens]] teen dié tyd sou uitgesterf het, volgens J. Richard Gott se formulering van die omstrede Oordeelsdagargument.<ref>{{Cite journal | author = J. Richard Gott, III | title = Implications of the Copernican principle for our future prospects | journal = Nature | volume = 363 | pages = 315–319 | year = 1993 | doi = 10.1038/363315a0 | issue = 6427 |bibcode = 1993Natur.363..315G }}</ref> |- | [[Beeld:Aiga toiletsq men.svg|16px|Tegnologie en kultuur]] | 100&nbsp;miljoen | Maksimum voorspelde duur van die tegnologiese beskawing, volgens die oorspronklike formulering van die Vergelyking van Drake.<ref>{{cite book|last1=Bignami|first1=Giovanni F.|last2=Sommariva|first2=Andrea|title=A Scenario for Interstellar Exploration and Its Financing|url=https://archive.org/details/scenarioforinter00bign|url-access=limited|date=2013|publisher=Springer|page=[https://archive.org/details/scenarioforinter00bign/page/n29 23]|bibcode=2013sief.book.....B}}{{ISBN missing}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1&nbsp;miljard | Geraamde tyd vir ’n verandering aan die [[Aarde]] se [[wentelbaan]] danksy ’n astro-ingenieursprojek wat opmaak vir die [[Son]] se toenemende [[ligsterkte]], asook ’n uitwaartse migrasie van die [[Sonnestelsel]] se [[bewoonbare sone]] met behulp van herhaalde [[asteroïde]]-[[swaartekragslinger]]s.<ref>{{cite journal | first=D. G. | last=Korycansky |author2=Laughlin, Gregory|author3= Adams, Fred C. | date=2001 | title=Astronomical engineering: a strategy for modifying planetary orbits | url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_2001-03_275_4/page/349 | doi=10.1023/A:1002790227314 | journal=Astrophysics and Space Science | id=Astrophys.Space Sci.275:349-366,2001 | volume=275 | issue=4 | pages=349–366 | hdl=2027.42/41972 | bibcode=2001Ap&SS.275..349K | arxiv=astro-ph/0102126 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Korycansky|first=D. G.|title=Astroengineering, or how to save the Earth in only one billion years|journal=Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica|date=2004|volume=22|pages=117–120|url=http://www.astroscu.unam.mx/rmaa/RMxAC..22/PDF/RMxAC..22_korycansky.pdf|bibcode=2004RMxAC..22..117K}}</ref> |} ==Ruimteverkenning== Tot op datum is daar vyf [[Ruimtetuig|ruimtetuie]] in bane wat uit die [[Sonnestelsel]] tot in die [[Interstellêre medium|interstellêre ruimte]] lei: [[Voyager 1]], [[Voyager 2]], [[Pioneer 10]] en 11 en [[New Horizons]]. Buiten in die geval van ’n uiters onwaarskynlike botsing met die een of ander voorwerp, sal hulle onbepaald voortreis.<ref name="time"/> {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[Beeld:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Jare&nbsp;van nou&nbsp;af ! scope="col" | Gebeurtenis |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 16&nbsp;900 | Voyager 1 vlieg binne 3,5 [[ligjare]] verby [[Alpha Centauri|Proxima Centauri]].<ref name=lavender>{{Cite journal|title = Future stellar flybys of the Voyager and Pioneer spacecraft|journal = Research Notes of the American Astronomical Society|volume= 3|pages = 59|number=59|doi=10.3847/2515-5172/ab158e|date = 3 April 2019|author = Coryn A.L. Bailer-Jones, Davide Farnocchia|arxiv = 1912.03503|bibcode = 2019RNAAS...3...59B}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 18&nbsp;500 | Pioneer 11 vlieg binne 3,4 ligjare verby [[Alpha Centauri]].<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 20&nbsp;300 | Voyager 2 vlieg binne 2,9 ligjare verby Alpha Centauri.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 25&nbsp;000 | Die [[Arecibo-boodskap]], ’n versameling radiodata wat op 16&nbsp;November 1974 gestuur is, bereik sy bestemming, die [[bolswerm]] [[Messier 13|Messier&nbsp;13]].<ref name="glob"/> Dit is die enigste interstellêre radioboodskap wat nog na so ’n verafgeleë deel van die Melkweg gestuur is. Die bolswerm sal 24 ligjare ver beweeg in die tyd voordat die boodskap daar uitkom, maar omdat dit ’n deursnee van 168 ligjare het, sal die boodskap steeds sy bestemming bereik.<ref>{{cite web|title=In regard to the email from|publisher=Science 2.0|author=Dave Deamer|url=http://www.science20.com/comments/28100/In_regard_to_the_email_from|accessdate=14 November 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924095532/http://www.science20.com/comments/28100/In_regard_to_the_email_from|archivedate=24 September 2015}}</ref> Enige antwoord sal minstens nog 25&nbsp;000 jaar duur vandat dit gestuur is voordat dit die Aarde bereik. |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 33&nbsp;800 | Pioneer 10 vlieg binne 3,4 ligjare verby die klein ster Ross&nbsp;248, sowat 10,3 ligjare van hier in die sterrebeeld [[Andromeda (sterrebeeld)|Andromeda]].<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 34&nbsp;400 | Pioneer 10 vlieg binne 3,4 ligjare verby Alpha Centauri.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 42&nbsp;200 | Voyager 2 vlieg binne 1,7 ligjare verby Ross&nbsp;248.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 44&nbsp;100 | Voyager 1 vlieg binne 1,8 ligjare verby die ster [[Gliese 445]].<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 46&nbsp;600 | Pioneer 11 vlieg binne 1,9 ligjare verby Gliese&nbsp;445.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 90&nbsp;300 | Pioneer 10 vlieg binne 0,76 ligjare verby die ster HIP&nbsp;117795.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 306&nbsp;100 | Voyager 1 vlieg binne 1 ligjaar verby die ster TYC&nbsp;3135-52-1.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 492&nbsp;300 | Voyager 1 vlieg binne 1,3 ligjare verby die ster HD&nbsp;28343.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 800&nbsp;000-8&nbsp;miljoen | Kortste geraamde leeftyd van die [[Pioneer-plaat|Pioneer 10-plaat]] voordat die [[etswerk]] vernietig word deur interstellêre erosieprosesse wat nie goed verstaan word nie.<ref>{{cite web|last=Lasher |first=Lawrence |title=Pioneer Mission Status |url=http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PNStat.html |publisher=Nasa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000408152959/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PNStat.html |archivedate=8 April 2000 |quote=[Pioneer's speed is] about 12&nbsp;km/s... [the plate etching] should survive recognizable at least to a distance ≈10 parsecs, and most probably to 100 parsecs.}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1,2&nbsp;miljoen | Pioneer 11 kom binne 3&nbsp;ligjare van die ster [[Delta Scuti]].<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1,3&nbsp;miljoen | Pioneer 10 kom binne 1,5 ligjare van die ster HD&nbsp;52456.<ref name=lavender/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 2&nbsp;miljoen | Pioneer 10 vlieg naby die helder ster [[Aldebaran]] verby.<ref name="Pioneer Ames"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 4&nbsp;miljoen | Pioneer 11 vlieg naby een van sterre van die sterrebeeld [[Arend (sterrebeeld)|Arend]] verby.<ref name="Pioneer Ames"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 8&nbsp;miljoen | Die [[LAGEOS]]-satelliete se wentelbane sal kleiner word en hulle sal die Aarde se atmosfeer binnekom met ’n boodskap aan enige toekomstige afstammelinge van die mens, asook ’n kaart van die kontinente soos wat hulle na verwagting dan sal lyk.<ref name="lageos"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 1&nbsp;miljard<ref name="langskaal" group="nota"/> | Geraamde lewensduur van die twee [[Voyager Goue Plaat|Voyager- Goue Plate]] voordat die inligting op hulle nie meer onttrek kan word nie.<ref>{{cite AV media |people=Jad Abumrad and Robert Krulwich |date=12 Februarie 2010 |title= Carl Sagan And Ann Druyan's Ultimate Mix Tape |url=https://www.npr.org/2010/02/12/123534818/carl-sagan-and-ann-druyans-ultimate-mix-tape |medium=Radio |publisher=National Public Radio }}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 10²⁰ (100&nbsp;triljoen)<ref name="langskaal" group="nota"/> | Geraamde tyd wanneer die Pioneer- en Voyager-ruimtetuie teen ’n ster of steroorblyfsel sal bots.<ref name=lavender/> |} ==Menslike strukture== {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[Beeld:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Jare&nbsp;van nou&nbsp;af ! scope="col" | Gebeurtenis |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | 50&nbsp;000 | Geraamde atmosferiese leeftyd van tetrafluoormetaan, die langdurigste [[kweekhuisgas]].<ref>{{cite web|title=Tetrafluoromethane|url=http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+1327|website=Toxicology Data Network (TOXNET)|publisher=United States National Library of Medicine|accessdate=4 September 2014}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | 1&nbsp;miljoen | Huidige glasvoorwerpe in die natuur sal ontbind.<ref>{{cite web|title=Time it takes for garbage to decompose in the environment|url=http://des.nh.gov/organization/divisions/water/wmb/coastal/trash/documents/marine_debris.pdf|publisher=New Hampshire Department of Environmental Services|access-date=23 Mei 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140609083232/http://des.nh.gov/organization/divisions/water/wmb/coastal/trash/documents/marine_debris.pdf|archive-date=9 Junie 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Verskeie openbare monumente wat van harde graniet gemaak is, sal ’n meter ver deur [[erosie]] weggevreet wees in ’n gematigde klimaat, as ’n tempo van 1&nbsp;mm in 1&nbsp;000 jaar veronderstel word.<ref>{{cite book|last=Lyle|first=Paul|title=Between Rocks And Hard Places: Discovering Ireland's Northern Landscapes|date=2010|publisher=Geological Survey of Northern Ireland}}</ref> Sonder onderhoud sal die [[Groot Piramide van Giza]] so deur erosie weggevreet wees dat dit onherkenbaar is.<ref>{{cite book |last=Weisman |first=Alan |title=The World Without Us |url=https://archive.org/details/worldwithoutus00weis |url-access=limited |pages= [https://archive.org/details/worldwithoutus00weis/page/171 171]–172 |date=10 Julie 2007 |publisher=Thomas Dunne Books/St. Martin's Press |location=New York |isbn=978-0-312-34729-1 |oclc=122261590}}</ref> Op die [[Maan]] sal [[Neil Armstrong]] se "een klein tree"-voetafdruk teen dié tyd geërodeer het saam met dié van die 12 ander maanlopers weens ruimteverwering.<ref>{{cite web|title=Apollo 11 – First Footprint on the Moon|url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/home/F_Apollo_11.html|website=Student Features|publisher=Nasa|access-date=25 September 2020|archive-date= 3 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403084654/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/home/F_Apollo_11.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Meadows|first=A. J.|title=The Future of the Universe|url=https://archive.org/details/futureuniverse00mead_163|url-access=limited|date=2007|publisher=Springer|pages=[https://archive.org/details/futureuniverse00mead_163/page/n87 81]–83}}</ref> (Normale erosieprosesse wat op die Aarde werksaam is, is nie op die Maan teenwoordig nie omdat dit feitlik geen [[atmosfeer]] het nie.) |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | 7,2&nbsp;miljoen |Sonder onderhoud sal [[Mount Rushmore]] onherkenbaar wees weens erosie.<ref>{{cite book |last=Weisman |first=Alan |title=The World Without Us |url=https://archive.org/details/worldwithoutus00weis |url-access=limited |page= [https://archive.org/details/worldwithoutus00weis/page/182 182] |date=10 Julie 2007 |publisher=Thomas Dunne Books/St. Martin's Press |location=New York |isbn=978-0-312-34729-1 |oclc=122261590}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[Beeld:Noun project 528.svg|16px|Geologie en planetologie]] | 100&nbsp;miljoen | Toekomstige [[argeologie|argeoloë]] behoort in staat te wees om ’n "stedelike stratum" van [[Fossiel|gefossileerde]] kusstede te ontdek, hoofsaaklik danksy die oorblyfsels van ondergrondse [[Infrastruktuur|infrastrukture]] soos fondamente en nutstonnels.<ref>{{cite book |last=Zalasiewicz |first=Jan |title=The Earth After Us: What legacy will humans leave in the rocks? |url=https://archive.org/details/earthafteruswhat0000zala |date=25 September 2008 |publisher=Oxford University Press}}, [http://www.stanford.edu/dept/archaeology/cgi-bin/archaeolog/?p=239 Review in Stanford Archaeolog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513011343/http://www.stanford.edu/dept/archaeology/cgi-bin/archaeolog/?p=239 |date=13 Mei 2014 }}</ref> |} ==Sterrekundige gebeure== Uiters seldsame sterrekundige gebeure wat in die 11de millennium (jaar 10001&nbsp;n.C.) begin, is: {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[Beeld:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Datum / tyd van nou af ! scope="col" | Gebeurtenis |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 20&nbsp;Augustus 10663&nbsp;n.C. | ’n Gelyktydige algehele [[sonsverduistering]] en [[Oorgang (sterrekunde)|oorgang]] van [[Mercurius]].<ref name="Solar_eclipses_during_transits"> {{cite journal | title = Simultaneous Transits | author = Meeus, J. | author2 = Vitagliano, A. | last-author-amp = yes | journal = Journal of the British Astronomical Association | url = http://www.solexorb.it/SolexOld/Simtrans.pdf | date = 2004 | volume = 114 | issue = 3 | accessdate =2 Augustus 2016 }} </ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 25&nbsp;Augustus 11268&nbsp;n.C. | ’n Gelyktydige algehele sonsverduistering en oorgang van Mercurius.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 28&nbsp;Februarie 11575&nbsp;n.C. | ’n Gelyktydige jaarlikse sonsverduistering en oorgang van Mercurius.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 17 September 13425&nbsp;n.C. | ’n Byna gelyktydige oorgang van [[Venus]] en Mercurius.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 13727&nbsp;n.C. | Vanweë die Aarde se [[aksiale presessie]] sal [[Vega]] die noordelike [[poolster]] wees.<ref name="vega"/><ref name="plait"/><ref>{{cite book|last=Falkner|first=David E.|title=The Mythology of the Night Sky|date=2011|publisher=Springer|page=116|isbn=978-1-4614-0136-0|bibcode=2011mns..book.....F|doi=10.1007/978-1-4614-0137-7|series=Patrick Moore's Practical Astronomy Series|url=http://cds.cern.ch/record/1399188}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.stellarium.org | title=Calculation by the ''Stellarium'' application version 0.10.2 | accessdate=28 Julie 2009 }}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 13&nbsp;000 jaar | Teen hierdie tyd, halfpad deur die presessiesiklus, sal die Aarde se [[ashelling]] omgekeerd wees, wat sal meebring dat die [[somer]] en [[winter]] aan teenoorgestelde kante van die Aarde se wentelbaan voorkom. Dit beteken die [[seisoen]]e in die [[Noordelike Halfrond]], wat groter seisoenale wisselings ondervind vanweë die groter persentasie grondgebied, sal nog meer uiters wees omdat dit na die Son gedraai sal wees met die Aarde se [[perihelium]] en weg van die Son met [[afelium]].<ref name="plait"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 5&nbsp;April 15232&nbsp;n.C. | ’n Gelyktydige algehele sonsverduistering en oorgang van Venus.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 20&nbsp;April 15790&nbsp;n.C. | ’n Gelyktydige jaarlikse sonsverduistering en oorgang van Mercurius.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 14&nbsp;000-17&nbsp;000 jaar | Vanweë die Aarde se presessie sal [[Canopus]] die suidelike [[poolster]] wees, maar dit sal net binne 10° van die suidelike [[hemelpool]] wees.<ref>{{cite web |url=http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |title=Precession |author=Kieron Taylor |publisher=Sheffield Astronomical Society |date=1 Maart 1994 |accessdate=6 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723065734/http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |archive-date=23 Julie 2018 |url-status=dead }}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 20346&nbsp;n.C. | [[Thuban]] sal die noordelike poolster wees.<ref>{{cite book|last=Falkner|first=David E.|title=The Mythology of the Night Sky|date=2011|publisher=Springer|page=102|isbn=978-1-4614-0136-0|bibcode=2011mns..book.....F|doi=10.1007/978-1-4614-0137-7|series=Patrick Moore's Practical Astronomy Series|url=http://cds.cern.ch/record/1399188}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 27800&nbsp;n.C. | [[Polaris]] sal weer die noordelike poolster wees.<ref>{{cite book|last=Komzsik|first=Louis|title=Wheels in the Sky: Keep on Turning|date=2010|publisher=Trafford Publishing|page=140}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 27&nbsp;000 jaar | Die [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] (ovaal vorm) van die Aarde se wentelbaan sal ’n minimum, 0,00236, bereik (dit is nou 0,01671).<ref name="mini2"/><ref name="laskar"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | Oktober 38172&nbsp;n.C. | ’n Oorgang van [[Uranus]] vanaf [[Neptunus]], die skaarsste van alle planeetoorgange.<ref name="solex"> {{cite web |title=The Solex page |url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |author=Aldo Vitagliano |date=2011 |publisher=University degli Studi di Napoli Federico II |accessdate=20 Julie 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220235836/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |archivedate=20 Desember 2008 }} </ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 26&nbsp;Julie 69163&nbsp;n.C. | ’n Gelyktydige oorgang van Venus en Mercurius.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 70000&nbsp;n.C. | [[Komeet Hyakutake]] keer terug na die binneste Sonnestelsel nadat dit in sy wentelbaan tot by sy [[afelium]] (3&nbsp;410&nbsp;[[AE]] van die Son af) en terug beweeg het.<ref>{{cite journal | author= James, N.D | title=Comet C/1996 B2 (Hyakutake): The Great Comet of 1996 | journal=Journal of the British Astronomical Association | date=1998 | volume=108 | page=157 | bibcode = 1998JBAA..108..157J }}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 27&nbsp;en&nbsp;28&nbsp;Maart 224508&nbsp;n.C. | ’n Oorgang van Venus en Mercurius respektiewelik.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 571741&nbsp;n.C. | ’n Gelyktydige oorgang van Venus en (soos van [[Mars]] af gesien) die Aarde.<ref name="Solar_eclipses_during_transits"/> |- | style="background: lavender;" | [[Beeld:Five Pointed Star Solid.svg|16px|Sterrekunde en astrofisika]] | 6&nbsp;miljoen jaar | Komeet C/1999&nbsp;F1 (Catalina), een van die [[komete]] met die langste bekende periode, keer terug na die binneste Sonnestelsel nadat dit in sy wentelbaan tot by sy afelium (66&nbsp;600&nbsp;AE, of 1,05&nbsp;ligjare, van die Son af) en terug beweeg het.<ref>{{cite web |author=Horizons output |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=C/1999+F1 |title=Barycentric Osculating Orbital Elements for Comet C/1999 F1 (Catalina) |accessdate=7 Maart 2011}}</ref> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} ==Sien ook== * [[Chronologie van die heelal]] * [[Toekoms van die Aarde]] ==Verwysings== {{Verwysings|25em|verwysings= <ref name="Nave"> {{cite web | title = Second Law of Thermodynamics | last = Nave | first = C.R. | url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/thermo/seclaw.html | publisher = Georgia State University | accessdate =3 Desember 2011 }} </ref> <ref name="five ages"> {{cite book | last1 = Adams | first1 = Fred | last2 = Laughlin | first2 = Greg | date = 1999 | title = The Five Ages of the Universe | url = https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam | publisher = The Free Press | location = New York | isbn = 978-0684854229 }} </ref> <ref name="dying"> {{cite journal | title = A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects | last = Adams | first = Fred C.|author2=Laughlin, Gregory | journal = Reviews of Modern Physics | volume = 69 | issue = 2 | year = 1997 | pages = 337–372 | bibcode = 1997RvMP...69..337A | doi = 10.1103/RevModPhys.69.337 | arxiv = astro-ph/9701131 }} </ref> <ref name="Komatsu"> {{cite journal | title = Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Cosmological Interpretation | last1 = Komatsu | first1 = E. | last2 = Smith | first2 = K. M. | last3 = Dunkley | first3 = J. | display-authors = 3 | year = 2011 | last4 = Bennett | first4 = C. L. | last5 = Gold | first5 = B. | last6 = Hinshaw | first6 = G. | last7 = Jarosik | first7 = N. | last8 = Larson | first8 = D. | last9 = Nolta | first9 = M. R. | journal = The Astrophysical Journal Supplement Series | volume = 192 | issue = 2 | page = 18 | bibcode = 2011ApJS..192...19W | arxiv = 1001.4731 | doi = 10.1088/0067-0049/192/2/18 }} </ref> <ref name="linde"> {{cite journal | title = Sinks in the Landscape, Boltzmann Brains and the Cosmological Constant Problem | author = Linde, Andrei. | journal = Journal of Cosmology and Astroparticle Physics | year = 2007 | doi = 10.1088/1475-7516/2007/01/022 | volume = 2007 | issue = 1 | page = 022 | arxiv = hep-th/0611043 | bibcode = 2007JCAP...01..022L | citeseerx = 10.1.1.266.8334 }} </ref> <ref name="Matthews1993"> {{cite journal | journal = Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society | last = Matthews | first = R. A. J. | title = The Close Approach of Stars in the Solar Neighborhood | volume = 35 | issue = 1 | page = 1 | date = Spring 1994 | bibcode = 1994QJRAS..35....1M }} </ref> <ref name="Berger2002"> {{cite journal | author = Berger, A | author2 = Loutre, MF | s2cid = 128923481 | last-author-amp = yes | title = Climate: an exceptionally long interglacial ahead? | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1287 | journal = Science | volume = 297 | issue = 5585 | date = 2002 | pages = 1287–1288 | doi = 10.1126/science.1076120|pmid=12193773 }} </ref> <ref name="Niagara Parks"> {{cite web |title=Niagara Falls Geology Facts & Figures |url=http://www.niagaraparks.com/media/geology-facts-figures.html |publisher=Niagara Parks |accessdate=29 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719093559/http://www.niagaraparks.com/media/geology-facts-figures.html |archivedate=19 Julie 2011 }} </ref> <ref name="arxiv1106_3141"> {{Cite journal| last1 = Finkleman | first1 = David | last2 = Allen | first2 = Steve | last3 = Seago | first3 = John | last4 = Seaman | first4 = Rob | last5 = Seidelmann | first5 = P. Kenneth | title = The Future of Time: UTC and the Leap Second | journal = American Scientist, Julie–Augustus, V N4 P312 | volume = 2011 | issue = 99 |date = Junie 2011 | arxiv = 1106.3141 | bibcode = 2011arXiv1106.3141F }} </ref> <ref name="five ages"/> <ref name="carroll and chen"> {{cite arXiv | title = Spontaneous Inflation and the Origin of the Arrow of Time | author = Carroll, Sean M. | author2 = Chen, Jennifer | date = 27 Oktober 2004 | eprint = hep-th/0410270 }} </ref> <ref name="dying"/> <ref name="Komatsu"/> <ref name="linde"/> <ref name="Berger2002"/> <ref name="Niagara Parks"/> <ref name="Tapping 2005"> {{cite web | title = The Unfixed Stars | last = Tapping | first = Ken | publisher = National Research Council Canada | url = http://www.nrc-cnrc.gc.ca/eng/education/astronomy/tapping/2005/2005-08-31.html | date = 2005 | accessdate = 29 Desember 2010 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110708075519/http://www.nrc-cnrc.gc.ca/eng/education/astronomy/tapping/2005/2005-08-31.html | archivedate = 8 Julie 2011 | df = dmy-all }} </ref> <ref name="Monnier Tuthill Lopez 1999"> {{cite journal | title = The Last Gasps of VY Canis Majoris: Aperture Synthesis and Adaptive Optics Imagery | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-02-10_512_1/page/351 | last1 = Monnier | first1 = J. D. | last2 = Tuthill | first2 = P. | last3 = Lopez | first3 = GB | display-authors = 3 | date = 1999 | last4 = Cruzalebes | first4 = P. | last5 = Danchi | first5 = W. C. | last6 = Haniff | first6 = C. A. | journal = The Astrophysical Journal | volume = 512 | issue = 1 | pages = 351–361 | doi = 10.1086/306761 | bibcode = 1999ApJ...512..351M | arxiv = astro-ph/9810024 }} </ref> <ref name="havo">{{cite web | title = Frequently Asked Questions | publisher = Hawai'i Volcanoes National Park | date = 2011 | url = http://www.nps.gov/havo/faqs.htm | accessdate = 22 Oktober 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121027191821/http://www.nps.gov/havo/faqs.htm | archive-date = 27 Oktober 2012 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Bostrom 2002"> {{cite journal | last = Bostrom | first = Nick | date = March 2002 | title = Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios and Related Hazards | journal = Journal of Evolution and Technology | volume = 9 | issue = 1 | url = http://www.nickbostrom.com/existential/risks.html|accessdate=10 September 2012 }} </ref> <ref name="betel"> {{cite web |title=Betelgeuse will explode someday |publisher=EarthSky Communications, Inc |author=Sessions, Larry |date =29 Julie 2009 |url=http://earthsky.org/brightest-stars/betelgeuse-will-explode-someday |accessdate=16 November 2010}} </ref> <ref name="gliese"> {{cite journal |author=Filip Berski en Piotr A. Dybczyński | date= 25 Oktober 2016| title = Gliese 710 will pass the Sun even closer | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 595 | issue = L10| page= L10| doi = 10.1051/0004-6361/201629835 | bibcode=2016A&A...595L..10B| doi-access = free}}</ref> <ref name="Bills">{{cite journal|last=Bills|first=Bruce G.|author2=Gregory A. Neumann|author3=David E. Smith|author4=Maria T. Zuber|date=2005|title=Improved estimate of tidal dissipation within Mars from MOLA observations of the shadow of Phobos|journal=Journal of Geophysical Research|volume=110|issue=E07004|pages=E07004|url=http://www-geodyn.mit.edu/bills_phobos05.pdf|doi=10.1029/2004je002376|bibcode=2005JGRE..110.7004B|access-date=16 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525191706/http://www-geodyn.mit.edu/bills_phobos05.pdf|archive-date=25 Mei 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="rift">{{cite web | title = Birth of an Ocean: The Evolution of Ethiopia's Afar Depression | last = Haddok | first = Eitan | date = 29 September 2008 | publisher = Scientific American | url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=birth-of-an-ocean | accessdate = 27 Desember 2010 | archive-date = 24 Desember 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131224105641/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=birth-of-an-ocean | url-status = dead }}</ref> <ref name="trench"> {{cite book | title = Essentials of Oceanography | url = https://archive.org/details/essentialsofocea05edgarr | last = Garrison | first = Tom |edition=5 | page = [https://archive.org/details/essentialsofocea05edgarr/page/62 62] | publisher = Brooks/Cole | date = 2009}}{{ISBN missing}} </ref> <ref name="medi">{{cite web | title = Continents in Collision: Pangea Ultima | publisher = [[Nasa]] | date = 2000 | url = https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast06oct_1/ | accessdate = 29 Desember 2010 | archive-date = 21 Augustus 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120821173013/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast06oct_1/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="kpg1">{{cite web | title = Meteorites, Impacts, and Mass Extinction | last = Nelson | first = Stephen A. | publisher = Tulane University | url = http://www.tulane.edu/~sanelson/geol204/impacts.htm | accessdate = 13 Januarie 2011 | archive-date = 6 Augustus 2017 | archive-url = https://archive.today/20170806121814/http://www.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/impacts.htm | url-status = dead }}</ref> <ref name="galyear"> {{cite web | title = Period of the Sun's Orbit Around the Galaxy (Cosmic Year) | first = Stacy | last = Leong | url = http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml | date = 2002 | website = The Physics Factbook | accessdate =2 April 2007 }} </ref> <ref name="scotese"> {{cite web | url = http://www.scotese.com/newpage11.htm| last = Scotese | first = Christopher R. | title = Pangea Ultima will form 250 million years in the Future | website = Paleomap Project | accessdate =13 Maart 2006 }} </ref> <ref name="Williams Nield 2007"> {{cite news |last1=Williams |first1=Caroline |last2=Nield |first2=Ted |title=Pangaea, the comeback |work=New Scientist |date=20 Oktober 2007 |url=http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm |accessdate=2 Januarie 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413162401/http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm |archivedate=13 April 2008 }} </ref> <ref name="Heath Doyle 2009"> {{cite arXiv | last1 = Heath | first1 = Martin J. | last2 = Doyle | first2 = Laurance R. | title = Circumstellar Habitable Zones to Ecodynamic Domains: A Preliminary Review and Suggested Future Directions | eprint=0912.2482 | date = 2009 | class = astro-ph.EP }} </ref> <ref name="600mil"> {{cite web |url=http://sunearthday.nasa.gov/2006/faq.php |title=Questions Frequently Asked by the Public About Eclipses |publisher=[[Nasa]] |accessdate=7 Maart 2010 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100312030853/http://sunearthday.nasa.gov/2006/faq.php |archivedate=12 Maart 2010 }} </ref> <ref name="bd2_6_1665"> {{cite journal | last1 = Franck | first1 = S. | last2 = Bounama | first2 = C. | last3 = Von Bloh | first3 = W. | title = Causes and timing of future biosphere extinction | journal = Biogeosciences Discussions | volume = 2 | issue = 6 | pages = 1665–1679 | date= November 2005 | bibcode = 2005BGD.....2.1665F | doi = 10.5194/bgd-2-1665-2005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00297823/file/bgd-2-1665-2005.pdf }} </ref> <ref name="mnras386_1"> {{cite journal | last1 = Schröder | first1 = K.-P. | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | title = Distant future of the Sun and Earth revisited | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | date = 1 May 2008 | pages = 155–163 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | bibcode = 2008MNRAS.386..155S |arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="abode"> {{cite book | last1 = Brownlee | first1 = Donald E. | date = 2010 | chapter = Planetary habitability on astronomical time scales | title = Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth | editor1-first = Carolus J. | editor1-last = Schrijver | editor2-first = George L. | editor2-last = Siscoe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0521112949 }} </ref> <ref name="mars"> {{cite book | title = Mars: A Warmer, Wetter Planet | author = Kargel, Jeffrey Stuart | url = https://books.google.com/books?id=0QY0U6qJKFUC&pg=PA509&lpg=PA509&dq=mars+future+%22billion+years%22+sun | page = 509 | isbn = 978-1852335687 | date = 2004 | publisher = Springer | accessdate =29 Oktober 2007 }} </ref> <ref name="ng4_264"> {{cite journal | title = Reconciling the Hemispherical Structure of Earth's Inner Core With its Super-Rotation | last1 = Waszek | first1 = Lauren | last2 = Irving | first2 = Jessica | last3 = Deuss | first3 = Arwen | date = 20 February 2011 | journal = Nature Geoscience | volume = 4 | issue = 4 | pages = 264–267 | bibcode = 2011NatGe...4..264W | doi = 10.1038/ngeo1083 }} </ref> <ref name="compo"> {{Cite book | title = Compositional Model for the Earth's Core | last = McDonough | first = W. F. | date = 2004 | journal = Treatise on Geochemistry | volume = 2 | pages = 547–568 | doi = 10.1016/B0-08-043751-6/02015-6 | bibcode = 2003TrGeo...2..547M | isbn = 978-0080437514 }} </ref> <ref name="magnet"> {{cite journal | last1 = Luhmann | first1 = J. G. | last2 = Johnson | first2 = R. E. | last3 = Zhang | first3 = M. H. G. | title = Evolutionary impact of sputtering of the Martian atmosphere by O⁺ pickup ions | url = https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1992-11-03_19_21/page/2151 | journal = Geophysical Research Letters | volume = 19 | issue = 21 | pages = 2151–2154 | date = 1992 | bibcode = 1992GeoRL..19.2151L | doi = 10.1029/92GL02485 }} </ref> <ref name="wander"> {{cite journal | title = On the Long Term Evolution of the Spin of the Earth | last1 = Neron de Surgey | first1 = O. | last2 = Laskar | first2 = J. | date = 1996 | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 318 | page = 975| bibcode = 1997A&A...318..975N }} </ref> <ref name="chaos">{{cite news | title = Study: Earth May Collide With Another Planet | publisher = Fox News | url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,525706,00.html | date = 11 June 2009 | accessdate = 8 September 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121104012159/http://www.foxnews.com/story/0,2933,525706,00.html | archive-date = 4 November 2012 | url-status = dead | df = dmy-all }}</ref> <ref name="venus"> {{cite news | title = Science: Fiery Future for Planet Earth | author = Hecht, Jeff | work = New Scientist | url = https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth-.html | date = 2 April 1994 | issue = 1919 | page = 14 | accessdate =29 Oktober 2007 }} </ref> <ref name="triton"> {{cite journal | title = Tidal Evolution in the Neptune-Triton System | url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1989-07_219_1-2/page/23 | last1 = Chyba | first1 = C. F. | last2 = Jankowski | first2 = D. G. | last3 = Nicholson | first3 = P. D. | date = 1989 | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 219 | issue = 1–2 | page = 23 | bibcode = 1989A&A...219L..23C }} </ref> <ref name="cox"> {{cite journal | title = The Collision Between The Milky Way And Andromeda | author = Cox, J. T. | author2 = Loeb, Abraham | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | date = 2007 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x | volume = 386 | issue = 1 | pages = 461–474 | bibcode = 2008MNRAS.386..461C | arxiv = 0705.1170 }} </ref> <ref name="milk"> {{cite journal |title=Colliding molecular clouds in head-on galaxy collisions |last1=Braine |first1=J. |last2=Lisenfeld |first2=U. |last3=Duc |first3=P. A. |display-authors=3 |last4=Brinks |first4=E. |last5=Charmandaris |first5=V. |last6=Leon |first6=S. |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=418 |issue=2 |pages=419–428 |date=2004 |doi=10.1051/0004-6361:20035732 |bibcode=2004A&A...418..419B |arxiv=astro-ph/0402148 |df= }} </ref> <ref name="Schroder 2008"> {{cite journal | last1 = Schroder | first1 = K. P. | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | date = 2008 | title = Distant Future of the Sun and Earth Revisited | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | pages = 155–163 | bibcode = 2008MNRAS.386..155S | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="hayes07"> {{cite journal | author = Hayes, Wayne B. | title = Is the Outer Solar System Chaotic? | journal = Nature Physics | arxiv = astro-ph/0702179 | date = 2007 | volume = 3 | issue = 10 | pages = 689–691 | doi = 10.1038/nphys728 | bibcode = 2007NatPh...3..689H | citeseerx = 10.1.1.337.7948 }} </ref> <ref name="natgeo">{{cite web|title=Gamma-Ray Burst Caused Mass Extinction?|author= Minard, Anne|publisher= National Geographic News|date=2009|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/04/090403-gamma-ray-extinction.html|accessdate=27 Augustus 2012 }}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=David |title=The fate of Earth's ocean |url=https://archive.org/details/hydrology-and-earth-sciences_2001-12_5_4/page/569 |journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–575 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B|doi-access=free }}</ref> <ref name="global1"> {{cite book | title = Global Catastrophic Risks | editor1-last = Bostrom | editor1-first = Nick | editor2-last = Cirkovic | editor2-first = Milan M. | last = Adams | first = Fred C. | chapter= Long-term astrophysicial processes | pages = 33–47 | publisher = Oxford University Press | date = 2008}}{{ISBN missing}} </ref> <ref name="pressure"> {{cite journal | author = Li King-Fai | author2 = Pahlevan, Kaveh | author3 = Kirschvink, Joseph L. | author4 = Yung, Luk L. | date = 2009 | title = Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-06-16_106_24/page/9576 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 24 | pages = 9576–9579 | doi = 10.1073/pnas.0809436106 |bibcode = 2009PNAS..106.9576L | pmid=19487662 | pmc=2701016}} </ref> <ref name="powell2007">{{cite web | first1=David | last1=Powell | date=22 Januarie 2007 | title=Earth's Moon Destined to Disintegrate | work=Space.com | publisher=Tech Media Network | url=http://www.space.com/scienceastronomy/070122_temporary_moon.html | accessdate=1 Junie 2010 }}</ref> <ref name="Titan">{{cite journal | title = Titan under a red giant sun: A new kind of "habitable" moon | author = Lorenz, Ralph D. | author2 = Lunine, Jonathan I. | author3 = McKay, Christopher P. | journal = Geophysical Research Letters | date = 1997 | volume = 24 | pages = 2905–2908 | url = http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf | accessdate = 21 Maart 2008 | doi = 10.1029/97GL52843 | pmid = 11542268 | issue = 22 | bibcode = 1997GeoRL..24.2905L | citeseerx = 10.1.1.683.8827 | archive-date = 24 Julie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110724173621/http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="nebula"> {{cite web | author = Balick, Bruce | title = Planetary Nebulae and the Future of the Solar System | publisher = University of Washington | url = http://www.astro.washington.edu/balick/WFPC2/ | accessdate = 23 Junie 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081219010229/http://www.astro.washington.edu/balick/WFPC2/ | archive-date = 19 Desember 2008 | url-status = dead }} </ref> <ref name="apj676_1_594"> {{cite journal | display-authors=1 | last1 = Kalirai | first1 = Jasonjot S. | last2 = Hansen | first2 = Brad M. S. | last3 = Kelson | first3 = Daniel D. | last4 = Reitzel | first4 = David B. | last5 = Rich | first5 = R. Michael | last6 = Richer | first6 = Harvey B. | title = The Initial-Final Mass Relation: Direct Constraints at the Low-Mass End | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-03-20_676_1/page/594 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 676 | issue = 1 | pages = 594–609 | date = March 2008 | doi = 10.1086/527028 | bibcode = 2008ApJ...676..594K |arxiv = 0706.3894 }} </ref> <ref name="bigrip">{{cite web | title = Universe May End in a Big Rip | date = 1 May 2003 | website = CERN Courier | url = http://cerncourier.com/cws/article/cern/28845 | accessdate = 22 Julie 2011 | archive-date = 7 November 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171107032412/http://cerncourier.com/cws/article/cern/28845 | url-status = dead }}</ref> <ref name="chand"> {{cite journal | title = Chandra Cluster Cosmology Project III: Cosmological Parameter Constraints | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1060 | last1 = Vikhlinin | first1 = A. | last2 = Kravtsov | first2 = A.V. | last3 = Burenin | first3 = R.A. | year = 2009 | display-authors = 3 | last4 = Ebeling | first4 = H. | last5 = Forman | first5 = W. R. | last6 = Hornstrup | first6 = A. | last7 = Jones | first7 = C. | last8 = Murray | first8 = S. S. | last9 = Nagai | first9 = D. | volume = 692 | pages = 1060–1074 | issue = 2 | doi = 10.1088/0004-637X/692/2/1060 | bibcode = 2009ApJ...692.1060V | journal = The Astrophysical Journal |arxiv = 0812.2720 }} </ref> <ref name="galaxy"> {{cite journal | title = Cosmology with Hypervelocity Stars | author = Loeb, Abraham | journal = Harvard University | date = 2011 | arxiv = 1102.0007 |bibcode= 2011JCAP...04..023L|doi=10.1088/1475-7516/2011/04/023 | volume=2011 | issue = 4 | page=023}} </ref> <ref name="temp"> {{cite book | last = Chown | first = Marcus | title = Afterglow of Creation | url = https://archive.org/details/afterglowofcreat00chow | url-access = registration | publisher = University Science Books | date = 1996 | page = [https://archive.org/details/afterglowofcreat00chow/page/210 210]}} </ref> <ref name="messier"> {{cite web | title = The Local Group of Galaxies | url = http://messier.seds.org/more/local.html | publisher = Students for the Exploration and Development of Space | website = University of Arizona | accessdate =2 Oktober 2009 }} </ref> <ref name="bluedwarf"> {{cite journal | last1 = Adams | first1 = F. C. | last2 = Graves | first2 = G. J. M. | last3 = Laughlin | first3 = G. | title = Gravitational Collapse: From Massive Stars to Planets. / First Astrophysics meeting of the Observatorio Astronomico Nacional. / A meeting to celebrate Peter Bodenheimer for his outstanding contributions to Astrophysics: Red Dwarfs and the End of the Main Sequence | editor1-first = G. | editor1-last = García-Segura | editor2-first = G. | editor2-last = Tenorio-Tagle | editor3-first = J. | editor3-last = Franco | editor4-first = H. W. | editor4-last = Yorke | journal = Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica (Serie de Conferencias) | volume = 22 | pages = 46–49 | date= Desember 2004 | bibcode = 2004RMxAC..22...46A }} See Fig. 3. </ref> <ref name="strip"> {{cite book | author = Tayler, Roger John | date = 1993 | title = Galaxies, Structure and Evolution| url = https://archive.org/details/unset0000unse_a5e6 |edition=2 | publisher = Cambridge University Press | page = [https://archive.org/details/unset0000unse_a5e6/page/92 92] | isbn = 978-0521367103 }} </ref> <ref name="five degs"> {{cite book | title = The Anthropic Cosmological Principle | last1 = Barrow | first1 = John D. | last2 = Tipler | first2 = Frank J. | others= | isbn = 978-0192821478 | id = [http://lccn.loc.gov/87028148 LC 87-28148] | url = https://books.google.com/books?id=uSykSbXklWEC| date = 19 Mei 1988 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford }} </ref> <ref name="five ages pp85–87"> {{cite book | last1 = Adams | first1 = Fred | last2 = Laughlin | first2 = Greg | date = 1999 | title = The Five Ages of the Universe | url = https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam | publisher = The Free Press | location = New York | pages = [https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam/page/85 85]–87 | isbn = 978-0684854229 }} </ref> <ref name="proton"> {{cite journal | author = Nishino | year = 2009 | title = Search for Proton Decay via {{Subatomiese deeltjie|Proton+}} → {{Subatomiese deeltjie|Positron}}{{Subatomiese deeltjie|pion0}} and {{Subatomiese deeltjie|Proton+}} → {{Subatomiese deeltjie|Muon+}}{{Subatomiese deeltjie|pion0}} in a Large Water Cherenkov Detector | journal = Physical Review Letters | volume = 102 | issue = 14 | page = 141801 | doi = 10.1103/PhysRevLett.102.141801 | bibcode = 2009PhRvL.102n1801N | name-list-format = vanc | author2 = Super-K Collaboration | display-authors = 2 | last3 = Abe | first3 = K. | last4 = Hayato | first4 = Y. | last5 = Iida | first5 = T. | last6 = Ikeda | first6 = M. | last7 = Kameda | first7 = J. | last8 = Kobayashi | first8 = K. | last9 = Koshio | first9 = Y. | last10 = Miura | first10 = M. | last11 = Moriyama | first11 = S. | last12 = Nakahata | first12 = M. | last13 = Nakayama | first13 = S. | last14 = Obayashi | first14 = Y. | last15 = Ogawa | first15 = H. | last16 = Sekiya | first16 = H. | last17 = Shiozawa | first17 = M. | last18 = Suzuki | first18 = Y. | last19 = Takeda | first19 = A. | last20 = Takenaga | first20 = Y. | last21 = Takeuchi | first21 = Y. | last22 = Ueno | first22 = K. | last23 = Ueshima | first23 = K. | last24 = Watanabe | first24 = H. | last25 = Yamada | first25 = S. | last26 = Hazama | first26 = S. | last27 = Higuchi | first27 = I. | last28 = Ishihara | first28 = C. | last29 = Kajita | first29 = T. | last30 = Kaneyuki | first30 = K. | pmid=19392425 |arxiv = 0903.0676 }} </ref> <ref name="dyson">{{cite journal | title = Time Without End: Physics and Biology in an Open Universe | author = Dyson, Freeman J. | journal = Reviews of Modern Physics | volume = 51 | issue = 3 | pages = 447–460 | date = 1979 | url = http://www.aleph.se/Trans/Global/Omega/dyson.txt | accessdate = 5 July 2008 | doi = 10.1103/RevModPhys.51.447 | bibcode = 1979RvMP...51..447D | archive-date = 5 Julie 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080705100233/http://www.aleph.se/Trans/Global/Omega/dyson.txt | url-status = dead }}</ref> <ref name="half-life"> {{cite book | url = https://archive.org/details/oneuniverse00neil | title = One Universe: At Home in the Cosmos | first1 = Neil de Grasse | last1 = Tyson | last2 = Tsun-Chu Liu | first2 = Charles | last3 = Irion | first3 = Robert | publisher = Joseph Henry Press | date = 2000 | isbn = 978-0309064880 }} </ref> <ref name="pressure"/> <ref name="brandon"> {{cite journal | last1 = Carter | first1 = Brandon | authorlink = Brandon Carter | last2 = McCrea | first2 = W.H. | date = 1983 | title = The anthropic principle and its implications for biological evolution | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume = A310 | issue = 1512 | pages = 347–363 | doi = 10.1098/rsta.1983.0096 |bibcode = 1983RSPTA.310..347C }} </ref> <ref name="typeiii"> {{cite web | last = Kaku | first = Michio | date = 2010 | title = The Physics of Interstellar Travel: To one day, reach the stars | url = http://mkaku.org/home/?page_id=250 | publisher=mkaku.org | accessdate =29 Augustus 2010 }} </ref> <ref name="time">{{cite news | title = Hurtling Through the Void | work = Time | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926062,00.html | accessdate = 5 September 2011 | date = 20 Junie 1983 | archive-date = 17 Oktober 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111017095230/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926062,00.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="glob"> {{cite web | url = http://www.news.cornell.edu/releases/Nov99/Arecibo.message.ws.html | title = Cornell News: "It's the 25th Anniversary of Earth's First (and only) Attempt to Phone E.T." |date= 12 November 1999 |publisher=Cornell University | accessdate =29 Maart 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080802005337/http://www.news.cornell.edu/releases/Nov99/Arecibo.message.ws.html | archivedate = 2 Augustus 2008 }} </ref> <ref name="Pioneer Ames">{{cite web | title = The Pioneer Missions | publisher = NASA | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html | accessdate = 5 September 2011 | archive-date = 15 Augustus 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110815233221/http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="lageos">{{cite web | title = LAGEOS 1, 2 | publisher = NASA | url = http://space.jpl.nasa.gov/msl/QuickLooks/lageosQL.html | accessdate = 21 Julie 2012 | archive-date = 21 Julie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721062751/http://space.jpl.nasa.gov/msl/QuickLooks/lageosQL.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="vega"> {{cite web |title=Why is Polaris the North Star? |publisher=[[Nasa]] |url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question64.html |accessdate=10 April 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725180305/http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question64.html |archivedate=25 Julie 2011 }} </ref> <ref name="plait"> {{cite book | title = Bad Astronomy: Misconceptions and Misuses Revealed, from Astrology to the Moon Landing "Hoax" | author = Plait, Phil | publisher = John Wiley and Sons | date = 2002 | pages = [https://archive.org/details/badastronomymisc00plai_621/page/n65 55]–56 }} </ref> <ref name="mini2"> {{cite journal | last1 = Laskar | first1 = J. | journal = Astronomy and Astrophysics | title = Orbital, Precessional, and Insolation Quantities for the Earth From ?20 Myr to +10 Myr | url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1993-03_270_1-2/page/522 | volume=270 | date = 1993 | pages = 522–533 | display-authors = 1 | author2 = <Please add first missing authors to populate metadata.> |bibcode = 1993A&A...270..522L | last3 = Boudin | first3 = F. }} </ref> <ref name="laskar"> {{cite web | title = Astronomical Solutions for Earth Paleoclimates | author = Laskar | url = http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/insola/earth/earth.html | publisher = Institut de mécanique céleste et de calcul des éphémérides | accessdate =20 Julie 2012 }} </ref> }} ==Bibliografie== * {{cite book | last1=Adams | first1=Fred C. | date=2008 | editor1-first=Nick | editor1-last=Bostrom | editor2-first=Milan M. | editor2-last=Ćirković | title=Global catastrophic risks | contribution=Long term astrophysical processes | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-857050-9 | url=https://books.google.com/books?id=-Jxc88RuJhgC&pg=PA33 | ref=harv }} * {{cite book | last1=Brownlee | first1=Donald E. | date=2010 | chapter=Planetary habitability on astronomical time scales | title=Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth | editor1-first=Carolus J. | editor1-last=Schrijver | editor2-first=George L. | editor2-last=Siscoe | chapter-url=https://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-11294-9 | ref=harv }} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Timeline of the far future}} {{Normdata}} [[Kategorie:Toekomstige gebeurtenisse]] [[Kategorie:Teoretiese fisika]] ig36byybtoudd49mm6764gfb3j8cvuj 0 316044 2973894 2430326 2026-09-29T13:17:18Z Sobaka 328 skakel 2973894 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas rolprent |naam=Tsotsi |beeld= |onderskrif= |regisseur=[[Gavin Hood]] |produksieleier=Peter Fudakowski |draaiboekskrywer=Gebaseer op Tsotsi deur [[Athol Fugard]] |kinematografie=Lance Gewer |redigeerder=Megan Gill |speeltyd=95 minute |land=[[Suid-Afrika]]<br />[[Verenigde Koninkryk]] |taal=[[Sotho]]<br />[[Zoeloe]]<br />[[Tswana]]<br />[[Afrikaans]]<br />[[Engels]] |bruto=$8 miljoen verdien }} '''''Tsotsi''''' is 'n misdaaddramafilm uit 2005 geskryf en geregisseer deur [[Gavin Hood]] en vervaardig deur Peter Fudakowski. Dit is 'n verwerking van die [[roman]] ''Tsotsi'', deur [[Athol Fugard]] en is 'n Suid-Afrikaanse / Britse ko-produksie. [[Presley Chweneyagae]] speel in die [[Alexandra]]-krotbuurt in [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]], as David / Tsotsi (Tsotsitaal-naam vir '[[misdadiger]]'), 'n jong straatboef wat 'n motor steel en daarmee 'n baba op die agtersitplek ontdek. In die rolprent is [[Terry Pheto]], [[Kenneth Nkosi]], [[Jerry Mofokeng]] en [[Rapulana Seiphemo]] in ondersteunende rolle te sien.<ref>{{Citation|title=Tsotsi|url=http://www.imdb.com/title/tt0468565/|access-date=2020-08-13}}</ref> Die klankbaan vir die film bevat [[Kwaito]]-musiek wat deur die Suid-Afrikaanse kunstenaar [[Zola (musikant)|Zola]] uitgevoer word, asook 'n [[partituur]] deur Mark Kilian en Paul Hepker met die stem van die Suid-Afrikaanse protessanger en digter Vusi Mahlasela. Die film het groot lof ontvang, met lof wat hoofsaaklik gerig is op die skryf, regie, toneelspel, veral Chweneyagae en Pheto, die film en emosionele gewig. Dit wen 2006 die [[Oscar-toekenning]] vir die beste vreemde taalfilm, en word benoem vir die [[Golden Globe]] as beste vreemde taalfilm, en word die eerste Suid-Afrikaanse film en die eerste Afrika film wat nie in die Franse taal gemaak is nie, wat eersgenoemde wen.<ref>{{Cite web|date=2006-03-06|title=Oscar Win for South African Film|url=http://blog.sa-venues.com/miscellaneous/oscar-win/|access-date=2020-08-13|website=South Africa Travel Blog|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tsotsi wins Academy Award {{!}} South African History Online|url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/tsotsi-wins-academy-award|access-date=2020-08-13|website=www.sahistory.org.za}}</ref><ref>{{Cite web|title=HuffPost is now a part of Verizon Media|url=https://consent.yahoo.com/collectConsent?sessionId=1_cc-session_216ca1a0-a86c-4b4e-a2e3-d18a78c7c33b&lang=en-gb&inline=false|access-date=2020-08-13|website=consent.yahoo.com}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2009 is dit in die [[Tamil]]-taal nie-amptelik as ''Yogi'' verander.<ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/aug-08-04/ameer-27-08-08.html|title=Ammer's inspiration from South Africa film!|work=behindwoods.com|date=2008-08-27|accessdate=2009-01-17}}</ref> == Storielyn == Aangesien sy moeder aan 'n terminale siekte sterf, hardloop David (Benny Moshe) weg van 'n beledigende vader en woon hy saam met ander hawelose kinders in 'n reeks groot betonpype. 'n Paar jaar later is David, wat nou die naam Tsotsi ([[Presley Chweneyagae]]) heet, die leier van 'n bende wat sy vriende Butcher ([[Zenzo Ngqobe]]), Aap ([[Kenneth Nkosi]]) en Boston (Mothusi Magano) insluit. Nadat Tsotsi en Boston by 'n moord wat deur Butcher gepleeg is, betrokke raak, is Tsotsi en Boston in 'n bakleiery wat Boston erg beseer laat. Tsotsi skiet later Pumla (Nambitha Mpumlwana), 'n jong vrou, terwyl hy haar motor steel, net om 'n driemaande-oue babaseuntjie op die agtersitplek te ontdek. Tsotsi stroop die motor vinnig van sy waardevolle artikels en neem die baba terug na sy huis. Pumla oorleef die aanval en werk saam met 'n polisiekunstenaar aan 'n saamgestelde skets van Tsotsi se gesig wat dan in die [[koerant]]e geplaas word. Toe Tsotsi besef dat hy nie self na die baba kan omsien nie, sien hy Miriam ([[Terry Pheto]]), met 'n jong kind op haar rug vasgemaak en water uit 'n openbare kraan verkry. Hy volg haar na haar huis en dwing haar om die ontvoerde kind te voed. Intussen begin die ryk bendeleier Fela (Zola) om Aap, Boston en Butcher te werf om vir hom te werk. Wanneer Tsotsi die kind 'n tweede keer na Miriam neem, vra sy dat hy die seuntjie by haar moet los sodat sy namens Tsotsi na hom kan omsien, en Tsotsi stem in. Tsotsi besluit om die beseerde Boston te versorg, en laat Aap en Butcher Boston na sy huis neem. Boston, wat deur sy vriende Teacher Boy genoem word, verduidelik dat hy nooit die onderwyserseksamen afgelê het nie. Tsotsi vertel hom dat die bende die geld sal insamel sodat Boston die eksamen kan aflê, wat beteken dat hulle nog 'n roof sal moet pleeg. Tsotsi en Aap gaan na Pumla se huis. Toe Pumla se man John ([[Rapulana Seiphemo]]) uit die hospitaal terugkeer, volg hulle hom in die huis in en bind hom vas. Aap kry die opdrag om John dop te hou terwyl Butcher in die slaapkamer besteel en Tsotsi items uit die baba se kamer neem. Wanneer Aap op die yskas toesak, aktiveer John per abuis die alarm. In 'n paniek probeer Butcher om John dood te maak met John se pistool wat hy gevind het. Tsotsi skiet en vermoor Butcher met sy pistool. Hy en Aap ontsnap in John se motor oomblikke voordat die sekuriteitsmaatskappy opdaag. Aap is getraumatiseerd deur Tsotsi se moord op Butcher en uit vrees dat Tsotsi hom ook eendag sal benadeel, besluit hy om die bende te verlaat en op te hou om 'n vriend van Tsotsi te wees. Toe Tsotsi teruggaan na Miriam se huis, onthul sy dat sy weet waar hy die baba gekry het, en smeek hom om die kind aan sy ouers terug te gee. Tsotsi vertrek om die baba terug te gee. Hy bereik John se huis en sê vir John oor die interkom dat hy die kind buite die hek sal agterlaat. Intussen waarsku 'n beampte wat by die huis gestasioneer is, kaptein Smit ([[Ian Roberts]]), wat na die toneel jaag en aankom net toe Tsotsi op die punt staan om weg te stap. Die [[polisie]] rig hul wapens op Tsotsi en beveel hom om die baba terug te gee. John versoek hulle egter om hul wapens te laat sak sodat hy die baba self kan kry. Terwyl Tsotsi die baba in sy arms hou, oortuig John hom om die baba op te gee. Tsotsi gee die baba emosioneel aan John en word daarna aangesê om sy hande op te steek en homself oor te gee wanneer die film eindig. == Alternatiewe eindes == Die film eindig met Tsotsi wat sy hande opsteek en nie bekend maak wat daarna gebeur nie. Twee ongebruikte eindes is vir die film geskiet, wat op die ''Tsotsi''-DVD gesien kan word. In een word Tsotsi in die skouer geskiet, en terwyl die beamptes geskok is oor wat gebeur het, ontsnap hy deur 'n groot veld terug na die Alexandra-krotbuurt nadat hy nog 'n skoot van die polisie-offisier vermy het. In die ander word Tsotsi in die bors geskiet terwyl hy na 'n melkbottel wat hy gebring het, uitgereik het. Hy stort inmekaar en sterf terwyl John en Pumla verskrik aankyk. == Rolverdeling == * [[Presley Chweneyagae]] as David / Tsotsi: Die anti-heldhaftige leier van 'n bende klein boewe. Sy naam, in Tsotsitaal, beteken "boef" of "misdadiger". * Mothusi Magano as Boston / Onderwyser-seun: Boston was 'n lid van Tsotsi se bende en 'n swaar drinker. Hy het studeer om onderwyser te word voordat hy die universiteit verlaat en na die plakkershuis verhuis. Hy pleit gereeld vir ordentlikheid en matigheid in die bende se omgang. * [[Kenneth Nkosi]] as Aap: Tsotsi se jeugvriend. Aap is gehoorsaam en gelukkig en vertrou swaar op Tsotsi en dink selde vir homself. Sy naam, in Afrikaans en Tsotsitaal, beteken "aap". * [[Zenzo Ngqobe]] as Butcher (slagter): Die vierde lid van Tsotsi se bende, en die gewelddadigste, is Butcher 'n bedrieër en 'n los kanon wat nie huiwer om moord te pleeg nie. * [[Jerry Mofokeng]] as Morris: 'n Bedelaar wat in die goudmyne gewerk het totdat hy verlam was toe 'n balk op sy bene val. * [[Terry Pheto]] as Miriam: 'n Weduwee met 'n jong seun wat naby Tsotsi in die krotbuurt woon. * Nambitha Mpumlwana as Pumla Dube: Die moeder van die ontvoerde kind. * [[Rapulana Seiphemo]] as John Dube: Die vader van die ontvoerde kind. * [[Ian Roberts]] as kaptein Smit: 'n [[Afrikaner]]-polisiekaptein. * Thembi Nyandeni as Soekie. * Israel Makoe as Tsotsi se vader. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Official website|http://www.miramax.com/movie/tsotsi}} * {{IMDb title|0468565|Tsotsi}} * [http://www.channel4.com/more4/news/news-opinion-feature.jsp?id=180 Channel 4 onderhoud met akteur/kwaito musikant, Zola] * [http://www.annecarlini.com/ex_interviews.php?id=492 Onderhoud met ''Tsotsi'' komponiste Paul Hepker en Mark Kilian] {{Normdata}} [[Kategorie:Dramarolprente]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rolprente]] t0titl4u2bstjlkif1h2ehoxdoyawvo 0 374828 2974150 2963970 2026-09-30T04:06:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974150 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Antieke terreine | naam = Tirus | beeld = SubmergedEgyptianHarbour TyreSour Lebanon RomanDeckert04112019.jpg | onderskrif = Onderwater pilare, met die moderne stad op die agtergrond. | koördinate = | plaaslik = صور, ''Ṣūr'' ([[Arabies]]) <br>''Tyr'' ([[Frans]]) <br>''Sour'' (Libanese Frans) | land = {{vlagland|Libanon}} | soort = [[Stad]] | streek1 = Goewernoraat Suid-Libanon | bouer = | stigter = | gestig = c. 2750 v.C. | periodes = | kulture = | uitgrawings = | bewoners = 174 000 | deelvan = | oppervlakte = 16,7&nbsp;km² | tipe = Kultureel | kriteria = iii, vi | verwysings = [http://whc.unesco.org/en/list/299 299] | inskripsie = 1984 (8ste sessie) | toestand = | streek = | beskrywing = Stad en distrik Tirus, goewernoraat Suid-Libanon | unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span> }} [[Beeld:TyrePeninsula WesternWaterfront-SeenFromSea RomanDeckert04102019.jpg|thumb|269px|Die Tiriese skiereiland uit die weste gesien.]] '''Tirus''' ([[Arabies]]: صور ''Ṣūr''; [[Frans]]: ''Tyr''; [[Grieks]]: Τύρος ''Tyros'') is een van die oudste aaneenlopend bewoonde [[Stad|stede]] in die wêreld,<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/The-worlds-20-oldest-cities/1old-tyre/|title=The world's 20 oldest cities|date=30 Mei 2017|website=The Telegraph|access-date=25 Maart 2020}}</ref> hoewel dit ’n paar eeue in die [[Middeleeue]] net ’n klein inwonertal gehad het. Dit was een van die eerste [[Fenisië|Fenisiese]] stede en die legendariese geboorteplek van die Fenisiese prinses [[Europa (mitologie)|Europa]], haar broers Cadmus en Phoenix, sowel as [[Kartago]] se legendariese stigter, [[Dido]] (Elissa). [[Herodotos]] het Tirus omstreeks 450&nbsp;v.C. besoek en gesê volgens die plaaslike priesters is die stad omstreeks 2750&nbsp;v.C. gestig.<ref name=":29"/> Volgens [[argeologie]]se bewyse was egter reeds omstreeks 2900&nbsp;v.C. nedersettings op die terrein. Die stad het baie antieke terreine, soos ’n hippodroom, en kom as geheel voor op [[Unesco]] se lys van [[wêrelderfenisgebied]]e.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/299|title=World Heritage List: Tyre|year=2020|website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=13 Maart 2020}}</ref> Die historikus Ernest Renan het gesê: "'n Mens kan Tirus ’n stad van ruïnes noem wat van ruïnes gebou is."<ref name=":54">{{Cite book|title=Tyre and its history|last1=Medlej|first1=Youmna Jazzar|last2=Medlej|first2=Joumana|publisher=Anis Commercial Printing Press s.a.l.|year=2010|isbn=978-9953-0-1849-2|location=Beiroet|pages=1–30}}</ref><ref>{{Cite book|title=Colour: Travels Through the Paintbox|last=Finlay|first=Victoria|publisher=Hachette UK|year=2014|isbn=9780340733295|location=Londen}}</ref> Die [[Bybel]] verwys verskeie kere na Tirus, veral in [[Jesaja]] 23, waar die stad se ondergang voorspel word. Koning Hiram I was ’n tydgenoot van [[Dawid]] en [[Salomo]]. Jesus het ook die streke Tirus en Sidon besoek. Tirus is vandag die grootste stad in [[Libanon]] naas [[Beiroet]], Tripoli en Sidon.<ref>{{Cite web |url=http://tyros.leb.net/tyre/ |title=Tyre City, Lebanon |access-date= 5 Julie 2021 |archive-date= 1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701222648/http://tyros.leb.net/tyre/ |url-status=dead }}</ref> Dit is sowat 80&nbsp;km suid van die hoofstad, Beiroet, geleë. Dit het aanvanklik uit twee afsonderlike gebiede bestaan: 'n [[eiland]] naby die kus en ’n verwante nedersetting op die vasteland. [[Alexander die Grote]] het in 332&nbsp;v.C. 'n straatweg laat bou om die eiland met die vasteland te verbind en Tirus vorm dus nou 'n [[skiereiland]]. Tirus is die hoofstad van die Tirus-distrik in die goewernoraat Suid-Libanon. In die stedelike gebied was daar in 2006 sowat 200&nbsp;000 inwoners. Dit sluit baie vlugtelinge in, omdat drie van die land se 12 [[Palestina|Palestynse]] vlugtelingkampe in Tirus geleë is.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/UN-Habitat_2017.05.22_CP_Tyre_web.pdf|title=Tyre City Profile|last1=Maguire|first1=Suzanne|last2=Majzoub|first2=Maya|year=2016|editor-last=Osseiran|editor-first=Tarek|website=reliefweb|publisher=UN HABITAT Lebanon|pages=12, 16, 33–34, 39–43, 57, 72|access-date=29 Oktober 2019}}</ref> Buite die moderne stad lê ’n [[argeologie]]se terrein met oorblyfsels van die antieke stad. Tirus het ’n [[Middellandse See|Mediterreense]] klimaat met warm [[somer]]s. Dit is ses maande per jaar droog, met ’n jaarlikse gemiddelde temperatuur van 20,8&nbsp;[[Celsius|°C]]. Die [[reën]]val is gemiddeld 645&nbsp;mm per jaar. ==Omgewing== [[Beeld:Palestine and Syria with the chief routes through Mesopotamia and Babylonia; handbook for travellers; (1906) (14804481453) cropped.jpg|thumb|links|220px|’n Kaart van Tirus.]] Tirus steek ’n ent in die [[Middellandse See]] uit aan die weskus van Libanon en is sowat 80&nbsp;km suid van Beiroet geleë. Dit het aanvanklik uit twee afsonderlike gebiede bestaan: Tirus self, wat op ’n eiland naby die kus geleë was, en ’n verwante nedersetting, Oesjoe, op die vasteland; dit is later Palaetyrus genoem ("Ou Tirus" in antieke Grieks).<ref name=":38">Presutta, David. ''The Biblical Cosmos Versus Modern Cosmology''. 2007, page 225, referencing: Katzenstein, H.J., ''The History of Tyre'', 1973, p.9</ref> [[Beeld:A woman standing in front of the reservoirs of Ras El 'Ain a Wellcome V0020147.jpg|thumb|220px|'n Vrou dra water van Ras al-Ain af; 1881-houtgraveerwerk deur John Douglas Woodward.]] [[Beeld:OffTyreRockyIslands RomanDeckert04102019.jpg|thumb|220px|links|’n Groep rotsagtige eilande naby Tirus.]] Deur die loop van die [[Wêreldgeskiedenis|geskiedenis]], van die [[voorgeskiedenis]] af, het nedersettings in die Tirusomgewing baat gevind by die oorvloed [[vars water]], veral van die [[fontein]]e van die nabygeleë Rashidieh en Ras al-Ain in die suide. Daar is ook die fonteine van Al Bagbog en Ain Ebreen in die noorde en die [[Litani]]rivier.<ref>{{Cite book|last=Badawi|first=Ali Khalil|title=Tyre|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4th|location=Beirut|pages=5, 7}}</ref> Die hedendaagse stad dek ’n groot deel van die oorspronklike eiland, asook die grootste deel van die straatweg wat [[Alexander die Grote]] in 332&nbsp;v.C. laat bou het. Dié [[landengte]] het deur die eeue aansienlik groter geword vanweë slikdeposito's aan albei kante. Die deel van die oorspronklike eiland wat nie deur die moderne stad beslaan word nie, is grootliks ’n [[argeologie]]se terrein met oorblyfsels van die antieke stad. Tirus, met sy oppervlakte van 16,7&nbsp;km², bestaan uit vier munisipaliteite en is op ’n vrugbare kusvlakte geleë. Daarom word interstedelike [[landbou]] op sowat 44% van die gebied beoefen. Die beboude gebiede maak net meer as 40% uit.<ref name=":34" /> Tirus lê naby die Roum- en Yammoune-[[Geologiese breuke|breuk]]. Hoewel dit in sy geskiedenis ’n paar vernietigende [[aardbewing]]s ondervind het, is die bedreiging relatief klein op die meeste plekke en hoogstens gemiddeld op ’n paar ander plekke. ’n [[Tsoenami]] ná ’n aardbewing, en waarskynlike grondstortings en [[oorstroming]]s daarna, is egter ’n groot moontlike natuurramp wat die inwoners in die gesig staar.<ref name=":34" /> ==Klimaat== [[Beeld:TyreAlMinaCitySite RoundRainbow RomanDeckert11122020.jpg|thumb|220px|’n Halo van 22° oor die Al Mina-terrein, 2019.]] Tirus het ’n [[Mediterreense klimaat]] met warm [[somer]]s (as ''Csa'' geklassifiseer volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]). Dit beteken dit het ses maande per jaar droogte, van Mei tot Oktober. Dit het gemiddeld 300 dae per jaar met sonskyn en ’n jaarlikse temperatuur van 20,8&nbsp;[[Celsius|°C]]. Die gemiddelde maksimum temperatuur is tot 30,8&nbsp;°C in Augustus en die gemiddelde minimum temperatuur tot sowat 10&nbsp;°C in Januarie. Die jaarlikse [[reën]]val is gemiddeld 645&nbsp;mm. Die seewater se minimum temperatuur is 17&nbsp;°C in Februarie en die maksimum 32&nbsp;°C in Augustus. Op ’n diepte van 70&nbsp;m is dit konstant 17-18&nbsp;°C.<ref name=":103">{{Cite web|url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/LB980_RIS170706.pdf|title=Information Sheet on Ramsar Wetlands (RIS)–2009-2012version|last1=Yacoub|first1=Adel|last2=El Kayem|first2=Cynthia|date=15 September 2011|website=Ramsar Sites Information Service|access-date=15 Maart 2020|last3=Moukaddem|first3=Tala}}</ref> Die styging van seevlakke weens [[aardverwarming]] dra by tot die bedreiging van [[erosie]] aan die skiereiland en baaigebiede van Tirus.<ref>{{Cite web|url=https://www.southampton.ac.uk/news/2018/10/climate-change-threat.page|title=University research shows world heritage sites under threat from climate change|last=Brown|first=Sally|date=16 Oktober 2018|publisher=University of Southampton|access-date=18 Maart 2020}}</ref> ==Geskiedenis== [[Beeld:Melqart god of the Phoenician city of Tyre.jpg|links|thumb|150px|'n Borsbeeld van Melqart in die Nasionale Museum van Denemarke.]] ===Stigting (2750-1700 v.C.)=== [[Beeld:AbductionOfEuropa ByblosMosaic200-300CE NationalMuseumOfBeirut Carole Raddato09102019.jpg|thumb|220px|''Die Ontvoering van Europa'', ’n Romeinse [[mosaïek]] uit Biblos, 200-300&nbsp;n.C., Nasionale Museum van Beiroet.]] Die Romeinse historikus Justinius het geskryf die oorspronklike stigters van Tirus het van die noordelike stad Sidon gekom om ’n nuwe hawe te stig.<ref name=":30" /><ref name=":20">{{Cite book|title=lonely planet: Syria & Lebanon|last1=Carter|first1=Terry|last2=Dunston|first2=Lara|last3=Jousiffe|first3=Ann|last4=Jenkins|first4=Siona|publisher=Lonely Planet Publications|year=2004|isbn=1-86450-333-5|edition=2nd|location=Melbourne|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781864503333/page/345 345–347]|url=https://archive.org/details/isbn_9781864503333/page/345}}</ref> Volgens [[Herodotos]], wat Tirus in omtrent 450&nbsp;v.C. besoek het, het die plaaslike priesters gesê die stad is omstreeks 2750&nbsp;v.C. gestig<ref name=":29">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=13–17}}</ref> as ’n ommuurde plek op die vasteland<ref>{{cite book|last=Bement|first=R B|title=Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians|publisher=Ulan Press|asin=B009WP2MR8|page=47}}</ref> wat nou as ''Paleotyre'' ("Ou Tirus") bekend is. [[Argeologie]]se bewyse het dié tyd bevestig. Uit uitgrawings is ook ontdek daar was reeds omstreeks 2900&nbsp;v.C. nedersettings op die terrein,<ref name=":29" /> maar dat die bewoners weggetrek het.<ref name=":30">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=39–58}}</ref> Die Griekse geskiedkundige [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] het vertel van die algemene mite dat die [[Godheid|god]] [[Melqart]] die stad gebou het as guns vir die meermin Tiros en dit na haar genoem het.<ref name=":372">{{Cite book|title=History of the Lebanese Worldwide Presence – The Phoenician Epoch|last=Khoury Harb|first=Antoine Emile|publisher=The Lebanese Heritage Foundation|year=2017|isbn=9789953038520|location=Beiroet|pages=33–34, 44–49}}</ref> Daar is egter ook verskeie ander legendes oor Tirus se stigting. In die [[Griekse mitologie]] het die hoofgod, [[Zeus]], die vorm van ’n bul aangeneem om die Tiriese prinses Europa na [[Kreta]] te ontvoer. Daar het die paartjie drie seuns gehad: Minos, Radamantos en Sarpedon, wat konings van Kreta geword het en ná hulle dood regters van die [[Hiernamaals|onderwêreld]]. Die kontinent [[Europa]] is na haar genoem. ===Egiptiese tydperk (1700-1200 v.C.)=== [[Beeld:NationalMuseumBeirut RamsesII-BasaltStele-Tyre-13cBC RomanDeckert31102019.jpg|thumb|220px|’n [[Stele]] van [[Ramses II]] wat in Tirus ontdek is, in die Nasionale Museum van Beiroet.]] In die 17de eeu&nbsp;v.C. het die nedersetting onder die heerskappy van die [[farao|farao's]] van [[Antieke Egipte|Egipte]] gekom. In die daaropvolgende jare het dit voordeel getrek uit die beskerming deur Egipte se [[18de Dinastie van Egipte|18de Dinastie]] en het dit kommersieel vooruitgegaan.<ref name=":20" /> Volgens argeologiese bewyse het Tirus reeds teen die middel 2de millennium&nbsp;v.C. begin met die vervaardiging van ’n seldsame en buitengewoon duur soort [[pers]] kleurstof,<ref name=":57">{{Cite book|title=International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa|last=La Boda|first=Sharon|publisher=Fitzroy Dearborn|year=1994|isbn=1-884964-03-6|volume=4|location=Chicago en Londen|pages=711}}</ref> [[Tiriese pers]]. Dit was bekend daarvoor dat dit mooi en ligbestand was.<ref name=":252">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=278–304}}</ref> Dit is gemaak van ’n ekstrak van die seeslakke ''Murex trunculus'' en ''Murex brandaris''. Die kleur is in antieke kulture uitgesonder vir gebruik deur koninklikes, of minstens adellikes.<ref>Bariaa Mourad. ''"Du Patrimoine à la Muséologie : Conception d'un musée sur le site archéologique de Tyr",''(Tesis); Museum National d'Histoire Naturelle (MNHN), Study realised in cooperation with the Unesco, Secteur de la Culture, Division du Patrimoine Culturel, Paris, 1998</ref> [[Beeld:Amarna letter- Royal Letter from Abi-milku of Tyre to the king of Egypt MET 24.2.12 EGDP021809.jpg|thumb|150px|links|’n [[Amarna-briewe|Amarna-kleibrief]] deur die Tiriese prins Abimilku aan farao [[Achenaten]], Metropolitaanse Kunsmuseum.]] [[Beeld:Peter Paul Rubens - La découverte de la pourpre.JPG|thumb|220px|"Die ontdekking van pers", deur [[Peter Paul Rubens]], omstreeks 1636.]] Die Tiriërs was uiters diskreet oor die bedryf om ’n absolute [[monopolie]] te verseker.<ref name=":372"/> Volgens die mitologie het die god Melqart op die strand geloop saam met die nimf Tiro, vir wie hy die hof gemaak het, toe sy hond ’n seeslak byt en die weekdier sy bek pers vlek. Tiro wou ’n rok van dieselfde kleur by Melqart hê, en so het die bedryf ontstaan. Die antieke skrywer [[Strabo]], wat Tirus ook besoek het, het gesê die kleurstofbedryf [[Lugbesoedeling|besoedel]] die lug so dat die stank sy verblyf in die stad baie onaangenaam gemaak het.<ref name=":252" /> Kenners het bereken sowat 8&nbsp;000 seeslakke sou vermorsel moes word om een gram van die kleurstof te onttrek,<ref name=":372" /> en dit kon dieselfde gekos het as omtrent 20&nbsp;gram [[goud]].<ref name=":93">{{Cite journal|last1=Noureddine|first1=Ibrahim|last2=Mior|first2=Aaron|year=2018|title=Archaeological Survey of the Phoenician Harbour at Tyre, Lebanon|url=https://www.academia.edu/38076831|journal=Bulletin d'Archéologie et d'Architecture Libanaises |volume=18|pages=95–112|via=Academia.edu}}</ref> Die eerste duidelike verslae oor die stad word gegee deur die [[Amarna-briewe]] van omstreeks 1350&nbsp;v.C. wat die prins van Tirus, [[Abimilku]], aan farao [[Achenaten]] geskryf het. Die onderwerp is dikwels water, hout en die [[Habiru]] wat die platteland van die vasteland oorneem en hoe dit die eiland-stad<!-- dis reg so --> beïnvloed.<ref name=":29" /> Egiptiese magte het eindelik ’n [[Hetiete|Hetitiese]] leër verslaan wat Tirus beleër het.<ref name=":54" /> Hoewel die stad eers Melqart genoem is, na die stadsgod, verskyn die naam Tirus reeds van 1300&nbsp;v.C. af op monumente. In die 12de eeu v.C. het Egipte se farao's geleidelik politieke beheer oor die [[Levant]] verloor,<ref name=":30" /> hoewel Egiptiese kuns Tiriese kuns meer as ’n halwe millennium daarna steeds beïnvloed het.<ref name=":100">{{Cite book|last=Gubel|first=Éric|title=Art in Tyre in the First and Second Iron Age|work=Redt Tyrus/Sauvons Tyr: Histoire phénicienne/Fenincische Geschiedenis|publisher=Peeter|year=1983|isbn=9789070192136|editor-last=Gubel|editor-first=Éric|location=Leuven|pages=23–52|editor-last2=Lipinski|editor-first2=Edward|editor-last3=Servais-Soyez|editor-first3=Brigitte}}</ref> ===Onafhanklike Fenisiese tydperk (1200-868 v.C.)=== {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header=Terracottabeelde uit Tirus | beeld1 = FemaleFigurines-Tyre-IronAge-II NationalMuseumOfBeirut 06102019.jpg | width1 = 240 | onderskrif1 = Vrouekoppe, Ystertydperk. | beeld2 = PhoenicianTerracottaMaleFigurineHeads Tyre IronAge NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert06102019.jpg | width2 = 240 | onderskrif2 = Manskoppe, Ystertydperk. | beeld3 = MusiciansFigurines Tyre -IronAge-II NationalMuseumOfBeirut 06102019.jpg | width3 = 240 | onderskrif3 = Musikante, Ystertydperk. }} In die 11de eeu&nbsp;v.C. het die groep maritieme stadstate wat [[Fenisië]] uitgemaak het, begin met ’n kommersiële uitbreiding. Veral Tirus en Sidon het voordeel getrek uit die uitskakeling van die voormalige handelsentrums in [[Oegarit]] en [[Alalakh]].<ref name=":31">{{Cite book|last=Jidejian|first=Nina|title=TYRE Through The Ages|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=57–99}}</ref> Dus is Fenisië deur buitelanders en die Fenisiërs vereenselwig met ''Sidonia'' of ''Tyria''. Tirus se maritieme oorheersing was so groot dat die Middellandse See bekend geraak het as die "Tiriese See".<ref name=":20" /> [[Beeld:NMBStelaPhoenicianNecropolis.jpg|thumb|160px|’n Stele van die Al Bass-terrein in Tirus, die grootste bekende Fenisiese nekropolis, in die Nasionale Museum van Beiroet.]] Daar is baie min argeologiese data oor Tirus uit dié deel van die [[Ystertydperk]] II, en daarom is dit nie bekend hoe hy sy heerskappy aan ander opgedwing het nie.<ref name=":99">{{Cite book|last=Aubet|first=María Eugenia|title=Phoenicia during the Iron Age II period|work=The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant c.8000–332 BCE|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0199212972|editor-last=Steiner|editor-first=Margreet L.|location=Oxford|pages=709–714|editor-last2=Killebrew|editor-first2=Ann E.}}</ref> Daar word egter algemeen aanvaar die stad het staatgemaak op handel en kulturele uitwisseling, eerder as op militêre oorwinnings. Tirus is veral bekend vir die verspreiding van sy [[alfabet]] en ’n telstelsel wat op 20 gebaseer was.<ref name=":45">{{Cite book|title=Highlights of the Achievements and Accomplishments of the Tyrian Civilization And Discovering the lost Continent|last=Mroue|first=Youssef|year=2010|location=Pickering|pages=9–34}}</ref> ’n Belangrike faktor in dié globale opkoms was blykbaar die buitengewone kundigheid van Tiriese geleerdes in [[sterrekunde]] om hulle skepe te navigeer.<ref name=":52">{{Cite book|title=Begleitheft zur Ausstellung Tyros, Hafenstadt Phöniziens|last=Krause|first=Günter|publisher=Museum der Deutschen Binnenschifffahrt|year=1985|location=Duisburg-Ruhrort|pages=1–5, 12–14}}</ref> Ook het die Tiriërs meerverdiepinggeboue opgerig vanweé die beperkte ruimte op die eiland. Hulle het dus ook die reputasie verwerf dat hulle goeie bouers en ingenieurs was, asook metaalwerkers en veral skeepsbouers.<ref name=":54" /> In geskrewe tradisies word die sterk groei van Tirus se vooruitgang van die 10de eeu&nbsp;v.C. af veral aan een individu toegeskryf: [[Hiram I]], wat sy pa, Abibaal, in 969&nbsp;v.C. opgevolg het. Meer as ’n millennium later het [[Josephus|Flavius Josephus]] die legende aangeteken dat Hiram die stedelike gebied uitgebrei het deur projekte wat twee eilande verbind het om ’n enkele eiland te vorm, waarop hy [[tempel]]s laat bou het vir Melqart, Astarte en [[Baalsamin]].<ref name=":99" /> Buite sy grense het Hiram blykbaar sterk bande gevorm met die [[Israel]]itiese konings [[Dawid]] en [[Salomo]]. Hy het na berig word sederhout en geskoolde werkers gestuur om die groot [[Salomo se Tempel|Tempel in Jerusalem]] te help bou.<ref name=":31" /> Invoer van [[Siprus]] het ’n belangrike rol in dié tydperk gespeel.<ref name=":99" /> Verder het Hiram se samewerking met ander lande in die streek en sy bevegting van [[Filistyne|Filistynse]] [[seerower]]s<ref name=":54" /> gehelp om handelsbande met [[Arabiese Skiereiland|Arabië]] en [[Noord-Afrika|Noord-]] en [[Oos-Afrika]] aan te knoop. Hulle het ook <blockquote>"kolonies gestig aan die kuslyne en op naburige eilande in die [[Egeïese See]], in [[Griekeland]], aan die noordkus van Afrika, by Kartago en ander plekke, op [[Sisilië]] en [[Korsika]], in [[Iberiese Skiereiland|Spanje]] by Tartessos en selfs anderkant die pilare van [[Hercules]] by Gadeira (Cádiz)."<ref>uit "Tyre" in Easton's Bible Dictionary</ref>''</blockquote> Ná Hiram se bewind van 34 jaar is verskeie Tiriese konings ná mekaar in gevegte gedood. ===Nieu-Assiriese tydperk (868-612 v.C.)=== [[Beeld:PhoenicianTerracottaFuneraryMask Tyre 7cBCE NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert04102019.jpg|180px|thumb|’n Begrafnismasker van Tirus, 7de eeu&nbsp;v.C., Nasionale Museum van Beiroet.]] In die loop van die 9de eeu&nbsp;v.C. het die stad noue bande met die Israeliete bly handhaaf, soos blyk uit die troue van [[Isebel]] van Tirus se koninklike familie met [[Agab]], koning van Israel.<ref>[[1 Konings]] 16:31</ref><ref name=":57" /> Tirus het egter heffings aan die [[Nieu-Assiriese Ryk]] begin betaal<ref name=":20" /> en dié land het geleidelik oor Fenisië begin heers. Tirus het egter blykbaar ’n groot mate van onafhanklikheid behou terwyl dit kommersieel voordeel uit die stabiliteit van die sterk streeksmag getrek het.<ref name=":31" /> Dus het Tirus een van die magtigste stede in die Oos-Mediterreense gebied gebly. Een van sy konings, die priester [[Itobaal I]] (887-856&nbsp;v.C.), het tot in Beiroet in die noorde regeer en tot in ’n deel van [[Siprus]].<ref>{{cite web|url=https://www.livius.org/sources/content/the-founding-of-carthage|website=Livius.org|title=Founding of Carthage|access-date=2020-05-13}}</ref> Volgens mites is die Noord-Afrikaanse stad Kartago in 814&nbsp;v.C. gestig deur Tirus se prinses Elissa, algemeen bekend as Dido ("Die Swerweling"), wat met ’n vloot skepe ontsnap het ná ’n magstryd met haar broer, Pigmalion.<ref name=":20" /> [[Beeld:TributeOfShipsOfTyreAndSidonToShalmaneserII GatesOfBalawat.nypl.digitalcollections.jpg|thumb|240px|links|Skepe van Tirus bring heffings vir Salmanasser&nbsp;II.]] In die loop van die 8ste eeu&nbsp;v.C. het die Nieu-Assiriese konings probeer om hulle heerskappy oor Tirus se versterk.<ref name=":54" /> [[Tiglat-Pileser III]] (744-727&nbsp;v.C.) het heffings van Hiram II geëis en probeer om handel tussen Tirus en nedersettings in die suide te verbied.<ref name=":93" /> Sy opvolger, [[Salmanasser V]], het die stad van omstreeks 725 tot 720&nbsp;v.C. probeer beleër met die hulp van die Fenisiërs van die vasteland, maar kon dit nie inneem nie.<ref name=":21">{{cite book|last=Bement|first=R B|title=Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians|publisher=Ulan Press|asin=B009WP2MR8|page=48}}</ref> Siprus het homself egter in 709&nbsp;v.C. van Tiriese oorheersing bevry.<ref name=":52" /> [[Sanherib]], wat van 705 tot 681&nbsp;v.C. oor die Nieu-Assiriese Ryk regeer het, kon Tirus nie in sy militêre veldtogte oorwin nie, maar die Tiriese koning Elulaios het beheer oor die gebiede buite die stad verloor en het gevlug. Hy is opgevolg deur pro-Assiriese monarge en goewerneurs. Die Tiriese koning Baäl&nbsp;I het na berig word die Nieu-Assiriese heerser [[Esarhaddon]] (680-669&nbsp;v.C.) gehelp om ’n Sidoniese opstand te onderdruk en het as ’n beloning beheer oor ’n groot deel van die kus van Palestina gekry. Baäl het egter ’n ooreenkoms met die Egiptiese farao [[Taharqa]] aangegaan en is deur Esarhaddon gestraf.<ref name=":31" /> [[Assurbanipal]], Esarhaddon se opvolger van 669 tot 631&nbsp;v.C., het die agterland van Tirus verwoes, maar die weer eens rebellerende stad bewaar vanweë sy ekonomiese potensiaal. Tirus het daarna sy handel hervat en aanhou vooruitgaan.<ref name=":99" /> Terwyl Nieu-Assirië in die 7de eeu&nbsp;v.C. verbrokkel het, het Tirus en die ander Fenisiese stadstate nie net aansienlike onafhanklikheid geniet nie, maar ook bloeiende handelsbedrywighede.<ref name=":57" /> ===Onafhanklikheid en Neo-Babiloniese tydperk (612-539 v.C.)=== [[Beeld:LimestonePhoenicianKingPharaohStyle 700-600BCE Tyre.jpg|thumb|180px|’n Beeld van ’n Fenisiese koning in die styl van ’n farao, uit Tirus, 7de eeu v.C.]] [[Beeld:Seated woman with tiara-AO 1579-IMG 4681-gradient.jpg|thumb|180px|’n Terracottabeeld van ’n sittende vrou met ’n tiara op, van Tirus, 6de eeu&nbsp;v.C., in die [[Louvre]].]] Ná die val van die Assiriërs in 612&nbsp;v.C. het Tirus en die ander Fenisiese stadstate aanvanklik nog ’n opbloei in hulle handel beleef sonder die betaling van heffings. Dié tydperk het egter ná ’n paar jaar geëindig toe [[Nebukadnesar II]] in 605&nbsp;v.C. met militêre veldtogte in die Levant begin het.<ref name=":28" /> Die Tiriese heersers het hulle aan die kant van Egipte, die koninkryke [[Juda]], [[Edom]] en [[Moab]] sowel as ander Fenisisese stede geskaar teen [[Neo-Babiloniese Ryk|Neo-Babiloniese]] ambisies oor die uitbreiding van sy grondgebied. Hulle het daarin geslaag om hulle onafhanklikheid te behou.<ref name=":57" /> In 586&nbsp;v.C. het Nebukadnesar II met ’n beleg van Tirus begin wat 13 jaar geduur het.<ref name=":20" /> Dit het misluk, maar die verswakte stad het eindelik ingestem om heffings te betaal.<ref name=":21"/> Weens die lang beleg het Tirus ekonomiese skade gely en sy handelsbedrywighede is in ’n groot mate deur die onstabiliteit geknou. Die stad het ook sy tradisionele wedywering met die naburige Sidon verloor,<ref name=":28">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=107–117}}</ref> en laasgenoemde stad het die oorhand gekry.<ref name=":99" /> Terselfdertyd het die invloed van die Egiptiese kuns, wat ’n "gekoesterde bron van inspirasie" gebly het selfs ná die beëindiging van Egipte se oorhand oor die streek in die 12de eeu v.C., eindelik afgeneem.<ref name=":100" /> ===Persiese tydperk (539-332 v.C.)=== Die [[Achaemenidiese Ryk]] van die Persiese koning [[Kores die Grote]] het die stad in 539&nbsp;v.C. verower.<ref name="JSTOR">{{Cite journal|title=Tyre in the early Persian period (539-486 B.C)|journal = The Biblical Archaeologist|volume = 42|issue = 1|pages = 23–34|jstor = 3209545|last1 = Katzenstein|first1 = H. Jacob|year = 1979|doi = 10.2307/3209545|s2cid = 165757132}}</ref> Die Perse het Fenisië in vier [[vasal]]koninkryke verdeel: Sidon, Tirus, Arwad en Biblos. Hulle het floreer deur skepe vir die Persiese konings se vlote te bou. Toe Kambuses II ’n veldtog teen Kartago reël, het Tirus egter geweier om teen sy dogterstad te veg.<ref name=":28" /> {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header= | beeld1 = Gallica-BNF Monnaie 1 4 de sicle (...)Tyr Phénicie btv1b10322884x.jpg | width1 = 180 | onderskrif1 = ’n Silwermuntstuk uit Tirus uit 437-425 v.C.. Links is ’n dolfyn en seeslak en regs ’n uil met ’n Egiptiese septer. | beeld2 = PhoenicianSilverCoinTyre MelqartDolphin 347-346 BNF-Gallica.jpg | width2 = 180 | onderskrif2 = ’n Silwermuntstuk uit Tirus uit 347-346 v.C.. Links is Melqart wat op ’n perd ry en regs ’n uil met ’n Egiptiese septer. }} Onder Persiese heerskappy is Tirus, nes die ander Fenisiese stadstate, toegelaat om sy eie koning te behou,<ref name=":57" /> maar eindelik is die ou stelsel van koningshuise afgeskaf. Die stadstate het republieke geword, met ''suffetes'' (regters) wat vir ses jaar die mag behou het.<ref name=":54" /></blockquote> Tirus se ekonomie het steeds gesteun op die vervaardiging van pers kleurstof uit seeslakke, wat op ’n silwermuntstuk van Titus van omstreeks 450-400&nbsp;v.C. verskyn,<ref name=":252"/> toe die stad sy eie geld begin munt het. Ander motiewe op munstukke het dolfyne en uile ingesluit.<ref name=":57" /> Herodotos het Tirus omstreeks 450&nbsp;v.C. besoek en die tempel van Melqart gesien. "Dit was ryklik versier met offerandes, en daar was tussenin twee pilare, een van goud en een van smarag, wat snags helder geskyn het."<ref>{{Cite book|title=The Histories, Book 2|last=Herodotus|pages=115 §44}}</ref> Sommige historici meen die smaragpilaar was van glas en is met ’n lamp verlig.<ref name=":54" /> Volgens die Romeinse historikus Justinus het ’n opstand deur [[Slaaf|slawe]] in die Persiese tydperk plaasgevind. Die lewe van net een slawemeester met die naam Straton is gespaar. Die voormalige slawe het hom toe as die nuwe koning gekies en ’n dinastie gestig.<ref name=":28" /> In 392&nbsp;v.C. het Evagoras, die prins van [[Siprus]], met [[Athene|Atheense]] en Egiptiese steun ’n opstand teen die Persiese heerskappy begin. Sy magte het Tirus ingeneem – óf deur hulle aan te val óf deur die geheime instemming van die Tiriërs. Hy het die rebellie egter ná 10 jaar beëindig en Tirus het weer onder Persiese beheer gekom. Die stad het nie deelgeneem aan Sidon se opstand in 352&nbsp;v.C. nie en het voordeel getrek uit die buurstat se daaropvolgende verwoesting.<ref name=":28" /> ===Hellenistiese tydperk (332-126 v.C.)=== [[Beeld:A naval action during the siege of Tyre by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|thumb|180px|Optrede deur die vloot tydens die beleg van Tirus; tekening deur André Castaigne, 1888/'89.]] Ná sy oorwinning oor die Persiese koning [[Darius III]] in 333&nbsp;v.C. het [[Alexander die Grote]] sy leërs suid na [[Sirië]] en die [[Levant]] geneem en heffings geëis van al die Fenisiese stadstate aan die kus. Omdat hulle moeg was van Persiese onderdrukking, het die meeste die nuwe heerser verwelkom. Tirus het egter hewig weerstand gebied.<ref name=":412">{{Cite book|title=A visit to the Museum... The short guide of the National Museum of Beirut, Lebanon|publisher=Ministry of Culture/Directorate General of Antiquities|year=2008|isbn=978-9953-0-0038-1|location=Beiroet|pages=}}</ref> [[File:Antikensammlung Berlin 578.JPG|links|thumb|180px|’n Blou marmertorso uit Tirus, Altes Museum in [[Berlyn]].]] Alexander het die stad beleër ondanks sy reputasie dat hy nie ingeneem kan word nie.<ref name=":20" /> Die [[Masedonië (Griekeland)|Masedoniese]] veroweraar het binne sewe maande daarin geslaag om die stad te beleër deur die ou stad op die vasteland af te breek en die geboue se stene te gebruik om ’n straatweg na die eiland te bou.<ref name=":38" /><ref>Robin Lane Fox, ''Alexander the Great'' 1973:181f.</ref> [[Beeld:Demetrius Nicator, King of Syria, Killed as He Attempts to Land at Tyre - Google Art Project cropped.jpg|thumb|180px|Demetrius II word vermoor, Franse illustrasie van omstreeks 1413-1415.]] Sowat 8&nbsp;000 Tiriërs is tydens die beleg dood en hoewel Alexander koning Azemilcus en die hoofmagistrate begenadig het, is sowat 30&nbsp;000 burgers as slawe verkoop.<ref name=":27">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3de|location=Beiroet|pages=119–141}}</ref> Tirus is vandag steeds ’n skiereiland in plaas van ’n eiland.<ref name=":20" /><ref name=":372" /> Kort ná Alexander se dood in 323&nbsp;v.C. het [[Ptolemeus I Soter|Ptolemeus]] van Egipte die streek geannekseer, maar dit net ’n paar jaar lank behou.<ref name=":27" /> In 315&nbsp;v.C. het Alexander se voormalige generaal [[Antigonos I Monoftalmos|Antigonos]] Tirus self beleër.<ref name="315 B.C. – events and references">[http://www.attalus.org/bc4/year315.html#20 315 B.C. – events and references]</ref> Antigonos se seun, Demetrios, het tot in 287&nbsp;v.C. oor Fenisië regeer, maar Ptolemeus het dit teruggewen. Dit was daarna sowat 70 jaar lank onder beheer van Ptolemeus se opvolgers, totdat die [[Seleukidiese Ryk]] onder [[Antiogos III die Grote|Antiogos III]] Fenisië in 198&nbsp;v.C. verower het.<ref name=":27" /> In 275&nbsp;v.C. het Tirus besluit om ’n republiek te word.<ref name=":52" /> Terwyl die mag van die Seleukidiese Ryk begin verbokkel het en sy leiers in dinastiese gevegte betrokke geraak het, het hulle houvas op Fenisië ook afgeneem. ===Onafhanklikheid van die Seleukiede (126-64 v.C.)=== In 126&nbsp;v.C. het Tirus onafhanklik van die kwynende Seleukidiese Ryk geword.<ref>[http://www.attalus.org/bc2/year126.html#9 126 B.C. – events and references]</ref> ’n Jaar later het die Seleukidiese koning [[Demetrius II Nicator]] na Tirus gevlug nadat hy van die troon gesit is. Die prefek van Tirus het hom egter laat vermoor toe hy sy skip verlaat.<ref>{{Cite web|url=http://www.getty.edu/art/collection/objects/105180/unknown-maker-demetrius-nicator-king-of-syria-killed-as-he-attempts-to-land-at-tyre-french-about-1413-1415/?dz=0.5000,0.7418,0.38|title=Demetrius Nicator, King of Syria, Killed as He Attempts to Land at Tyre|website=The J. Paul Getty Museum|access-date=8 Januarie 2020}}</ref> In 88&nbsp;v.C. het Tirus se handelsbedrywighede begin ly onder die onstabiliteit in die gebied. Vyf jaar later, in 83&nbsp;v.C., het die heersersklasse van die Levant [[Tigranes die Grote]], koning van [[Armenië]], gevra om die heerser van Fenisië te word en orde te herstel. Tirus het egter daarin geslaag om onafhanklik te bly.<ref name=":102">{{Cite book|last=Badawi|first=Ali Khalil|title=TYRE|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4de|location=Beiroet|pages=33, 76}}</ref> ===Romeinse tydperk (64 v.C. - 395&nbsp;n.C.)=== [[Beeld:AinSur-AinHiram Tyre RomanDeckert07082019.jpg|links|thumb|180px|Ain Sur.]] In 64&nbsp;v.C. het [[Syria (Romeinse provinsie)|Sirië]] eindelik ’n provinsie van die laat [[Romeinse Republiek]] geword, net voordat laasgenoemde die [[Romeinse Ryk]] geword het.<ref>[http://www.attalus.org/bc1/year64.html#31 64 B.C. – events and references]</ref> Tirus is toegelaat om sy onafhanklikheid in ’n groot mate te behou as ’n "civitas foederata" (vrye stad).<ref>E. G. Hardy, Roman Laws and Charters, New Jersey 2005, p.95</ref> Tirus het dus ’n groot deel van sy kommersiële belangrikheid behou. Benewens pers kleurstof, was die vervaardiging van [[linne]] ’n belangrike nywerheid.<ref name=":26" /> Sy ligging het Tirus die "natuurlike" hawestad gemaak van [[Damaskus]], waaraan dit in die Romeinse tydperk met ’n pad gekoppel is.<ref name=":32">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=19–37}}</ref> Dit was ook ’n belangrike ontmoetingsplek aan die [[Syroete]].<ref name=":45" /> [[Beeld:NationalMuseumOfBeirut EmperorHadrianMarble-Tyre RomanDeckert06102019.jpg|thumb|150px|’n Marmerstandbeeld van [[Hadrianus]] uit Tirus, Nasionale Museum van Beiroet.]] [[Beeld:Tyre Triumphal Arch.jpg|thumb|180px|links|Die Triomfboog (herbou).]] [[Beeld:NationalMuseumOfBeirut SeptimiusSverus-marble-Tyre RomanDeckert06102019.jpg|thumb|150px|’n Borsbeeld van Septimius Severus uit Tirus.]] In die [[Nuwe Testament]] word genoem dat [[Jesus]] Sidon en Tirus besoek het. Hy het duiwels uit ’n vrou se dogter gedryf<ref>[[Matteus]] 15:21; [[Markus]] 7:24</ref> en baie mense het van Tirus en Sidom gekom om Hom te hoor preek.<ref>Markus 3:8; [[Lukas]] 6:17, Matteus 11:21-23</ref> ’n [[Christelik]]e gemeente is in Tirus gestig kort ná die dood van sint Stefanus. [[Paulus van Tarsus|Paulus]] het op die terugkeer van sy derde sendingsreis ’n week daar in gesprek met die dissipels deurgebring.<ref name=":26">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3de|location=Beiroet|pages=142–169}}</ref> In die vroeë 2de eeu&nbsp;n.C. het keiser [[Hadrianus]], wat die stad van die ooste omstreeks 130&nbsp;n.C. besoek het, die titel "metropolis" aan Tirus gegee. Sy status was van "uiterste belang",<ref name=":55">{{Cite book|title=Beyond Greece and Rome: Foundation Myths on Tyrian Coinage in the Third Century AD|last=Hirt|first=Alfred|work=Foundation Myths in Ancient Societies: Dialogues and Discourses|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2015|isbn=978-0812246421|editor-last=Mac Sweeney|editor-first=Naoíse|location=Philadelphia|pages=191–226}}</ref> want dit het die antieke wedywering met Sidon in Tirus se guns beklink – vir eers.<ref name=":26" /> Daarna is die beroemde Triomfboog en Tiriese Hippodroom, een van die grootste hippodrome ter wêreld (480&nbsp;m lank en 160&nbsp;m breed), gebou.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kilb7bDgSSA Video showing the Roman hippodrome of Tyre]</ref> Die amfiteater vir die perderesiesbaan kon sowat 30&nbsp;000 toeskouers huisves. ’n [[Akwaduk]] van omtrent 5&nbsp;km lank is gebou om die stad van water uit die Ras Al Ain-bekkens in die suide te voorsien.<ref name=":372"/> Toe [[Septimius Severus]] en [[Pescennius Niger]] in 193&nbsp;n.C. met mekaar meeding om die troon van [[Rome]], het Tirus hom aan Severus se kant geskaar, want hy was gebore in die voormalige Tiriese kolonie Leptis Magna.<ref>{{Cite book|title=History of the Lebanese Worldwide Presence – The Phoenician Epoch|last=Khoury Harb|first=Antoine Emile|publisher=The Lebanese Heritage Foundation|year=2017|isbn=9789953038520|location=Beirut|pages=166}}</ref> Uit weerwraak het Niger se soldate Tirus geplunder en baie van sy inwoners vermoor. Ná Niger se nederlaag het Severus Tirus se trou egter beloon met die status van ’n kolonie, wat die stad in staat gestel het om ’n deel van sy rykdom te herwin,<ref name=":26" /> want dit het aan Tiriërs Romeinse burgerskap gegee, met dieselfde regte as Romeine self.<ref name=":54" /> In 198 het Tirus die hoofstad van die provinsie Syria Phoenice geword.<ref name=":52" /> Met die groei van die Christendom in die 3de eeu het die Romeinse owerhede [[paganisme]] gesteun en die aanbidding van Tirus se antieke gode, veral Melqart, aangemoedig. Toe keiser [[Dekius]] in 250-251 opdrag gee dat Christene vervolg word, het volgelinge van Jesus in Tirus ook gely. In 304 is sowat 500 Christene in Tirus na berig word vervolg, gemartel en vermoor.<ref>{{Cite web|url=https://livingmaronite.com/resources/feast-days/500-martyrs-of-tyre/|title=500 Martyrs of Tyre|date=19 Februarie 2017|website=Living Maronite|access-date=8 Oktober 2019|archive-date= 5 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205110359/https://livingmaronite.com/resources/feast-days/500-martyrs-of-tyre/|url-status=dead}}</ref> Omstreeks 316 het Frumentius, wat omtrent in die tyd van die vervolging in Tirus gebore is, die eerste biskop van die [[Ethiopies-Ortodokse Tewahedo-kerk]] geword nadat hy en sy broer, Edesius, saam met hulle oom na die [[Rooisee]] gevaar en aan die [[Eritrea|Eritrese]] kus gestrand het. Terwyl Edesius na Tirus teruggekeer het om ’n priester te word, het Frumentius die Christendom glo na die [[Koninkryk Aksum]] gebring.<ref name=":54" /> ===Bisantynse tydperk (395-640)=== [[Beeld:TyreAlMinaCitySite ByzantineMosaicHearts RomanDeckert030102018.jpg|thumb|200px|links|’n Mosaïek met hartvormige wingerdblare by die ingang van die Al Mina-terrein, moontlik Bisantyns.]] In 395 het Tirus deel van die [[Bisantynse Ryk]] geword en aanhou floreer. Sy tradisionele nywerhede was in dié tydperk steeds belangrik,<ref name=":20" /> maar die stad het die meeste voordeel getrek uit sy strategiese ligging aan die Syroete,<ref name=":45" /> wat hom ook in staat gestel het om [[sy]] te vervaardig nadat die geheime prosedures uit [[China]] gesmokkel is.<ref name=":54" /> [[Beeld:ByzantineTomb-Tyre-VirginMaryHalo NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert06102019.jpg|thumb|200px|Uit die nekropolis van Al Bass, 440&nbsp;n.C., "moontlik die oudste fresko van die [[Maagd Maria]] in die wêreld",<ref name=":102"/> Nasionale Museum van Beiroet.]] Die [[nekropolis]] in die vastelandse Tirus met sy meer as driehonderd sarkofae uit die Romeinse en die Bisantynse tydperk, het gegroei totdat dit een van die grootstes in die wêreld was. In Bisantynse tye is ’n hoofpad van 400&nbsp;m lank en 4,5&nbsp;m breed gebou wat met [[sandsteen]] geplaveisel is.<ref name=":372" /> Daarnaby is twee kerke met marmerversierings in die 5de en 6de eeu gebou toe die boubedryf in Tirus sy hoogtepunt bereik het.<ref name=":39">{{Cite book|title=TYRE|last=Badawi|first=Ali Khalil|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4de|location=Beiroet|pages=62, 74, 102}}</ref> In die 6de eeu, vanaf 502,<ref name=":95" /> het ’n reeks [[aardbewing]]s Tirus getref en beskadig. Die ergste een was in 551,<ref name=":54" /> toe die aardbewing ook ’n [[tsoenami]] veroorsaak het.<ref name=":95">{{Cite book|last=Gatier|first=Pierre-Louis|url=https://www.academia.edu/30352235|title=Sources de l'histoire de Tyr. Textes de l'Antiquité et du Moyen Âge|work=Tyr l'instable : pour un catalogue des séismes et tsunamis de l'Antiquité et du Moyen Âge|publisher=Co-édition Presses de l'Ifpo / Presses de l'Université Saint-Joseph|year=2011|isbn=978-2-35159-184-0|editor-last=Gatier|editor-first=Pierre-Louis|location=Beiroet|pages=263|language=fr|format=PDF|editor-last2=Aliquot|editor-first2=Julien|editor-last3=Nordiguian|editor-first3=Lévon}}</ref> Dit het die Triomfboog op die vasteland vernietig,<ref name=":22">{{Cite book|title=lebanon – THROUGH THE LENS OF MUNIR NASR|last=Zoghaib|first=Henri|publisher=Arab Printing Press sal|year=2004|isbn=9789953023854|location=Beiroet|pages=74}}</ref> terwyl die Egiptiese hawe en dele van die voorstad aan die suidelike kant van die skiereiland onder die see verdwyn het.<ref name=":39" /> Die stad en sy inwoners het ook in die 6de eeu al hoe meer gely onder die chaos wat ontstaan het deurdat die Bisantynse Ryk deur oorloë geteister is.<ref name=":54" /> Tirus het onder Bisantynse heerskappy gebly totdat dit met die eeuwisseling deur die [[Sassanidiese Ryk|Sassanidiese]] sjah [[Khusro II]] verower is en daarna, in 640 tydens die [[Moslems]]e verowering van die Levant, deur Arabiese magte van die [[Rasjidoen-kalifaat]].<ref name=":45"/> ===Vroeë Moslemtydperk (640-1124)=== [[Beeld:FatimidGrandMosque TyreSour RomanDeckert23112019.jpg|thumb|200px|Oorblyfsels van die Fatimidiese [[moskee]].]] Onder [[Islam]] is vrede en orde herstel. Tirus het onder beheer van die [[Kalifaat]] gou weer vooruitgegaan. Die voorspoed het ’n halwe millennium geduur,<ref name=":22" /> ondanks die feit dat die stad beperk was tot ’n deel van die ou eiland ná die verwoesting van die aardbewings in die 6de eeu.<ref name=":39" /> [[Beeld:Vase-VII-VIIIc Tyre NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert06102019.jpg|thumb|links|150px|’n Vaas uit die 7de-8ste eeu, Nasionale Museum van Beiroet.]] [[File:GlassFurnaces AlMinaCitySite TyreSourLebanon RomanDeckert09102019.jpg|thumb|200px|Glasballe by Al Mina.]] In die laat 640's het die kalief se goewerneur, Muawiyah, sy vlootinvalle in Siprus van Tirus af geloods,<ref name=":20"/> maar die Rasjidoentydperk het net tot in 661 geduur.<ref name=":45" /> Dit is gevolg deur die [[Omajjadiese Kalifaat]] (tot in 750) en die [[Abbasidiese Kalifaat]]. Tirus het ’n kultuursentrum van die Arabiese wêreld geword, met baie bekende geleerdes en kunstenaars.<ref name=":45" /> Deur die loop van die eeue het Islam versprei en [[Arabies]] het [[Grieks]] as die taal van administrasie vervang,<ref name=":45" /><ref name=":412" /> hoewel sommige mense blykbaar steeds die antieke kultus van Melqart aangehang het.<ref name=":54" /> In die tyd van die [[Fatimidiese Kalifaat]] is ’n Groot Moskee gebou,<ref name=":13">{{Cite book|last=Badawi|first=Ali Khalil|title=TYRE|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4de|location=Beiroet|pages=94, 103–121}}</ref> waarskynlik op die plek waar die tempel van Melqart voorheen gestaan het.<ref name=":372" /> Intussen het Tirus deel van die [[Syroete]] gebly<ref name=":45" /> en steeds sy tradisionele vervaardiging van [[Tiriese pers]] en [[glas]] voortgesit.<ref name=":54" /> In uitgrawings op die Al Mina-terrein is glasoonde uit die vroeë Islamitiese tydperk ontdek wat die kapasiteit het om in ’n enkele sessies meer as 50&nbsp;ton glas te smelt. Daarbenewens het die vervaardiging van [[suiker]] van suikerrietlanderye om die stad ook belangrik geword.<ref name=":96">{{Cite journal|last1=Freestone|first1=Ian|last2=Jennings|first2=Sarah|last3=Aldsworth|first3=Fred|last4=Haggerty|first4=George|last5=Whitehouse|first5=David B.|year=2001|title=The Glass-Making Area on the Island Site at Tyre, Southern Lebanon|url=https://www.academia.edu/24388439|journal=Bulletin d'Archéologie et d'Architecture Libanaises |publisher=MINISTÈRE DE LA CULTURE, Direction Générale des Antiquités|volume=5|pages=219–239|via=Academia.edu}}</ref> In die Tiriese Opstand (996-998) het die inwoners gerebelleer teen die Fatimidiese heerskappy. Dit is gelei deur ’n gewone matroos met die naam 'Allaqa. Die stad is egter deur die Fatimidiese Kalifaat beleër. ’n Bisantynse eskadron wat probeer het om die stad se verdedigers te help, is verslaan. Ná ’n beleg van twee jaar het die Fatimiede die stad geplunder en baie inwoners vermoor.<ref>{{cite book | title = A History of Palestine, 634–1099 | last = Gil | first = Moshe | translator = Ethel Broido | url = | year = 1997 | isbn = 0-521-59984-9 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press }}</ref> In 1086 het dit in die hande van die [[Seldjoekse Ryk]] geval, wat dit in 1089 weer aan die Fatimiede moes afstaan. Teen daardie tyd was die inwoners sowat 20&nbsp;000.<ref name=":42">{{Cite book|title=Lebanon: A History, 600–2011|url=https://archive.org/details/lebanonhistory600000harr|last=Harris|first=William|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0195181111|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/lebanonhistory600000harr/page/48 48], 53, 67}}</ref> Die meerderheid was blykbaar [[Sjia|Sjiiete]].<ref name=":67">{{Cite book|url=https://www.academia.edu/12778980|title=The battle for South Lebanon: Radicalisation of Lebanon's Shi'ites 1982–1985|last=Smit|first=Ferdinand|publisher=Bulaaq, Uitgeverij|year=2006|isbn=978-9054600589|location=Amsterdam|pages=23, 36, 61–62, 71, 90, 115, 127–128, 133–134, 152, 164, 175, 183, 220, 269–274, 297–298, 300|format=PDF}}</ref> Tien jaar later het Tirus voorkom dat hulle aangeval word deur heffings te betaal aan die [[Kruisvaarders]] wat na Jerusalem opgeruk het. Laat in 1111 het koning [[Baldwin I van Jerusalem]] die stad beleër,<ref name=":24">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=248–271}}</ref> wat homself onder die beskerming van die Seldjoekse militêre leier [[Toghtekin]] geplaas het. Met die steun van Fatimidiese magte het Toghtekin tussenbeide getree en die Franke gedwing om die beleg in April 1112 op te hef nadat sowat 2&nbsp;000 van Baldwin se soldate gedood is.<ref name=":20" /> ’n Dekade later het die Fatimiede Tirus aan Toghtekin verkoop en hy het ’n garnisoen daar opgerig. ===Kruisvaardertydperk (1124-1291)=== [[Beeld:Tyre being blockaded by the Venetian fleet and besieged by Crusader knighthood.PNG|thumb|200px|Die 1124-beleg van Tirus, 12de-eeuse illustrasie.]] Op 7 Julie 1124, in die nasleep van die [[Kruistog|Eerste Kruistog]], was Tirus die laaste stad wat eindelik deur die Christelike vegters ingeneem is – 'n [[Frankiese Ryk|Frankiese]] leër aan die kus en 'n [[Venesië|Venesiese]] vloot van die see se kant af<ref name=":24" /> – nà 'n beleg van vyf en 'n halwe maande.<ref name=":20" /> {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | voetskrif = Die ruïnes van die Kruisvaarders se katedraal, met oorblyfsels van die Fatimidiese Groot Moskee waarop dit gebou is (voorgrond, middel), 2019 | header= | beeld1 = CrusaderCathedral TyreSourLebanon RomanDeckert07112019.jpg | width1 = 220 | onderskrif1 = | beeld2 = CrusaderCathedralPanorama-TyreSour-Lebanon RomanDeckert04092019.jpg | width2 = 220 | onderskrif2 = }} [[Beeld:TerracottaCup Tyre 12-13c NationalMuseumOfBerlin 06102019.jpg|thumb|200px|'n Terracottabeker uit Tirus uit die Kruisvaardertydperk.]] Onder sy nuwe heersers is Tirus in drie dele opgedeel: Twee derdes het gegaan aan Baldwin van Jerusalem en 'n derde was outonome handelskolonies vir die Italiaanse handelstede, veral Venesië.<ref name=":54" /> Tirus was een van belangrikste stede van die Koninkryk Jerusalem, want dit het die Syroete oopgestel aan die koninkryke in die [[Weste]].<ref name=":45" /> Die stad was die setel van die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] aartsbisdom. Verskeie kerke is gebou, onder meer die Katedraal van Sint Markus op die ruïnes van die Fatimidiese Groot Moskee<ref name=":13" /> Ten spyte van die Christelike oorheersing was daar vrede tussen aanhangers van verskillende gelowe: die Christendom, [[Judaïsme]], Islam en blykbaar steeds die kultus van Melqart.<ref name=":54" /> In 1210 is Jan van Brienne en sy vrou, Maria van Montferrat, in Tirus gekroon as koning en koningin van Jerusalem.<ref>{{Cite book|title=Crusader Art in the Holy Land, From the Third Crusade to the Fall of Acre|url=https://archive.org/details/crusaderartinhol0000fold|last=Folda|first=Jaroslav|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0521835831|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/crusaderartinhol0000fold/page/105 105]}}</ref> Ná die Sesde Kruistog, van 1231 af, het die magte van Riccardo Filangieri Tirus meer as 'n dekade lank beset namens die Heilige Romeinse keiser Frederick. Hulle is in 1242 deur die Kruistog van die Baronne en hulle Venesiese bondgenote verslaan. In 1257 – 'n jaar ná die begin van 'n oorlog tussen [[Genua]] en Venesië oor beheer oor [[Akko]] – is die Venesiërs uit hulle derde van die stad verban.<ref name=":44">{{Cite book|title=A History of the Crusades|last=Runciman|first=Steven|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521347726|volume=3|location=Cambridge|pages=283, 353}}</ref> In Mei 1269 het sultan Baibars van die [[Mameluk]]ke 'n mislukte strooptog op Tirus uitgevoer nadat onderhandelings oor 'n wapenstilstand skeefgeloop het.<ref name=":43">{{Cite book|title=Early Mamluk Diplomacy, 1260–1290: Treaties of Baybars and Qalāwūn with Christian Rulers|url=https://archive.org/details/earlymamlukdiplo00holt|url-access=limited|last=Holt|first=Peter Malcolm|publisher=E.J. Brill|year=1995|isbn=978-9004102460|location=Leiden / New York / Köln|pages=[https://archive.org/details/earlymamlukdiplo00holt/page/n114 106]–117}}</ref> In September dié jaar is Hugo III van Siprus in Tirus gekroon as koning van Jerusalem.<ref name=":24" /> ===Mameluktydperk (1291-1516)=== [[Beeld:Lorrain - Seascape with Ezekiel Crying on the Ruins of Tyre, 1667.jpg|thumb|200px|''Seetoneel met Esegiël wat huil op die ruïnes van Tirus'', ’n olieverfskildery van 1667 deur Claude Lorrain, wys die Weste se betowering van vroeg af deur die verbrokkelde metropolis.]] In 1291 is Tirus weer ingeneem, dié keer deur die Mamelukleër van Al-Ashraf Khalil.<ref name=":20" /> Al die inwoners het die stad na berig word per skip verlaat op die dag dat Akko, een van die laaste Kruisvaardervestings wat bly staan het, ná ’n twee maande lange beleg geval het. Die Mamelukke het Tirus dus feitlik leeg aangetref.<ref name=":50">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/antiquitiesofori00reddrich/antiquitiesofori00reddrich#page/n166/mode/1up|title=Antiquities of the Orient unveiled, containing a concise description of the remarkable ruins of King Solomon's temple, and store cities, together with those of all the most ancient and renowned cities of the East, including Babylon, Nineveh, Damascus, and Shushan|last=Redding|first=Moses Wolcott|publisher=Temple Publishing Union|year=1875|location=New York|pages=145; 154|format=PDF}}</ref> Sultan Khalil het al die versterkings laat afbreek.<ref name=":42" /> Die Kruisvaarders se katedraal, wat reeds in 1202 in ’n aardbewing beskadig is, is verder deur die veroweraars verwoes.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.goethe.de/ins/lb/de/kul/sup/spu/20928357.html|title=Deutsche Spuren im Libanon: Auf den Spuren Barbarossas – Deutsche Kaiser-Gebeine in Tyros?|last=Altaner|first=Jan|year=2019|website=Goethe Institute Libanon|language=de|access-date=24 September 2019}}</ref> Daar is van Akko af oor die stad regeer en dit het dus deel van Palestina geword.<ref name=":63">{{Cite book|url=https://epdf.pub/download/the-shia-of-lebanon-clans-parties-and-clerics-library-of-modern-middle-east-stud.html|title=The Shi'a of Lebanon – The Shi'a of Lebanon Clans, Parties and Clerics|last=Shanahan|first=Rodger|publisher=Taurus Academic Studies|year=2005|isbn=9781850437666|location=Londen, New York|pages=16, 41–42, 46–48, 80–81, 104|format=PDF}}</ref> Erdeware en glasartikels is steeds in die vroeë Mameluktydperk vervaardig,<ref name=":412"/> maar die vervaardiging van Tiriese pers is nooit weer hervat nie, want goedkoper kleurstowwe het intussen op die mark gekom.<ref name=":252"/> Terwyl die sultanaat deur faksiegevegte en politieke onstabiliteit geteister is ná Khalil se dood in 1293, het Tirus – die "Londen"<ref name=":50" /> of "New York"<ref name=":58">{{Cite book|url=https://play.google.com/store/books/details?id=2yUKAAAAIAAJ&rdid=book-2yUKAAAAIAAJ&rdot=1|title=Freemasonry in the Holy Land: Or, Handmarks of Hiram's Builders|last=Morris|first=Robert|publisher=Knight & Leonard|year=1876|edition=10de|location=Chicago|pages=35, 93, 95, 97}}</ref> van die [[Ou Wêreld]] – sy belangrikheid verloor. Toe die [[Marokko|Marokkaanse]] ontdekker Ibn Battuta Tirus dit in 1355 besoek, was dit ’n hoop ruïnes.<ref>{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=265, 272}}</ref> Baie stene is as boumateriaal na buurstede soos Sidon, Akko, Beiroet en Jaffa geneem.<ref name=":50" /><ref name=":29" /> In 1610 het die Engelse reisiger George Sandys ná sy besoek aan Tirus opgemerk: <blockquote>"Dié eens beroemde Tirus is nou niks anders as 'n hoop ruïnes nie; tog het hulle 'n eerbiedwaardige aspek en onderrig hulle die peinsende aanskouer met hulle voorbeeldige broosheid".<ref name=":50" /></blockquote> ===Ottomaanse tydperk (1516-1918)=== ====Maan-clan en feodale landhere==== {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header=Die Maan-paleis | beeld1 = Tyre KhanSour-KhanAshkar RomanDeckert23102019.jpg | width1 = 200 | onderskrif1 = | beeld2 = KhanSour-KhanAlAshkar TyreSour RomanDeckert16082019.jpg | width2 = 200 | onderskrif2 = | beeld3 = KhanSour-KhanAlAshkar-UpperGallery-TyreSour RomanDeckert20082019.jpg | width3 = 200 | onderskrif3 = }} Die [[Ottomaanse Ryk]] het die Levant in 1516 verower,<ref name=":20" /> maar Tirus het nog 90 jaar lank feitlik onaangeraak gebly, tot aan die begin van die 17de eeu toe die Ottomaanse leiers die [[Droese]]leier Fakardin II van die Maan-familie as [[emir]] aangestel het om Jabal Amel (die huidige Suid-Libanon) en [[Galilea]] te administreer, asook die distrikte Beiroet en Sidon.<ref name=":46">{{Cite book|url=http://etheses.dur.ac.uk/1521/|title=Political awareness of the Shi'ites in Lebanon: the role of Sayyid 'Abd al-Husain Sharaf al-Din and Sayyid Musa al-Sadr|last=Gharbieh|first=Hussein M.|publisher=Centre for Middle Eastern and Islamic Studies, University of Durham|year=1996|location=Durham|format=PDF|type=Doktoraat}}</ref> [[Beeld:Emir Faḫereddin Ibn Ma'n ( Faḫereddin II)-2.png|thumb|links|170px|Fakardin "die Grote".]] Een van sy eerste projekte was die bou van ’n paleis vir sy broer, prins Younis Al-Maani. Die ruïes daarvan staan vandag steeds in die middel van die hedendaagse Souk-markgebied en is nou bekend as Khan Abdo El-Ashqar,<ref name=":61">{{Cite book|title=Memory of the South|last=Jaber|first=Kamel|publisher=South for Construction|year=2005|location=Beiroet|pages=94, 96–97}}</ref> Khan Al-Askar<ref name=":13" /><ref name=":16">{{Cite book|title=Tyr - L'histoire d'une Ville|last=Badawi|first=Ali Khalil|publisher=Municipalité de Tyr / Tyre Municipality / Baladia Sour|year=2008|location=Tyre/Sour/Tyr|pages=80–103}}</ref> of Khan Sour. Fakardin het Sjiiete en Christene aangemoedig om hulle oos van Tirus te vestig om die pad na Damaskus te beveilig. Hy het dus die fondament gelê van die moderne Tiriese [[demografie]], want baie van dié setlaars of hulle nakomelinge het later na die stad getrek.<ref name=":67" /> Fakardin het ook probeer om ’n onafhanklike staat te stig<ref name=":94">{{Cite book|last=Bayeh|first=Joseph|title=A History of Stability and Change in Lebanon: Foreign Interventions and International Relations|publisher=I.B.Tauris|year=2017|isbn=978-1784530976|location=Londen / New York|pages=19–20, 33}}</ref> en het Tirus se Kruisvaarderkatedraal in 1610 in ’n militêre fort omskep.<ref name=":23">{{Cite book|title=Meerfahrt nach Tyros zur Ausgrabung der Kathedrale mit Barbarossa's Grab|last=Sepp|first=Johann Nepomuk|publisher=Verlag von E.A. Seemann|year=1879|location=Leipzig|pages=112–113, 247}}</ref> Die Turke het hom egter verdryf en hy het in bannelingskap gegaan.<ref name=":94" /> In 1618 het Fakardin na die Levant teruggekeer nadat baie van sy vyande uit die Ottomaanse regering gesit is. Hy het teen 1631 die grootste dele van Sirië, Libanon en Palestina beheer, maar die Maantydperk het geëindig toe sultan [[Murat IV]] die Droese-emir asook een of twee van sy seuns in 1635 laat teregstel het weens sy politieke ambisies.<ref name=":40">{{Cite book|title=TYRE|last=Badawi|first=Ali Khalil|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4th|location=Beirut|pages=46–49}}</ref> ====Feodale ''Zu'ama'': opkoms en mededinging==== In die volgende dekades het Ali al-Saghir – ’n leier van die Metwali, [[Sjia]]-Moslems van wat nou Libanon is – ’n dinastie gestig.<ref name=":77">{{Cite book|title=The Shiites of Lebanon under Ottoman Rule, 1516–1788|url=https://archive.org/details/shiiteslebanonun00wint|url-access=limited|last=Winter|first=Stefan|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521765848|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shiiteslebanonun00wint/page/n138 126], 129–134, 2019}}</ref> In 1697 het die Engelse geleerde Henry Maundrell Tirus besoek en "’n paar" inwoners aangetref wat hoofsaaklik van [[hengel]] gelewe het.<ref name=":32" /> Hulle situasie is vererger deur Toskaanse, Maltese en Monegaskiese [[Seerowery|seerowers]] wat die Tiriese kus soms geplunder het, asook deur swaar belasting. Die Tiriese agterland "is algemeen beskou as ’n wettelose gebied waarheen misdadigers sou vlug om skuiling by die Sjiiete te vind".<ref name=":77" /> [[Beeld:KhanRabu TyreSourLebanon RomanDeckert23122019.jpg|thumb|links|230px|Die bouval van Khan Rabu (2019).]] Omstreeks 1750 het sjeik Nasif al-Nassar, die heerser van Jabal Amel uit Ali al-Saghir se Sjiitiese dinastie,<ref name=":46" /> ’n paar bouprojekte begin om nuwe inwoners na die toe byna verlate stad te lok.<ref name=":40" /> Onder sy projekte was ’n mark. In 1752 is begin met die bou van die [[Melkitiese Grieks-Katolieke Kerk|Melkitiese]] Katedraal van Sint Tomas<ref>{{Cite book|title=Tyre Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=272–277}}</ref> danksy skenkings deur George Mashakka, ’n ryk sy- en [[tabak]]handelaar wat deur Al-Nassar oorreed is om van Sidon na Tirus te verhuis. Baie Grieks-Katolieke gesinne het hom daarheen gevolg. Mashakka het ook baie bygedra tot die bou van ’n Groot Moskee,<ref name=":24" /> wat vandag as die "Ou Moskee" bekend is.<ref name=":61" /> Tirus is egter terselfdertyd deur ’n paar rampe getref. ’n Aardbewing het in 1759 dele van die stad verwoes en ’n onbekende aantal mense gedood.<ref name=":58" /> In 1781 is Al-Nassar gedood in ’n magstryd met die Ottomaanse goewerneur van Sidon, Ahmad Pasha al-Jazzar, wat die Sjiitiese inwoners in wreedaardige veldtogte uitgewis het. Die Sjiitiese outonomie in Jabal Amel het vir ’n kwarteeu geëindig.<ref name=":46" /> Aan die begin van die 19de eeu het nog ’n bloeitydperk egter begin. In 1810 is ’n [[karavanserai]], Khan Rabu, naby die voormalige paleis van emir Younes Maani en die mark gebou.<ref name=":13" /> Dit het gou ’n belangrike kommersiële sentrum geword.<ref name=":13" /> ’n Paar jaar later is die voormalige Maan-paleis self ook in ’n karavanserai omskep.<ref name=":13" /><ref name=":16" /> =====Egiptiese besetting (1831-1839)===== [[Beeld:The ancient city of Tyre, taken from the isthmus. Coloured l Wellcome V0049481.jpg|thumb|220px|Tirus van die landengte af gesien, ’n kleurlitografie deur Louis Haghe van ’n 1839-tekening deur David Roberts, wat in 1843 gepubliseer is.]] In Desember 1831 het Tirus onder die heerskappy van Mehmet Ali Pasja van Egipte beland nadat ’n Egiptiese leër Jaffa en Haifa sonder weerstand binnemarsjeer het.<ref>{{Cite book|title=Ottoman Wars, 1700–1870: An Empire Besieged|last=Aksan|first=Virginia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9780582308077|location=New York|pages=370–371}}</ref> Daarna het ’n aantal Egiptenare hulle in Tirus gevestig; dit het vandag steeds ’n "Straat van die Egiptenare" in die ou stad.<ref name=":40" /> Twee jaar later het Sjiitiese magte onder Hamad al-Mahmud van die Ali al-Saghir-dinastie teen die besetting gerebelleer.<ref name=":46" /> Hulle is ondersteun deur die [[Britse Ryk|Britse]] en [[Keiserryk Oostenryk|Oostenrykse Ryk]]: Tirus is op 24 September 1839 ingeneem ná geallieerde vlootbombardemente.<ref>{{Cite book|title=Politics of Interventionism in Ottoman Lebanon, 1830–61|last=Farah|first=Caesar E.|publisher=I.B.Tauris / Centre for Lebanese Studies|year=2000|isbn=978-1860640568|location=Oxford / Londen|pages=42}}</ref> =====Franse invloedsone (middel 19de eeu en later)===== [[Beeld:Tyre-Sour Lebanon StThomas-GreekOrthodoxChurch RomanDeckert02112018.jpg|thumb|220px|Die Grieks-Ortodokse kerk van Sint Tomas, 2019.]] [[Beeld:VueGeneraleDeTyrSour1868-1869.jpg|220px|thumb|’n Algemene uitsig op Tirus, 1868/'69, op 'n poskaart wat die Maronitiese kerk wys.]] [[Beeld:General view, Tyre, Holy Land, (i.e., Lebanon)-LCCN2002725061.jpg|thumb|220px|Tirus tussen 1890 en 1900.]] Vir hulle stryd teen die Egiptiese invallers is Al-Mahmud en sy opvolger, Ali al-As'ad, ’n familielid, deur die Ottomaanse leiers beloon met die herstel van Sjiitiese outonomie in Jabal Amel.<ref name=":46" /> In Tirus was dit egter die Mamlouk-familie wat ’n oorheersende posisie ingeneem het. Die hoof van die familie, Jussuf Aga Ibn Mamluk was na berig word ’n seun van die Anti-Sjiiet Jazzar Pasja.<ref name=":23" /> Intussen het die Egiptiese besetting die deur geopen vir Europese ingryping in Ottomaanse sake deur verskeie Libanese gemeenskappe. Frankryk onder [[Napoleon III]] en sy bondgenote die [[Maroniete|Maronitiese]] leiers het byvoorbeeld van die middel 19de eeu af hulle invloed dwarsoor Libanon uitgebrei.<ref name=":46" /> Toe die Franse keiser dus in 1860, tydens die Libanese burgeroorlog tussen die Droese en Maroniete, ’n ekspedisie met 7 000 troepe na Beiroet stuur, het hy ook die eerste [[argeologie]]se opgrawings in Tirus gelas. Dit is deur Ernest Renan onderneem. Ná sy vertrek het onreëlmatige opgrawings die historiese terreine versteur.<ref name=":29" /> In dieselfde jaar is die [[Grieks-Ortodokse Kerk van Antiogië|Grieks-Ortdokse kerk]] van Sint Tomas naby die ou Grieks-Katolieke katedraal van Sint Tomas ingewy. In min of meer dié tyd is die Latyns-Katolieke kerk van die Heilige Land deur die [[Franciskane|Franciskanerorde]] gebou.<ref name=":16" /><ref name=":13" /> In 1865 is die heerser van Jabal Amel, Ali al-As'ad, dood tydens ’n magstryd met sy neef, Thamir al-Husain.<ref name=":46" /> Intussen het die Ottomaanse grondhervormings van 1858 daartoe gelei dat ’n paar families groot stukke grond besit het, ten koste van die boere. Terwyl Al-As'ad se afstammelinge hulle feodale grondeiendom uitgebrei het as die provinsiale leiers in Jabal Amel, het ’n ander rolspeler uit die stedelike handelsklas gestyg tot ''Zu'ama'' (feodale landhere) in Tirus:<ref name=":90">{{Cite book|last1=Abisaab|first1=Rula Jurdi|title=The Shi'ites of Lebanon: Modernism, Communism, and Hizbullah's Islamists|last2=Abisaab|first2=Malek|publisher=Syracuse University Press|year=2017|isbn=9780815635093|location=New York|pages=9–11, 16–17, 24, 107}}</ref> Dit was<blockquote>"’n donker tyd van onkunde en feodalisme; dit was ’n tyd toe die massas, ''al ama'', hulle meesters en landhere en die Ottomaanse amptenary gevrees het, ’n tyd toe die skare [..] die lewe beskou het as bestaande uit slawerny en gehoorsaamheid".<ref name=":51">{{Cite book|last=Ajami|first=Fouad|title=The Vanished Imam: Musa al Sadr and the Shia of Lebanon|publisher=I.B.Tauris & CO. Ltd.|year=1986|isbn=9781850430254|location=Londen|pages=42–45, 85–86}}</ref></blockquote> [[Beeld:Along the sea coast. Street in Tyre LOC matpc.22598.jpg|thumb|220px|links|’n Straattoneel in Tirus, omstreeks 1900.]] Weens dié massaverarming het baie van Tirus en Jabal Amil se inwoners in die 1880's na [[Wes-Afrika]] geïmmigreer.<ref name=":2">{{Cite book|title=Shi'i Cosmopolitanisms in Africa: Lebanese Migration and Religious Conversion in Senegal|url=https://archive.org/details/bwb_W6-AAM-771|last=Leichtman|first=Mara|publisher=Indiana University Press|year=2015|isbn=978-0253015990|location=Bloomington and Indianapolis|pages=[https://archive.org/details/bwb_W6-AAM-771/page/26 26], 31, 51, 54, 86, 157}}</ref> Die [[Jong Turke|Jong Turke-rewolusie van 1908]] en sy oproep om verkiesings vir ’n Ottomaanse parlement het ’n magstryd in Jabal Amel ontketen. Aan die een kant was daar Rida al-Sulh, van ’n [[Soenni]]tiese dinastie van Sidon met die steun van vooraanstaande Sjiitiese families soos die Al-Khalil-clan in Tirus, en aan die ander kant was daar Kamil Al-As'ad van die Ali al-Saghir-dinastie wat steeds die agterland oorheers het.<ref name=":46" /> Laasgenoemde het dié ronde van die magstryd gewen, maar die politieke mededinging tussen Al-Khalil en Al-As'ad sou die volgende 60 jaar die hoofeienskap van Sjiitiese politiek in Libanon wees.<ref name=":63" /> Teen daardie tyd het Tirus sowat 2 800 Sjiitiese, 2 700 Christelike en 500 Soennitiese inwoners gehad. In die hele distrik was daar sowat 40 000 Sjiiete en 8 000 Christene.<ref name=":46" /> =====Eerste Wêreldoorlog===== [[Beeld:Destree-Bougault.jpg|left|thumb|220px|links|Die Franse kruiser D'Estrés.]] Aan die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 is baie Sjiiete in Jabal Amel opgeroep en moes hulle dus hulle plase verlaat. ’n Jaar later was daar ’n [[hongersnood]] nadat [[Sprinkaan|sprinkane]] die landerye verwoes het. Dit het nog ’n golf van immigrasie na die res van Afrika en ook na VSA tot gevolg gehad.<ref name=":46" /> In 1915 het Tirus in die gevegte betrokke geraak. In November dié jaar is vier plaaslike inwoners wat vir die Franse intelligensie gespioeneer het, na berig word in Tirus gevang en twee van hulle is in Beiroet tereggestel. Die bevelvoerder van die Franse vlootkruiser D'Estrés, wat hulle vrylating geëis het, het opdrag gegee vir die bombardering van Tirus se hawe. Vier bote is gesink. In Februarie 1917 het die Britse intelligensie nog ’n operasie na die Tirus-gebied onderneem om inligting in te samel oor die Ottomaanse teenwoordigheid daar.<ref>{{Cite journal|last=Ajay Jr.|first=Nicholas Z.|date=April 1974|title=Political Intrigue and Suppression in Lebanon during World War I|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1974-04_5_2/page/140|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=5|issue=2|pages=140–160|jstor=162586|doi=10.1017/S0020743800027793}}</ref> In September 1918, ná die Britte se oorwinning in die Slag van Megiddo oor die Ottomaanse Yildirim-leërgroep, het laasgenoemde se oorblywende lede na Damaskus teruggetrek. Die bevelvoerder van die Egiptiese Ekspedisiemag, generaal Edmund Allenby, het opdrag gegee dat Britse magte die hawens van Beiroet en [[Tripoli]] beset om sy magte wat die terugvallende Ottomaanse troepe agtervolg het, van voorraad te voorsien. Tirus was ’n strategiese voorraadpos op dié roete. === Pan-Arabiese koninkryk vs. Frans-Britse regime (1918-1920) === [[Beeld:Kamel khalil alasaad.jpg|thumb|180px|Kamil al-As'ad.]] Nadat die Arabiese opstand teen die Ottomaanse heerskappy in 1916 begin het en die Arabiese leër die Levant in 1918 oorgeneem het met die steun van die Britse Ryk, het die feodale leier van Jamal Amil, Kamil al-As'ad, wat voorheen ’n ondersteuner van die Ottomaanse bewind was, die gebied – insluitende Tirus – op 5 Oktober 1918 verklaar tot deel van die Arabiese Koninkryk Sirië.<ref name=":46" /> Die pro-Damaskus-regime in Beiroet het egter Riad al-Sulh as goewerneur van Sidon aangestel, en hy het weer Abdullah Yahya al-Khalil in Tirus aangestel as die verteenwoordiger van Faisal I (van die Arabiese Koninkryk Sirië).<ref name=":64">{{Cite book|title=The Shi'is of Jabal 'Amil and the New Lebanon: Community and Nation-State, 1918–1943|last=Chalabi|first=Tamara|publisher=Springer|year=2006|isbn=9781349531943|location=New York|pages=25, 62–63}}</ref><ref name=":63" /> Terwyl die feodale landhere van die Al-Saghir- en die Al-Sulh-dinastie om mag meegeding het, het hulle steun van die Arabiese koninryk hulle laat bots met die belange van die Franse koloniale ryk. Op 23 Oktober 1918 is die gesamentlik Britse en Franse militêre regime van die "Administrasie van Vyandbesette Gebiede" (OETA) afgekondig, met Jabal Amel onder Franse beheer.<ref name=":46" /> 'n Guerrillagroep het Franse troepe en Fransgesinde elemente in Tirus in die omringende gebiede begin aanval onder leiding van Sadiq al-Hamza van die Al-Saghir-clan.<ref name=":46" /> [[Beeld:SayedAbdulHusseinSharafeddin ID-photo 1938.jpg|thumb|links|200px|''Sajjid'' Abdul Hussein Sharafeddin.]] [[Beeld:Riadh elsolh.jpg|thumb|180px|Riad Al Sulh.]] In teenstelling hiermee was die grootste organiseerder van niegewelddadige verset teen die Franse ambisies in Jabil Amil die Sjiitiese geleerde ''[[sajjid]]'' Abdel Hussein Sharafeddine (gebore 1872), die [[imam]] van Tirus. Hy het ’n beslissende rol gespeel in die 1908-magstryd tussen die Al-As'ad-clan aan die een kant en die Al-Sulh-dinastie met hulle Tiriese bondgenote van die Al-Khalil-familie aan die ander. Sy simpatie het by eersgenoemde gelê. Sharafeddine het die grootste ondersteuner van ’n Groter Sirië geword,<ref name=":67"/> terwyl Al-As'ad "gewag het om te kyk wat gebeur".<ref name=":87">{{Cite book|last=Hakim|first=Carol|title=The Origins of the Lebanese National Idea 1840–1920|publisher=University of California Press|year=2013|isbn=9780520273412|location=Berkeley|pages=251–252}}</ref> Sharafeddine het in 1919 Amerikaanse ondersteuning van ’n verenigde Sirië geëis met Faisal as koning. "Dit het die Franse kwaad gemaak, wat blykbaar ’n onsuksesvolle sluipmoord op Sharafeddine aangemoedig het."<ref name=":46" /> Vroeg in 1920 het Sharafeddin ’n Sjiitiese afvaardiging na Damaskus gelei om sy saak oor eenheid met Sirië te stel.<ref name=":51" /> Terselfdertyd het spanning tussen Sjiitiese en Maronitiese groepe in Jabal Amel toegeneem, terwyl Sharafeddin en Al-As'ad ’n vreedsame benadering en de-eskalasie gesteun het.<ref name=":46" /> In baie Franse berigte is die aanvalle deur gewapende Sjiiete egter toegeskryf aan Sharafeddin se finansiering en aanmoediging.<ref name=":90" /> Toe gewelddadige botsings tussen Sjiitiese en Maronitiese groepe in April 1920 in die Jabal Amel-gebied plaasvind,<ref name=":46" /> het baie Christene wat in die agterland van Jabal Amel gewoon het, na Tirus gevlug.<ref name=":87" /> ’n Franse koloniale leër het toe met die hulp van Maronitiese vrywilligers die Sjiitiese rebellie onderdruk.<ref name=":46" /> ===Franse mandaat (1920-1943)=== [[Beeld:Proclamation of the state of Greater Lebanon.jpg|links|thumb|220px|Generaal Gouraud op 1 September 1920 in Beiroet.]] Op 1 September 1920 het die Franse koloniale heersers die nuwe [[Staat Groter Libanon]] afgekondig onder voogdyskap van die [[Volkebond]] en verteenwoordig deur Frankryk. Generaal Henri Gouraud het die Franse hoëkommissaris in Libanon en Sirië geword. Tirus en die Jabal Amel-gebied is as die suidelike deel by die mandaat gevoeg.<ref name=":14">{{Cite book|title=In the Path of Hizbullah|url=https://archive.org/details/inpathofhizbulla0000hamz|last=Hamzeh|first=Ahmad Nizar|publisher=Syracuse University Press|year=2004|isbn=978-0815630531|location=New York|pages=[https://archive.org/details/inpathofhizbulla0000hamz/page/11 11], 82, 130, 133}}</ref> Die eerste munisipaliteit van Tirus is ook in 1920 gestig, met as leier Ismail Yehia Khalil<ref name=":33">{{Cite web|url=http://nna-leb.gov.lb/en/show-report/81/Tyre|title=TYRE|date=17 Oktober 2012|website=National News Agency – Ministry of Information Lebanese Republic|access-date=28 Oktober 2019}}</ref> van die Sjiitiese feodale dinastie Al-Khalil. As die prominentse teenstander van die Franse moes Sharafeddin uit die stad vlug. [[Beeld:Flag of Lebanon during French Mandate (1920-1943).svg|thumb|220px|Die vlag van Groter Libanon.]] Intussen het die gewone mense in Tirus en die hele Suid-Libanon gely onder hoë belasting<ref name=":90" /> en boetes op hulle ekonomie om hulle te straf vir hulle mislukte rebellie.<ref name=":46" /> Die Franse het ook landbouprodukte van Suid-Libanon na Sirië herlei en so die handelsbedrywighede in Tirus se hawe geweldig verminder.<ref name=":25">{{Cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/275948695|title= Expansion of Shi'a schools (1960–2009): Factors and dynamics|last=Dakroub|first=Sabah|publisher=American University of Beirut|year=2009|location=Beiroet|pages=84|format=PDF|doi=10.13140/RG.2.1.2938.0005}}</ref> Immigrasie van Tirus na Wes-Afrika het nog ’n hoogtepunt bereik. Dié neiging is eers beëindig toe die Franse koloniale heersers in Afrika aan die einde van die 1920's strenger beheer oor immigrasie ingestel het.<ref name=":2" /> [[Beeld:SayedAbdulHusseinSharafeddin Carte-d-Identite ID 1938.jpg|thumb|280px|links|’n Skandering van Sharafeddin se paspoort van 1938, waarin aangedui word hy is "geletterd".]] In 1922 het Kamil al-As'ad uit bannelingskap teruggekeer en ’n rebellie teen Franse besetting gereël. Dit is vinnig onderdruk en hy is in 1924 dood.<ref name=":46" /> Intussen het imam Sharafeddin vriendskaplike betrekkinge met die koloniale regering gehandhaaf.<ref name=":89">{{Cite book|last=Weiss|first=Max|title=In the Shadow of Sectarianism - Law, Shi'ism, and the Making of Modern Lebanon|url=https://archive.org/details/inshadowofsectar0000weis|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0674052987|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/inshadowofsectar0000weis/page/71 71]–73, 140, 144, 159–160, 169–170, 206}}</ref> [[Beeld:Tyre-aerial-photo-by-France-Military-1934.jpg|thumb|220px|’n Foto van Tirus deur die Franse lugmag, vroeg 1930's.]] In 1926 het die koloniale regering die Sjiitiese Djafari-regswetenskap erken en in Tirus – nes in ander stede – ’n Djafari-tribunaal daargestel. In die munisipaliteit en regering is "feitlik al die" sensitiewe posisie deur lede van die Christelike Salim-familie gevul weens die koloniale aanstellingsbeleid.<ref name=":82" /> Volgens die 1921-sensus was 83% van Tirus se inwoners Sjiiete, 4% Soenniete en 13% Christene.<ref name=":67" /> Die regering het egter niks gedoen om dié onderverteenwoordiging van die Sjiitiese meerderheid reg te stel nie. In plaas daarvan het hulle Sjitiese feodale families soos Al-As'ad en Khalil "vrye teuels gegee om hulle persoonlike rykdom te vergroot en hulle clan se mag af te dwing".<ref name=":82">{{Cite book|title=Inventing Lebanon: Nationalism and the State Under the Mandate|last=Firro|first=Kais|publisher=I. B. Tauris|year=2002|isbn=978-1860648571|location=London and New York|pages=159, 166}}</ref> In 1938 het ’n historiese keerpunt plaasgevind toe imam Sharafeddine ’n skool vir seuns en meisies stig. Hoewel die Al-Khalil-familie daarteen gekant was, het dit gou uitgebrei, ook danksy skenkings deur die Al-As'ad-clan.<ref name=":46" /> Hoewel Christene uit sendingskole voordeel getrek het, was opvoeding in die Sjiitiese gemeenskap swak voor die stigting van die Djafarija-skool. "Dit het die hoeksteen geword wat die lewe van die Sjiiete in Jabal Amel in die algemeen en Tirus in besonder verander het." Die skool het gou die middelpunt van politieke bedrywighede geword, met Sharafeddin wat veral [[Palestina|Palestynse]] eise vir onafhanklikheid gesteun het.<ref name=":46" /> ===Tweede Wêreldoorlog en onafhanklikheid=== [[Beeld:WWII 2-3rdAustralianInfantryBattalion TyreLebanon June1941 JamesFrankHurley AustralianWarMemorial.jpg|thumb|220px|Australiese troepe tydens die amptelike oorname van Tirus in Junie 1941.]] In 1940 het Franse troepe ’n anti-tenk-loopgraaf by Tirus gegrawe op die pad suid toe hulle ’n marmarsarkofaag uit die 1ste of 2de eeu ontdek. Dit word nou in die Nasionale Museum in Beiroet uitgestal.<ref>{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beiroet|pages=174–176}}</ref> In middel 1941 het die gesamentlike Brits-[[Vrye Frankryk|Vrye Franse]] veldtog in Sirië en Libanon begin om die Franse Vichy-regering in dié lande omver te werp. Hulle het swaar gesteun op Indiese soldate<ref>{{Cite book|title=The Politics and Security of the Gulf: Anglo-American Hegemony and the Shaping of a Region|url=https://archive.org/details/politicssecurity0000macr|last=Macris|first=Jeffrey R.|publisher=Routledge|year=2010|isbn=978-0415778718|pages=[https://archive.org/details/politicssecurity0000macr/page/36 36]}}</ref> en ook gebruik gemaak van die Australiese 21ste Brigade.<ref>{{Cite book|title=The Silent 7th: An Illustrated History of the 7th Australian Division 1940–46|last=Johnston|first=Mark|publisher=Allen & Unwin|year=2005|isbn=978-1-74114-191-7|location=Crows Nest, Nieu-Suid-Wallis|pages=46–48}}</ref> Dié magte het Tirus op 8 Junie van [[Nazi-Duitsland|Nazi]]-kollaborateurs bevry.<ref>{{Cite book|title=Germany and the Second World War, Band 3 von|last1=Schreiber|first1=Gerhard|last2=Stegemann|first2=Bernd|last3=Vogel|first3=Detlef|publisher=Clarendon Press|year=1990|isbn=978-0198228844|volume=3|location=Oxford|pages=615}}</ref> In 1946 is die Djafarija-skool tot ’n hoërskool opgegradeer: die eerste in Suid-Libanon. Imam Sharafeddine het as die eerste direkteur ’n Libanese Christen, George Kenaan, aangestel. ====Palestynse uittog, 1948==== [[Beeld:Refugees in Galilee.jpg|links|thumb|220px|Palestyne vlug in Oktober/November 1948 uit Galilea na Libanon.]] Toe [[Israel]] in Mei 1948 gestig word, is Tirus dadelik beïnvloed – deur die [[Palestina|Palestynse]] uittog, ook bekend as die ''Nakba''. Duisende Palestyne het na Tirus gevlug, dikwels per boot. Imam Sharafeddin het aan baie van hulle skuiling in die Djafarija-skool gegee.<ref name=":46" /> [[Beeld:Zicht op de stad Tyrus met het strand en de Middellandse Zee, Bestanddeelnr 255-6310.jpg|thumb|220px|Die Ou Stad van Tirus in 1950, afgeneem deur Willem van de Poll.]] Op 17 Julie 1948 het twee Israeliese fregatte Tirus gebombardeer<ref>{{Cite journal|year=1975|title=Proceedings of the Naval Institute|publisher=United States Naval Institute|volume=101|pages=49}}</ref> om ’n eenheid van Fawzi al-Qawuqji se [[Arabiese Bevrydingsleër]] (ABL) aan te val.<ref>{{Cite journal|last=Kaplansky|first=Eddy|date=Fall 2003|title=Israel Navy's First Warship|url=http://www.machal.org.il/index.php?option=com_content&view=article&id=536&Itemid=883&lang=he|journal=American Veterans of Israel Newsletter|access-date=22 November 2019|via=WORLD MACHAL volunteers from overseas in the Israel Defense Forces|archive-date= 9 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109212745/http://www.machal.org.il/index.php?option=com_content&view=article&id=536&Itemid=883&lang=he|url-status=dead}}</ref> Toe die Israeliese weermag in Oktober 1948 sy Operasie Hiram uitvoer om Bo-Galilea van die ABL af te neem, het nog duisende Palestyne na Suid-Libanon gevlug. Die Burj El Shimali-kamp is ook in 1948 langs die Tiriese skiereiland opgerig,<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/lebanon/burj-shemali-camp|title=Burj Shemali Camp|date=n.d.|website=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA)|access-date=19 September 2019}}</ref> asook een op die Jal Al Bahar-kusstrook in Noord-Tirus.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://issuu.com/beyondtherefuge/docs/camp_studies|title=CASE Study of an unregulated camp: Jal al Bahar, Sur, Lebanon|date=3 Oktober 2015|website=Refugee Camp studies|access-date=21 September 2019|archive-date= 2 Januarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102172836/https://issuu.com/beyondtherefuge/docs/camp_studies|url-status=dead}}</ref> Palestynse vlugtelinge het ’n sleutelrol gespeel in die ontwikkeling van die [[sitrus]]plantasies in die Tirus-streek, maar het ook met die Libanese meegeding om goedkoop arbeidsgeleenthede op dié gebied.<ref name=":25" /> Aan die ander kant was baie onderwysers van die Djafarija-skool goed opgevoede vlugtelinge van Palestina.<ref>{{Cite web|url=http://www.handala.org/about/iam.html|title=I AM FROM AIN AL-HELWA|last=Al-Ali|first=Naji|date=n.d.|website=Handala|access-date=21 September 2019|archive-date= 2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902021620/http://www.handala.org/about/iam.html|url-status=dead}}</ref> In 1956 was die Djafarija-skool die platform vir ’n guerrillagroep van 25 Libanese en Palestynse studente vir ’n militêre aanslag op Israel. Aan die einde van dié jaar is egter beslag gelê op hulle wapens en die Palestynse skoolhoof is in hegtenis geneem.<ref name=":46" /> Op 31 Desember 1957 is imam Sharafeddine op 85-jarige ouderdom oorlede, op ’n tydstip toe spanning weer eens toegeneem het.<ref name=":46" /> ====Musa Sadr-tydperk (1959-1978)==== [[Beeld:Along the Mediterranean coast, southward. Tyre, harbor. Acts 21-3 LOC matpc.22994.jpg|links|180px|thumb|Die hawe tussen 1950 en 1977.]] Ná Sharafeddin se dood het sy seuns en ander verteenwoordigers van die Sjiitiese gemeenskap van Suid-Libanon sy familielid ''sajjid'' Musa Sadr gevra om hom as imam op te volg.<ref name=":4">{{Cite book|title=Amal and the Shi'A: Struggle for the Soul of Lebanon|url=https://archive.org/details/amalshiastruggle0000nort|last=Norton|first=Augustus Richard|publisher=University of Texas Press|year=1987|isbn=978-0292730403|location=Austin|pages=[https://archive.org/details/amalshiastruggle0000nort/page/39 39]}}</ref> [[Beeld:Imam Musa Sadr in his House in Sour (cropped).jpg|thumb|220px|Sadr in sy huis in Tirus.]] In 1959 het Sadr na Tirus verhuis en het hy aanvanklik nie net met wantroue te doen gehad nie, maar ook met teenstand.<ref name=":51" /> Binne ’n paar jaar het hy egter ’n groot gevolg opgebou.<ref name=":67" /> Hy het onder meer ’n beroepsopleidingsentrum in die naburige Burj El Shimali geopen wat ’n belangrike simbool van sy leierskap geword het,<ref name=":4" /> sowel as ander welsynorganisasies.<ref name=":46" /> Teen die 1960's het Tirus ’n inwonertal van sowat 15&nbsp;000 gehad.<ref name=":40" /> In die loop van die dekade was daar ’n groot verskuiwing van die platteland na die stad, ’n proses wat steeds voortduur.<ref name=":34" /> Daarbenewens het die aankoms van Palestynse vlugtelinge voortgeduur: In 1963 is nog ’n vlugtelingkamp in Rashidieh, 5&nbsp;km suid van Tirus, geopen.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/lebanon/rashidieh-camp|title=Rashidieh Camp|date=n.d.|website=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA)|access-date=19 September 2019}}</ref> Teen die einde van die dekade het openbare ontevredenheid in Tirus toegeneem, nes in ander dele van die land. ’n Protesbeweging is in Maart 1967 begin met ’n staking deur leerlinge van die hoërskool wat onder meer laer tariewe geëis het.<ref name=":71">{{Cite book|title=A History of Modern Lebanon|last=Traboulsi|first=Fawwaz|publisher=Pluto Press|year=2012|isbn=9780745332741|location=London|pages=169–170|jstor = j.ctt183p4f5.16|chapter = From Social Crisis to Civil War (1968–1975)}}</ref> In Mei 1967 het Sadr die Opperste Islamitiese Sjiaraad (OISR) gestig – ’n strategiese stap wat die politieke landskap van nie net Jabal Amel nie, maar van die hele Libanon sou verander.<ref name=":46" /> =====Libanese Burgeroorlog (1975-1990)===== ======"Volksrepubliek Tirus" ====== [[Beeld:MarkabSavoy7031975.jpg|thumb|links|180px|Die vaartuig wat in die Savoy Hotel-aanval gebruik is.]] In Januarie 1975 het 'n eenheid van die [[Populêre Front vir die Bevryding van Palestina]] (PFBP) die Tiriese kasernes van die Libanese weermag aangeval.<ref name=":67" /> In Februarie 1975 was daar demonstrasies vir die [[Palestynse Bevrydingsorganisasie]] (PBO) en teen die regering nadat die Arabiese Nasionalistiese parlementslid Maruf Sad in Sidon vermoor is, na bewering deur die weermag.<ref name=":101">{{Cite book|last=El Khazen|first=Farid|title=The Breakdown of the State in Lebanon, 1967–1976|publisher=I.B. Tauris|year=1999|isbn=978-1860643200|location=Londen / New York|pages=198, 268.269}}</ref> In Maart 1975 het 'n PBO-kommando van agt militante van die kus van Tirus af na [[Tel Aviv]] gevaar en die Savoy Hotel aangeval waarin agt burgerlike gyselaars, drie Israeliese soldate en sewe van die aanvallers gedood is.<ref>{{Cite book|last=Nisan|first=Mordechai|title=Politics and War in Lebanon: Unraveling the Enigma|publisher=Transaction Publishers|year=2015|isbn=978-1412856676|location=New Brunswick / London|pages=55}}</ref> Vyf maande later, op 5 Augustus 1975, het Israel Tirus van die land en see en uit die lug aangeval. Nog aanvalle het op 16 en 29 Augustus en 3 September gevolg.<ref>{{Cite book|title=Lebanon: Dynamics of Conflict – A Modern Political History|last=Odeh|first=B.J.|publisher=Zed Books|year=1985|isbn=978-0862322120|location=Londen|pages=[https://archive.org/details/lebanondynamicso0000odeh/page/45 45, 141-142, 144]|url=https://archive.org/details/lebanondynamicso0000odeh/page/45}}</ref> [[Beeld:Visit of Imam Musa al-Sadr from the bombarded areas of southern Lebanon (2).jpg|thumb|220px|Musa Sadr besoek gebombardeerde gebiede in Suid-Libanon.]] {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = | voetskrif = Die ruïnes van Beit Shaddad in die Christelike kwartier in die noordweste van die skiereiland (2019). | header= | beeld1 = BeitShaddadRuins-TyreSourLebanon RomanDeckert11082019.jpg | width1 = 180 | onderskrif1 = | beeld2 = BeitShaddadRuins TyreSourLebanon RomanDeckert23082019.jpg | width2 = 180 | onderskrif2 = }} In 1976 het plaaslike aanvoerders van die PBO die munisipale regering van Tirus met die hulp van hulle bondgenote in die Libanese Arabiese Leër (LAL) oorgeneem.<ref name=":76">{{Cite book|title=Sovereignty and Leadership in Lebanon, 1943–76|url=https://archive.org/details/sovereigntyleade0000gori|last=Goria|first=Wade R.|publisher=Ithaca Press|year=1985|isbn=978-0863720314|location=Londen|pages=[https://archive.org/details/sovereigntyleade0000gori/page/90 90], 179, 222}}</ref> Hulle het die stigting van die "Volksrepubliek Tirus" afgekondig.<ref name=":106">{{Cite book|last=Fisk|first=Robert|title=Pity the Nation: Lebanon at War|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-280130-2|location=Oxford|pages=36–39, 115–118, 126–127, 131–135, 211, 255, 458–461, 550–551, 580–581, 608, 617}}</ref> Hulle het egter gou die steun van die Tiriese bevolking verloor<ref name=":91">{{Cite book|title=Who's Who in Lebanon 2007–2008|publisher=Publitec Publications & De Gruyter Saur|year=2007|isbn=978-3-598-07734-0|location=Beiroet/München|pages=49, 84, 88, 196, 391–392, 398–399, 416–417}}</ref> weens hulle "arbitrêre en soms gewelddadige optrede".<ref name=":80">{{Cite book|title=Israel's Lebanon War|last1=Schiff|first1=Ze'ev|last2=Ya'ari|first2=Ehud|publisher=Simon and Schuster|year=1985|isbn=978-0671602161|location=New York|pages=[https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/79 79–80, 139]|url=https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/79}}</ref> Toe [[Sirië]] Libanon in die middel van 1976 aanval, het dit 'n voorstel deur die [[Arabiese Liga]] gevolg dat hulle nie die Litanirivier na die suide oorsteek nie. Terwyl die Libanese Burgeroorlog dus in Suid-Libanon begin het, het dit verdere interne gevegte gespaar gebly. Baie jong mans van die suide het egter in die noorde aan gevegte gaan deelneem.<ref>{{Cite book|title=Christliche Gruppen im Libanon: Kampf um Ideologie und Herrschaft in einer unfertigen Nation|last=Kuderna|first=Michael|publisher=Franz Steiner Verlag|year=1983|isbn=978-3515040716|location=Wiesbaden|pages=246|language=de}}</ref> In dié tyd het Israel 'n vlootblokkade van die Titiese hawe en ander Suid-Libanese hawens uitgevoer om voorrade aan die PBO af te sny, en so is ander seehandel ook afgesny.<ref>{{Cite book|title=Syrian Intervention in Lebanon: The 1975–76 Civil War|url=https://archive.org/details/syrianinterventi00wein|url-access=limited|last=Weinberger|first=Naomi Joy|publisher=OXFORD UNIVERSITY PRESS|year=1986|location=New York en Oxford|pages=[https://archive.org/details/syrianinterventi00wein/page/n232 218]–219}}</ref> ======1978-konflik tussen Suid-Libanon en Israel====== Op 11 Maart 1978 het Dalal Mughrabi, 'n jong vrou van die Palestynse vlugtelingkamp in Beiroet, en etlike [[fedajeen]]-vegters van Tirus na 'n strand noord van Tel Aviv geseil. Hulle het toe die [[Kuswegaanslag]] uitgevoer waarin 38 Israeliese burgers, insluitende 13 kinders, gedood en 71 gewond is. Nege van die elf aanvallers is ook gedood.<ref name=":73">{{Cite book|last=Hirst|first=David|title=Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East|publisher=Faber and Faber|year=2010|isbn=9780571237418|location=London|pages=30–31, 42, 118, 141, 196–197}}</ref> Drie dae later het die Israeliese weermag Libanon binnegeval en die hele suidelike deel van die land buiten Tirus en die omringende gebied beset.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/unifil-background|title=UNIFIL Background|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=13 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313205515/https://unifil.unmissions.org/unifil-background|url-status=dead}}</ref> Tirus is egter kwaai geraak deur die week lange operasie. Die Israeliese lugmag het veral drie Palestynse vlugtelingkampe geteiken, asook die hawe ná gerugte dat die PBO wapens van daar af kry. 'n Paar historiese geboue is vernietig, soos Beit Shaddad in die Christelike kwartier, of beskadig.<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190613-remembering-the-israeli-withdrawal-from-south-lebanon/|title=Remembering the Israeli withdrawal from south Lebanon|last=Hussein|first=Muhammad|date=13 Junie 2019|website=Middle East Monitor|access-date=1 Januarie 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last=Randal|first=Jonathan C.|title=Going All the Way: Christian Warloards, Israeli Adventurers, and the War in Lebanon|publisher=Vintage Books|year=1984|isbn=978-0394723594|pages=209}}</ref> Vier dae later, op 23 Maart 1978, het die VN se tussentydse mag in Libanon (UNIFIL) gearriveer: 'n bataljon Franse valskermsoldate onder kolonel Jean Germain Salvan. Die volgende paar dae is verskeie mense gedood en 'n paar gewond, onder andere kolonel Salvan, wat in albei bene geword is.<ref name=":106" /> Ná nog aanvalle moes UNIFIL noodgedwonge hulle basis in Tirus ontruim. Hulle het hulle hoofkwarter geskuif na 'n strook suidwaarts wat deur Israel beheer is.<ref>{{Cite news|last=Howe|first=Marvine|date=1978-05-09|title=U.N. LEBANON FORCES MOVE HEADQUARTERS|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1978/05/09/archives/un-lebanon-forces-move-headquarters-they-pull-out-of-city-north-of.html|access-date=2020-10-20|issn=0362-4331}}</ref> Die PBO het beheer oor Tirus behou.<ref name=":67" /> ====Tydperk ná Sadr (sedert 1978)==== =====Amal-PBO-Israeliese konflikte===== [[Beeld:Banner-MusaAlSadr-40yearsDisappearanceCommemoration-Tyre-NabihBerri-Amal RomanDeckert06092018.jpg|thumb|300px|’n Banier vir die 40-jarige herdenking van Sadr se verdwyning.]] Op 31 Augustus 1978 het Musa Sadr geheimsinnig verdwyn ná ’n besoek aan [[Moeammar Ghaddafi]] van [[Libië]].<ref name=":51" /> Gereelde bombarderings van Tirus het voortgeduur.<ref name=":60">{{Cite journal|last=Sayigh|first=Yezid|date=Herfs 1983|title=Israel's Military Performance in Lebanon, June 1982|url=https://www.paljourneys.org/sites/default/files/Israels_Military_Performance_in_Lebanon_June_1982-Yezid_sayigh.pdf|journal=Journal of Palestine Studies|volume=13|issue=1|pages=31, 59|doi=10.2307/2536925|jstor=2536925|access-date=12 Julie 2021|archive-date=16 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216081158/https://www.paljourneys.org/sites/default/files/Israels_Military_Performance_in_Lebanon_June_1982-Yezid_sayigh.pdf|url-status=dead}}</ref> Israel het aanvalle op Tirus gedoen en die PBO het bomme in Israel gegooi – tot met ’n skietstilstand in Julie 1981.<ref name=":67" /> Terwyl ontevredenheid onder die Sjiitiese bevolking toegeneem het oor die lyding weens die konflik tussen Israel en die Palestynse faksies, het spanning tussen Amal (Sadr se militêre vleuel van sy beweging, die ''Afwaj al-Muqawama al-Lubnaniyya'') en die Palestynse militante gestyg.<ref name=":75">{{Cite book|title=The Lebanon War|url=https://archive.org/details/lebanonwar0000abra|last=Abraham|first=Antoine J.|publisher=Praeger|year=1996|isbn=978-0275953898|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/lebanonwar0000abra/page/123 123]}}</ref> Eindelik het gewelddadige botsings op baie dorpe in Suid-Libanon voorgekom, insluitende die Tirus-gebied.<ref name=":75" /> =====1982-oorlog tussen Libanon en Israel===== Ná ’n mislukte sluipmoordaanval op die Israeliese ambassadeur in Londen, Shlomo Argov, het die Israeliese weermag op 6 Junie 1982 met ’n inval in Libanon begin. Tirus is weer swaar getref, want aanvalle het van alle kante gekom. Sowat 80 mense is op die eerste dag net in lugaanvalle dood. Die meeste aanvalle was op die Palestynse kampe, want baie guerrillas het tot die einde bly veg.<ref name=":73" /> [[Beeld:Tyre headquarters bombings.jpg|thumb|180px|links|Die vernietigde Israeliese hoofkwartier, 1982.]] Die gevegte het ná twee dae geëindig, maar die humanitêre gevolge was groot.<ref>{{Cite web|title=Masada wird nie wieder fallen - DER SPIEGEL 29/1982|url=https://www.spiegel.de/spiegel/print/d-14350145.html|access-date=2020-10-15|website=www.spiegel.de}}</ref> Die Libanese regering het beweer dat die Israeliese weermag sowat 1&nbsp;200 burgerlikes gedood en meer as 2&nbsp;000 gewond het in Tirus,<ref>{{Cite book|last=Clodfelter|first=Michael|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015|publisher=McFarland|year=2017|isbn=9780786474707|edition=4th|location=Jefferson|pages=590}}</ref><ref name=":106" /> terwyl 5&nbsp;000 Palestyne dakloos gelaat is.<ref name=":6" /> Israel het beweer net 56 burgerlikes is dood. Amal het in September 1982 sowat 250&nbsp;000 ondersteuners in Tirus bymekaargemaak om die verdwyning van Musa Sadr te gedenk.<ref name=":67" /> Kort daarna het ’n nuwe geheime mag aktief geword wat die toneel sou oorheers – [[Hezbollah]]. Op 11 November 1982 het die 15-jarige Ahmed Qasir, wat glo verskeie familielede in die Israeliese inval van 1978 verloor het,<ref name=":73" /> ’n selfmoordaanval met ’n motor met plofstof uitgevoer. Sy teiken was die Israeliese militêre hoofkwartier in Tirus. Al sewe<ref name=":81">{{Cite book|title=Beirut Rules: The Murder of a CIA Station Chief and Hezbollah's War Against America|url=https://archive.org/details/beirutrulesmurde0000burt|last1=Burton|first1=Fred|last2=Katz|first2=Samuel|publisher=Berkley|year=2018|isbn=978-1101987469|location=New York|pages=7–11}}</ref> of agt van die verdiepings het ingestort.<ref name=":106" /> Verslae oor die ongevalle wissel: van 90 Israeliese soldate en ’n onbekende aantal Palestynse aangehoudenes tot 67 Israeli's en 15 aangehoudenes. In Junie 1983 het die Israeli's ’n reeks massa-arrestasies in die Palestynse vlugtelingkampe uitgevoer, omdat geen groep verantwoordelikheid vir die aanvalle aanvaar het nie. Op 10 Junie het ’n groep ongeïdentifiseerde gewapendes twee Israeliese pantservoertuie aangeval en drie soldate gedood. Byna ’n jaar ná die eerste selfmoordaanval, in Oktober 1983, is nog een uitgevoer op die nuwe Israeliese hoofkwartier in Tirus. Altesaam 29 Israeliese soldate en offisiere is dood en nog 30 gewond.<ref name=":14" /><ref name=":15">{{Cite book|last=Alagha|first=Joseph Elie|url=https://archive.org/details/shiftshizbullahs00alag|title=The Shifts in Hizbullah's Ideology: Religious Ideology, Political Ideology and Political Program|publisher=Amsterdam University Press|year=2006|isbn=978-9053569108|location=Amsterdam|pages=[https://archive.org/details/shiftshizbullahs00alag/page/n35 35], 37|url-access=limited}}</ref> Ook 32 Libanese en Palestynse aangehoudenes is dood.<ref name=":67" /> Hezbollah het eers twee jaar later verantwoordelikheid vir die twee aanvalle aanvaar.<ref name=":14" /> In Februarie 1985 het ’n Tiriese lid van Amal nog ’n selfmoordaanval op ’n Israeliese konvooi in Burj El Shimali gedoen,<ref name=":68">{{Cite book|title=Martyr Cults and Political Identities in Lebanon: "Victory or Martyrdom" in the Struggle of the Amal Movement|last=Bonsen|first=Sabrina|publisher=Springer Nature|year=2019|isbn=978-3-658-28098-7|location=Wiesbaden|pages=214, 248}}</ref> en 10 soldate is gewond. In Israeliese wraakaanvalle in die gebied oos van Tirus is 15 mense gedood en honderde beseer.<ref name=":67" /> Vanweë toenemende druk het die Israeliese magte teen die einde van April 1985 aan Tirus onttrek<ref name=":67" /> en ’n selfverklaarde "veiligheidsone" in Suid-Libanon gevestig saam met sy bondgenote die Suid-Libanese Leër. =====Ná die burgeroorlog===== Ná die einde van die burgeroorlog in Maart 1991 het eenhede van die Libanese weermag aan die kussnelweg en om die Palestynse vlugtelingkampe van Tirus ontplooi.<ref name=":72">{{Cite book|title=The Lebanese Army: A National Institution in a Divided Society|url=https://archive.org/details/lebanesearmynati0000bara|last=Barak|first=Oren|publisher=State University of New York Press|year=2009|isbn=978-0-7914-9345-8|location=Albany|pages=[https://archive.org/details/lebanesearmynati0000bara/page/67 67], 180}}</ref> Die lang oorlog het sy merk op Tirus en die res van Suid-Libanon gelaat, veral in ekonomiese terme.<ref name=":20" /> Algaande het die openbare lewe in Tirus egter meer ontspanne geraak. In April 1996 het Israel ’n 16-daagse veldtog teen Libanon geloods in ’n poging om ’n einde te bring aan vuurpylaanvalle deur Hezbollah. As deel van die konflik het die Israeliese vloot Tirus se hawe afgesper en Israel het na berig word op ’n konvooi van UNIFIL geskiet wat kosvoorraad na die beleërde dorpenaars naby Tirus vervoer het. Toe die UNIFIL-kamp op die dorp Qana op 18 April getref word in ’n bombardement deur Israel, is 106 burgerlikes dood en 116 gewond (onder andere vier VN-werkers van Fidji). ’n Geraamde meer as 20&nbsp;000 mense het ná die skietstaking einde April hulde aan die slagoffers gebring, onder andere die eerste minister, speaker van die parlement en verskeie Moslem- en Christenleiers.<ref name=":98">{{Cite book|last=Volk|first=Lucia|title=Memorials and Martyrs in Modern Lebanon|publisher=Indiana University Press|year=2010|isbn=978-0-253-22230-5|location=Bloomington|pages=122–129, 137, 177, 228}}</ref> ======Libanese Oorlog van 2006====== [[Beeld:Tyre Lebanon 2006.JPG|thumb|180px|Vlugtelinge word uit Tirus vervoer, 20 Julie 2006.]] [[Beeld:Tyre air strike.jpg|links|thumb|220px|Stof styg omhoog ná ’n Israeliese lugaanval op Tirus, 26 Julie 2006.]] Tydens Israel se inval in Julie 2006 in Libanon is verskeie lanseringsterreine vir vuurpyle van Hezbollah in plattelandse gebiede om Tirus ontdek.<ref>Butcher, Tim. [https://www.smh.com.au/news/world/rebels-were-ready-for-attacks/2006/07/26/1153816254833.html Rebels were ready for attacks]. ''The Sydney Morning Herald'' 27 Julie 2006.</ref> Israel het ’n gebou aan die buitewyke van Tirus bestorm en minstens twee Hezbollah-vegters gedood,<ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/report/2007/09/05/why-they-died/civilian-casualties-lebanon-during-2006-war|title=Why They Died: Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War|date=5 September 2007|publisher=Human Rights Watch|access-date=24 September 2019}}</ref> Ander Hezbollah-teikens in die stad is ook aangeval.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5247670.stm Israeli commandos stage Tyre raid] ''BBC'' 5 Augustus 2006.</ref> [[Beeld:South Lebanon refugee.jpg|thumb|180px|’n Vroulike vlugteling huil terwyl sy Tirus verlaat, 27 Julie 2006.]] Hoewel sommige soldate van die Libanese weermag ook in sulke aanvalle dood is,<ref name=":78">{{Cite book|url=http://etheses.dur.ac.uk/775/|title=The Making of Lebanese Foreign Policy: Understanding the 2006 Hezbollah-Israeli War|last=Wilkins|first=Henrietta|publisher=Durham University|year=2011|location=Durham|pages=95, 155|type=Doctoral Thesis|format=PDF}}</ref> was die meeste van die slagoffers burgerlikes. Duisende gesinne het probeer om uit Suid-Libanon te vlug. Minstens een dorp en verskeie terreine in die stad is ook deur Israel aangeval.<ref>Engel, Richard. [http://www.nbcnews.com/id/14030075 Desperation descends on Tyre, Lebanon.] MSNBC 25 Julie 2006.</ref> Ná ’n maand het die VN se [[Veiligheidsraad]] op 11 Augustus resolusie 1701 aanvaar waarin ’n beroep op Hezbollah en Israel gedoen word om alle vyandelikhede te staak. Dit het ook ’n buffersone sonder enige gewapende personeel en wapens buiten dié van die regering van Libanon en UNIFIL tot aan die Litanirivier geskep.<ref name=":1" /> Die Veiligheidsraad het ook UNIFIL se 2&nbsp;000 soldate tot 15&nbsp;000 verhoog.<ref name=":1" /> =====Ná die 2006-oorlog===== Sedert 2006 is Tirus en die omliggende streke in die suide deel van die Italiaanse sektor van UNIFIL, terwyl sy omringende streke in die noorde deel van die Koreaanse sektor is.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/sites/default/files/deployment_map_feb2019.pdf|title=UNCLASSIFIED UNIFIL DEPLOYMENT|date=February 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014011704/https://unifil.unmissions.org/sites/default/files/deployment_map_feb2019.pdf|url-status=dead}}</ref> UNIFIL word bygestaan deur die VN se Truce Supervision Organization (UNTSO). Aangesien UNIFIL ’n begroting vir klein gemeenskapsprojekte ook het,<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/faqs|title=FAQs|date=6 September 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019}}{{Dooie skakel|date=Maart 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ondersteun veral die Italiaanse afvaardiging ’n verskeidenheid burgerlike bedrywighede, soos die bewaring van Tirus se [[argeologie]]se erfenis,<ref name=":35">{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/preserving-phoenician-heritage-between-lebanese-and-italian-cities|title=Preserving Phoenician heritage between Lebanese and Italian cities|date=18 Junie 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916221458/https://unifil.unmissions.org/preserving-phoenician-heritage-between-lebanese-and-italian-cities|url-status=dead}}</ref> hulpverlening vir artistieke uitdrukking en interaksie,<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/music-friendship|title=Music for Friendship|date=21 Maart 2014|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014013917/https://unifil.unmissions.org/music-friendship|url-status=dead}}</ref> om mediese veldtogte uit te voer,<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/italian-peacekeepers-launch-medical-campaign-tyre|title=Italian peacekeepers launch medical campaign in Tyre|date=26 Julie 2017|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014014159/https://unifil.unmissions.org/italian-peacekeepers-launch-medical-campaign-tyre|url-status=dead}}</ref> en om kinders te help speel deur speelterreine op te rig en narterapie vir kinders met spesiale behoeftes te reël.<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/clown-therapy-laugh-love-and-health|title=Clown Therapy: Laugh, Love, and Health|date=18 Maart 2014|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014014445/https://unifil.unmissions.org/clown-therapy-laugh-love-and-health|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:Graffiti in Rashidieh camp.JPG|thumb|200px|links|Graffiti in Rashidieh, 2011.]] Toe die Libanese betogings van 2019-'20 teen regeringskorrupsie en besuinigingsmaatreëls op 17 Oktober 2019 oor die hele land begin, het massas Tiriese burgers na die sentrale Elissaplein (genoem na die legendariese stigter van [[Kartago]]) opgeruk om aan die niesektariese demonstrasies deel te neem.<ref>{{Cite web|url=https://www.lbcgroup.tv/news/d/lebanon-news/477463/tyres-fishermen-take-part-in-lebanons-revolution-p/en|title=Tyre's fishermen take part in Lebanon's revolution (Photos & Video)|date=20 Oktober 2019|website=Lebanese Broadcasting Corporation International (LBCI) TV|access-date=12 Desember 2019}}</ref> [[Beeld:Torched-RestHouse TyreSourLebanon RomanDeckert26102019.jpg|thumb|260px|Die ruïnes van die Rest House Hotel.]] 'n Dag later is die Rest House Hotel op die Tiriese strand in ’n brandstigting verwoes. Die volgende dag het ’n teendemonstrasie "deur ’n groep gewapende individue wat glo by die Amalbeweging geaffilieer is", volgens UNIFIL, tot onluste ontwikkel. Die Amalbeweging het betrokkenheid ontken.<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/sites/default/files/s2019889.pdf|title=Implementation of Security Council resolution 1701 (2006) during the period from 25 June to 31 October 2019 – Report of the Secretary-General|last=Guterres|first=Antonio|date=18 November 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|publisher=United Nations|page=10|access-date=26 November 2019}}</ref> Die betogers het maande lank ’n teenwoordigheid om Elissaplein gehandhaaf. Met die ineenstorting van die [[Libanese pond]] in die eerste maande van 2020 het hulle weer momentum in Tirus en elders gekry<ref>{{Cite web|date=22 April 2020|title=Lebanon's Protests Regain Momentum|url=https://english.aawsat.com//home/article/2246521/lebanon%e2%80%99s-protests-regain-momentum|access-date=3 Junie 2020|website=Asharq Al-Awsat}}</ref> deur die publiek se woede oor [[Inflasie|hiperinflasie]] teen die banke te rig. In een geval het ’n groep betogers ’n bank in Tirus toegemaak "as ’n teken van burgerlike ongehoorsaamheid" nadat die bank geweier het om geld aan ’n kliënt uit te betaal vir sy ma se mediese behandeling.<ref>{{Cite web|last=Abdul Reda|first=Nour|title=Lebanese Man Just Pulled a La Casa De Papel on a Bank in Tyre|url=https://www.the961.com/lebanese-pulled-la-casa-de-papel-on-bank/|access-date=3 Junie 2020|website=The961}}</ref> Op 8 Mei 2020 was daar 15 gevalle van [[Covid-19-pandemie|Covid-19]] in Libanon<ref>{{Cite news|date=8 May 2020|title=Repatriated Lebanese Expats Pose New Challenge in Virus Fight|work=ASHARQ AL-AWSAT|url=https://english.aawsat.com/home/article/2273686/repatriated-lebanese-expats-pose-new-challenge-virus-fight|access-date=3 Junie 2020}}</ref> en laat in Julie dié jaar was ’n jong dokter van Tirus se Libanees-Italiaanse Hospitaal die eerste geneesheer in Libanon wat daaraan gesterf het.<ref>{{Cite news|last=HOUSSARI|first=NAJIA|date=22 July 2020|title='Martyr of duty': Young doctor's coronavirus death shocks Lebanon|work=Arab News|url=https://www.arabnews.com/node/1708226/middle-east|access-date=6 Augustus 2020}}</ref> ==Kultuurerfenis== [[Beeld:Tyre in Lebanon marking as protected cultural property.jpg|links|thumb|220px|’n Teken wat Tirus aandui as ’n kultuureiendom volgens 1954 se Haagse Konvensie vir die Beskerming van Kultuureiendom in die Geval van Gewapende Konflik. Mamelukhuis links agter is sedertdien herstel.]] [[Beeld:Joseph Ernest Renan by Erwin.jpg|thumb|200px|Renan in die 1860's.]] Moontlik die langsdurende Fenisiese nalatenskap vir die Tiriese bevolking is die taalinvloed wat [[Siries]] en [[Akkadies]] gehad het op die [[Arabies]] wat in die omgewing van Tirus gepraat word.<ref name=":45" /> Die sigbaarste deel van die antieke en Middeleeuse geskiedenis is egter die argeologiese terreine. [[Beeld:Honor Frost.jpg|links|220px|thumb|Honor Frost.]] Ná die eerste argeologiese opgrawings deur Renan en Sepp in die 1860's en '70's onderskeidelik, is nog in 1903 gedoen deur die Griekse argeoloog Theodore Makridi, kurator van die Keiserlike Museum in [[Konstantinopel]]. Belangrike ontdekkings soos fragmente van marmersarkofae is na die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] hoofstad gestuur.<ref name=":293">{{Cite book|last=Jidejian|first=Nina|title=TYRE Through The Ages|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3de|location=Beiroet|pages=13–17}}</ref> ’n Argeologiese opname van Tirus is in 1921 gedoen deur ’n Franse span onder Denyse le Lasseur, gevolg deur nog een tussen 1934 en '36 wat lugopnames en duikekspedisies ingesluit het. Die spanleier was die sendeling Antoine Poidebard, ’n pionier van lugargeologie.<ref name=":293"/> Grootskaalse opgrawings het in 1946 begin onder leiding van emir Maurice Chéhab (1904-1994),<ref name=":29" /> "die vader van moderne Libanese argeologie". Hy was dekades lank hoof van die Antiekdiens in Libanon en kurator van die Nasionale Museum van [[Beiroet]]. In die 1960's het Honor Frost, die Sipries gebore pionier van onderwaterargeologie, verskeie ondersoeke geïnisieer "met die doel om die belangrike argeologiese potensiaal vir hawegeriewe aan die kus van Tirus te identifiseer en dokumenteer". Gebaseer op die resulte het sy voorgestel die Al Mobarakee-toring in Tirus se hawe kan dalk van [[Hellenistiese Griekeland|Hellenistiese]] tye dateer.<ref name=":93"/> Al die opgrawings het egter tot stilstand gekom met die uitbreek van die burgeroorlog in 1975 en baie rekords het verlore gegaan.<ref name=":19">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/311583768|title=Belgian archaeologists in Tyre (Lebanon): UNESCO Heritage, Phoenician Seals and Ancient Curses|last=Boschloos|first=Vanessa|date=January 2016|website=ResearchGate|pages=1–3|format=PDF|access-date=7 Oktober 2019}}</ref> In 1984 het [[Unesco]] Tirus verklaar tot ’n [[wêrelderfenisgebied]] in ’n poging om ’n einde te bring aan die skade wat aan argeologiese terreine aangerig word deur gewapende konflik en wanordelike stedelike ontwikkeling.<ref name=":20" /> {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = | voetskrif = Die ruïnes van Khan Rabu. | header= | beeld1 = KhanRabu Balcony Tyre RomanDeckert16082019.jpg | width1 = 200 | onderskrif1 = | beeld2 = Tyre KhanRabu-ruins MainroomBalcony RomanDeckert21112019.jpg | width2 = 200 | onderskrif2 = | beeld3 = Tyre KhanRabu InteriorPanorama RomanDeckert22082019.jpg | width3 = 200 | onderskrif3 = }} Gereelde opgrawings is eers in 1995 hervat onder toesig van Ali Khalil Badawi.<ref name=":39" /> Kort daarna het ’n Israeliese bom ’n woonstelblok in die stad verwoes en bewyse van ’n vroeë kerk is onder die rommel ontdek. Die ongewone ontwerp daarvan dui aan dit is die terrein van die Katedraal van Paulinus wat in 315&nbsp;n.C. ingewy is.<ref>{{Cite web|url=http://architectureandasceticism.exeter.ac.uk/items/show/204|title=The Church of Paulinus, Tyre|last=Loosley|first=Emma|date=n.d.|website=Architecture and Asceticism|access-date=22 November 2019}}</ref> In 1997 is die eerste Fenisiese verassingsterrein op die Al Bass-terrein ontdek, naby die Romeinse nekropolis.<ref name=":412" /> Intussen het Honor Frost plaaslike Libanese aregoloë gementor om nog onderwaterondersoeke uit te voer. Dit het in 2001 die bestaan van ’n mensgemaakte struktuur in die noordelike hawegebied van Tirus bevestig.<ref name=":93" /> [[Beeld:TyreCitySite ArchaeologicalExcavations UniversityOfLyon RomanDeckert09102019.jpg|links|thumb|220px|Opgrawings in 2019 deur argeoloë van die Universiteit van [[Lyon]] by die Al Mina/Stad-terrein.]] Die vyandelikhede van die Libanese Oorlog van 2006 het die antieke strukture by Tirus in gevaar gestel en Unesco se direkteur-generaal het ’n waarskuwing daaroor uitgereik.<ref>{{cite news|url=https://whc.unesco.org/en/news/276|title=UNESCO Director-General Launches "Heritage Alert" for the Middle East|author1=Koïchiro Matsuura|date=11 Augustus 2006|publisher=UNESCO World Heritage Centre|author2=The Director-General of UNESCO}}</ref> Ná die staking van vyandelikhede in September 2006 het bewaringskundiges geen direkte skade aan die antieke stad van Tirus bespeur nie. Die bombardement het egter muurskilderings in ’n Romeinse begrafnisgrot in die nekropolis beskadig. Bykomende agteruitgang is ook op die terrein opgemerk, insluitende "'n gebrek aan onderhoud, die verwering van ontblote strukture weens die gebrek aan reënwaterbeheer en die verwering van poreuse en sagte stene".<ref name="icomos118">Toubekis, Georgios (2010). "Lebanon: Tyre (Sour)". In Christoph Machat, Michael Petzet en John Ziesemer (reds.), {{cite web |url=http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2008-2010/H@R_2008-2010_final.pdf |title=Heritage at Risk: ICOMOS World Report hey a report 2008-2010 on Monuments and Sites in Danger }}. Berlyn: hendrik Bäßler verlag, 2010, p. 118.</ref> Sedert 2008 het ’n Libanees-Franse span onder leiding van Pierre-Louis Gatier van die Universiteit van [[Lyon]] argeologiese en topografiese werk gedoen. Toe internasionale argeologiese sendings in [[Sirië]] ná 2012 beëindig is weens die oorlog daar, het van die argeoloë opgrawings in Tirus kom doen, onder andere ’n span onder Leila Badre, direkteur van die Argeologiese Museum van die Amerikaanse Universiteit van Beiroet, en Belgiese kenners.<ref name=":19" /> Bedreigings van Tirus se antieke kultuurerfenis sluit in die eise vir ontwikkeling en die onwettige antiekhandel.<ref>{{cite news|title=Lebanon's Archaeological Heritage|author=Helga Seeden|date=2 December 2000}}</ref> In ’n studie van Mediterreense wêrelderfenisterreine in 2018 is bevind Tirus het "die hoogste risiko van kuserosie onder huidige klimaatstoestande, asook ’n gemiddelde risiko weens uiterse seevlakke".<ref>{{Cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Nov-01/468042-tyres-historic-sites-in-fight-to-stay-above-the-water.ashx|title=Tyre's historic sites in fight to stay above the water|last=Mukhamdov|first=Anton|date=1 November 2018|website=The Daily Star|access-date=24 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924182452/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Nov-01/468042-tyres-historic-sites-in-fight-to-stay-above-the-water.ashx|url-status=dead}}</ref> Intussen het historiese geboue uit die Ottomaanse tydperk soos Khan Rabu en Khan Sour gedeeltelik inmekaargeval ná dekades van algehele verwaarlosing en ’n gebrek aan onderhoud. ===Uit die Bybel=== [[Beeld:John Martin - Destruction of Tyre - Google Art Project.jpg|thumb|220px|Die voorspelde verwoesting van Tirus, soos geskilder deur John Martin.]] Die [[Bybel]] verwys verskeie kere na Tirus: * Volgens [[Josua]] 19:29 is Tirus ’n "vestingstad" en is dit toegeken aan die stam Aser. * Koning Hiram I van Tirus was ’n tydgenoot van [[Dawid]] en [[Salomo]], volgens [[2 Samuel]] 5:11, [[1 Konings]] 5:1 en [[1 Kronieke]] 14:1. * Tirus word genoem in [[Jesaja]] 23, [[Jeremia]] 25:22, Jeremia 47:4, [[Joël]] 3:4-8, [[Amos]] 1:9-10, [[Psalms]] en [[Sagaria]] 9:3-4, waarin Tirus se verwoesting voorspel word. In [[Esegiël]] staan "jy sal nie terugkom nie", "wie jou soek, sal jou nie kry nie", "al jou mense is daarmee heen saam met jou" en "dit is vir altyd klaar met jou".<ref>Esegiël 26:20, Esegiël 26:21, Esegiël 27:34, Esegiël 28:19</ref> * Jesus het die streke Tirus en Sidon besoek ([[Matteus]] 15:21; [[Markus]] 7:24), en uit dié streke het baie mense gekom om hom te hoor preek (Markus 3:8; [[Lukas]] 6:17). Dit lei tot die sterk kontras in Matteus 11:21-23 oor sy ontvangs in [[Gorasin]] en [[Betsaida]]. * In [[Openbaring]] 18 word uitvoerig gesinspeel op die beskrywing in Esegiël 26-28 van die handelsomgewing van Tirus. ==Kultuurlewe== [[Beeld:HamraCinema TyreSour RomanDeckert09082019.jpg|thumb|links|220px|Die Al Hamra-teater, 2019.]] Die eerste [[rolprent]]teater in Tirus het sy deure laat in die 1930's geopen.<ref name=":17">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2016/06/championing-culture-lebanon-south-160628100019493.html|title=Championing culture in Lebanon's south|last=Stoughton|first=India|date=8 Augustus 2016|publisher=Al Jazeera|access-date=4 Oktober 2019}}</ref> Hamid Istanbouli, ’n visserman en tradisionele storieverteller (''hakawati''), was ook in rolprente geïnteresseerd en het prente teen die muur van ’n Turkse [[hamam]] geprojekteer.<ref name=":62">{{Cite web|url=https://www.agendaculturel.com/article/Scene_Le_festival_international_de_theatre_du_Liban_a_Nabatiyeh_semer_la_culture_et_la_joie|title=Le festival international de théâtre du Liban à Nabatieh : semer la culture et la joie|last=Hélou|first=Nelly|year=2016|website=Agenda Culturel|access-date=21 Desember 2019|archive-date=21 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221152437/https://www.agendaculturel.com/article/Scene_Le_festival_international_de_theatre_du_Liban_a_Nabatiyeh_semer_la_culture_et_la_joie|url-status=dead}}</ref> In 1939 het die Roxy geopen, gevolg deur die Empire in 1942.<ref name=":18">{{Cite web|url=http://al-ghorba6.blogspot.com/2018/04/kassem-istanbouli-re-opens-rivoli-cinema.html|title=Kassem Istanbouli re-opens the Rívoli Cinema|date=April 2018|website=Al-Ghorba|access-date=5 Oktober 2019}}</ref> Teen die middel van die 1950's was daar vier rolprentteaters in Tirus, en nog vier het kort daarna in die nabygeleë Nabatieh oopgemaak. In baie is ook lewende vertonings deur beroemde akteurs en musikante aangebied.<ref name=":17" /> [[Beeld:KassemIstanbouli CinemaRivoli TyreSour-RomanDeckert30092019.jpg|thumb|220px|Istanbouli in 2019 tydens die Palestynse Kultuurfees by die Rivoli.]] [[Beeld:Centre-de-Lecture-et-d-Animation-Culturelle-Tyr RomanDeckert09112018.jpg|thumb|220px|CLAC, 2018.]] In 1959 het die Rivoli-teater sy deure geopen en dit het gou een van die gewildste teaters in die land geword. Dit is deur bekende sterre besoek, onder andere [[Brigitte Bardot]].<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/promoting-culture-peace-through-arts|title=Promoting culture of peace through arts|last=Monzer|first=Hiba|date=5 Oktober 2018|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=4 Oktober 2018|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114171208/https://unifil.unmissions.org/promoting-culture-peace-through-arts|url-status=dead}}</ref> In 1964 het die Dunia geopen<ref>{{Cite web|url=https://tiroarts.com/cinema-rivoli/|title=Cinema Rivoli|last=Istanbouli|first=Kassem|date=n.d.|website=Tiro Association for Arts|access-date=21 December 2019|archive-date= 1 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001120923/https://tiroarts.com/cinema-rivoli/|url-status=dead}}</ref> en twee jaar later die Al Hamra,<ref name=":18" /> wat ’n venue vir sommige van die [[Arabiese wêreld]] se beroemdste kunstenaars geword het.<ref name=":17" /> Intussen het twee Tiriese kunstenaars ’n groot invloed gehad op die ontwikkeling van Libanese [[musiek]]: Halim el-Roumi (1919-1983) en Ghazi Kahwaji (1945-2017). Roumi het ’n tyd lank as onderwyser aan die Djafarija-hoërskool gewerk. In 1950 het hy direkteur van Radio Libanon se musiekafdeling geword,<ref>{{Cite book|last=Burkhalter|first=Thomas|title=Local Music Scenes and Globalization – Transnational Platforms in Beirut|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1138849716|location=New York|pages=154–155}}</ref> waar hy die sangeres [[Fairuz]] ontmoet en aan die Rahbani-broers voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://insidearabia.com/fairuz-rahbani-brothers-musical-legends/|title=Fairuz and the Rahbani Brothers: Musical Legends Who Shaped Modern Lebanese Identity|last=Rachidi|first=Soukaina|date=24 Maart 2019|access-date=21 Desember 2019}}</ref> Hy het musiek vir hulle en saam met hulle gekomponeer.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/arts-culture/music/fairuz-the-voice-of-lebanon-1.553510?videoId=5747539112001|title=Fairuz: the voice of Lebanon|last=Makarem|first=Racha|date=4 November 2010|website=The National|access-date=21 Desember 2019}}</ref> [[Beeld:HALIM EL-ROUMI.jpg|links|160px|thumb|Halim el-Roumi.]] In die middel van die 1970's is die kultuurlewe in Tirus kwaai beïnvloed deur die gewapende konflik. In 1975 moes die opening van die kommersiële Festivals de Tyr gekanselleer word toe die burgeroorlog uitbreek.<ref>{{Cite web|last=Henoud|first=Carla|date=6 Julie 2002|title=Femmes...Maha el-Khalil Chalabi, un combat incessant pour Tyr|url=https://www.lorientlejour.com/article/379690/Femmes...Maha_el-Khalil_Chalabi%252C_un_combat_incessant_pour_Tyr%2528PHOTO%2529.html|access-date=20 November 2020|website=L'Orient - Le Jour|language=fr}}</ref> Sommige teaters is in 1982 deur Israeliese bomme beskadig en almal het eindelik toegemaak, waarvan die laaste in 1989 was.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> In die middel van die 1990's het die idee van ’n kommersiële, internasionale Tirusfees herlewe. Dit word sedertdien jaarliks aangebied op die antieke terrein van die Romeinse hippodroom, met internasionale kunstenaars soos [[Elton John]], [[Sarah Brightman]] en [[Demis Roussos]],<ref>{{Cite book|title=Lebanon: The Official Guide|url=https://archive.org/details/isbn_9789953002880|publisher=Paravision S.A.L. / Ministry of Tourism|year=n.d.|isbn=978-9953002880|pages=[https://archive.org/details/isbn_9789953002880/page/119 119]}}</ref> sowel as Libanese sterre soos [[Majida El Roumi]],<ref name=":16" /> die dogter van Halim el-Roumi. In 2006 het die Centre de Lecture et d’Animation Culturelle (CLAC) in die ou stad geopen as Tirus se eerste openbare [[biblioteek]].<ref>{{Cite web|url=https://mediakitab.com/liban/le-centre-de-lecture-et-danimation-culturelle-de-tyr-sud-liban/|title=Le Centre de Lecture et d'Animation Culturelle de Tyr – Sud Liban|date=15 Junie 2009|website=MEDiakitab|access-date=5 Oktober 2019}}</ref> In 2014 het die [[nieregeringsorganisasie]] Tirovereniging vir die Kunste die ou Al Hamra-teater herstel onder leiding van die Palestyns-Libanese akteur en komediant<ref>{{Cite web|url=https://homenewhome.gr/index.php/en/home-en/tutors-en/lebanon-tutors-en/istanbouli-tutor-en|title=Kassem Istanbouli|year=2017|website=Home New Home|access-date=4 October 2019}}</ref> Kassem Istanbouli. Die Tirovereniging het die Libanese Internasionale Teaterfees begin (met storievertellings, dans en monodrama), asook die Libanese Internasionale kortfliekfees, die Tiriese Internasionale Musiekfees, die Palestynse Kultuurfees, die Tiruskunsfees en ’n paar ander feeste. In 2018 het die Istanbouli-teatergeselskap die Rivoli-teater herstel en daarheen getrek.<ref>{{Cite web|url=https://tiroarts.com/tiro-arts-association/|title=About|date=n.d.|website=Tiro Association for Arts|access-date=1 Oktober 2019|archive-date= 1 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001120854/https://tiroarts.com/tiro-arts-association/|url-status=dead}}</ref> Dit was sedert 1988 gesluit.<ref>{{Cite web|url=http://ftp.dailystar.com.lb/Arts-and-Ent/Culture/2018/Aug-30/461642-bringing-culture-to-your-doorstep.ashx|title=Bringing culture to your doorstep|last=Ghali|first=Maghie|date=30 August 2018|website=The Daily Star|access-date=1 Oktober 2019|archive-date= 1 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001122004/http://ftp.dailystar.com.lb/Arts-and-Ent/Culture/2018/Aug-30/461642-bringing-culture-to-your-doorstep.ashx|url-status=dead}}</ref> Die geselskap het die niekommersiële Libanese Nasionale Teater gestig as ’n vrye kultuurruimte met gratis toegang en ’n spesiale fokus op die opleiding van kinders en die jeug in die kunste. Dit bevorder ook die kunste in die omringende plattelandse gebiede.<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/peace-bus-wheels-out-art-and-culture-south-lebanon|title=Peace Bus wheels out art and culture in south Lebanon|date=7 September 2018|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=28 Oktober 2019|archive-date=28 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028104700/https://unifil.unmissions.org/peace-bus-wheels-out-art-and-culture-south-lebanon|url-status=dead}}</ref> ==Opvoeding== [[Beeld:Tyre-Sour Lebanon JaafareyaHighSchool RomanDeckert02112018.jpg|160px|links|thumb|Die Djafarija-skool in 2018.]] [[Beeld:Islamic university building in Tyre.jpg|thumb|220px|Die IUL in 2009.]] Die Djafarija-skool is in 1938 deur imam Abdul Hussein Sharafeddin gestig.<ref name=":46" /> Dit is gou uitgebrei, veral danksy skenkings deur ryk [[ekspat]]s, en het in 1946 die eerste hoërskool in Suid-Libanon geword. Dit is sedertdien een van die toonaangewende skole in Tirus.<ref name=":2" /> ’n Belangrike rol in opvoeding in Tirus word gespeel deur die welsynorganisasie van imam Musa Sadr wat sedert sy verdwyning in 1978 deur sy suster, Rabab al-Sadr, bestuur word.<ref>{{Cite book|last=Norton|first=Augustus Richard|title=Hezbollah: A Short History|url=https://archive.org/details/hezbollahshorthi0000nort|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-0691160818|location=Princeton and Oxford|pages=[https://archive.org/details/hezbollahshorthi0000nort/page/109 109]}}</ref> Hoewel sy werksaamhede dwarsdeur die land plaasvind, is die organiosasie se basis in Tirus. ’n Belangrike fokus is sy kinderhuise, maar dit bied ook opvoeding vir volwassenes en beroepsopleiding aan, veral vir jong vroue, en het gesondheids- en ontwikkelingsprojekte.<ref>{{Cite book|last=Marusek|first=Sarah|title=Faith and Resistance: The Politics of Love and War in Lebanon|publisher=Pluto Press|year=2018|isbn=978-0745399935|location=Londen|pages=127–150}}</ref> Musa Sadr het ook die fondament gelê vir die stigting van die Islamitiese Universiteit van Libanon (IUL), wat ’n kampus in Tirus het. Sy beheerraad word oorheers deur verteenwoordigers van die Opperste Sjiitiese Raad, wat in 1967 deur Sadr gestig is.<ref>{{Cite web|url=http://www.iul.edu.lb/page/?id=309|title=The vision of the University|date=n.d.|website=Islamic University of Lebanon|access-date=29 Februarie 2020|archive-date=19 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219130048/http://www.iul.edu.lb/page/?id=309|url-status=dead}}</ref> Die Libanese Evangeliese Skool, met ’n geskiedenis van meer as 150 jaar, is waarskynlik die grootste skool in Tirus. Collège Élite, ’n Franse internasionale skool, het sy deure in 1996 geopen en is een van verskeie privaat skole. Cadmous-kollege, wat deur Maronitiese sendelinge bestuur word, het sowat 10% Christen- en 90% Moslemleerlinge.<ref>{{Cite web|last=Abi Raad|first=Doreen|date=29 Mei 2020|title=Lebanon's 'Pillar' of Catholic Education at Risk of Collapsing|url=https://www.ncregister.com/daily-news/lebanons-pillar-of-catholic-education-at-risk-of-collapsing|access-date=3 Junie 2020|website=National Catholic Register}}</ref> ==Demografie== [[Beeld:Shia-Sunna-Mosques-Churches-TyreSourLebanon RomanDeckert07112019.jpg|220px|thumb|Op een foto kan die Abdel Hussein-moskee (Sjia, links voor), die Ou Moskee (Soenni, regs voor), die Franciskaanse Latyns-Katolieke Kerk (links agter) en die Maronities-Katolieke katedraal (regs agter) gesien word.]] [[Beeld:AvenueDuSenegalSign TyreSourLebanon RomanDeckert11112018.jpg|thumb|220px|Avenue du Senegal.]] Dit is nie moontlik om ’n statisties akkurate syfer vir die grootte van die bevolking te gee nie, want die Libanese regering het sedert 1932 net rowwe ramings bekend gemaak.<ref>{{Cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7956.html|title=Lebanon - POPULATION|website=www.country-data.com}}</ref> Volgens ’n skatting in 2016 deur UN HABITAT is daar 201&nbsp;208 inwoners in Tirus, van wie baie vlugtelinge is.<ref name=":34" /> Die meeste Libanese in die stad is [[Sjia|Sjiiete]], met ’n klein maar merkbare Christengemeenskap. In 2010 is geraam 15% van die inwoners is Christene.<ref>{{Cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Bishop-of-Tyre:-Christians-in-Lebanon-have-become-a-minority-in-their-country-17638.html|title=Bishop of Tyre: Christians in Lebanon have become a minority in their country|website=www.asianews.it}}</ref> In 2017 het die Maronities-Katolieke Kerk 42&nbsp;500 lidmate in Tirus gehad. Die meeste woon in die berge van Suid-Libanon, terwyl net sowat 500 Maroniete in Tirus self woon. Die Melkities-Griekse Katolieke Kerk in Tirus, wat ook naburige gebiede insluit, het in dié jaar 2&nbsp;857 lidmate gehad.<ref>{{Cite web|last=Roberson|first=Ronald|date=28 Julie 2017|title=The Eastern Catholic Churches 2017|url=http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat17.pdf|access-date=18 September 2019|website=Catholic Near East Welfare Association (CNEWA)|pages=4, 6|archive-date=24 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024215818/http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat17.pdf|url-status=dead}}</ref> Tirus is die tuiste van meer as 60&nbsp;000 Palestynse vlugtelinge, wat hoofsaaklik [[Soenni]]ete is met ’n paar Christengesinne. In Junie 2018 was daar 12&nbsp;281 geregistreerde mense in die Al Buss-kamp,<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/lebanon/el-buss-camp|title=El Buss Camp|date=n.d.|website=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA)|access-date=19 September 2019}}</ref> 24&nbsp;929 in Burj El Shimali<ref name=":7" /> en 34&nbsp;584 in Rashidieh.<ref name=":6" /> In die informele gebied van Jal Al Bahar langs die kussnelweg is daar na raming sowat 2&nbsp;500 mense (2015).<ref name=":9" /> Sjiiete uit sewe dorpe wat in 1948 ontvolk is, woon ook in voorstede soos Shabriha. In al die kampe het die getal Siriese vlugtelinge in onlangse jare toegeneem.<ref name=":6" /> Spanning het sedertdien ontwikkel omdat hulle dikwels op die sitrus- en piesangplantasies werk vir "die helfte van die daaglikse loon" wat plaaslike Palestynse vlugtelinge verdien het.<ref>{{Cite journal|last=Perdigon|first=Sylvain|date=Oktober 2015|title="For Us It Is Otherwise": Three Sketches on Making Poverty Sensible in the Palestinian Refugee Camps of Lebanon|journal=Current Anthropology|volume= 56| issue = S11 (Volume Supplement)|pages=S88–S96|doi=10.1086/682354|s2cid=141892419}}</ref> Tirus is bekend as "Klein-Wes-Afrika". Baie mense het familie in die diaspora van [[Wes-Afrika]], veral in [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[Liberië]], die [[Ivoorkus]] en [[Nigerië]]. In Senegal is die meeste Libanese immigrante van Tirus. Baie woon al vir die tweede, derde en vierde geslag daar en was nog nooit in Libanon nie. Een van Tirus se hoofpaaie se naam is juis Avenue du Senegal.<ref name=":2" /> ==Ekonomie== [[Beeld:TyreHarbour AbouMerhiGroupCarCarrier 19112019RomanDeckert.jpg|links|thumb|220px|’n Motorvragskip in die Tiriese hawe, 2019.]] Tirus se ekonomie steun op toerisme, kontrakdienste, die boubedryf en geld wat deur Tiriërs in die diaspora, veral Wes-Afrika, gestuur word.<ref name=":34" /> UNIFIL dra ook aansienlik by tot die koopkrag: deur geldbesteding deur individuele lede sowel as deur projekte soos die herstel en verbetering van paaie en geboue.<ref name=":65">{{Cite web|url=http://www.thenewhumanitarian.org/analysis/2013/02/15/ten-ways-develop-southern-lebanon|title=Ten ways to develop southern Lebanon|date=15 Februarie 2013|website=The New Humanitarian|access-date=4 Desember 2019}}</ref> In 2016 het [[olyf]]bome 38% van Tirus se landbougrond uitgemaak, maar vervaardigers het nie ’n kollektiewe bemarkingstrategie gehad nie. Hoewel [[sitrus]] sowat 25% van die landbougrond uitmaak, word 20% van die oeste vermors.<ref name=":36">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/UN-Habitat_2017.05.04_NPS_Maachouk.pdf|title=Maachouk Neighbourhood Profile & Strategy, Tyre, Lebanon|last1=Harake|first1=Dani|last2=Kuwalti|first2=Riham|date=31 Mei 2017|website=reliefweb|publisher=UN HABITAT Lebanon|pages=2, 25–26|access-date=5 November 2019}}</ref> [[Beeld:BarbourBoatBuilding-TyreSourLebanon RomanDeckert23122019.jpg|thumb|220px|Barbour-bootbouers.]] Tirus het een van die land se groot hawens, maar dit is kleiner as dié in Beiroet, Tripoli en Sidon. Die vrag is beperk tot die periodieke invoer van gebruikte motors. Ná die [[ontploffing in die Beiroet-hawe in 2020|ontploffing in die Beiroet-hawe]] op 4 Augustus 2020 wat ’n groot deel van die hawe verwoes het, het die regering besluit om die Tiriese hawe as ’n bystandhawe vir die een in Tripoli te gebruik.<ref>{{Cite news|last=Akleh|first=Tony|date=6 August 2020|title=Beirut port: irreplaceable importance in the middle of Lebanon's geography|work=Arabian Business|url=https://www.arabianbusiness.com/politics-economics/450512-beirut-port-irreplaceable-importance-in-the-middle-of-lebanons-geography|access-date=6 Augustus 2020}}</ref> In die hawegebied bou die Barbour-familie van skeepsbouers steeds houtbote.<ref name=":22" /> Tirus is dus een van die min stede in die Mediterreense streek wat so ’n antieke tradisie behou het, hoewel die familie ook sukkel om ’n bestaan te maak. Teen 2004 was daar net "meer as 600 vissermanne" in Tirus.<ref>{{Cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2004/Sep-13/2997-wooden-boat-makers-in-tyre-struggle-to-survive.ashx|title=Wooden-boat makers in Tyre struggle to survive|last=El-Ghoul|first=Adnan|date=13 September 2004|website=The Daily Star|access-date=24 Desember 2019|archive-date=24 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224094642/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2004/Sep-13/2997-wooden-boat-makers-in-tyre-struggle-to-survive.ashx|url-status=dead}}</ref> Aan die Tiriese kus boor ’n konsortium van ’n Franse, Italiaanse en Russiese maatskappy vir [[aardgas]].<ref>{{Cite web|url=https://www.petroleum-economist.com/articles/upstream/exploration-production/2019/lebanon-s-gas-hopes-threatened-by-corruption|title=Lebanon's gas hopes threatened by corruption|last=Butt|first=Gerald|date=28 Oktober 2019|website=Petroleum Economist|access-date=2 Maart 2020}}</ref> ==Kusnatuurreservaat== [[Beeld:PalestineSunbird TyreSourLebanon RomanDeckert03122019.jpg|thumb|links|180px|’n Palestyne suikerbekkie, die nasionale voël van [[Palestina]], naby Al Mina.]] [[Beeld:GreenTurtle TyreSourLebanon SubmergedAncientHarbour RomanDeckert18102019.jpg|thumb|200px|’n Groenseeskilpad.]] Tirus is bekend vir sy skoon strande,<ref name=":20" /><ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/lists/seasonal/best-beaches-in-the-middle-east/|title=Discover the best beaches in the Middle East|last=Sewell|first=Abby|date=29 Mei 2019|website=National Geographic|access-date=28 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605053105/https://www.nationalgeographic.com/travel/lists/seasonal/best-beaches-in-the-middle-east/|archive-date= 5 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> hoewel in ’n VN-verslag bevind is seewater word deur afval besoedel, veral in die hawegebied.<ref name=":34" /><ref name=":56">{{Cite web|url=https://www.executive-magazine.com/special-report/the-peoples-beaches|title=The people's beaches|last=Rahhal|first=Nabila|date=5 Julie 2018|website=Executive Magazine|access-date=4 Desember 2019|archive-date=31 Mei 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531115838/https://www.executive-magazine.com/special-report/the-peoples-beaches|url-status=dead}}</ref> Die Tiriese Kusnatuurreservaat bestaan sedert 1998. Dit is ’n gebied van meer as 380&nbsp;[[Hektaar|ha]] wat 3,5&nbsp;[[Kilometer|km]] lank is. Dit word in twee seksies verdeel: een ’n strand van 1,8&nbsp;km lank en ’n 2&nbsp;km lange strook met landbougrond, klein plase en waterputte.<ref name=":103"/> Dansky sy uiteenlopende [[flora]] en [[fauna]] is die reservaat ’n bewaringsgebied. Daar is talle [[voël]]spesies, seeskilpaaie, [[geitjie]]s, [[vlermuis]]e en Europese dassies.<ref>{{cite web|title=Protecting marine biodiversity in Lebanon|url=https://www.iucn.org/about/union/secretariat/offices/iucnmed/iucn_med_programme/?9741/Protecting-marine-biodiversity-in-Lebanon|publisher=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|date=2 Mei 2012|access-date=17 Augustus 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811180131/http://www.iucn.org/about/union/secretariat/offices/iucnmed/iucn_med_programme/?9741%2FProtecting-marine-biodiversity-in-Lebanon|archive-date=11 Augustus 2014|url-status=dead}}</ref> [[Dolfyne]] word ook dikwels aan die Tiriese kus gesien.<ref>{{Cite web|url=https://www.the961.com/news/a-giant-dolphin-was-just-found-stuck-between-rocks-on-tyre-shore|title=A Giant Dolphin Was Just Found Stuck Between Rocks on Tyre Shore|last=Kabboul|first=Tamarah|date=Oktober 2019|website=The961|access-date=28 Oktober 2019|archive-date=28 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028071719/https://www.the961.com/news/a-giant-dolphin-was-just-found-stuck-between-rocks-on-tyre-shore|url-status=dead}}</ref> Die reservaat het 275 [[spesie]]s uit meer as 50 [[Familie (biologie)|families]]. Daar is sewe streek- en nasionaal [[bedreigde spesie]]s, vier endemiese en tien seldsame spesies, terwyl 59 spesies tot die oostelike Mediterreense gebied beperk is. Altesaam 25 [[Medisyne|medisinale]] platspesies is ook geïdentifiseer. ==Sport== [[Beeld:TadamonTyreMunicipalStadium RomanDeckert20092019.jpg|thumb|200px|Die verbleikte teken van Tadamon SC op die dak van die munisipale stadion.]] [[Beeld:Roda Antar 1. FC Köln, 2008.jpg|links|thumb|200px|Roda Antar by [[1. FC Köln]].]] [[Beeld:TadamonSur SportsCulturalAssociation1946 RomanDeckert01102019.jpg|thumb|200px|’n Teken teen Tadamon SC se klubhuis.]] Die Tadamon Sour-sportklub, of bloot Tadamon ("Solidariteit"), met die bynaam "Die Ambassadeur van die Suide", is in 1946 gestig en is die oudste [[sokker]]klub in Tirus. Hulle speel hulle tuiswedstryde op die Tiriese minisipale stadion en het al een Libanese Sokkerverenigingbeker (2000-'01) en twee Libanese Uitdaagbekers (2013 en 2018) gewen. Tadamon se tradisionele teenstanders, Salam Sour SC, is ook in Tirus gebaseer. Volgens BBC-verslae is Tadamon SC in 2001 van sy Libanese Eersteliga-kampioenskapstitel gestroop ná bewerings van wedstrydknoeiery.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/1429258.stm|title=Fifa suspends Lebanese FA|date=8 Julie 2001|work=BBC Sport|access-date=5 Februarie 2020}}</ref> In dieselfde jaar is Roda Antar van Tirus vir twee seisoene aan [[Duitsland]] se [[Hamburger SV]] geleen. Ná agt jaar in Duitsland by Hamburg, [[SC Freiburg]] en [[1. FC Köln]] het hy nog ses jaar in die Chinese Superliga gespeel en daarna vir ’n finale seisoen na Tadamon teruggekeer voordat hy afgetree het. Twee spelers van die Libanese Eersteliga wat ook vir die Libanese nasionale span gespeel het, kom van Tirus. Hulle is Rabih Ataya<ref name=":83">{{Cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/rabih-ataya/65007/|title=Rabih Ataya – Player Info|website=Global Sports Archive|access-date=1 Februarie 2020}}</ref> en Nassar Nassar.<ref name=":84">{{Cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/nassar-nassar/148752/|title=Nassar Nassar – Player Info|website=Global Sports Archive|access-date=1 Februarie 2020}}</ref> ==Sterrekundige voorwerpe== {{Multibeeld | align = right | direction = horizontal | background color = | voetskrif = | header= | beeld1 = PIA01633 Tyre impact structure Europa.jpg | width1 = 142 | onderskrif1 = Tirus op Europa. | beeld2 = 209 Dido.png | width2 = 230 | onderskrif2 = 209 Dido se wentelbaan. }} ’n Gestruktureerde gebied met ringe op [[Europa (maan)|Europa]], die kleinste van die vier [[Mane van Galilei]] wat om [[Jupiter]] wentel, is genoem na Tirus, die legendariese geboorteplek van prinses Europa. Die gebied is sowat 140&nbsp;km breed en vermoedelik die plek waar ’n [[asteroïde]] of [[komeet]] Europa se yskors getref het.<ref>{{Cite web|url=https://europa.nasa.gov/resources/100/tyre-region-of-europa/|title=Tyre Region of Europa|date=7 Januarie 2019|website=NASA [[Europa Clipper]]}}</ref> Die asteroïde [[209 Dido]] is genoem na die legendariese Tiries-Kartaagse prinses [[Dido]]. Dit is ’n baie groot asteroïde, wat as ’n C-tipe geklassifiseer is en moontlik uit [[koolstof]]houdende materiale bestaan. 209&nbsp;Dido is in 1879 deur C.H.F. Peters ontdek. ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://web.archive.org/web/20100825092114/http://lebanon360hd.com/videos/video_tyr_en.html Panorama van Tirus se argeologiese terrein] * [http://tyros.leb.net/tyre "Lebanon, the Cedars' Land: Tyre"] * [https://www.worldhistory.org/image/537/ Alexander se Beleg van Tirus in die World History Encyclopedia] deur Grant Nell * [https://www.academia.edu/25791422/Mission_arch%C3%A9ologique_de_Tyr Mission archéologique de Tyr], in Frans * {{Wikivoyage-inlyn|Tyre|Tirus}} {{CommonsKategorie-inlyn|Tyre}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Tyre, Lebanon}} {{koördinate|33|16|15|N|35|11|46|O|aansig=titel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geografie van Libanon]] [[Kategorie:Nedersettings langs die Middellandse See]] [[Kategorie:Geskiedenis van Libanon]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Asië]] [[Kategorie:Tirus| ]] qzumkcijg7iwjl6nzwcwbi39v4ughik 0 385441 2974148 2794762 2026-09-30T03:31:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974148 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas rolprent|naam=The Incredibles|regisseur=[[Brad Bird]]|produksieleier=John Walker|draaiboekskrywer=Brad Bird|met={{Plain list| * [[Craig T. Nelson]] * [[Holly Hunter]] * [[Sarah Vowell]] * [[Spencer Fox]] * [[Jason Lee]] * [[Samuel L. Jackson]] * [[Elizabeth Peña]] }}|musiek=[[Michael Giacchino]]|redigeerder=[[Stephen Schaffer]]|ateljee={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]]<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web |title=The Incredibles |url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|website=[[AFI Catalog of Feature Films]] |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=October 25, 2019 |language=en}}</ref> * [[Pixar Animation Studios]]<ref name="IncrediblesAFI" /> }}|verspreider=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]<ref name="IncrediblesAFI" />|begroting=VS$92 miljoen<ref name="mojo">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=incredibles.htm |title=The Incredibles (2005) |website=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[IMDb]] |access-date=August 2, 2014}}</ref>|bruto=VS$633 miljoen<ref name="mojo" />|speeltyd=115 min<ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/incredibles-film-0 |title=THE INCREDIBLES |work=[[British Board of Film Classification]] |access-date=27 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809015626/https://www.bbfc.co.uk/releases/incredibles-film-0 |archive-date= 9 Augustus 2020 |url-status=dead}}</ref>|taal=[[Engels]]|land=[[VSA]]|beeld=The Incredibles logo.svg|opgevolg_deur=''[[Incredibles 2]]''}} '''''The Incredibles''''' is 'n rekenaargeanimeerde familie rolprent van 2005 wat deur [[Brad Bird]] geregisseer is en die stemme van [[Craig T. Nelson]], [[Holly Hunter]], [[Sarah Vowell]], [[Spencer Fox]], [[Jason Lee]], [[Samuel L. Jackson]], onder andere, gebruik. Die rolprent is deur [[John Walker]] vervaardig en deur die verspreidingsfirma Buena Vista Distribution versprei. Die draaiboek is deur Brad Bird geskryf met musiek van [[Michael Giacchino]]. == Rolverdeling == * [[Craig T. Nelson]] as Bob Parr / Mr. Incredible * [[Holly Hunter]] as Helen Parr / Elastigirl * [[Sarah Vowell]] as Violet Parr * [[Spencer Fox]] as Dashiell "Dash" Parr * Eli Fucile en Maeve Andrews as Jack-Jack Parr * [[Jason Lee]] as Buddy Pine / IncrediBoy / Syndrome * [[Samuel L. Jackson]] as Lucius Best / Frozone * [[Elizabeth Peña]] as Mirage * [[Brad Bird]] as Edna "E" Mode * [[Teddy Newton]] as Newsreel Narrator * [[Jean Sincere]] as Mrs. Hogenson * [[Bud Luckey]] as Rick Dicker * [[Wallace Shawn]] as Gilbert Huph * [[Lou Romano]] as Bernie Kropp *Michael Bird as Tony Rydinger *Dominique Louis as Bomb Voyage *Bret Parker as Kari *Kimberly Adair Clark as Honey *[[John Ratzenberger]] as The Underminer == Vrystelling == Die film is vrygestel in teaters in Verenigde State op 5 November 2004 en was vrygestel op [[VHS]] op 15 Maart 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/The-Incredibles-VHS-Craig-Nelson/dp/B0007A2GSM|title=The Incredibles [VHS&#93;: Craig T. Nelson, Samuel L. Jackson, Holly Hunter, Jason Lee, Dominique Louis, Teddy Newton, Jean Sincere, Eli Fucile, Maeve Andrews, Wallace Shawn, Spencer Fox, Lou Romano, Brad Bird, Bud Luckey, Roger Gould, John Lasseter, John Walker, Katherine Sarafian: Movies & TV|access-date=June 28, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7296|title=Incredibles' Makes a Super Video Debut|last=Flores|first=Angelique|date=March 16, 2005|website=[[hive4media.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405085408/http://hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7296|archive-date=April 5, 2005|access-date=September 22, 2019|url-status=live}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb-titel|0317705}} {{AllMovie titel|287450}}{{Rotten Tomatoes|id=incredibles}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] [[Kategorie:Engelse rolprente]] ppkllwjvfu2shqlmnbr1ff1va2ysa2t 0 385704 2974201 2880452 2026-09-30T08:32:30Z Aliwal2012 39067 uitleg verbeter 2974201 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Letabakamp, Krugerwildtuin |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Letaba (224759680).jpg |beeld_byskrif = Uitsig oor die rivier vanaf die kampgrens |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Limpopo]] |naaste_dorp = [[Phalaborwa]] |duimdrukkerkaart = Limpopo |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = Ligging in Limpopo |breedtegraad = 23 |breedtegraad_m = 51 |breedtegraad_s = 15.8 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 31 |lengtegraad_m = 34 |lengtegraad_s = 36 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = |openingsjaar = |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = }} '''Letaba''' is 'n hoofruskamp langs die [[Letabarivier]] in die noord-sentrale streek van die [[Krugerwildtuin]] in [[Suid-Afrika]]. Dit lê teenaan die aansluiting van die H1 (die noordelike hoofweg van die park) en die pad na die [[Phalaborwa]]hek. Die naam kom van die [[Noord-Sotho|Sotho-woord]] vir "rivier van sand", vanweë die wye, oor-die-algemeen vlak rivier. == Voorgeskiedenis == Die gebied rondom Letaba was al vir millennia lank bewoon voor die oprigting van die Krugerwildtuin. In die 1800's was die inwoners van die land die Ba-Phalaborwa-mense, 'n [[Noord-Sotho|Sotho-sprekende]] stam wat die gebied bewoon het. Hulle was hoofsaaklik gewas- en beesboere, maar het beskik oor 'n uitgebreide kundigheid as ystersmede en het hul ystergoedere verhandel met Arabiese handelaars langs die ooskus van Suider-Afrika, in die huidige [[Mosambiek]].<ref name="LetabaRestCamp.com">{{Cite web|url=https://letabarestcamp.com/|title=Letaba Rest Camp - Letaba Rest Camp ✓ View Availability and Rates|website=Letaba Rest Camp|language=en|access-date=2020-01-05|archive-date=2019-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114155631/https://letabarestcamp.com/|url-status=dead}}</ref> Die mense van die gebied is verwyder tydens die oprigting van die Krugerwildtuin, maar die meeste van hul afstammelinge woon net buite die park se grense. == Geriewe == Letabakamp beskik oor slaapplek vir 781 persone in 251 kamers, indien die kampterrein bygereken word. Daar is 'n Tindlovu-restaurant wat uitkyk op die Letabarivier, 'n klein konferensiesentrum met 'n ouditorium met 55 sitplekke, kampwinkel, 'n swembad, wassery, vulstasie, 'n kitsbank en noodhulpstasie.<ref>{{Cite web|url=https://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/letaba/tourism/activities.php|title=South African National Parks - Letaba Activities & Facilities|website=www.sanparks.org|language=en-ZA|access-date=2020-01-05}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sanparks.org/parks/kruger/groups/conferences.php#Letaba|title=South African National Parks - Conference Facilities|website=www.sanparks.org|language=en-ZA|access-date=2020-01-05}}</ref> == Aktiwiteite == Letaba is in 'n taamlik donker gebied van die park, wat sterrekyk 'n ideale nagaktiwiteit maak. Die kamp bied ook begeleide boswandelinge, wildritte, ontbyt en aandete in die natuur. Daar is ook 'n staproete langs die rivier direk aan die binnekant van die kampheining. === Masorini === 38&nbsp;km van Letaba langs die Phalaborwa-pad lê die ruïne van 'n BaPhalaborwa-stamdorp uit die 1800's, by name Masorini. Dit was waarskynlik 'n handelsentrum wat [[Vendas|Venda]]boere in die noorde met Portugese, Arabiese en Chinese handelaars langs die ooskus verbind het. Daar is 'n museum en piekniekplek met begeleide toere na die bopunt van die heuwel, waar gerekonstrueerde oonde en hutte te sien is.<ref>{{Cite web|url=https://www.sanparks.org/parks/kruger/people/heritage/masorini.php|title=South African National Parks - Kruger - Heritage - Masorini|website=www.sanparks.org|language=en-ZA|access-date=2020-01-05}}</ref> === Wildkyk === [[Lêer:Can_Opener_(2364826460).jpg|duimnael|Mbazo, 'n olifantbul met ongewoon gevormde ivoor, is in 2008 vir die eerste keer aangeteken as deel van die opkomende "tusker"-kompetisie]] Letaba lê in [[mopanie]]veld, wat taamlik digte bos behels. Gevolglik is die digtheid van soogdiere laer as wat verder suid, naby [[Skukuza]] en [[Onder-Sabie]], verwag kan word. Bosbokke, [[olifant]]e, [[buffel]]s en [[waterbok]]ke kom egter nog algemeen voor. Dit is bekend dat [[sekretarisvoëls]], [[gompou]]e en [[bromvoëls]] die gebied bewoon.<ref>{{Cite web |url=https://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/letaba/ |title=South African National Parks - Letaba |website=www.sanparks.org |language=en-ZA |access-date=2020-01-05}}</ref><ref name="GetawayReview">{{Cite web |url=https://www.getaway.co.za/wildlife/game-parks/kruger-accommodation-review-letaba-rest-camp/ |title=Kruger accommodation review – Letaba Rest Camp |date=2013-05-28 |website=Getaway Magazine |access-date=2020-01-05}}</ref> === Flora en geologie === Letaba is in 'n oorgangsone tussen die graniet in die weste en basalt in die ooste, wat 'n unieke geologie bied. Ten weste van die kamp kom die [[vaalboom]] algemeen voor, terwyl die oostekant meer [[Appelblaar|appelblare]] het. Die hele gebied is oortrek met mopaniebome. [[Tambotie]], [[knoppiesdoring]] en [[hardekool]] kom ook algemeen in die omgewing voor.<ref name="LetabaRestCamp.com"/> == Olifantsaal == [[Lêer:Kruger_National_Park,_South_Africa_(36875595595).jpg|duimnael|Olifantbeeld buite die Letaba Olifantsaal]] Die '''Olifantsaal''', 'n klein museum wat aan olifante toegewy is, is uniek aan Letaba onder kampe in die Kruger.<ref name="SAVenues">{{Cite web|url=https://www.sa-venues.com/attractionslm/letaba-elephant-hall.php|title=Letaba Elephant Hall in Phalaborwa, Limpopo|website=www.sa-venues.com|access-date=2020-01-05}}</ref> Dit bevat gedeeltes oor olifantbiologie, gedrag, ekologie en evolusie. Die primêre uitstalling is die vertoning van die slagtande en skedels van die [[Manjifieke Sewe Olifante|Manjifieke Sewe]], 'n stel enorme slagtande (olifantbulle met baie groot slagtande). Die saal is in 2017 opgeknap met finansiële hulp van donateurs wêreldwyd en ontwerphulp van professor Kevin Todd en sy studente aan die Universiteit van die Sonskynkus in [[Queensland]], Australië.<ref name="ElephantHallRenovation">{{Cite web|url=https://www.wildcard.co.za/facelift-krugers-letaba-elephant-hall/|title=Facelift for Kruger’s Letaba Elephant Hall|date=2017-04-03|website=Wild Card|language=en|access-date=2020-01-03|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103050754/https://www.wildcard.co.za/facelift-krugers-letaba-elephant-hall/|url-status=dead}}</ref><ref name="Traveller24Renovation">{{Cite web|url=https://www.traveller24.com/Explore/Bush/pics-krugers-iconic-letaba-hall-re-opens-20170322|title=PICS: Kruger's iconic Letaba Elephant hall re-opens|date=2017-03-23|website=Traveller24|access-date=2020-01-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usc.edu.au/art-gallery/exhibitions-and-programs/letaba-elephant-hall-design|title=Letaba Elephant Hall Design|website=www.usc.edu.au|language=en|access-date=2020-01-03|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103050751/https://www.usc.edu.au/art-gallery/exhibitions-and-programs/letaba-elephant-hall-design|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.krugerpark.co.za/krugerpark-times-4-15-letaba-hall-24677.html|title=Kruger Park News {{!}} New Doors for Letaba Elephant Hall {{!}} Online News Publication|website=www.krugerpark.co.za|access-date=2020-01-03}}</ref> === Die Manjifieke Sewe === [[Lêer:Big_Tusker_-_Shawu_(6045236226).jpg|duimnael|Die skedel en slagtande van Shawu in die Olifantsaal voor die opknapping.]] Die Manjifieke Sewe was Dzombo, João, Kambaku, Mafunyane, Ndlulamithi, Shawu en Shingwedzi — elkeen 'n groot olifantbul met enorme slagtande. Elke olifant het minstens een slagtand gehad wat oor die 50&nbsp;kg geweeg het, en al hul slagtande was minstens 2&nbsp;meter lank.<ref>{{Cite web|url=https://kruger-national-park-guide.com/kruger-national-park-elephants.html|title=Kruger National Park Elephants - Let their Majesty Awe you|website=Kruger National Park Guide|language=en|access-date=2020-01-05}}</ref> Dr U de V (Tol) Pienaar, die hoofbewaarder van die Krugerwildtuin in die sewentigerjare, het besluit om hierdie olifante bekend te maak as 'n voorbeeld van die Kruger se suksesvolle bewaringswerk. Toe elke olifant sterf, is hul skedel en ivoor opgespoor en na die Olifantsaal gebring, behalwe João, wie se slagtande in 1984 afgebreek het en nooit gevind is nie. 'n Gedeelte van die olifantsaal is aan elkeen van hulle toegewy.<ref>{{Cite web|url=https://www.sanparks.org/parks/kruger/elephants/tuskers/magnificent7.php|title=South African National Parks - Kruger National Park - Elephant Hall - Magnificent Seven|website=www.sanparks.org|language=en-ZA|access-date=2020-01-05}}</ref> == Rampe == === 2020 winkelbrand === Op die aand van 9 September 2020 het die kampwinkel by Letaba afgebrand, wat deur brandweerspanne uit [[Olifantskamp]] en [[Phalaborwa]] geblus is, asook personeel en gaste by die kamp. Daar was geen sterftes of beserings nie, maar die winkel moes sluit om op 'n nuwe perseel herbou te word; dit is in 2023 heropen. Minder as 'n week later het 'n soortgelyke brand die restaurant in Berg-en-Dal-ruskamp verwoes.<ref>{{Cite web|url=https://lowvelder.co.za/702938/fire-breaks-out-at-letaba-rest-camp-in-knp/|title=Fire breaks out at Letaba Rest Camp in KNP|date=2020-09-10|website=Lowvelder|language=en-ZA|access-date=2020-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://letabaherald.co.za/90590/letaba-camps-shop-in-knp-gutted-in-a-fire/|title=Letaba camp's shop in KNP gutted in a fire|date=2020-09-11|website=Letaba Herald|language=en-ZA|access-date=2020-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jacarandafm.com/news/news/pictures-fire-kruger-destroys-letaba-shop-staff-facilities/|title=[PICTURES] Fire in Kruger destroys Letaba shop, staff facilities|website=Jacaranda FM|access-date=2020-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2020-09-15-second-devastating-fire-reported-at-sanparks-in-a-week/|title=Second devastating fire reported at SANParks in a week|last=Shange|first= Naledi|website=TimesLIVE|language=en-ZA|access-date=2020-09-19}}</ref> === 2026 oorstroming === Die vloed van 10 tot 19 Januarie 2026 het groot skade aan die wildtuin en veral die Letaba-gebied veroorsaak. Die Letabarivier het rekordvlakke bereik en Letaba-kamp is vir die eerste keer sedert die stigting van die Park verswelg sodat aansienlike skade gelei is. Die vloed het ook die wal van die [[Engelharddam]], die grootste dam in die Park gebreek. 'n Massiewe breuk is in die suidelike gruiswal geskep sodat die Letaba om die massiewe betonmuur gevloei het.<ref name=joe1>[https://www.facebook.com/groups/572786219484457/?multi_permalinks=25544813605188373 Megafloods in Kruger], Kruger National Park History, Joep Stevens (4 Februarie 2026), facebook</ref> Dié dam dateer van 1970 en het op 9 Januarie 1971 vir die eerste keer oorgeloop. == Gesondheidsrisiko == Die tropiese siekte [[malaria]] kom in die [[laeveld]] voor, en besoekers moet die nodige voorsorg daarteen tref. 'n [[Dokter]], [[apteker]] of [[Toerisme|reisburo]] kan vooraf geraadpleeg word. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Ruskampe in die Krugerwildtuin}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krugerwildtuin]] 1p15oy9qqdvmmuyjph7uk0c69xoi68t 0 388563 2974134 2956177 2026-09-30T02:08:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974134 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Four-swastika collage (transparent).png|duimnael|200px|Die swastika is 'n simbool met baie style en betekenisse. Dit word in baie kulture aangetref.]] [[Lêer:NSDAP-Logo.svg|duimnael|200px|Die gebruik van die swastika deur die [[Nazi|Nazi's]] en [[Neo-Nazisme|neo-Nazi's]] is die makliks herkenbare moderne gebruik van die simbool in die [[Weste]].]] Die '''swastika''', '''卐''' of '''卍''', is 'n simbool wat vandag in die [[Weste]] hoofsaaklik bekend is vanweë die gebruik daarvan deur die [[Nazi]]party.<ref>{{Cite news|date=2014-10-23|title=How the world loved the swastika – until Hitler stole it|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/magazine-29644591|access-date=2022-01-11}}</ref> Dit is 'n antieke [[godsdiens]]ikoon in verskeie [[Eurasië|Eurasiese]] kulture. Dit word gebruik as 'n simbool van goddelikheid en spiritualiteit in [[Indiese gelowe]], insluitende [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]] en [[Djainisme]].<ref name="Sullivan2001p216" /><ref name="snodgrass82" /><ref name="Cort 2001 17">{{cite book |last=Cort |first=John E. |title=Jains in the World: Religious Values and Ideology in India |url= https://books.google.com/books?id=PZk-4HOMzsoC|publisher=[[Oxford University Press]] |date=2001 |isbn=978-0-19-513234-2 |page=17 |via=Google Books}}</ref><ref name="p.97" /><ref name="britswast" /> Die simbool is gewoonlik in die vorm van 'n [[kruis]], waarvan die arms ewe lank is en reghoekig op mekaar lê. Elke arm is in die middel teen 'n reghoek gebuig.<ref name="MigSym" /><ref name="CambDict" /> In die Westerse wêreld was dit tot in die 1930's 'n simbool van gunstigheid en goeie geluk.<ref name="bbcmag" /> Toe het die Duitse Naziparty 'n kloksgewyse vorm daarvan as embleem van die Ariese ras begin gebruik. Weens die [[Tweede Wêreldoorlog]] en die [[Holocaust]] verbind die Weste dit nou steeds met nazisme en [[antisemitisme]].<ref name="holocaust2009" /><ref name="wiener463" /> Dit word nou beskou as simbool van wit heerskappy<ref>{{cite book|first1=Karen|last1=Stollznow|title=On the Offensive: Prejudice in Language Past and Present|url=https://books.google.com/books?id=dsf3DwAAQBAJ&dq=Swastika+%2522symbol+of+white+supremacy%2522&pg=PA134|publisher=Cambridge University Press|date= 2020 |isbn=978-1-108-49627-8|page=134}}</ref><ref>{{cite book|first1=Lauren|last1=Langman|first2=George|last2=Lundskow|title=God, Guns, Gold and Glory: American Character and its Discontents|url=https://books.google.com/books?id=dk4PDQAAQBAJ&dq=Swastika+%2522symbol+of+white+supremacy%2522&pg=PA89|publisher=BRILL|date=2016|isbn=978-90-04-32863-1|page=89}}</ref> of bloot boosheid.<ref>{{cite book|first1=Janis|last1=Lander|title=Spiritual Art and Art Education|url=https://books.google.com/books?id=IH5iAgAAQBAJ&dq=swastika+%2522symbol+of+evil%2522&pg=PA28|publisher=Routledge|date=2013|isbn=978-1-134-66789-5|page=28}}</ref><ref>{{cite book|first1=Brady|last1=Wagoner|title=Symbolic Transformation: The Mind in Movement Through Culture and Society|url=https://books.google.com/books?id=HWeMAgAAQBAJ&dq=swastika+%2522symbol+of+evil%2522&pg=PA13|publisher=Routledge|date= 2009|isbn=978-1-135-15090-7|page=13}}</ref> As gevolg daarvan is die gebruik van die swastika in sommige lande, insluitende Duitsland, verbode. Dit bly egter 'n simbool van goeie geluk en vooruitgang in Hindoeïstiese, Boeddhistiese en Djainistiese lande soos [[Nepal]], [[Indië]], [[Mongolië]], [[Sri Lanka]], [[China]] en [[Japan]]. Dit word ook algemeen gebruik in Hindoeïstiese huwelikseremonies en [[Divali]]-vierings. Die woord "swastika" kom van [[Sanskrit]] स्वस्तिक ''swastika'', "bevorderlik vir welsyn".<ref name="etymology" /><ref name="britswast">[https://www.britannica.com/topic/swastika Swastika: SYMBOL], Encyclopædia Britannica (2017)</ref> In Hindoeïsme word die klokgewyse simbool, wat regs wys (卐), "swastika" genoem en simboliseer dit ''[[surya]]'' ("son"), vooruitgang en goeie geluk, terwyl die antikloksgewyse simbool, wat links wys (卍), '''''sauwastika''''' genoem word en die nag simboliseer, asook die [[Tantra|tantriese]] aspekte van die godin [[Kali]].<ref name="britswast" /> In [[Djainisme]] is dit die simbool van suparshvanatha, die sewende van 24 spirituele leerstellings, en in Boeddhisme simboliseer dit die gunstige voetspore van die [[Gautama Boeddha|Boeddha]].<ref name="britswast" /><ref name="silverblatt109" /><ref>{{cite book |first1=Mohan |last1=Pant |first2=Shūji |last2=Funo |title=Stupa and Swastika: Historical Urban Planning Principles in Nepal's Kathmandu Valley |url= https://books.google.com/books?id=W-K5_Z8qsJEC |date=2007 |publisher=National University of Singapore Press |isbn=978-9971-69-372-5 |page=231}}</ref> In verskeie groot [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] godsdienste simboliseer die swastika weerligstrale wat die god van die donderweer en koning van die gode verteenwoordig, soos [[Indra]] in [[Vediese religie|Vediese Hindoeïsme]], [[Zeus]] in die [[Griekse mitologie|antieke Griekse godsdiens]], [[Jupiter (mitologie)|Jupiter]] in die [[Romeinse mitologie|antieke Romeinse godsdiens]] en [[Thor]] in die [[Germaanse mitologie|antieke Germaanse godsdiens]].<ref name="Greg">{{cite book |last1=Greg |first1=Robert Philips |title=On the Meaning and Origin of the Fylfot and Swastika |url=https://archive.org/details/onmeaningandori00londgoog |date=1884 |publisher=Nichols and Sons |pages=[https://archive.org/details/onmeaningandori00londgoog/page/n11 6], 29}}</ref> Die simbool word aangetref in die [[argeologie]]se oorblyfsels van die [[Indusvalleibeskawing|Indusvallei-]]<ref>{{cite web|title=Faience button seal|url=https://www.harappa.com/indus4/45.html|quote=Faience{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} button seal (H99-3814/8756-01), met 'n swastikamotief op die vloer van kamer 202 (sloot 43).}}</ref> en [[Samarra-beskawing|Samarrabeskawing]], sowel as in vroeë [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] en [[Christelike]] kuns.<ref name="p.97" /> Dit is in verskeie [[Europa|Europese]] [[Taal|tale]] bekend as die ''fylfot'', ''gammadion'', ''tetraskelion'' of ''cross cramponnée'' ('n term in Anglo-Normaanse heraldiek); [[Duits]]: ''Hakenkreuz''; [[Frans]]: ''croix gammée''; [[Italiaans]]: ''croce uncinata''. In [[Mongools]] word dit хас (''chas'') genoem en hoofsaaklik op seëls gebruik. In [[Chinees]] word dit 卍字 (''wànzì'') genoem, wat beteken "simbool van alle dinge", in [[Japannees]] word dit ''manji'' uitgespreek, in [[Koreaans]] ''manja'' (만자) en in [[Viëtnamees]] ''vạn tự / chữ vạn''. Agting vir die swastikasimbool in Asiatiese kulture, in teenstelling met die stigma wat in die Weste daaraan kleef, het al tot misverstande en verkeerde vertolkings gelei.<ref name="bbcmag">{{cite magazine |url= https://www.bbc.com/news/magazine-29644591|title=How the world loved the swastika – until Hitler stole it |first=Mukti Jain |last=Campion |date=23 Oktober 2014 |magazine=BBC News Magazine}}</ref><ref name="Heller 2008">{{cite book |last1=Heller |first1=Steven |title=The Swastika: Symbol Beyond Redemption? |url=https://archive.org/details/swastikasymbolbe0000stev |date=2008 |publisher=Allworth Press |location=New York |isbn=978-1-58115-507-5 }}</ref> == Etimologie en benamings == Die woord "swastika" is afgelei van Sanskrit, ''swasti'', wat saamgestel is uit ''su'' (सु: "goed, gunstig") en ''asti'' (अस्ति: "dit is" of "daar is").<ref name="Schliemann347" /> Die woord word sedert 500&nbsp;v.C. op die [[Indiese subkontinent]] gebruik. Dit is die eerste keer aangeteken deur die antieke linguis Panini in sy werk ''Ashtadhyayi''.<ref>{{cite book |last1=Zimmer |first1=Heinrich |title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization |year=2017 |publisher=Princeton University Press}}</ref> Dit word in ander tekse ook gespel ''svastika'',<ref>{{cite book |first1=F. R. |last1=Allchin |first2=George |last2=Erdosy |title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States |url= https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA180 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-37695-2 |page=180}}</ref> ''suastika'', ens.<ref>First recorded 1871 (OED); alternative historical English spellings include ''suastika'', ''swastica'', and ''svastica''; see, for example: {{cite book |title=Notes and Queries|issue= 170|date= 31 March 1883 |url= https://books.google.com/books?id=C2AEAAAAYAAJ&pg=PA259 |publisher=Oxford University Press |page=259}}</ref> [[Lêer:Snoldelevsunwheel.jpg|duimnael|200px|'n Tekening van 'n swastika op die Snoldelevsteen, wat in [[Denemarke]] ontdek is (9de eeu).]] 'n Belangrike vroeë gebruik van die woord swastika in 'n Europese geskrif was in 1871 in 'n publikasie van Heinrich Schliemann, wat meer as 1&nbsp;800 antieke voorbeelde van die simbool en sy variante ontdek het naby die [[Egeïese See]] in sy soektog na die geskiedenis van [[Troje]]. Schliemann het dit aan die Sanskritwoord swastika gekoppel.<ref name="boissoneaultsm" /><ref>{{cite web |first=Douglas |last=Harper |date=2016 |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=swastika |title=Swastika |work=Etymology Dictionary}}</ref>{{sfnp|Mees|2008|pp=57–58}} Die woord ''swasti'' verskyn gereeld in die [[Veda]]s en in die klassieke letterkunde, waar dit "gesondheid, geluk, sukses, vooruitgang" beteken, en dit as algemeen as 'n groet gebruik.<ref name="M-W" /><ref>[https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/1053/mode/1up A Vedic Concordance], Maurice Bloomfield, Harvard University Press, pp. 1052–1054</ref> Die agtervoegsel ''ka'' is algemeen en kan verskeie betekenisse hê.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:Sanskrit_Grammar_by_Whitney_p1.djvu/494|title=Page:Sanskrit Grammar by Whitney p1.djvu/494 – Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2019-06-10}}</ref> Volgens Monier-Williams beskou baie geleerdes dit as 'n [[son]]simbool.<ref name="M-W" /> Die vroegste gebruik van die woord "swastika" is in Panini se ''Ashtadhyayi'', wat dit gebruik om 'n Sanskrit-taalreël te verduidelik, in die verband van 'n soort identifiseringsmerk aan 'n bees se oor.<ref name="Schliemann347" /> Die meeste geleerdes meen Panini het in of voor die 4de eeu&nbsp;v.C. gelewe,<ref>{{cite journal |first=Frits |last=Staal |date=April 1965 |title=Euclid and Pāṇini |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1965-04_15_2/page/99 |journal=Philosophy East and West |volume=15 |issue=2 |pages=99–116|jstor=1397332 |doi=10.2307/1397332 }}</ref><ref>{{cite book |date=1998 |title=Pāṇini: A Survey of Research |last=Cardona |first=George |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1494-3 |page=268 |url= https://books.google.com/books?id=adWXhQ-yHQUC&pg=PA268 |via=Google Books}}</ref> moontlik in die 6de of 5de eeu&nbsp;v.C.<ref>{{cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/topic/Ashtadhyayi |title=Panini (Indian Grammarian) |date=2013 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{cite book |first=Hartmut |last=Scharfe |title=Grammatical Literature |url= https://books.google.com/books?id=2_VbnWkZ-SYC&pg=PA88 |date=1977 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-01706-0 |pages=88–89 |via=Google Books}}</ref> Die begrip van 'n "omgekeerde" swastika is onder Europese geleerdes moontlik in 1852 die eerste keer opgehaal deur Eugène Burnouf en aangehaal deur Heinrich Schliemann in ''Ilios'' (1880), gebaseer op 'n brief van Max Müller wat Burnouf aanhaal. Die term ''sauwastika'' word gebruik in die sin van "agterstevoor swastika" deur Eugène Goblet d'Alviella (1894).<ref>[http://sacred-texts.com/sym/mosy/mosy06.htm#page_40 ''The Migration of Symbols''], deur Eugène Goblet d'Alviella, (1894), p.40 by sacred-texts.com</ref> Ander name vir die term sluit in: * ''tetragammadion'' (Grieks: τετραγαμμάδιον), "kruisgammadion" (Latyn ''crux gammata''; Frans: ''croix gammée''), omdat elke arm die Griekse letter Γ ([[gamma]]) verteenwoordig.<ref name="MigSym" /> * "Kruis met hake" (Duits: ''Hakenkreuz''), "kruis met hoeke" (Duits: Winkelkreuz) of "krom kruis" (Duits: ''Krummkreuz''). * "Crampon-kruis" of "winkelhaakyster" in heraldiek, omdat elke arm lyk soos 'n haak wat gebruik is om wolwe mee te vang (Duits: Winkelmaßkreuz). * ''Fylfot'', hoofsaaklik in heraldiek en [[argitektuur]] * ''Tetraskelion'' (Grieks: τετρασκέλιον), letterlik "vierbenig".<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/tetraskelion |title=tetraskelion |work=Merriam-Webster Dictionary |edition=Online |publisher=Encyclopædia Britannica Inc. |access-date=9 Februarie 2019}}</ref> * ''Ugunskrusts'' ([[Letties]] vir "vuurkruis"; ander name: Pērkonkrusts ("donderkruis"), "kruis van [[Perun]], ens. * "Draaiende stompe" ([[Navajo]], inheems Amerikaans): kan dui op oorvloed, vooruitgang, heling en geluk.<ref>{{cite web |url=http://indiancountrytodaymedianetwork.com/2013/08/07/melissa-codys-whirling-logs-dont-you-dare-call-them-swastikas-150782 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130811070916/http://indiancountrytodaymedianetwork.com/2013/08/07/melissa-codys-whirling-logs-dont-you-dare-call-them-swastikas-150782 |url-status=dead |archive-date=11 Augustus 2013 |title=Melissa Cody's Whirling Logs: Don't You Dare Call Them Swastikas |date=7 Augustus 2013 |work=Indian Country Today Media Network}}</ref> == Voorkoms == {{multiple image | align = right | image1 = Swastika.svg | width1 = 90 | alt1 = | caption1 = | image2 = Swastika right-facing.svg | width2 = 90 | alt2 = | caption2 = | footer = Links: Die sauwastika, wat links wys, is 'n heilige simbool in die [[Bon]]- en [[Mahayana]]-Boeddhisme. Regs: Die swastika, wat regs wys, is algemeen in Hindoeïsme, Djainisme en [[Sri Lanka]]anse Boeddhisme.<ref>{{cite book |first=John |last=Powers |title=Introduction to Tibetan Buddhism |url= https://books.google.com/books?id=cy980CH84mEC&pg=PA509 |date=2007 |publisher=Shambhala Press |isbn=978-1-55939-835-0 |page=509 |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book |first=Luciano |last=Chessa |title=Luigi Russolo, Futurist: Noise, Visual Arts, and the Occult |url= https://books.google.com/books?id=P2NGRnEFfmQC&pg=PA34 |date=2012 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95156-3 |page=34 |via=Google Books}}</ref> }} Alle swastikas is gebuigde kruise gebaseer op 'n [[chiraal|chirale]] simmetrie (waar die spieëlbeelde van mekaar verskil), maar hulle het verskillende geometriese detail: as kompakte kruise met kort bene, as kruise met lang arms en as motiewe in 'n patroon van aaneengeskakelde lyne. Chiraliteit beskryf die afwesigheid van 'n spieëlbeeldsimmetrie. Die spieëlbeeldvorms word gewoonlik beskryf as 'n simbool wat links wys (卍) en een wat regs wys (卐). === Geskrewe karakters === {{multiple image | align = right | image1 = Cangjie NX.svg | width1 = 90 | alt1 = | caption1 = | image2 = Cangjie VX.svg | width2 = 90 | alt2 = | caption2 = | footer = Die karakters 卍 en 卐. }} Die sauwastika is as 'n standaardkarakter aanvaar in Chinees, "卍" ([[pinyin]]: ''wàn''), en is ook in verskeie ander [[Oos-Asië|Oos-Asiatiese tale]] opgeneem. In Japannees word dit ''manji'' genoem. Die sauwastika is ingesluit in die [[Unicode]]-karakters van twee tale: Chinees<ref>{{cite web|url= https://www.unicode.org/charts/PDF/U4E00.pdf#page=35&zoom=auto,-76,166 |title=CJK Unified Ideographs }} {{small|(4.83 MB)}}, ''The Unicode Standard, Version 4.1''. Unicode, Inc. 2005.</ref> en [[Tibettaans]]. In laasgenoemde is daar twee swastikas en twee sauwastikas (met of sonder vier kolletjies): ࿕, ࿗, ࿖, ࿘.<ref>[http://unicode-table.com/en/0FD5/ "Right-Facing Svasti Sign"] (click "next" three times)</ref> == Betekenis == Europese hipoteses van die swastika word gewoonlik behandel saam met [[kruis]]simbole in die algemeen, soos die godsdienstige sonkruis van die [[Bronstydperk]]. Daarbenewens was dit teenwoordig in simboolstelsels voordat [[skryfstelsel]]s gebruik is soos die Vinčastelsel,<ref>Paliga S., ''The tablets of Tǎrtǎria'' Dialogues d'histoire ancienne, vol. 19, n°1, 1993. pp. 9–43; [http://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1993_num_19_1_2073 (Fig. 5 on p. 28)]</ref> wat tydens die [[Neolitikum]] verskyn het.<ref>Freed, S.A. en R.S., "Origin of the Swastika", ''Natural History'', Januarie 1980, 68–75.</ref> [[Lêer:ShaveyZion1.jpg|duimnael|200px|'n Mosaïekswastika in 'n Bisantynse kerk in [[Israel]] wat opgegrawe is]] [[Lêer:Precessional north pole (Běijí 北极) in α Ursae Minoris, drawing a wàn 卍 in the four phases of time.svg|links|duimnael|240px|'n Benaderde voorstelling van ''Tiānmén'' (天門, Hemelpoort) of ''Tiānshū'' (天樞, Hemelspil) as die noordelike [[hemelpool]] met [[Polaris|α Ursae Minoris]] as die [[poolster]], met vier draaiende voorstellings van die [[sterrebeeld]] die [[Groot Beer]] in verskillende tydsfases. Die Hemelspil kan verteenwoordig word deur ''wàn'' (卍).]] === Noordpool === Volgens die Franse intellektueel René Guénon verteenwoordig die swastika die noordpool en die roterende bewewing om 'n onveranderlike spil (''axis mundi''), en eers tweedens verteenwoordig dit die [[son]] as 'n weerspieëlde funksie van die noordpool. As sulks is dit 'n simbool van die [[lewe]], van die verlewendigende rol van die opperste beginsel van die [[heelal]], die absolute [[God]], in verhouding tot die kosmiese orde. Dit verteenwoordig die aktiwiteit (die Hellenistiese ''[[Logos]]'', die Hindoeïstiese ''[[Om]]'', die Chinese ''[[Taoïsme|Taiyi]]'', "Groot Een") van die beginsel van die heelal in die vorming van die wêreld.<ref>{{cite book|last1=Guénon|first1=René|last2=Fohr|first2=Samuel D.|title=Symbols of Sacred Science|publisher=Sophia Perennis|year=2004|isbn=978-0-900588-78-5|pages=64–67, 113–117}}</ref> Volgens Guénon het die swastika in sy poolwaarde dieselfde betekenis van die [[jin en jang]] van die Chinese tradisie, en van ander tradisionele simbole van die werking van die heelal, insluitende die letters Γ ([[gamma]]) en G, wat die Groot Argitek van die Heelal van die [[Vrymesselary]] simboliseer.<ref>{{cite book|last1=Guénon|first1=René|last2=Fohr|first2=Samuel D.|title=Symbols of Sacred Science|publisher=Sophia Perennis|year=2004|isbn=978-0-900588-78-5|pages=113–117, 130}}</ref> Volgens die geleerde Reza Assasi verteenwoordig die swastika die ekliptiese noordpool wat om [[Zeta Draconis]] gesentreer is, met die sterrebeeld [[Draak (sterrebeeld)|Draak]] as een van sy strale. Hy meen dié simbool is later voorgestel as die vierperdewa van [[Mitraïsme|Mitras]] in die antieke [[Iran]]se kultuur. Hulle het geglo die kosmos word deur vier hemelse perde getrek wat in 'n kloksgewyse rigting om 'n vaste middelpunt draai. Hy stel voor dié idee het later floreer in Romeinse [[Mitraïsme]], want die simbool kom voor in Mitraïstiese [[ikonografie]] en [[sterrekunde]].<ref>{{cite journal|last=Assasi|first=Reza|title=Swastika: The Forgotten Constellation Representing the Chariot of Mithras|url=https://www.academia.edu/4087681|type=Supplement: Šprajc, Ivan; Pehani, Peter, reds. ''Ancient Cosmologies and Modern Prophets: Proceedings of the 20th Conference of the European Society for Astronomy in Culture''|journal=Anthropological Notebooks|volume=XIX|number=2|publisher=Slovene Anthropological Society|location=Ljubljana|year=2013|issn=1408-032X}}</ref> Volgens die [[Rusland|Russiese]] argeoloog Gennadi Zdanowitsj, wat van die oudste voorbeelde van die simbool in die [[Sintasjta-kultuur]] bestudeer het, simboliseer die swastika die heelal en verteenwoordig dit die draaiende sterrebeelde van die noordelike hemelpool, wat gesentreer is in [[Polaris|α Ursae Minoris]], veral die [[Klein Beer|Klein]] en [[Groot Beer]], of Ursa Minor en Ursa Major.<ref name="ru-sled.ru">Gennadi Zdanowitsj. [http://ru-sled.ru/o-mirovozzrenii-drevnix-zhitelej-strany-gorodov/ "О мировоззрении древних жителей «Страны Городов»"]. ''Русский след'', 26 Junie 2017.</ref> Net so, sê René Guénon, word die swastika geteken deur die Groot Beer te visualiseer in die vier fases van revolusie om die poolster.<ref>{{cite book|last1=Guénon|first1=René|last2=Fohr|first2=Samuel D.|title=Symbols of Sacred Science|publisher=Sophia Perennis|year=2004|isbn=978-0-900588-78-5|page=117}}</ref> === Komeet === [[Lêer:Mawangdui Astrology Comets Ms.JPG|duimnael|'n Voorstelling van komete uit die ''Boek van Sy'', [[Han-dinastie]], 2de eeu&nbsp;v.C.]] In hulle boek van 1985, ''Comet'', sê [[Carl Sagan]] en [[Ann Druyan]] die voorkoms van 'n draaiende [[komeet]] met 'n vierpuntige stert so vroeg as 2000&nbsp;v.C. kan verduidelik hoekom die swastika in die kulture van beide die [[Ou Wêreld]] en die [[Amerikas]] van voor [[Christophorus Columbus|Columbus]] aangetref word. In die [[Han-dinastie]] se ''Boek van Sy'' (2de eeu&nbsp;v.C.) word so 'n komeet uitgebeeld met 'n swastika-agtige simbool.<ref>{{Cite book|last1=Sagan|first1=Carl|url=https://archive.org/details/cometsaga00saga/page/181/mode/2up|title=Comet|last2=Druyan|first2=Ann|publisher=Random House|year=1985|isbn=0-394-54908-2|edition=1st|location=New York|pages=181–187|oclc=12080683}}</ref> Bob Kobres sê in 1992 in 'n verhandeling die swastika-agtige komeet in die boek uit die Han-dinastie is genoem 'n "fisantster met 'n lang stert", omdat dit soos 'n voël se poot of voetspoor gelyk het.<ref name="kobres" /> Soortgelyke vergelykings is in 1907 getref deur J.F. Hewitt,<ref>{{cite book|author=Hewitt|first=J. F.|url=https://books.google.com/books?id=QvQeAAAAMAAJ&q=peacock+foot+tracks+su+astika+flying+star+bird&pg=PA145|title=Primitive Traditional History: The Primitive History and Chronology of India, South-eastern and South-western Asia, Egypt, and Europe, and the Colonies Thence Sent Forth|publisher=J. Parker and Company|year=1907|volume=1|location=Oxford|pages=145}}</ref> sowel as in 'n artikel in 1908 in ''Good Housekeeping''.<ref>{{cite book |title=Good Housekeeping |volume=47 |year=1908 |publisher=C. W. Bryan & Company |url=https://books.google.com/books?id=zHgQcMFTSwsC&q=swastika%20chicken%20tracks&pg=PA421}}</ref> Kobres stel voorts 'n verband met mitologiese voëls en komete van buite China voor.<ref name="kobres" /> === Vier winde === In die kultuur van die [[Indiane]], veral die Pima van [[Arizona]], is die swastika 'n simbool van die vier winde. Die antropoloog Frank Hamilton Cushing sê onder die Pima word die simbool van die vier winde gemaak met 'n kruis met vier gebuigde arms (soos 'n gebreekte sonteken). Volgens hom is die swastika wat regs wys hoofsaaklik 'n verteenwoordiging van die sirkel van die vier windgode wat elk aan die punt van sy rigting staan.<ref>Frank Hamilton Cushing: "Observations Relative to the Origin of the Fylfot or Swastika", ''American Anthropologist'' vol. 9, no. 2, Junie 1907 [https://www.jstor.org/stable/659592?seq=1#metadata_info_tab_contents p335] by JSTOR</ref> == Voorgeskiedenis == [[Lêer:Swastika iran.jpg|duimnael|links|200px|'n 3&nbsp;200 jaar oue swastikahalsband wat in die noorde van [[Iran]] uitgegrawe is.]] Die vroegste bekende swastika is uit 10000&nbsp;v.C. Dit was deel van "'n ingewikkelde kronkelpatroon van saamgevoegde swastikas" wat op 'n ivoorbeeldjie van 'n voël op 'n terrein uit die laat [[Paleolitikum]] in [[Oekraïne]] ontdek is. Daar is voorgestel dat dit 'n gestileerde beeld van 'n [[ooievaar]] in vlug is.<ref>{{cite book |title=The Flight of the Wild Gander |url=https://archive.org/details/liang.flightofwildgand0001camp |last=Campbell |first=Joseph |year=2002 |page=[https://archive.org/details/liang.flightofwildgand0001camp/page/117 117]}}</ref> Omdat die beeld naby [[Fallus|falliese]] voorwerpe gekry is, kon dit ook 'n [[vrugbaarheid]]simbool gewees het.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-29644591|title=How the world loved the swastika – until Hitler stole it|first=Mukti Jain|last=Campion|work=BBC News|date=23 Oktober 2014|access-date=14 Februarie 2017}}</ref> In die berge van Iran is swastikas of spinwiele ontdek wat op klipmure uitgekrap is en na raming ouer as 7&nbsp;000 jaar is.<ref>''Persian Sea'' magazine (2014). [https://parssea.persianblog.ir/Dvbe4xKanwIp7mnqw7yn-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D8%8C-%D8%A8%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C "The global role of the swastika in Iranian treasures, idols and carpets"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506210234/https://parssea.persianblog.ir/Dvbe4xKanwIp7mnqw7yn-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D8%8C-%D8%A8%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C |date= 6 Mei 2021 }}. Iranian Studies. Besoek op 19 April 2021. In [[Persies]].</ref><ref>{{Cite document |url= https://civilica.com/doc/541074/ |title= کتیبه های خوسف ولاخ مزار بیرجند، جک گویی پارتها (Parthians Joking) یا کتیبه های درست دینان سلطنت قباد؟ |journal= Civilica |language= fa |date= 25 September 1395 |access-date= 18 Februarie 2022 |archive-date= 20 Februarie 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220220152645/https://civilica.com/doc/541074/ |url-status= dead }}</ref> Spieëlbeeldswastikas (kloks- en antikloksgewys) is op keramiekpotte in [[Bulgarye]] ontdek en dateer na raming van 6000&nbsp;v.C.<ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/4220126|title=Eight Thousand Years Ago Proto-Thracians Depicted the Evolution of the Divine – English|first=Stefania|last=Dimitrova|journal=Courrier of UNESCO|date=30 Januarie 1996|via=www.academia.edu}}</ref> Van die vroegste argeologiese bewyse van die swastika op die [[Indiese subkontinent]] kan teruggespeur word na 3000&nbsp;v.C.<ref name="Kathleen M. Nadeau 2010 87" /> Die ondersoekers het die moontlikheid gestel dat die swastika van Indië af weswaarts na [[Finland]], [[Skandinawië]], die [[Skotse Hoogland]] en ander dele van [[Europa]] versprei het.<ref>Staff (ndg) [https://www.ancient-code.com/researchers-find-the-swastika-predates-indus-valley-civilization/ "Researchers find the Swastika predates the Indus Valley Civilization"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016123605/https://www.ancient-code.com/researchers-find-the-swastika-predates-indus-valley-civilization/ |date=16 Oktober 2017 }} ''Ancient Code''; citing :lead project investigator" Joy Sen from the Indian Institute of Technology Kharagpur</ref> In [[Engeland]] is klipsnywerk van die simbool uit die Bronstydperk ontdek op [[Ilkley Moor]], soos die [[Swastikasteen]]. Swastikas is ook gekry op erdewerk op argeologiese terreine in [[Afrika]], in die omgewing van [[Koesj]] en by die [[Jebel Barkal]]-tempels,<ref>Dunham, Dows "A Collection of 'Pot-Marks' from Kush and Nubia", Kush, 13, 131–147, 1965</ref> in ontwerpe uit die [[Ystertydperk]] van die Noord-[[Kaukasus]] en in Neolitiese [[China]].<ref name="xinhua" /><ref name="Daghlian Collection of Chinese Art" /> Ander Ystertydperkvoorbeelde van die swastika kan verbind word met Indo-Europese kulture soos die [[Illiriërs]],<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ&q=swastika|title=The Illyrians: history and culture|first=Aleksandar|last=Stipčević|date=1977|publisher=Noyes Press|access-date=14 Februarie 2017|via=Google Books|isbn=978-0-8155-5052-5}}</ref> [[Indo-Irannese tale|Indo-Irannese]], [[Kelte]], [[Antieke Griekeland|Grieke]], [[Germane|Germaanse volke]] en [[Slawiërs]]. Die swastika is ook in die Koptiese tydperk in [[Antieke Egipte|Egipte]] aangetref. Op 'n tekstielstof van tussen 300 en 600&nbsp;v.C. is klein swastikas in die patroon te sien.<ref>{{cite web | url=https://collections.vam.ac.uk/item/O184378/textile-fragment-unknown/ | title=Textile fragment | publisher=V&A Museum | access-date=14 September 2017}}</ref> Die ''Tierwirbel'' (Duits vir "dieremaalkolk") is 'n kenmerkende motief in die Sentraal-Asië van die Bronstydperk, die Eurasiese [[steppe]] en later onder die [[Skitiërs|Skitiese]], [[Balkan|Baltiese]] en [[Germane|Germaanse]] kulture van die [[Ystertydperk]].<ref>{{cite web|author=Marija Gimbutas |url=http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-07.html |title=The Balts before the Dawn of History |website=Vaidilute.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110165543/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-07.html |archive-date=10 Januarie 2012 }}</ref> Daarop is 'n roterende, simmetriese rangskikking van 'n dieremotief, dikwels vier voëlkoppe. <gallery class="center" widths="250" heights="200"> Beeld:The petroglyph with swastikas, in Geghama mountains, Armenia.jpg|'n Petroglief met swastikas uit [[Armenië]].<ref>{{cite web|url=http://www.fundamentalarmenology.am/Article/9/180/ROCK-CARVINGS-OF-ARMENIA.html|title=Rock Carvings of Armenia, Fundamental Armenology, v. 2, 2015, pp. 1-22|first=K.S.|last=Tokhatyan|publisher=Institute of History of NAS RA}}</ref> Beeld:IndusValleySeals swastikas.JPG|Swastikaseëls uit die Indusvalleibeskawing wat in die [[Britse Museum]] bewaar word. Beeld:Samarra bowl.jpg|Die Samarrabak in die [[Pergamonmuseum]] in [[Berlyn]]. Die swastika in middel van die ontwerp is 'n rekonstruksie.<ref>Freed, Stanley A. ''Research Pitfalls as a Result of the Restoration of Museum Specimens'', Annals of the New York Academy of Sciences, Volume 376, The Research Potential of Anthropological Museum Collections pp. 229–245, Desember 1981.</ref> </gallery> == Historiese gebruik == In [[Asië]] het die swastikasimbool omstreeks<ref name="Kathleen M. Nadeau 2010 87" /> 3000&nbsp;v.C. in die argeologiese rekords van die Indusvalleibeskawing verskyn.<ref name="Heller 2008" /><ref>{{cite book|title=Stupa and Swastika: Historical Urban Planning Principles in Nepal's Kathmandu Valley|page=16|author=Mohan Pant, Shūji Funo|publisher=NUS Press|url=https://books.google.com/books?id=W-K5_Z8qsJEC&q=swastika&pg=PR16|isbn=978-9971693725|year=2007}}</ref> Dit het ook in die kulture om die [[Swartsee|Swart-]] en [[Kaspiese See]] van die [[Bronstydperk|Brons-]] en [[Ystertydperk]] sy verskyning gemaak. In al dié kulture het die simbool blykbaar nie enige besonderse betekenis gehad nie en het dit voorgekom as net een vorm van 'n reeks soortgelyke simbole. In die [[Zoroastrisme|Zoroastriese]] godsdiens van [[Persië]] was dit 'n simbool van die wentelende son, oneindigheid of voortdurende skepping.<ref>{{Cite web|url=http://www.websters-dictionary-online.com/definitions/swastika|archive-url=https://archive.today/20130419073535/http://www.websters-dictionary-online.com/definitions/swastika?cx=partner-pub-0939450753529744%3Av0qd01-tdlq&cof=FORID%3A9&ie=UTF-8&q=swastika&sa=Search%23906|archive-date=19 April 2013|url-status=dead|title=Dictionary – Definition of swastika}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unique-design.net/library/word/symbol.html|title=A symbol is a thought, a drawing, an action, an archetype, etcetera of the conceptualization of a thing that exists either in reality or in the imagination.|first=Morning Star Athbhreith Athbheochan Kwisatz Haderach|last=Druid|access-date=17 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205165736/http://www.unique-design.net/library/word/symbol.html|archive-date=5 Februarie 2012|url-status=dead}}</ref> Dit is een van die algemeenste simbole op die muntstukke van [[Mesopotamië]].<ref name="britswast" /> Die ikoon het 'n spirituele betekenis gehad in Indiese godsdienste soos Hindoeïsme, Boeddhisme en Djainisme.<ref name="p.97" /><ref name="britswast" /> === Suid-Asië === [[Lêer:Buddhist Swastika with 24 Beads.svg|duimnael|200px|'n Swastika met 24 krale, wat hoofsaaklik in [[Maleisië|Maleisiese]] Boeddhisme gebruik is.]] In '''[[Boeddhisme]]''' word die swastika beskou as 'n simbool van die gunstige voetspore van die [[Gautama Boeddha|Boeddha]].<ref name="britswast" /><ref name="silverblatt109" /> Die sauwastika, wat links wys, word dikwels aangetref op die bors, voete of palms van Boeddhabeelde. Dit is 'n simbool vir die Boeddha in baie dele van Asië en stem ooreen met die [[Dharma]]wiel.<ref name="snodgrass82" /> Die vorm simboliseer ewige siklusse, 'n tema wat in [[samsara]] aangetref word.<ref name="snodgrass82" /> Die swastikasimbool is algemeen in esoteriese [[tantra]]tradisies van Boeddhisme, asook in Hindoeïsme, waar dit aangetref word saam met [[chakra]]-teorieë en ander mediteringshulpmiddels.<ref name="Lander2013p27" /> Die kloksgewyse simbool is algemener en word aangetref in die [[Tibet]]taanse Bon-tradisie.<ref>{{cite book|author=Chris Buckley|title=Tibetan Furniture|url=https://books.google.com/books?id=TDfrAAAAMAAJ|year=2005|publisher=Sambhala|isbn=978-1-891640-20-9|pages=5, 59, 68–70}}</ref> Die swastika is 'n belangrike '''[[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]]''' simbool.<ref name="p.97" /><ref name="britswast" /> Dit is algemeen voor ingange van huise en tempels, om die eerste bladsy van finansiële verklarings te merk en as [[mandala]]s vir rituele soos troues en om pasgeborenes te verwelkom.<ref name="britswast" /><ref name="Lander2013p27" /> Dit het 'n spesifieke betekenis vir [[Diwali]] en maak deel van die versierings uit.<ref>{{cite web |url=https://indiatribune.com/significance-of-swastika-in-diwali-celebrations/ |title=Significance of Swastika in Diwali celebrations |author=<!--Not stated--> |date=27 Oktober 2010 |website=indiatribune.com |access-date=11 November 2018 }}</ref> Beide die kloks- en antikloksgewyse swastika word in Hindoeïsme aangetref, met verskillende betekenisse. Dit word onderskeidelik die swastika en sauwastika genoem.<ref name="britswast" /> Die swastika is 'n sonsimbool ([[Surya]]), wat dui op die beweging van die son in Indië (die [[Noordelike Halfrond]]), waar dit skynbaar van die ooste af binnekom, dan smiddae na die suide beweeg en in die weste uitgaan.<ref name="britswast" /> Die sauwastika word minder gebruik. Dit dui die nag aan en in tantriese tradisies is dit 'n simbool vir die gosin [[Kali]], die skrikaanjaende vorm van die godin [[Durga]].<ref name="britswast" /> Die simbool verteenwoordig ook aktiwiteit, [[karma]], beweging, die wiel en in sommige gevalle die lotus.<ref name="Sullivan2001p216" /><ref name="snodgrass82" /> Volgens Norman McClelland kan sy simbolisme vir beweging en die son ontstaan het vanweë gedeelde prehistoriese kulturele wortels.<ref>{{cite book|author= Norman C. McClelland |title= Encyclopedia of Reincarnation and Karma|url =https://books.google.com/books?id=S_Leq4U5ihkC&pg=PA263 |year=2010 |publisher= McFarland |isbn=978-0-7864-5675-8|pages=263–264}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header = 'n Swastika is algemeen in Hindoeïstiese tempels | header_align = center | image1 = A Hindu Swastika at Goa Lawah Temple Bali Indonesia.jpg | width1 = 275 | caption1 = Die ingang van die Goa Lawah-tempel in [[Bali]], [[Indonesië]]. | image2 = Jaipur 03-2016 38 Garh Ganesh Temple.jpg | width2 = 275 | caption2 = 'n Hindoeïstiese tempel in Rajasthan, [[Indië]]. }} [[Lêer:Jain Prateek Chihna.svg|duimnael|130px|'n Djainistiese simbool wat 'n swastika bevat.]] In '''[[Djainisme]]''' is dit die simbool van Suparshvanatha, die sewende ''tirthankara''.<ref name="britswast" /> Alle Djainstiese tempel- en heilige boeke moet die swastika bevat en seremonies begin en eindig gewoonlik met die vorming van swastikas met rys om die altaar. Lede gebruik rys om 'n swastika voor standbeelde te maak en plaas dan 'n offerande daarop; gewoonlik 'n ryp of gedroogde [[vrug]], 'n soetigheid, muntstuk of noot. Die vier arms van die swastika simboliseer die vier plekke waar 'n siel herbore kan word in [[samsara]], die siklus van geboorte en sterfte, voordat die siel [[Moksja (begrip)|moksja]] (redding) bereik as 'n [[siddha]] met die beëindiging van dié siklus.<ref name="Cort 2001 17" /> === Oos-Asië === Die twee swastikas (卍 en 卐)) word, minstens sedert die [[Liao-dinastie]] (907-1125), ingesluit by die [[Chinese karakter|Chinese skryfstelsel]] en is variante van 萬 of 万 (''wàn'' in [[Mandaryns]]), 만 (''man'' in [[Koreaans]], [[Kantonees]] en [[Japannees]]) en ''vạn'' in [[Viëtnamees]], wat beteken "10&nbsp;000".<ref>{{cite book | last =Kangxi Emperor | title =Kangxi Dictionary | date =1716 | location =Qing Empire | pages =156 | language =zh-hant | url =http://www.kangxizidian.com/kangxi/0156.gif }}</ref> [[Lêer:SwastikaCW.svg|duimnael|130px|Die ''chas''-simbool van Mongoolse [[sjamanisme]].]] Toe die Chinese skryfstelsel in die 8ste eeu in [[Japan]] bekend gestel is, is die swastika in die Japannese taal en kultuur opgeneem. Dit word algemeen die ''manji'' (letterlik "10&nbsp;000-karakter") genoem. Sedert die [[Middeleeue]] word dit as ''mon'' (wapen) deur verskeie Japannese families gebruik.<ref>(Japanese) Hitoshi Takazawa, ''Encyclopedia of Kamon'', Tōkyōdō Shuppan, 2008. {{ISBN|978-4-490-10738-8}}.</ref> Op Japannese [[kaart]]e word 'n swastika (horisontaal, wat links wys) gebruik om Boeddhistiese tempels aan te dui. Die swastika wat regs wys, word dikwels ''gyaku manji'', "omgekeerde swastika", genoem asook ''migi manji'' "regs-swastika" of ''kagi jūji'' "hoekkruis". In Chinese en Japannese [[kuns]] word die swastika dikwels as deel van 'n herhalende patroon aangetref. Een bekende patroon, ''sayagata'' in Japannees, bestaan uit swastikas wat link en regs wys en deur lyne verbind word.<ref>"Sayagata　紗綾形". ''[http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/s/sayagata.htm Japanese Architecture and Art Net Users System]''.</ref> === Noord-Europa === 'n Voorwerp wat baie soos 'n hamer of dubbele byl lyk, word uitgebeeld onder die magiese simbole op die tromme van '''[[Sami]]'''-[[Sjamanisme|sjamane]]. Dit is voor die [[Christendom]] in hulle godsdienstige rituele gebruik. Soms is 'n manlike figuur op die tromme gebruik met 'n hameragtige voorwerp in een van die hande, en soms lyk dit meer soos 'n kruis met haakpunte, of 'n swastika.<ref name="DAVIDSON83" /> Die swastikavorm (ook 'n ''fylfot'' genoem) verskyn op verskeie '''[[Germane|Germaanse]]''' en '''[[Wiking]]'''-artefakte uit die Migrasietydperk. Die heidense [[Angel-Saksers|Anglo-Saksiese]] skeepsgraf by [[Sutton Hoo]], [[Engeland]], bevat talle items met 'n swastika op.<ref name="DAVIDSON83" /> Die Engelse [[Folklore|folkloris]] Hilda Ellis Davidson meen die swastika is geassosieer met Thor en hou moontlik verband met die sonkruis van die Bronstydperk.<ref name="DAVIDSON83" /> Sy haal "baie voorbeelde" aan van die swastikasimbool op Anglo-Saksiese grafte uit die heidense tydperk, veral op verassingsurne uit die begraafplase van [[Oos-Anglië]].<ref name="DAVIDSON83" /> Volgens haar is dit so versigtig en kunstig aangebring dat dit 'n spesiale betekenis as 'n begrafnissimbool moes hê.<ref name="DAVIDSON83" /> {{multiple image | total_width = 220 | image_style = border:none; | image1 = ReceBogaSwargi.svg | width1 = 96 | image2 = Slavic swastika.svg | width2 = 96 | image3 = Slavic swastika 2.svg | width3 = 96 | footer = Hande van [[Swarog]] ([[Pools]]: ''Ręce Swaroga'')<ref>{{cite book |last=Grzegorzewic |first=Ziemisław |year=2016 |title=O Bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego |trans-title=About the Gods and people. Practice and theory of Slavic Heathenism |language=pl |location=Olsztyn |publisher=Stowarzyszenie "Kołomir" |page=57 |isbn=978-83-940180-8-5}}</ref> met swastikas; Donderkruis of Kruis van [[Peroen]], kloks- en antikloksgewys. }} Volgens die skilder Stanisław Jakubowski is die "klein son" (Pools: ''słoneczko'') 'n vroeë '''[[Slawiërs|Slawiese]]''' heidense simbool van die son; hy sê dit is gegraveer op houtmonumente wat naby die finale rusplekke van gevalle Slawiërs gebou is om die ewige lewe te simboliseer. Die simbool is die eerste keer te sien in sy versameling van vroeë Slawiese simbole en argitektuur, wat hy genoem het ''Prasłowiańskie motywy architektoniczne'' ("Vroeë Slawiese Argitektoniese Motiewe"). Sy werk is in 1923 gepubliseer deur 'n uitgewer wat toe in [[Krakow]] gebaseer was.<ref name="Old Slavic Symbols" /> [[Lêer:Конец полотенца. Браное ткачество. Конец XIX века. Великоустюгский район.jpg|duimnael|links|130px|'n 19de-eeuse Russiese borduurwerk.]] [[Lêer:Kolovrat (Коловрат) Swastika (Свастика) - Rodnovery.svg|duimnael|130px|''Kolowrat'' ([[Russies]]: коловрат, "spinwiel"); Pools: ''słoneczko'', "klein son".]] In [[Rusland]] was die swastika voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] 'n geliefde teken van die laaste Russiese keiserin, [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt|Aleksandra Fjodorowna]]. Sy het dit vir geluk neergesit waar sy kon, onder meer in die [[Ipatijef-huis]], waar die gesin [[Moord op die Romanofs|tereggestel is]]. Daar het sy ook 'n swastika geteken op die muurpapier bo die bed waar die [[Aleksei Nikolajewitsj, tsarewitsj van Rusland|tsarewitsj]] blykbaar geslaap het.<ref>Pierre Gilliard. Тринадцать лет при русском дворе = ''Dertien Jaar aan die Russiese Hof''. – М.: «Захаров», 2006. – {{ISBN|5-8159-0566-6}}. – p. 175.</ref> Dit was ook vir 'n ruk gewild onder sekere kunstenaars en politieke en weermaggroepe.<ref>{{cite web|url=http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/118972/Akunov_-_Baron_fon_Ungern_-_Belyii_bog_voiiny.html|title=Книга: Барон фон Унгерн – Белый бог войны|first=Акунов|last=Вольфганг|work=e-reading.org.ua|access-date=14 Februarie 2017}}</ref> In die oorlog het dit egter verbind geraak met die Duitse besetting.<ref name="echoMsk" /> In die moderne Rusland beteken die woord коловрат (''kolowrat'') letterlik "spinwiel". Dit word egter algemeen met die swastika verbind, hoewel geen etnografiese bronne dit bevestig nie.<ref name="echoMsk" /><ref>{{cite book|chapter=Kolovortъ; кolovьrtъ |chapter-url=http://etymolog.ruslang.ru/doc/essja10.pdf |title=Etymological dictionary of Slavic languages |editor-first=Oleg|editor-last=Trubachyov |location=Moskou |publisher= Nauka |year= 1983 |volume=10 |pages=149, 150 |language=ru }}</ref> Die Russiese [[Neo-Nazisme|neo-Nazi]]-groep Russiese Nasionale Eenheid se tak in [[Estland]] is amptelik onder die naam "Kolowrat" geregistreer en het in 2001 'n ekstremistiese koerant onder dieselfde naam gepubliseer.<ref name="Lihachev" /> In 'n misdaadondersoek is bevind die koerant het verskeie rassistiese skeldname bevat.<ref>{{cite book|last1=Mudde|first1=Cas|title=Racist Extremism in Central and Eastern Europe|page=61}}</ref> Die bronstitelprent op die '''[[Kelte]]''' se Batterseaskild, 'n rituele voorchristelike skild (omstreeks 350-50&nbsp;v.C.) wat in die [[Teems]]rivier naby die Batterseabrug ontdek is, bevat 27 swastikas in brons en rooi emalje.<ref>{{cite web|url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/compass/ixbin/hixclient.exe?_IXDB_=compass&_IXSR_=wt9&_IXSS_=%2524%2bwith%2ball_unique_id_index%2bis%2b%2524%3dOBJ1172%26_IXNOMATCHES_%3dgraphical%252fno_matches%252ehtml%26_IXMAXHITS_%3d1%26_IXDB_%3dcompass%26_IXSESSION_%3d7q_PyrzUX1l%26_IXFIRST_%3d1&_IXFIRST_=1&_IXMAXHITS_=1&_IXSPFX_=graphical/full/&_IXimg=ps260150.jpg&submit-button=summary|title=The Battersea Shield|publisher=[[Britse Museum]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070324011256/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/compass/ixbin/hixclient.exe?_IXDB_=compass|archive-date=24 Maart 2007}}</ref> 'n [[Ogham]]steen wat in [[Ierland]] ontdek is, is verander in 'n vroeë Christelike grafsteen en is versier met onder meer twee swastikas.<ref>{{cite web |url=http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aglis_1.html |title=CISP entry |publisher=Ucl.ac.uk |access-date=2 Maart 2010 |archive-date=17 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091017081000/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/aglis_1.html |url-status=dead }}</ref> Die Book of Kells (omstreeks 800&nbsp;n.C.) bevat swastikavormige versierings. Aan die noordelike punt van die vlei Ilkley Moor in [[Wes-Yorkshire]] is daar 'n swastikavormige patroon wat op 'n steen uitgegrawe is en as die [[Swastikasteen]] bekend is.<ref>{{cite web|url=http://www.aenigmatis.com/prehistoric-sites/england/england-3.htm|title=Megalithic Sites in England – Photo Archive|author=Martin J Powell}}</ref> === Grieks-Romeinse oudheid === Talle los en verbinde swastikamotiewe kom op antieke Griekse geboue, klere en muntstukke voor. Daar is ook vergulde spelde uit die 8ste&nbsp;eeu wat met swastikas versier is.<ref>Biers, W.R. 1996. ''The Archaeology of Greece'', p. 130. Cornell University Press, Ithaca/Londen.</ref> Verwante simbole in klassieke Westerse argitektuur sluit in die kruis en ander swastikavorms. In Grieks-Romeinse kuns en argitektuur en in Romaanse en Gotiese kuns in die Weste is geïsoleerde swastikas redelik skaars; dit word eerder aangetref as 'n herhaalde element in 'n randpatroon of [[mosaïek]]werk. Die swastika verteenwoordig dikwels voortdurende beweging, soos van 'n wind- of watermeul. 'n Ontwerp van geskakelde swastikas is een van verskeie mosaïekwerke op die vloer van die katedraal van [[Amiens]], [[Frankryk]].<ref>Robert Ferré. "[http://www.labyrinth-enterprises.com/amiens.html Amiens Cathedral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207145025/http://www.labyrinth-enterprises.com/amiens.html |date= 7 Februarie 2008 }}". ''Labyrinth Enterprises''.</ref> 'n Rand van geskakelde swastikas was 'n algemene motief in Romeinse argitektuur<ref>Gary Malkin. "[http://romanbristol.tripod.com/avon/tockington.html Tockington Park Roman Villa]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040521150446/http://romanbristol.tripod.com/avon/tockington.html |date=21 Mei 2004 }}". ''The Area of Bristol in Roman Times''. 9 Desember 2002.</ref> en kan gesien word in meer onlangse geboue as 'n [[Neo-Klassisisme|neoklassieke]] element. Daar was ook swastikas op die vloere van [[Pompeji]].<ref>Lara Nagy, Jane Vadnal, "Glossary Medieval Art and Architecture", [http://www.pitt.edu/~medart/menuglossary/greekkey.htm "Greek key or meander"], University of Pittsburgh 1997–1998.</ref> <gallery class="center" widths="200" heights="200px" caption="Grieks-Romeinse voorbeelde"> Beeld:Tetraskele.svg|'n Griekse tetraskelion. Beeld:Meander Swastika.svg|'n Kronkelpatroon van swastikas. Beeld:Greek Silver Stater of Corinth.jpg|'n Swastika op 'n Griekse silwermuntstuk uit antieke [[Korinthe]], 6de eeu v.C. </gallery> === Illiriërs === Die swastika was algemeen onder die Illiriërs en het die son gesimboliseer. Die sonkultus was hulle hoofkultus; die son is verteenwoordig deur die swastika in 'n kloksgewyse beweging, wat die beweging van die son aangedui het.<ref>{{cite book|last=Stipčević|first=Aleksandar|title=The Illyrians: history and culture|year=1977|publisher=Noyes Press|isbn= 978-0-8155-5052-5|pages=182, 186|url=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ&q=swastika}}</ref> === Armenië === In [[Armenië]] is die swastika die antieke simbool van ewigheid en ewige lig (dus God). Swastikas in Armenië is ontdek op petrogliewe van die [[Kopertydperk]], voor die [[Bronstydperk]]. In die Bronstydperk het dit voorgekom op kookpotte, belde, medaljes en ander voorwerpe.<ref>T. Wilson [https://archive.org/details/theswastika00wilsuoft The swastika, the earlist known symbol and its migrations], pp. 807, 951</ref> Swastikas kan ook gesien word op vroeë Middeleeuse kerke en forte, insluitende die hooftoring in Armenië se historiese hoofstad, Ani.<ref name="Concise Armenian Encyclopedia p. 663" /> Dieselfde simbool word aangetref op Armeense tapyte en stene en op Middeleeuse manuskripte, sowel as op moderne monumente as 'n simbool van ewigheid.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Epec69LGa0IC&q=symbol+of+eternity+modern+armenia&pg=PA148|title=Armenia|isbn=978-1-84162-345-0|last1=Holding|first1=Nicholas|last2=Holding|first2=Deirdre|year=2011}}</ref> === Middeleeuse en vroeë moderne Europa === Swastikavorms is gevind op talle artefakte van die Europese [[Ystertydperk]].<ref name="Concise Armenian Encyclopedia p. 663" /><ref>Jacob G. Ghazarian (2006), ''[https://books.google.com/books?id=cKHYAAAAMAAJ&q=%22Armenian+symbol+of+eternity%22&redir_esc=y The Mediterranean legacy in early Celtic Christianity: a journey from Armenia to Ireland]'', Bennett & Bloom, pp. 263, p. 171</ref><ref>K. B. Mehr, M. Markow, ''Mormon Missionaries enter Eastern Europe'', Brigham Young University Press, 2002, pp. 399, p. 252</ref> In die Christendom word die swastika gebruik as 'n weergawe met hoeke van die [[Christelike kruis]], die simbool van Christus se oorwinning oor die dood. Sommige Christelike kerke wat in die Romaanse en Gotiese tydperke gebou is, is met swastikas versier, na aanleiding van vroeëre Romeinse ontwerpe. Swastikas word vertoon in 'n mosaïek in die Sint Sofia-kerk in [[Kijif]], [[Oekraïne]], wat van die 12de&nbsp;eeu dateer. Hulle is ook as 'n herhalende ornamentele motief te sien op 'n graftombe in die Basilika van Sint Ambrosius in [[Milaan]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n8YNAQAAIAAJ&q=Basilica+of+St.+Ambrose+in+Milan+swastika&pg=PA541|title=The Open Court|last=Carus|first=Paul|date=1907|publisher=Open Court Publishing Company|language=en}}</ref> 'n Plafon wat in 1910 in die Kerk van Sint Laurentius in [[Grenoble]], Frankryk, geverf is, vertoon baie swastikas. Dit kan vandag besoek word omdat die kerk die stad se argeologiese museum is. In die [[Pools-Litause Gemenebes|Eerste Republiek van Pole]] was die swastika 'n gewilde simbool onder die adel. Volgens kronieke het die [[Roes (volk)|Roes]]-prins [[Oleg van Kiëf|Oleg]], wat [[Konstantinopel]] in die 9de&nbsp;eeu aangeval het, sy skild (met 'n groot rooi swastika daarop geverf) aan die stad se poorte vasgespyker.<ref name="distedu.ru" /> Verskeie adellike huise, soos die Boreyko, Borzym en Radziechowski van Roetenië, het ook swastikas as hulle familiewapens gehad. Die swastika is ook deur edelmanne in [[Pole]] en [[Oekraïne]] as heraldiese simbool gebruik. In die 19de eeu was die swastika een van die [[Russiese Ryk]] se simbole en is dit op muntstukke as 'n agtergrond vir die Russiese arend gebruik.<ref name="klk.pp.ru">{{cite web |url=http://klk.pp.ru/2007/01/26/svastika_istoricheskie_korni.html |author=Vladimir Nikolaevich |title=The Swastika, the historical roots |publisher=Klk.pp.ru |language=ru |access-date=2 Maart 2010 |archive-date=22 Augustus 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822003629/http://klk.pp.ru/2007/01/26/svastika_istoricheskie_korni.html |url-status=dead }}</ref><ref name="ruskolan.xpomo.com" /> <gallery class="center" widths="200px" heights="200px" caption="Europese gebruik van die swastika"> Beeld:Bashkort symbol of Sun.svg|Die [[Basjkiriërs|Basjkierse]] simbool van die son en vrugbaarheid. Beeld:Ancient Roman Mosaics Villa Romana La Olmeda 007 Pedrosa De La Vega - Saldaña (Palencia).JPG|Antieke Romeinse mosaïeke in [[Spanje]]. Beeld:Swastika2.JPG|'n Swastika op 'n Romeinse mosaïek in [[Kroasië]]. Beeld:Laimas krusts Lielvardes josta.jpg|'n Swastika op 'n gordel, [[Letland]]. </gallery> === Afrika === Swastikas kan in verskeie kulture van [[Afrika]] gesien word. In [[Ethiopië]] is 'n swastika uitgekerf in die venster van 'n beroemde 12de-eeuse rotskerk in [[Lalibela]]. In [[Ghana]] is die swastika een van die simbole van die [[Akan (volk)|Akan-volke]]. Dit is aangetref in die [[Asjantiryk|Asjanti]] se goudgewigte en klere.<ref>Claire Polakoff. ''Into Indigo: African Textiles and Dyeing Techniques''. 1980</ref> <gallery class="center"> Beeld:Brooklyn Museum 74.218.25 Weight.jpg|'n [[Asjantiryk|Asjanti]]-gewig in Afrika. Beeld:Ghana-nkontim.svg|'n Simbool van die [[Akan (volk)|Akan]] wat getrouheid en bereidheid om te dien verteenwoordig. Beeld:Skastika symbol in the window of Lalibela Rock hewn churches.jpg|'n Swastikavorm in 'n kerk in [[Lalibela]]. </gallery> === Amerikas === [[Lêer:1907 Postcard with Navajo Swastika Good Luck.jpg|duimnael|200px|'n Poskaart uit 1907 wys die Navajo se simbool vir goeie geluk.]] Die swastika is 'n [[Navajo]]-simbool vir goeie geluk. Dit is in [[Arizona]] op padtekens van die deelstaat gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://www.route66news.com/2006/10/26/swastikas-on-old-arizona-road-maps/|title=Swastikas on old Arizona road maps?|last=Warnick|first=Ron|date=2006-10-26|website=Route 66 News|language=en-US|access-date=2019-09-05}}</ref> == Vroeë 20ste eeu == {{CSS image crop |Image = Swastikas on the wedding dress, British colony, 1910.jpg |bSize = 1000 |cWidth = 220 |cHeight = 160 |oTop = 280 |oLeft = 280 |Location = left |Description = Swastikas op 'n trourok as simbole van geluk, Britse kolonie, 1910. }} In die Westerse wêreld het die simbool 'n oplewing beleef ná argeologiese werk in die 19de eeu deur Heinrich Schliemann, wat die simbool ontdek het op die terrein van antieke [[Troje]] en dit verbind het met die antieke migrasies van Proto-Indo-Europeërs, wie se taal nie verniet deur Duitse taalhistorici "Proto-Indo-Germaans" genoem is nie. Hy het dit verbind met soortgelyke vorms wat in Duitsland op antieke potte gevind is en het geteoretiseer dat die swastika 'n "belangrike godsdienssimbool van ons verre voorvaders" was. Hy het dit verder verbind met antieke [[Teutone]], Grieke uit die tyd van [[Homeros]], en Indiërs van die [[Vediese tydperk]].<ref>Schliemann, H, ''Troy and its remains'', Londen: Murray, 1875, pp. 102, 119–120.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/library/arts/072900tank-swastika.html|title=One of the World's Great Symbols Strives for a Comeback|first=Sarah|last=Boxer|date=29 Junie 2000|access-date=7 Mei 2012 |publisher=The New York Times|work=Think Tank}}</ref> Teen die vroeë 20ste eeu is dit wêreldwyd gebuik as 'n simbool van goeie geluk en sukses. Schliemann se werk het gou verstrengel geraak met die politieke ''völkische'' beweging, wat die swastika as 'n simbool van die "[[Ariese ras]]" gebruik het. Sedert die aanvaarding daarvan deur die [[Nazi-party]] van [[Adolf Hitler]] word die swastika in 'n groot deel van die Weste verbind met nazisme, fascisme, rassisme (wit heerskappy), die [[Spilmoondhede]] van die [[Tweede Wêreldoorlog]] en die [[Holocaust]]. Die swastika is steeds 'n kernsimbool van neo-Nazi's. === Europa === [[Lêer:Theosophicalsealfrench.svg|duimnael|200px|'n Teosofiese seël.]] In die 1880's het die Teosofiese Vereniging 'n swastika aanvaar as deel van hulle seël, saam met 'n [[Om]], 'n heksagram of [[Dawidster]], 'n [[anch]] en 'n [[Gnostisisme|gnostiese]] [[ouroboros]]. Die vereniging was nooit omstrede nie en die seël word steeds gebruik. Die huidige seël sluit ook die teks in: "Daar is geen godsdiens hoër as die waarheid nie."<ref>{{Cite web|url=http://www.ts-adyar.org/content/emblem-or-seal|title=Emblem or the Seal &#124; TS Adyar|website=www.ts-adyar.org}}</ref> Die Britse [[skrywer]] en [[digter]] [[Rudyard Kipling]] het die simbool op die voorblad van verskeie van sy boeke gebruik, onder meer ''The Five Nations'', 1903. Nadat Hitler aan die bewind gekom het, het Kipling opdrag gegee dat die swastika nie meer op sy boeke verskyn nie. [[Lêer:Elefantporten Ny Carlsberg.jpg|duimnael|200px|Carlsberg se Olifanttoring.]] Die Deense brouery Carlsberg het die swastika van die 19de eeu tot die middel van die 1930's as logo gebruik,<ref>{{cite web |url=http://fiveprime.org/hivemind/Tags/carlsberg,swastika |archive-url=https://archive.today/20120710060411/http://fiveprime.org/hivemind/Tags/carlsberg,swastika |url-status=dead |archive-date=10 Julie 2012 |title=Flickr Album; "Probably the Best Photo's of Swastikas in the World" |publisher=Fiveprime.org |access-date=1 Mei 2011 }}</ref> totdat dit met die Nazi's verbind is. By die maatskappy se hoofkwartier in [[Kopenhagen]] wat in 1901 gebou is, kan swastikas steeds gesien word. Die Olifanttoring word ondersteun deur vier klipolifante, elk met 'n swastika op sy sy. Die spits bo-op die toring is ook met 'n swastika versier.<ref>{{Cite web|url=http://www.carlsbergdanmark.dk/omos/historie/ijacobsensfodspor/valby/pages/elefanttaarnet.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804100143/http://www.carlsbergdanmark.dk/omos/historie/ijacobsensfodspor/valby/pages/elefanttaarnet.aspx|url-status=dead|archive-date=2020-08-04|title=Carlsberg Groep se webtuiste}}</ref> Die swastika is ook in baie ander Europese lande deur maatskappye, weermagafdelings en verenigings gebruik, soos in [[Ysland]],<ref>{{Cite web|url=http://www.eimskip.is/um-eimskip/saga-eimskips/|title=Saga Eimskips|website=Eimskip|language=en|access-date=2019-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821050702/https://www.eimskip.is/um-eimskip/saga-eimskips/|archive-date=21 Augustus 2018|url-status=dead}}</ref> [[Ierland]],<ref name="IT" /><ref name="Comehere" /> [[Finland]],<ref>{{cite web |url= http://pitva.partio.net |title=Partiolippukunta Pitkäjärven Vaeltajat ry |work=Pitva.Partio.net |access-date=2 Maart 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://tursa.fi/info/tursaansydan.html |title=Tursan Sydän |work=Tursa.fi |language=fi |date=2007 |access-date=2 Maart 2010 |archive-date=3 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003182704/http://tursa.fi/info/tursaansydan.html |url-status=dead }}</ref> [[Letland]],<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CQRWnf2JflQC&q=lithuania+use+of+swastika&pg=PA62|title=The Symbolism of the Cross|last=Guénon|first=René|date=2001|publisher=Sophia Perennis|isbn=978-0-900588-65-5|page=62|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://latvians.com/index.php?en/CFBH/Zimes/zimes-10-rhetoric.ssi#WIKFN3|title=Latvia and the Swastika|website=latvians.com|access-date=2018-11-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fotw.info/flags/lv%5Eair.html|title=Latvia – Airforce Flag and Aircraft Marking|website=fotw.info|access-date=2018-11-08}}</ref> [[Litaue]],<ref>{{cite web|url=http://en.efhr.eu/2012/02/03/swastika-historical-heritage-of-lithuania/|title=Swastika – historical heritage of Lithuania |website=European Foundation of Human Rights|date=3 Februarie 2012 |access-date=2018-11-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sarmatas.lt/02/svastika-musu-proteviu-lietuviu-simbolis/|title=Svastika Mūsų protėvių lietuvių simbolis {{!}} Sarmatai|website=www.sarmatas.lt|date=7 Februarie 2010|language=lt|access-date=2018-11-08}}</ref> [[Swede]] en [[Noorweë]].<ref name="ØS">{{cite book|title=Fra Hitler til Quisling|last=Sørensen |first=Øystein |year=1989 |publisher=J.W. Cappelens Forlag |location=Oslo|isbn=82-02-11992-8 |pages=93–94 }}</ref> === Noord-Amerika === Die swastikamotief word aangetref in die tradisionele [[kuns]] en [[ikonografie]] van 'n paar [[Indiane|inheemse Amerikaanse groepe]]. Histories is die teken ontdek in uitgrawings van terreine in die [[Mississippirivier]]- en die [[Ohiorivier]]vallei van die [[Mississippium]]-epog. Dit word ook algemeen gebruik deur 'n paar suidwestelike stamme, veral die Navajo, en vlaktenasies soos die Dakota. {{multiple image |align = left | total_width = 227 | image_style = border:none; | image1 = Patch of the 45th Infantry Division (1924-1939).svg | width1 = 96 | image2 = 45th Infantry insignia (thunderbird).svg | width2 = 96 | footer = Die ou en nuwe simbool van die 45ste Infanterieafdeling. }} Dit het in die verskillende stamme verskillende betekenisse.<ref>Dottie Indyke. "[http://www.collectorsguide.com/fa/fa086.shtml The History of an Ancient Human Symbol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041205011620/http://www.collectorsguide.com/fa/fa086.shtml |date= 5 Desember 2004 }}". 4 April 2005. originally from ''The Wingspread Collector's Guide to Santa Fe, Taos and Albuquerque'', Volume 15.</ref> Voor die 1930's was die simbool van die Amerikaanse 45ste Infanterieafdeling 'n rooi diamant met 'n geel swastika ter ere van die groot inheemse bevolking in die suidwestelike VSA. Die swastika is later deur 'n mitologiese onweersvoël vervang. 'n Swastikavorm is 'n simbool van die Guna-volk van [[Panama]]. In hulle tradisie simboliseer dit die [[seekat]] wat die wêreld geskep het; sy tentakels wys in die vier windrigtings.<ref>[http://www.rainforestart.com/creationch.htm ''Chants and Myths about Creation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051031033352/http://www.rainforestart.com/creationch.htm |date=31 Oktober 2005 }}, from Rainforest Art. Besoek op 25 Februarie 2006.</ref> Sedert 1930 gebruik hulle 'n vlag met 'n swastika op.<ref name="Panama – Native Peoples" /> Die dorpe Swastika in [[Ontario]], [[Kanada]], en in [[New York (deelstaat)|New York]] is na die simbool genoem. <gallery class="center" widths="187px" heights="187px" caption="Die swastika in Noord-Amerika"> Beeld:Native American basketball team crop.jpg|Die 1909-basketbalspan van die Chilocco-Indianelandbouskool. Beeld:Flag of Kuna Yala (1942).svg|Die vlag van die Guna-volk sedert 1942. Beeld:Fernie Swastikas hockey team 1922.jpg|Die 1922-span van die vrouehokkiespan Fernie Swastikas. </gallery> == Verbintenis met nazisme == === Gebruik in nazisme === [[Lêer:ParteiabzeichenGold.jpeg|duimnael|200px|Die partywapen van die [[Nazi]]party met 'n swart swastika, wat 45 grade gedraai is, op 'n wit skyf. Die party het die insluiting van die simbool in 1920 in sy embleem aanvaar.]] Aan die begin van die 20ste eeu is die swastika algemeen in Europa gebruik. Dit simboliseer baie dinge vir die Europeërs, waarvan die algemeenstes goeie geluk en gunstigheid is.<ref name=holocaust2009 /> In 1920, ná die [[Eerste Wêreldoorlog]], het Duitsland se pas gestigte [[Nazi]]party die swastika as simbool aanvaar.<ref>{{cite web|url=https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007453|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|title=History of the Swastika|access-date=9 Mei 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thevintagenews.com/2018/03/18/mysterious-wwii/|last=A.|first=Aleksandra|title=Planted in 1933 this mysterious forest swastika remained unnoticed until 1992 – it was then quickly cut down|date=18 March 2018|publisher=The Vintage News|access-date=10 September 2018}}</ref> Dit was 'n swart swastika, wat teen 45 grade gedraai is, op 'n wit sirkel op 'n rooi agtergrond. Dit is op die party se vlag, wapen en armband gebruik. In sy ''[[Mein Kampf]]'' van 1925 skryf Hitler hy het intussen op 'n finale vorm besluit: 'n vlag met 'n rooi agtergrond, 'n wit skyf en 'n swart kruis met hoeke in die middel. Hy het ook ná baie probeerslae 'n definitiewe verhouding tussen die grootte van die vlag en die wit skyf uitgewerk, asook die vorm en dikte van die kruis. {{multiple image | align = left | direction = horizontal | image1 = Flag of the NSDAP (1920–1945).svg | width1 = 120 | caption1 = Die vlag van die Naziparty, of die NSDAP. | image2 = Flag of the German Reich (1935–1945).svg | width2 = 120 | caption2 = Die nasionale vlag van [[Nazi-Duitsland|Duitsland]] (1935–1945), met die swastika effens weg van die middel af. }} Hy wou beide die swastika en die kleure van die "glorieryke verlede" inkorporeer. (Rooi, wit en swart was die kleure van die [[Vlag van Duitsland#Noord-Duitse Bond, Duitse Keiserryk en Eerste Wêreldoorlog (1866–1918)|vlag van die ou Duitse Ryk]].) Hy sê verder: "As Nasionale Sosialiste sien ons ons program in die vlag. In rooi sien ons die sosiale idee van die beweging; in wit die nasionalistiese idee; in die kruis met hake die sending van die stryd om die oorwinning van die Ariese man en, deur dieselfde teken, die oorwinning van die idee van kreatiwe werk."<ref>{{cite web|url=http://gutenberg.net.au/ebooks02/0200601.txt |title=text of ''Mein Kampf'' at Project Gutenberg of Australia |publisher=Gutenberg.net.au |access-date=2 Maart 2010}}</ref> Die begrip "rassehigiëne" was 'n sentrale ideologie in nazisme, hoewel dit wetenskaplike rassisme was.<ref>{{cite book |title=Racial Hygiene: Medicine Under the Nazis |page=[https://archive.org/details/racialhygiene00robe/page/n265 220] |publisher=Harvard University Press |author=Robert Proctor |url=https://archive.org/details/racialhygiene00robe|url-access=registration |isbn=978-0-674-74578-0 |year=1988 }}</ref><ref>{{cite book |title=The Wellborn Science: Eugenics in Germany, France, Brazil, and Russia: Eugenics in Germany, France, Brazil, and Russia |url=https://books.google.com/books?id=iX0IOWHsoAUC |page=43 |author=Mark B. Adams |publisher=Oxford University Press |year=1990 |isbn=978-0-19-536383-8 }}</ref> Die vooraanstaande Naziteoretikus [[Alfred Rosenberg]] het gesê die Indo-Ariese volke was beide 'n model om te volg en 'n waarskuwing van die gevare van die rasse- en spirituele "verwarring" wat, soos hy geglo het, ontstaan uit die nabyheid van die rasse. Die Nazi's het die swastika beskou as 'n simbool van die Ariese meesterras. Op 14 Maart 1933, kort nadat Hitler kanselier van Duitsland geword het, is die vlag van die [[Nazi|NSDAP]] saam met Duitsland se nasionale kleure gehys. Op 15 September 1935 is die NSDAP-vlag, met die swastika effens weg van die middel, as die enigste Duitse vlag aanvaar.<ref>James Q. Whitman, "Hitler's American Model: The United States and the Making of Nazi Race Law", Princeton University Press, 2017), p. 28</ref> === Gebruik deur die Geallieerdes === [[Lêer:Hakenkreuz im Verbotsschild.svg|duimnael|200px|Geen-Nazi-teken.]] [[Lêer:INF3-329 Unity of Strength Fascism shall perish.jpg|duimnael|200px|'n Britse plakkaat uit die Tweede Wêreldoorlog.]] Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] was dit algemeen om klein swastikas te gebruik om die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde]] vliegtuie se oorwinnings in die lug af te merk, en minstens een Britse vlieënier het 'n swastika in sy logboek aangeteken vir elke Duitse vliegtuig wat hy neergeskiet het.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/history/world-war-two/10764884/Battle-of-Britain-heros-medals-to-go-under-the-hammer.html|title=Battle of Britain hero's medals to go under the hammer|first=Miranda|last=Prynne|date=14 April 2014|via=www.telegraph.co.uk|access-date=6 April 2018|archive-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414083020/https://www.telegraph.co.uk/history/world-war-two/10764884/Battle-of-Britain-heros-medals-to-go-under-the-hammer.html|url-status=dead}}</ref> === Stigmatisasie ná die oorlog === Weens die gebruik van die swastika deur Nazi-Duitsland is die simbool sedert die 1930's grootliks met nazisme verbind. Ná die Tweede Wêreldoorlog is dit deur die Weste as 'n teken van haat beskou,<ref>{{cite book|author=Verhulsdonck, Gustav|title=Digital Rhetoric and Global Literacies|url=https://books.google.com/books?id=ed9GAwAAQBAJ&pg=PA94|year=2013|publisher=IGI|isbn=978-1-4666-4917-0|page=94}}</ref> en in baie Westerse lande as 'n simbool van wit heerskappy.<ref>{{cite book|author=Dawn Perlmutter|title=Investigating Religious Terrorism and Ritualistic Crimes|url=https://books.google.com/books?id=QPnKBQAAQBAJ&pg=PA242|year=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-4104-0|page=242}}</ref> As gevolg daarvan is die gebruik daarvan, enige gebruik of gebruik as 'n Nazi- of haatsimbool, in sommige lande verbode, insluitende Duitsland. In lande soos die VSA het die hooggeregshof gelas dat plaaslike regerings die gebruik van die swastika en ander simbole, soos van kruisverbranding, kan verbied as die bedoeling is om ander te intimideer.<ref name=wiener463 /> == Huidige gebruik == === Asië === ==== Sentraal-Asië ==== In 2005 het owerhede in [[Tadjikistan]] 'n beroep gedoen dat die swastika algemeen as 'n nasionale simbool aanvaar word. President [[Emomali Rahmon]] het verklaar die swastika is 'n Ariese simbool en dat 2006, "die jaar van die Ariese kultuur", die regte tyd is om "Ariese bydraes tot die geskiedenis van die wêreldbeskawing te bestudeer en gewild te maak, om 'n nuwe generasie met die gees van nasionale selfbeskikking groot te maak en om hegter bande met ander etnisiteite en kulture te ontwikkel".<ref>{{cite web |last=Saidazimova |first=Gulnoza |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/12/27f36005-4b37-4ada-87e0-034f33867c8e.html |title=Tajikistan: Officials Say Swastika Part Of Their Aryan Heritage – Radio Free Europe / Radio Liberty © 2008 |publisher=Rferl.org |date=23 Desember 2005 |access-date=2 Maart 2010 |archive-date=23 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723212854/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/12/27f36005-4b37-4ada-87e0-034f33867c8e.html |url-status=dead }}</ref> ==== Oos- en Suidoos-Asië ==== [[Lêer:Swastika-seoel (xndr).jpg|duimnael|220px|links|'n Swastika op 'n tempel in [[Korea]].]] [[Lêer:Flag of Hirosaki, Aomori.svg|duimnael|200px|Die vlag van die stad Hirosaki, [[Japan]].]] [[Lêer:Wanguo Daodehui.svg|duimnael|200px|Simbool van Shanrendao, 'n [[Taoïsme|Konfusiaans-Taoïstiese]] godsdiensbeweging in Noordoos-[[China]].]] In Oos-Asië is die swastika algemeen in Boeddhistiese [[klooster]]s en gemeenskappe. Dit word aangetref in Boeddhistiese tempels, godsdiensartefakte, geskrifte oor Boeddhisme en skole wat deur Boeddhistiese groepe gestig is. Dit verskyn ook as 'n ontwerp of motief (apart of in 'n patroon geweef) op tekstiele, geboue en 'n verskeidenheid versierings as 'n simbool van goeie geluk. Die ikoon (wat links wys) word ook as 'n heilige simbool aangetref in die Bon-tradisie.<ref>{{cite book|author= John Powers|title= Introduction to Tibetan Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=cy980CH84mEC&pg=PA509 |year=2007|publisher= Shambhala|isbn= 978-1-55939-835-0|pages=508–509}}</ref><ref name=lee86 /> Baie [[China|Chinese]] godsdienste gebruik die swastika, insluitende Guiyidao en Shanrendao. Die Rooi Swastika-gemeenskap, die filantropiese tak van Guiyidao, bestuur twee skole in [[Hongkong]] en een in [[Singapoer]] met "swastika" in die naam, elk met 'n swastika in hulle logo.<ref>[Hong Kong Red Swastika Society Tai Po Secondary School Official website http://www.hkrsstpss.edu.hk]</ref><ref>[Hong Kong Red Swastika Society Tuen Mun Primary School website http://www.hkrsstmps.edu.hk]</ref><ref>[https://redswastika.moe.edu.sg/ Red Swastika School, Singapore]</ref> Onder die hoofsaaklik Hindoeïstiese bevolking van [[Bali]], [[Indonesië]], kom die swastika algemeen voor in tempels, huise en openbare plekke. Die simbool word verbind met die [[Gautama Boeddha|Boedhha]] se voetspore in [[Theravada]]-gemeenskappe in [[Myanmar]], [[Thailand]] en [[Kambodja]].<ref name=lee86 /> In [[Japan]] word die swastika ook gebruik as 'n kaartsimbool om 'n Boeddhistiese tempel aan te dui.<ref>{{cite web |url=http://www.gsi.go.jp/MAPSAKUSEI/25000SAKUSEI/zushiki-zushiki.html#tatemono |script-title=ja:平成１４年２万５千分１地形図図式 |publisher=Geospatial Information Authority of Japan |language=ja |trans-title=2002 1:25000 Topographical Map Scheme |access-date=21 April 2012 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419205803/http://www.gsi.go.jp/MAPSAKUSEI/25000SAKUSEI/zushiki-zushiki.html#tatemono |url-status=dead }}</ref> Die land het dit al oorweeg om die teken te verander vanweë sporadiese omstredenheid en 'n misverstand onder buitelanders.<ref name=":1">{{Cite web|title=Japan to remove swastikas from maps as tourists 'think they are Nazi symbols'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/12105102/Japan-to-remove-swastikas-from-maps-as-tourists-think-they-are-Nazi-symbols.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/12105102/Japan-to-remove-swastikas-from-maps-as-tourists-think-they-are-Nazi-symbols.html |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=2021-09-29|website=www.telegraph.co.uk}}</ref> Die stad Hirosaki in [[Aomori-prefektuur]] gebruik die teken as sy amptelike vlag. ==== Indiese subkontinent ==== [[Lêer:Seal of Bihar.svg|duimnael|regs|200px|Die embleem van [[Bihar]].]] In [[Bhutan]], [[Indië]], [[Nepal]] en [[Sri Lanka]] is die swastika ook algemeen. Tempels, besighede en ander organisasies soos Boeddhistiese biblioteke en die Nepalese kamer van koophandel<ref>{{cite web |url=http://www.nepalnews.com/today/frontpic/2008/mar/mar30.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125203035/https://www.nepalnews.com/today/frontpic/2008/mar/mar30.htm |url-status=dead |archive-date=25 Januarie 2021 |title=daily picture (News from Nepal as it happens) |publisher=Nepalnews.com |access-date=2 Maart 2010 }}</ref> gebruik dit in reliëfwerk en logo's.<ref name=lee86 /> Swastikas kom voor in Indiese en Nepalese gemeenskappe – op winkels, geboue, vervoermiddels en klere. Dit is ook prominent in Hindoeïstiese seremonies soos troues. Die swastika wat links wys, kom voor in [[Tantra|tantriese rituele]].<ref name=britswast /> In Indië is Swastik en Swastika, tesame met spelvariante, die voorname van mans en vroue respektiewelik, byvoorbeeld van die Indiese aktrise Swastika Mukherjee. Die embleem van die deelstaat [[Bihar]] bevat twee swastikas. In Bhutan word die swastika aangetref op geboue, tekstiele en in godsdiensseremonies. ==== Westerse wanvertolking van Asiatiese gebruik ==== Sedert die einde van die 20ste eeu, en deur die vroeë 21ste eeu, is daar soms verwarring en omstredenheid wanneer goedere vir persoonlike gebruik met tradisionele Boeddhistiese, Hindoeïstiese of Djainistiese simbole daarop na die Weste uitgevoer word, veral na Noord-Amerika en Europa. Dit word dan deur kopers as die Nazi-simbool beskou. Dit het daartoe gelei dat verskeie produkte al geboikot en aan winkels onttrek is. 'n Tienjarige seun van Lynbrook, New York, het byvoorbeeld 'n pak [[Pokémon]]-kaarte gekoop wat in 1999 uit Japan ingevoer is. Op twee kaarte was die Boeddhistiese swastika, wat links wys. Die seun se ouers het die simbool wanvertolk as die Nazi-simbool, wat regs wys, en het 'n klagte by die vervaardiging ingedien. Nintendo of America het aangekondig dat die kaarte nie meer gedruk gaan word nie en verduidelik dat wat in een kultuur aanvaarbaar is, nie noodwendig in 'n ander aanvaarbaar is nie. Dit is verwelkom deur die Anti-Defamation League, wat besef het die bedoeling was nie om aanstoot te gee nie.<ref name="Heller 2008" /> In 2020 het die handelaar Shein 'n halsband met 'n swastika wat links wys van sy webtuiste afgehaal nadat hulle in die sosiale media gekritiseer is. Die handelaar het verskoning gevra vir die gebrek aan sensitiwiteit, maar gesê die swastika is 'n Boeddhistiese simbool.<ref>{{cite news |last1=Lewis |first1=Sophie |title=Popular online retailer Shein apologizes for selling swastika necklace after backlash |url=https://www.cbsnews.com/news/shein-nazi-symbol-swastika-necklace/ |access-date=27 Junie 2021 |work=CBS News |publisher=[[CBS]] |date=10 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809110705/https://www.cbsnews.com/news/shein-nazi-symbol-swastika-necklace/ |archive-date=9 Augustus 2020 |url-status=live}}</ref> === Nuwe godsdiensbewegings === Benewens die gebruik van die swastika in Boeddhisme, Hindoeïsme en Djainisme, wat na premoderne tye teruggevoer kan word, word dit ook aangewend deur volgelinge van 'n groot aantal neogodsdiensbewegings wat in die moderne tyd ontstaan het. * Die Raëlistiese Beweging, waarvan die volgelinge glo [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] het alle lewe op aarde geskep, gebruik 'n simbool wat dikwels omstrede is: 'n ineengeskakelde Dawidster en swastika. Hulle sê die Dawidster verteenwoordig oneindigheid in die [[ruimte]] en die swastika oneindigheid in [[tyd]] – geen begin en geen einde in tyd, en alles is siklies.<ref>{{cite web|url=http://www.proswastika.org |title=Pro-Swastika |publisher=Pro-Swastika |access-date=2 Maart 2010}}</ref> In 1991 is die swastika weggevat uit hulle logo, maar in 2007 is dit in sy oorspronklike vorm teruggeplaas.<ref>{{cite web|url=http://raelianews.org/news.php?item.206.3 |title=The Official Raelian Symbol gets its swastika back |publisher=Raelianews |date=17 Januarie 2007 |access-date=2 Maart 2010}}</ref> * Die swastika is 'n heilige simbool in die nuwe beweging Germaanse Heidendom, saam met die hamer van Thor en [[Rune-alfabet|runes]]. Volgens dié tradisie, wat in [[Skandinawië]], [[Duitsland]] en elders voorkom, is die swastika afgelei van die Noorse simbool vir die son. Die gebruik van die teken het daartoe gelei dat mense hulle al van [[Neo-Nazisme|neonazisme]] beskuldig het.<ref>{{cite book|author1=Marijke Gijswijt-Hofstra|author2=Brian P. Levack|author3=Roy Porter|title=Witchcraft and Magic in Europe, Volume 6: The Twentieth Century |url=https://books.google.com/books?id=IurTAwAAQBAJ&pg=PA111 |year=1999|publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-485-89105-8|pages=111–114}}</ref><ref>{{cite book|author=Stefanie von Schnurbein|title=Norse Revival: Transformations of Germanic Neopaganism|url=https://books.google.com/books?id=ZrdejgEACAAJ| year=2016|publisher= Brill Academic|isbn=978-90-04-29435-6}}</ref>{{sfnp|Mees|2008|pp=141, 193–194, 210–211, 226–227}} * 'n "Vuurkruis" word deur die [[Balkan|Baltiese]] neoheidense bewegings [[Dievturība]] in [[letland]] en [[Romuva (godsdiens)|Romuva]] in [[Litaue]] gebruik.<ref>{{cite web|url=https://medium.com/@subhashkak1/romuva-and-the-vedic-gods-of-lithuania-3aae469ff2f1|title=Romuva and the Vedic Gods of Lithuania|last=Kak|first=Subhash|date=2018-07-09|website=Subhash Kak|access-date=2018-11-08}}</ref> * 'n Variant van die swastika, die ''[[Swastika#Noord-Europa|kolowrat]]'', met agt arms, word algemeen gebruik in [[Rodisme]], wat in Slawiese lande beoefen word. Dit verteenwoordig die son en die skeppergode [[Rod]] en [[Swarog]]. == Verwysings == {{Verwysings|25em|verwysings= <ref name="p.97">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3804Ud9-4IC |title=The Handbook of Tibetan Buddhist Symbols |first=Robert |last=Beer |year= 2003 |publisher=Serindia Publications, Inc. |via=Google Books|isbn=978-1-932476-03-3 }}</ref> <ref name="etymology">{{cite dictionary |url=http://dictionary.reference.com/browse/swastika?s=t |title="Swastika" Etymology |dictionary=Dictionary.com |access-date=8 Junie 2015}}</ref> <ref name="silverblatt109">{{cite book |author1=Art Silverblatt |author2=Nikolai Zlobin |title=International Communications: A Media Literacy Approach |url=https://books.google.com/books?id=_mfxBwAAQBAJ&pg=PA109 |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46760-1 |page=109|quote=Buddha's footprints were said to be swastikas.}}</ref> <ref name="CambDict">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PDHCFSRmjSMC |title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary |first=Cambridge University |last=Press |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |via=Google Books|isbn=978-3-12-517988-2 }}</ref> <ref name="MigSym">{{Cite web|url=http://sacred-texts.com/sym/mosy/index.htm|title=The Migration of Symbols Index|website=sacred-texts.com}}</ref> <ref name="boissoneaultsm">Lorraine Boissoneault (6 April 2017), [http://www.smithsonianmag.com/history/man-who-brought-swastika-germany-and-how-nazis-stole-it-180962812/ The Man Who Brought the Swastika to Germany, and How the Nazis Stole It], Smithsonian Magazine</ref> <ref name="Schliemann347">{{cite book |author=Heinrich Schliemann |title=Ilios |url=https://books.google.com/books?id=PkoXAAAAYAAJ&pg=PA347 |year=1880 |publisher=J. Murray |pages=347–348}}</ref> <ref name="M-W">Monier Monier-Williams (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary'', s.v. ''[http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/1300/mw__1316.html svastika]'' (p. 1283).</ref> <ref name="Sullivan2001p216">{{cite book |author=Bruce M. Sullivan |title=The A to Z of Hinduism |url=https://archive.org/details/atozofhinduism2001sull |url-access=registration |year=2001 |publisher= Scarecrow Press |isbn= 978-1-4616-7189-3 |page=[https://archive.org/details/atozofhinduism2001sull/page/216 216]}}</ref> <ref name="snodgrass82">{{cite book |author=Adrian Snodgrass |title=The Symbolism of the Stupa |url=https://books.google.com/books?id=nzqK8dDCM0UC&pg=PA82 |year=1992 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0781-5 |pages=82–83}}</ref> <ref name=holocaust2009>{{cite book |title=Holocaust Encyclopedia |chapter=History of the Swastika |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |year=2009 |chapter-url=https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007453}}</ref> <ref name=wiener463>{{cite journal |last1=Wiener |first1=Richard L. |last2=Richter |first2=Erin |title=Symbolic hate: Intention to intimidate, political ideology, and group association. |url=https://archive.org/details/sim_law-and-human-behavior_2008-12_32_6/page/463 |journal=Law and Human Behavior |publisher=American Psychological Association |volume=32 |issue=6 |year=2008 |doi=10.1007/s10979-007-9119-3 |pmid=18030607 |pages=463–476|s2cid=25546323 }}</ref> <ref name="kobres">{{cite web |url=http://abob.libs.uga.edu/bobk/bronze.html |title=Comets and the Bronze Age Collapse |first=Bob |last=Kobres |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090908045814/http://abob.libs.uga.edu/bobk/bronze.html |archive-date=8 September 2009 }}</ref> <ref name="Kathleen M. Nadeau 2010 87">{{cite book |title=Encyclopedia of Asian American Folklore and Folklife |year=2010 |publisher=ABL-CLIO |isbn=978-0-313-35066-5 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofas00leej |url-access=registration |author=Kathleen M. Nadeau |editor=Lee, Jonathan H. X. |access-date=21 March 2011 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofas00leej/page/n19 87]}}</ref> <ref name="xinhua">{{in lang|zh}} Bao Jing [http://news.xinhuanet.com/book/2004-01/06/content_1262054.htm " “卍”与“卐”漫议 ("卍" "and "卐" Man Yee)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204021808/http://news.xinhuanet.com/book/2004-01/06/content_1262054.htm |date= 4 Desember 2007 }}. 6 Januarie 2004, news.xinhuanet.com</ref> <ref name="Daghlian Collection of Chinese Art">[http://daghlian.qc.cuny.edu/portfolio-item/jar-with-swastika-design/ "Jar with swastika design Majiayao culture, Machang type (Gansu or Qinghai province)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109165010/http://daghlian.qc.cuny.edu/portfolio-item/jar-with-swastika-design/ |date= 9 November 2014 }}. Daghlian Collection of Chinese Art</ref> <ref name="Lander2013p27">{{cite book |author=Janis Lander |title=Spiritual Art and Art Education |url=https://books.google.com/books?id=IH5iAgAAQBAJ&pg=PA27 |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66789-5 |pages=27–28}}</ref> <ref name="DAVIDSON83">H.R. Ellis Davidson (1965). ''Gods and Myths of Northern Europe'', p. 83. {{ISBN |978-0-14-013627-2}}</ref> <ref name="Old Slavic Symbols">{{cite web |title=Prasłowiańskie motywy architektoniczne |url=http://slowianie.republika.pl/drzeworyty.htm |access-date=19 Mei 2014 |date=1923 |archive-date=11 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011213412/http://www.slowianie.republika.pl/drzeworyty.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Lihachev">[http://www.sova-center.ru/files/xeno/nazi2002.pdf Вячеслав Лихачев. Нацизм в России. с.5] about symbolic of neo-nazi party "RNU"</ref> <ref name="echoMsk">{{cite web |url=http://www.echo.msk.ru/programs/victory/559590-echo/ |title=Свастика: благословение или проклятие |last=Багдасаров |first=Роман |work=Цена Победы |publisher=Echo of Moscow |access-date=7 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710110211/http://echo.msk.ru/programs/victory/559590-echo/ |archive-date=10 Julie 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Concise Armenian Encyclopedia p. 663">Concise Armenian Encyclopedia, Yerevan, v. II, p. 663</ref> <ref name="distedu.ru">{{cite web |url=http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/suasti.htm |title=Swastika (Kolovrat) – Historical Roots |language=ru |publisher=Distedu.ru |access-date=2 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831052611/http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/suasti.htm |archive-date=31 Augustus 2009 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ruskolan.xpomo.com">{{cite web |url=http://ruskolan.xpomo.com/liter/kolovrat.htm |title=Kolovrat – Historical Roots – Collection of articles |publisher=Ruskolan.xpomo.com |author=Vladimir Plakhotnyuk |language=ru |access-date=2 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419080636/http://www.ruskolan.xpomo.com/liter/kolovrat.htm |archive-date=19 April 2009}}</ref> <ref name="IT">{{cite news |title=Swastika chimney |newspaper=The Irish Times |date=3 Maart 2007 |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/commercialproperty/2007/0328/1175003340664.html |access-date=3 Oktober 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520072007/http://www.irishtimes.com/newspaper/commercialproperty/2007/0328/1175003340664.html |archive-date=20 Mei 2011 }}</ref> <ref name="Comehere">{{cite web |url= http://comeheretome.wordpress.com/2010/04/26/swastika-laundry-1912-1987/ |title=Swastika Laundry (1912–1987) |work=Come here to me! |publisher=Comeheretome.wordpress.com |date=26 April 2010 |access-date=3 Oktober 2010}}</ref> <ref name="Panama – Native Peoples">[http://www.fotw.us/flags/pa-nat.html ''Panama{{snd}}Native Peoples''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630200335/http://www.fotw.us/flags/pa-nat.html |date=30 Junie 2006 }}, uit Flags of the World. Besoek op 20 Februarie 2006.</ref> <ref name=lee86>{{cite book |author1=Jonathan H. X. Lee |author2=Kathleen M. Nadeau |title=Encyclopedia of Asian American Folklore and Folklife |url=https://books.google.com/books?id=9BrfLWdeISoC |year=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-35066-5 |pages=86–87}}</ref> }} == Nog leesstof == * {{citation |last=Quinn |first=Malcolm |title=The Swastika: Constructing the Symbol |url=https://books.google.com/books?id=ExqIAgAAQBAJ |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-85495-0}} * [http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007453 History of the Swastika] ''(US Holocaust Memorial Museum)'' * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4183467.stm The Origins of the Swastika] ''BBC News'' * {{cite book |last1=McKay |first1=George |title=Subcultures and New Religious Movements in Russia and East-Central Europe |page=282}} == Skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Swastika}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Swastika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Religieuse simbole]] [[Kategorie:Nazi-Duitsland]] [[Kategorie:Fascisme]] [[Kategorie:Hindoeïsme]] [[Kategorie:Boeddhisme]] [[Kategorie:Djainisme]] a5e3bxwa1k8ytgr0xg4fnz0zzyfvlfy 0 388701 2974048 2973777 2026-09-29T19:31:46Z BurgertB 2401 Besig 2974048 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]]<br> |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> === Russiese inval in die Krim en Donbas === {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |first2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}} Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ===Kijif en die noordfront=== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk.<ref name="ISW 4MAR"/><ref name="CriticalThreats"/> Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=David L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ===Suid- en oosfront=== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidfront=== [[Beeld:Destruction of Russian tanks by Ukrainian troops in Mariupol (4).jpg|duimnael|220px|'n Vernietigde Russiese tenk naby Marioepol, 7 Maart.]] Op 24 Februarie het Russiese troepe beheer geneem van die Noord-Krimkanaal, waarna die Krim se watertoevoer herstel is. Dit was sedert 2014 afgesny.<ref name=":5">{{cite news |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022}}</ref> Die beleg van Marioepol het ook begin toe die gevegte ooswaarts na dié stad verskuif het. Die front is toe met die Donbas verbind.<ref name="unianberdyansk">{{cite news|title=Российская военная техника заняла территорию бывшего аэропорта "Бердянск" – горсовет |trans-title=Russian military equipment occupied the territory of the former airport "Berdyansk" – city council |url=https://www.unian.net/war/rossiyskaya-voennaya-tehnika-zanyala-territoriyu-byvshego-aeroporta-berdyansk-gorsovet-novosti-donbassa-11719648.html |access-date=26 February 2022 |agency=Unian |language=ru |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226195413/https://www.unian.net/war/rossiyskaya-voennaya-tehnika-zanyala-territoriyu-byvshego-aeroporta-berdyansk-gorsovet-novosti-donbassa-11719648.html |url-status=live }}</ref> Op 1 Maart het Russiese magte begin voorberei om hulle aanval op Melitopol en ander stede te hervat. Daarmee het die Slag van Melitopol begin.<ref>{{cite web |first=Anastasia |last=Zadorozhnaya |date=1 March 2022 |title=Войска оккупанта готовят наступление на Мелитополь |trans-title=Invader's troops are preparing an attack on Melitopol |url=https://ria-m.tv/news/279120/voyska_okkupanta_gotovyat_nastuplenie_na_melitopol.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302054411/https://ria-m.tv/news/279120/voyska_okkupanta_gotovyat_nastuplenie_na_melitopol.html |archive-date=2 March 2022 |access-date=2 March 2022 |work=RIA Melitopol |language=ru}}</ref> Iwan Fedorof, die burgemeester, het later gesê die Russe het die stad beset.<ref>{{cite web |first=Marina |last=Korobova |date=1 March 2022 |title="Мелитополь не сдался, Мелитополь – временно оккупирован" – городской голова о ситуации на 1 марта |trans-title="Melitopol did not surrender, Melitopol is temporarily occupied" – the mayor on the situation on March 1 |url=https://www.mv.org.ua/news/264014-melitopol_ne_sdalsja_melitopol_-_vremenno_okkupirovan_-_gorodskoi_golova_o_situacii_na_1_marta.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302054418/https://www.mv.org.ua/news/264014-melitopol_ne_sdalsja_melitopol_-_vremenno_okkupirovan_-_gorodskoi_golova_o_situacii_na_1_marta.html |archive-date=2 March 2022 |access-date=2 March 2022 |website=Mestnyye Vesti |language=ru}}</ref> Ander Russiese magte het op 26 Februarie van die Krim af noordwaarts beweeg en 'n eenheid het die Zaporizjzja-kernaanleg genader.<ref>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Ukraine official says Russian troops approaching Zaporizhzhia nuclear plant |work=National Post |url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/ukraine-official-says-russian-troops-approaching-zaporizhzhia-nuclear-plant |access-date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=28 February 2022 |title=The Russians paused the invasion, but aren't losing |url=https://www.afr.com/policy/foreign-affairs/the-russians-have-paused-the-invasion-but-aren-t-losing-20220228-p5a09f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228023541/https://www.afr.com/policy/foreign-affairs/the-russians-have-paused-the-invasion-but-aren-t-losing-20220228-p5a09f |archive-date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022 |website=Australian Financial Review}}</ref> Op 28 Februarie het hulle die beleg van Enerhodar begin in 'n poging om beheer van die kernaanleg oor te neem.<ref>{{cite news |date=4 March 2022 |title=Ukraine nuclear plant on fire after Russia shelling |newspaper=News.com.au — Australia's Leading News Site |url=https://www.news.com.au/breaking-news/ukraine-pounded-and-exodus-mounts-as-russia-seizes-key-city/news-story/4c2bd269029008ba09ab2cab3a5a32b7 |access-date=4 March 2022}}</ref> 'n Brand het tydens die geweergevegte uitgebreek.<ref>{{cite web |date=3 March 2022 |title=Russian forces attacking Zaporizhzhia nuclear power plant in Ukraine, per multiple reports |url=https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |access-date=4 March 2022 |website=Business Insider Australia |archive-date= 4 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304042146/https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |url-status=dead }}</ref> Volgens die Internasionale Atoomenergieagentskap is noodsaaklike toerusting nie beskadig nie.<ref>{{cite news |date=3 March 2022 |title=Russian forces strike Ukraine from multiple fronts, including at power plant |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2022-03-04/latest-on-where-fighting-is-happening-in-ukraine/100881052 |access-date=4 March 2022}}</ref> Teen 4 Maart is die Zaporizjzja-kernaanleg deur Russiese magte beset. Hoewel brande steeds aangemeld is, was daar geen bestralingslekkasie nie.<ref>{{cite news |date=4 March 2022 |title= Russian troops take Zaporizhzhia nuclear plant |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/russia-attacks-ukraine-nuclear-plant-invasion-advances-83245801 |access-date=4 March 2022}}</ref> 'n Derde spil van aanvalle, uit die Krim, het noordweswaarts beweeg waar Russiese magte brûe oor die Dnipro oorgeneem het.<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |access-date=25 February 2022 |agency=Ukrinform |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live}}</ref> Op 2 Maart het Russiese troepe die Slag van Cherson gewen. Dit was die eerste groot stad wat in die aanval beset is.<ref name="falls">{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |access-date=3 March 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-status=live }}</ref> Russiese troepe het toe na Mikolajif beweeg, wat tussen Cherson en [[Odesa]] lê. Op 4 Maart het Oekraïense verdedigers 'n aanval in die Slag van Mikolajif afgeweer en die Koelbakino-lugbasis teruggewen.<ref name=":8">{{cite news |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022 |agency=Ukrinform |date=4 March 2022}}</ref> ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} nq6e6dmg14ps22rm5zndu0sbwd5caue 2974097 2974048 2026-09-29T20:42:19Z BurgertB 2401 Besig 2974097 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]]<br> |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> === Russiese inval in die Krim en Donbas === {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |first2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}} Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ===Kijif en die noordfront=== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk.<ref name="ISW 4MAR"/><ref name="CriticalThreats"/> Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=David L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ===Suid- en oosfront=== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidoosfront (8 April - 5 September 2022)=== [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|280px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 7 April tot 5 September 2022.]] Teen 17 April is Russiese vordering aan die suidoosfront blykbaar belemmer deur Oekraïense magte by die groot, swaar versterkte Azovstal-yster-en-staalwerk en die omliggende gebied in Marioepol.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 19 April het Rusland ’n "oostelike offensief" geloods oor ’n front van 480&nbsp;km wat van Charkif tot Donetsk en Loehansk gestrek het, met gelyktydige missielaanvalle wat weer op Kijif en [[Lwif]] gerig is.<ref name="nytimes.com">{{cite news|last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=20 April 2022 }}</ref> ’n Anonieme Amerikaanse verdedigingsamptenaar het die Russiese offensief as "op sy beste minimaal" beskryf.<ref>{{cite news|date=2 May 2022 |title=US official briefs on Russia's war effort |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61295448}}</ref> Teen 30 Mei was die verskil tussen Russiese en Oekraïense artillerie duidelik, met Oekraïense artillerie wat in die minderheid was.<ref name="Sabbagh">{{cite news|last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> In reaksie op Biden se aanduiding dat Oekraïne van meer gevorderde artillerie voorsien sou word, het Poetin gesê Rusland sou sy inval uitbrei om nuwe stede in te sluit, en hy het op 6 Junie ’n missielaanval op Kijif gelas nadat Rusland dit weke lank nie direk aangeval het nie.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |work=CBS News Videos via Yahoo News |date=6 June 2022 }}</ref> Op 10 Junie het die adjunkhoof van die Oekraïense Veiligheidsdiens (SBU), Wadim Skibitski, verklaar die frontlyne tydens die Slag van Sjewjerodonetsk sou bepaal hoe die inval sou verloop:<ref name="iktgvs">{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=10 June 2022 |title=We're almost out of ammunition and relying on western arms, says Ukraine |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/were-almost-out-of-ammunition-and-relying-on-western-arms-says-ukraine }}</ref> {{Blockquote |text=Dit is nou 'n artillerie-oorlog, en ons verloor dit. Alles hang nou af van wat die Weste vir ons gee. Oekraïne het een artilleriestuk teenoor elke 10 of 15 Russiese stukke. Ons Westerse vennote het ons ongeveer 10% gegee van wat hulle het.}} Op 29 Junie het die Amerikaanse intelligensiedirekteur Avril Haines gesê Amerikaanse agentskappe stem saam die inval sal "vir ’n lang tydperk ... voortduur. Kortom, die prentjie bly taamlik somber, en Rusland se houding teenoor die Weste verhard."<ref>{{cite news|last1=Alper |first1=Alexandra |last2=Freifeld |first2=Karen |last3=Landay |first3=Jonathan |date=29 June 2022 |title=Putin still wants most of Ukraine, war outlook grim -U.S. intelligence chief |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-still-wants-most-ukraine-war-outlook-grim-us-intelligence-chief-2022-06-29/ |access-date=2 July 2022 |work=[[Reuters]] }}</ref> Die hoofwoordvoerder van die Russiese ministerie van verdediging, Igor Konasjenkof, het onthul Russiese troepe is verdeel tussen die weermaggroepe "Sentrum", onder bevel van kolonel-generaal Aleksander Lapin, en "Suid", onder bevel van weermaggeneraal Sergei Soerowikin.<ref name="Novaya">{{cite news|last=Cherkasov |first=Alexander |date=26 June 2022 |script-title=Люди, стрелявшие в наших отцов |language=uk |agency=[[Nowaja Gazeta]] |url=https://novayagazeta.eu/articles/2022/06/26/liudi-streliavshie-v-nashikh-ottsov }}</ref> Op 20 Julie het Sergei Lawrof, die Russiese minister van buitelandse sake, aangekondig Rusland sou reageer op die verhoogde militêre hulp wat Oekraïne uit die buiteland ontvang deur sy spesiale militêre operasie na [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja-]] en [[Cherson-oblast]] uit te brei.<ref>{{cite news|date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> Russiese grondmagte het begin om vrywilligerbataljons te werf om ’n nuwe 3de Leërkorps binne die Westelike Militêre Distrik te vorm, met ’n beplande sterkte van 16&nbsp;000 - 60&nbsp;000 personeellede.<ref>{{cite news|date=29 July 2022 |title=Ru\ssia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=27 August 2022 }}</ref> ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} 3jwggg702lq5oojpjruibsrvdb0b53j 2974098 2974097 2026-09-29T20:44:20Z BurgertB 2401 /* Gebeure */ 2974098 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]]<br> |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> === Russiese inval in die Krim en Donbas === {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |first2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}} Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ====Kijif en die noordfront==== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk.<ref name="ISW 4MAR"/><ref name="CriticalThreats"/> Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=David L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ====Suid- en oosfront==== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidoosfront (8 April - 5 September 2022)=== [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|280px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 7 April tot 5 September 2022.]] Teen 17 April is Russiese vordering aan die suidoosfront blykbaar belemmer deur Oekraïense magte by die groot, swaar versterkte Azovstal-yster-en-staalwerk en die omliggende gebied in Marioepol.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 19 April het Rusland ’n "oostelike offensief" geloods oor ’n front van 480&nbsp;km wat van Charkif tot Donetsk en Loehansk gestrek het, met gelyktydige missielaanvalle wat weer op Kijif en [[Lwif]] gerig is.<ref name="nytimes.com">{{cite news|last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=20 April 2022 }}</ref> ’n Anonieme Amerikaanse verdedigingsamptenaar het die Russiese offensief as "op sy beste minimaal" beskryf.<ref>{{cite news|date=2 May 2022 |title=US official briefs on Russia's war effort |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61295448}}</ref> Teen 30 Mei was die verskil tussen Russiese en Oekraïense artillerie duidelik, met Oekraïense artillerie wat in die minderheid was.<ref name="Sabbagh">{{cite news|last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> In reaksie op Biden se aanduiding dat Oekraïne van meer gevorderde artillerie voorsien sou word, het Poetin gesê Rusland sou sy inval uitbrei om nuwe stede in te sluit, en hy het op 6 Junie ’n missielaanval op Kijif gelas nadat Rusland dit weke lank nie direk aangeval het nie.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |work=CBS News Videos via Yahoo News |date=6 June 2022 }}</ref> Op 10 Junie het die adjunkhoof van die Oekraïense Veiligheidsdiens (SBU), Wadim Skibitski, verklaar die frontlyne tydens die Slag van Sjewjerodonetsk sou bepaal hoe die inval sou verloop:<ref name="iktgvs">{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=10 June 2022 |title=We're almost out of ammunition and relying on western arms, says Ukraine |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/were-almost-out-of-ammunition-and-relying-on-western-arms-says-ukraine }}</ref> {{Blockquote |text=Dit is nou 'n artillerie-oorlog, en ons verloor dit. Alles hang nou af van wat die Weste vir ons gee. Oekraïne het een artilleriestuk teenoor elke 10 of 15 Russiese stukke. Ons Westerse vennote het ons ongeveer 10% gegee van wat hulle het.}} Op 29 Junie het die Amerikaanse intelligensiedirekteur Avril Haines gesê Amerikaanse agentskappe stem saam die inval sal "vir ’n lang tydperk ... voortduur. Kortom, die prentjie bly taamlik somber, en Rusland se houding teenoor die Weste verhard."<ref>{{cite news|last1=Alper |first1=Alexandra |last2=Freifeld |first2=Karen |last3=Landay |first3=Jonathan |date=29 June 2022 |title=Putin still wants most of Ukraine, war outlook grim -U.S. intelligence chief |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-still-wants-most-ukraine-war-outlook-grim-us-intelligence-chief-2022-06-29/ |access-date=2 July 2022 |work=[[Reuters]] }}</ref> Die hoofwoordvoerder van die Russiese ministerie van verdediging, Igor Konasjenkof, het onthul Russiese troepe is verdeel tussen die weermaggroepe "Sentrum", onder bevel van kolonel-generaal Aleksander Lapin, en "Suid", onder bevel van weermaggeneraal Sergei Soerowikin.<ref name="Novaya">{{cite news|last=Cherkasov |first=Alexander |date=26 June 2022 |script-title=Люди, стрелявшие в наших отцов |language=uk |agency=[[Nowaja Gazeta]] |url=https://novayagazeta.eu/articles/2022/06/26/liudi-streliavshie-v-nashikh-ottsov }}</ref> Op 20 Julie het Sergei Lawrof, die Russiese minister van buitelandse sake, aangekondig Rusland sou reageer op die verhoogde militêre hulp wat Oekraïne uit die buiteland ontvang deur sy spesiale militêre operasie na [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja-]] en [[Cherson-oblast]] uit te brei.<ref>{{cite news|date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> Russiese grondmagte het begin om vrywilligerbataljons te werf om ’n nuwe 3de Leërkorps binne die Westelike Militêre Distrik te vorm, met ’n beplande sterkte van 16&nbsp;000 - 60&nbsp;000 personeellede.<ref>{{cite news|date=29 July 2022 |title=Ru\ssia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=27 August 2022 }}</ref> ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} f2ayg06g51e7qbg91itnr33h9r3dahv 2974105 2974098 2026-09-29T22:33:46Z BurgertB 2401 Besig 2974105 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]]<br> |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> === Russiese inval in die Krim en Donbas === {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |last2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}} Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ====Kijif en die noordfront==== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk.<ref name="ISW 4MAR"/><ref name="CriticalThreats"/> Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=David L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ====Suid- en oosfront==== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidoosfront (8 April - 5 September 2022)=== [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|280px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 7 April tot 5 September 2022.]] Teen 17 April is Russiese vordering aan die suidoosfront blykbaar belemmer deur Oekraïense magte by die groot, swaar versterkte Azovstal-yster-en-staalwerk en die omliggende gebied in Marioepol.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 19 April het Rusland ’n "oostelike offensief" geloods oor ’n front van 480&nbsp;km wat van Charkif tot Donetsk en Loehansk gestrek het, met gelyktydige missielaanvalle wat weer op Kijif en [[Lwif]] gerig is.<ref name="nytimes.com">{{cite news|last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=20 April 2022 }}</ref> ’n Anonieme Amerikaanse verdedigingsamptenaar het die Russiese offensief as "op sy beste minimaal" beskryf.<ref>{{cite news|date=2 May 2022 |title=US official briefs on Russia's war effort |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61295448}}</ref> Teen 30 Mei was die verskil tussen Russiese en Oekraïense artillerie duidelik, met Oekraïense artillerie wat in die minderheid was.<ref name="Sabbagh">{{cite news|last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> In reaksie op Biden se aanduiding dat Oekraïne van meer gevorderde artillerie voorsien sou word, het Poetin gesê Rusland sou sy inval uitbrei om nuwe stede in te sluit, en hy het op 6 Junie ’n missielaanval op Kijif gelas nadat Rusland dit weke lank nie direk aangeval het nie.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |work=CBS News Videos via Yahoo News |date=6 June 2022 }}</ref> Op 10 Junie het die adjunkhoof van die Oekraïense Veiligheidsdiens (SBU), Wadim Skibitski, verklaar die frontlyne tydens die Slag van Sjewjerodonetsk sou bepaal hoe die inval sou verloop:<ref name="iktgvs">{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=10 June 2022 |title=We're almost out of ammunition and relying on western arms, says Ukraine |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/were-almost-out-of-ammunition-and-relying-on-western-arms-says-ukraine }}</ref> {{Blockquote |text=Dit is nou 'n artillerie-oorlog, en ons verloor dit. Alles hang nou af van wat die Weste vir ons gee. Oekraïne het een artilleriestuk teenoor elke 10 of 15 Russiese stukke. Ons Westerse vennote het ons ongeveer 10% gegee van wat hulle het.}} Op 29 Junie het die Amerikaanse intelligensiedirekteur Avril Haines gesê Amerikaanse agentskappe stem saam die inval sal "vir ’n lang tydperk ... voortduur. Kortom, die prentjie bly taamlik somber, en Rusland se houding teenoor die Weste verhard."<ref>{{cite news|last1=Alper |first1=Alexandra |last2=Freifeld |first2=Karen |last3=Landay |first3=Jonathan |date=29 June 2022 |title=Putin still wants most of Ukraine, war outlook grim -U.S. intelligence chief |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-still-wants-most-ukraine-war-outlook-grim-us-intelligence-chief-2022-06-29/ |access-date=2 July 2022 |work=[[Reuters]] }}</ref> Die hoofwoordvoerder van die Russiese ministerie van verdediging, Igor Konasjenkof, het onthul Russiese troepe is verdeel tussen die weermaggroepe "Sentrum", onder bevel van kolonel-generaal Aleksander Lapin, en "Suid", onder bevel van weermaggeneraal Sergei Soerowikin.<ref name="Novaya">{{cite news|last=Cherkasov |first=Alexander |date=26 June 2022 |script-title=Люди, стрелявшие в наших отцов |language=uk |agency=[[Nowaja Gazeta]] |url=https://novayagazeta.eu/articles/2022/06/26/liudi-streliavshie-v-nashikh-ottsov }}</ref> Op 20 Julie het Sergei Lawrof, die Russiese minister van buitelandse sake, aangekondig Rusland sou reageer op die verhoogde militêre hulp wat Oekraïne uit die buiteland ontvang deur sy spesiale militêre operasie na [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja-]] en [[Cherson-oblast]] uit te brei.<ref>{{cite news|date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> Russiese grondmagte het begin om vrywilligerbataljons te werf om ’n nuwe 3de Leërkorps binne die Westelike Militêre Distrik te vorm, met ’n beplande sterkte van 16&nbsp;000 - 60&nbsp;000 personeellede.<ref>{{cite news|date=29 July 2022 |title=Ru\ssia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=27 August 2022 }}</ref> ==== Val van Marioepol ==== Op 13 April het Russiese magte hulle aanval op die Azovstal-yster-en-staalwerk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Marioepol 'running out of ammunition' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |access-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> Die Oekraïense premier, [[Denis Sjmjhal]], het gesê Oekraïense soldate het belowe om die ultimatum om oor te gee, te ignoreer en tot die einde te veg.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Marioepol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-Marioepol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 20 April het Poetin gesê die beleg kan takties as voltooi beskou word, aangesien die 500 Oekraïense soldate wat in bunkers binne die staalwerke verskans was, en na raming 1&nbsp;000 burgerlikes, van hulp afgesny was.<ref>{{cite news|last=Schreck |first=Adam |date=21 April 2022 |title=Putin claims victory in Marioepol despite steel-mill holdouts |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604113211/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-date=4 June 2025}}</ref> Ná vergaderings met Poetin en Zelenski het die VN se sekretaris-generaal, [[António Guterres]], op 28 April gesê hy sou probeer om ’n ontruiming uit Azovstal te reël.<ref>{{cite news|last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Marioepol 'apocalypse' |work=[[Reuters]] |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> Op 30 April het Russiese troepe burgerlikes toegelaat om onder VN-beskerming te vertrek.<ref>{{cite news|date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=[[Yahoo News]] |agency=[[Reuters]] |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=2 September 2024 }}</ref> Teen 3 Mei het Russiese troepe, nadat hulle 100 burgerlikes toegelaat het om te gaan, hulle bombardement hervat.<ref>{{cite news|date=3 May 2022 |title=Russia shells Marioepol plant with civilians still reported trapped |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://web.archive.org/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> Op 6 Mei het die ''[[Daily Telegraph]]'' berig Rusland het termobariese bomme (bomme wat chemiese ontbranding toelaat wat atmosferiese suurstof gebruik) teen die oorblywende soldate gebruik. Zelenski het die bevelvoerder van die staalfabriek gemagtig om oor te gee indien nodig.<ref>{{cite news|last=Vasilyeva |first=Nataliya |date=5 May 2022 |title=Ukraine loses contact with Azovstal defenders as Russian troops storm steelworks |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/05/04/besieged-azovstal-steelwork-bunker-survivors-stave-hunger-frying/ }}</ref> Op 7 Mei is alle burgerlikes ontruim.<ref>{{cite news|date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Marioepol |work=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-Marioepol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|240px|’n Kinderhospitaal in [[Marioepol]] ná ’n Russiese lugaanval op 9 Maart 2022.]] Nadat die laaste burgerlikes ontruim is, het 2&nbsp;000 Oekraïense soldate daar versperrings beman; 700 is beseer. Hulle het ’n beroep gedoen op ’n militêre korridor vir ontruiming, omdat hulle verwag het hulle sou tereggestel word indien hulle oorgee.<ref>{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Marioepol |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-date=11 May 2025}}</ref> Berigte oor onenigheid op 8 Mei het aangedui die bevelvoerder van die Oekraïense mariniers het ongemagtig tenks, ammunisie en personeel bekom, sy posisie verlaat en gevlug. Die oorblywende soldate het gesê die verdediging is gevolglik verswak, wat die voortduur van die Russiese aanvalle vergemaklik het.<ref>{{cite news|last=Petrenko |first=Roman |date=8 May 2022 |title=Marioepol defenders tell how the commander of marines fled the city |work=Yahoo News |agency=Ukrayinska Pravda |url=https://news.yahoo.com/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |access-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304015517/https://www.yahoo.com/news/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |archive-date=4 March 2025}}</ref> Illia Samoilenko, adjunkbevelvoerder van die oorblywende Oekraïense troepe, het gesê: "Ons is basies dooie mense. Die meeste van ons weet dit, en daarom veg ons so vreesloos."<ref>{{cite news|last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Marioepol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/Marioepol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 16 Mei het die Oekraïense Algemene Staf aangekondig die Marioepol-garnisoen het sy "gevegsending voltooi" en die finale ontruimings het begin. Altesaam 264 dienslede is na Olenifka, onder Russiese beheer, ontruim, terwyl 53 wat ernstig beseer was, na ’n hospitaal in Nowoazofsk, ook onder Russiese beheer, geneem is.<ref name="nytimes16">{{cite news|last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Marioepol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=16 May 2022 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> Ná die ontruiming het Russiese en DPR-magte volle beheer oor Marioepol verkry. Rusland se perssekretaris, Dmitri Peskof, het gesê Poetin het gewaarborg die vegters wat oorgegee het, sou "in ooreenstemming met internasionale standaarde" behandel word, terwyl Zelenski gesê het "die werk om die seuns huis toe te bring gaan voort..."<ref name="reutersmay17">{{cite news|date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=[[Reuters]] |publication-place=Marioepol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517104718/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} fmpok03pk1wrfqg5v5gmalzialdjtl0 0 391903 2974170 2620662 2026-09-30T06:31:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974170 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|USS ''John F. Kennedy'' (CVN-79)}} {{Databoks}} '''USS ''John F. Kennedy'' (CVN-79)''' is die tweede Gerald R. Ford-klas vliegdekskip wat vir die [[Amerikaanse Vloot|Verenigde State se vloot]] gebou is. Die skip is op 29 Oktober 2019 te water gelaat en op 7 Desember 2019 gedoop. == Konstruksie == [[Lêer:CVN-79_JFK_construction_bow.jpg|links|duimnael|''John F. Kennedy'' tydens bouwerk in September 2018.]] Op 15 Januarie 2009 is 'n $374&nbsp;miljoen kontrak vir ontwerpwerk en konstruksievoorbereiding vir ''John F. Kennedy'' aan Huntington Ingalls Industries se Northrop Grumman Shipbuilding toegeken.<ref>{{Cite web|url=http://www.sb.northropgrumman.com/about/assets/Newport_News_Facts.pdf|title=Fact Sheet|publisher=Northrop Grumman Shipbuilding|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705105503/http://www.sb.northropgrumman.com/about/assets/Newport_News_Facts.pdf|archive-date=5 July 2010|access-date=2009-05-26}}</ref> Op 30 September 2010 het Northrop Grumman aangekondig dat voorbereidings aan die gang is om met bouwerk te begin.<ref>{{Cite press release|title=Photo Release -- Northrop Grumman Announces Leadership Changes at Shipbuilding Sector in Newport News|url=http://www.globenewswire.com/newsroom/news.html?d=202706|publisher=Northrop Grumman|access-date=10 Julie 2022|archivedate= 4 Maart 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120304215455/http://www.globenewswire.com/newsroom/news.html?d=202706}}</ref> Op 25 Februarie 2011 het die Vloot die seremoniële eerste-staalsnit by Northrop Grumman in Newport News gehou, wat die formele begin van konstruksie van ''John F. Kennedy'' ingelui het.<ref>{{cite press release|title=Construction begins on Navy's Newest Aircraft Carrier|url=http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=58799|publisher=Newport News Shipbuilding|date=25 February 2011|access-date=29 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110301164544/http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=58799|archivedate= 1 Maart 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dailypress.com/military/dp-nws-cvn-79-steel-cutting-20110225-story.html|author1=Frost, Peter|title=Shipyard Cuts First Steel For Next Carrier; Funding Remains In Flux|work=Daily Press|location=Newport News, Virginia|date=26 February 2011|df=dmy-all}}</ref> ''John F. Kennedy'' was oorspronklik beplan om in 2018 voltooi te wees. Dit is tot 2020 verleng nadat Robert Gates, minister van verdediging, in 2009 aangekondig het dat die program na 'n vyfjaar-bouprogram sal oorskuif om dit op 'n "fiskaal meer volhoubare pad" te plaas. Teen laat 2012 het vertragings in konstruksie voorgekom, en die [[Amerikaanse Vloot|Vlootdepartement]] het ondersoek ingestel na die verlenging in die konstruksietyd van beide [[USS Enterprise (CVN-80)|''Enterprise'']] en ''John F. Kennedy'' met 'n bykomende twee jaar wat die skip se inwerkingtreding tot 2022 sou vertraag. In September 2013 het die Staatsaanspreeklikheidskantoor aanbeveel om die detailontwerp en konstruksiekontrak vir ''John F. Kennedy'' uit te stel totdat programmatiese tekorte uitgesorteer is. Die Vloot- en Verdedigingsdepartement het die aanbeveling afgekeur. Die vloot het tegniese, ontwerp- en konstruksie-uitdagings in die gesig gestaar om [[USS Gerald R. Ford|''Gerald R. Ford'']] te voltooi, insluitend die vervaardiging van stelsels voordat hulle hul volwassenheid kon demonstreer, om sodoende aan die vereiste installasiedatums te voldoen. ''Gerald R. Ford'' se koste het met 22% tot $12,8 miljard gestyg, en bykomende verhogings kon volg as gevolg van onsekerhede oor kritieke tegnologiestelsels. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse vliegdekskepe]] 2z3fhxnua79k3w05p0y3i2egr4s84iu 0 393452 2974169 2956491 2026-09-30T06:30:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974169 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|USS ''Franklin'' (CV-13)}} {{Inligtingskas Skip | beeld = [[Lêer:USS Franklin (CV-13) in the Elizabeth River, off Norfolk, Virginia (USA), 21 February 1944 (80-G-224596).jpg|300px]] | beeldstyl = | onderskrif = Die USS ''Franklin'' in 1944 | naam = USS ''Franklin'' | klas_en_tipe = Amerikaanse vliegdekskip | bouers = Newport News Shipbuilding | gebruik_deur = {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Amerikaanse Vloot]] | voorganger = | opvolger = | besteldatum = | boudatum = 1942–1943 | koste = | aantal_beplan = 1 | aantal_neergelê= 1 | datum_neergelê = 7 Desember 1942 | tewaterlating = 14 Oktober 1943 | voltooi = 1 | in_gebruik = 0 | in_diens_gestel= 31 Januarie 1944 | onttrek = 17 Februarie 1947 | lot = As skroot verkoop | tuishawe = | bynaam="Big Ben" | verplasing = 27&nbsp;100 lang ton (volle vrag)<br />27&nbsp;500 ton (normale verplasing) | lengte = 249,9&nbsp;m (waterlyn)<br />265,8 m (algeheel)<br />262,7 (vliegdek) | wydte = 45 m | hoogte = | diepgang = 10,41 m | spoed = 33 kn (61&nbsp;km/h) | bemanning = 2&nbsp;600 }} Die '''USS ''Franklin'' (CV/CVA/CVS-13, AVT-8)''', ook bekend as "Big Ben", was een van 24 [[Essex-klas vliegdekskepe]] wat gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] vir die [[Amerikaanse Vloot]] gebou is. Dit is ook die vyfde skip van die Amerikaanse Vloot wat die naam gedra het. Die skip is in Januarie 1944 in diens gestel en het aan verskeie operasies in die [[Stille Oseaan]] deelgeneem. Daar is vier ''Battle Stars'' aan die skip toegeken. Die ''Franklin'' is ernstig deur 'n Japannese lugaanval beskadig in Maart 1945 en het 800 van sy bemanning verloor gedurende die aanval. Daarmee het die skip ook die titel verdien as die mees beskadigde skip wat die oorlog oorleef het.<ref>Friedman, p. 232</ref> Rolprentmateriaal van die werklike aanval is in die 1949-rolprent ''Task Force'', waarin die akteur [[Gary Cooper]] verskyn het, gebruik. Ná die aanval het die ''Franklin'' na Amerika teruggekeer vir herstelwerk, maar het nie weer 'n rol in die Tweede Wêreldoorlog gespeel nie. Die skip is uit diens onttrek in 1947. Terwyl die skip in die Reserwevloot opgeneem was, is dit eers geklassifiseer as 'n aanvalsvliegdekskip (CVA), later as teenduikbootvliegdekskip (CVS) en later as 'n vliegtuigvervoerskip (AVT). Die skip is egter nooit gemoderniseer nie en het nooit weer aktiewe diens gedoen nie. Die USS ''Franklin'' en [[USS Bunker Hill (CV-17)|USS ''Bunker Hill'']] (albei beskadig deur kamikaze-aanvalle) was die enigste twee ''Essex''-klas vliegdekskepe wat nie weer diens gedoen het na die Tweede Wêreldoorlog nie.<ref>Friedman, p. 156</ref> Die skip is in 1966 as skroot verkoop. == Konstruksie en indiensstelling == [[Lêer:Overhead view of USS Franklin (CV-13) at Norfolk 1944.jpg|duimnael|links|Die pas-indiensgestelde ''Franklin'' verlaat Norfolk in Februarie 1944]] Die [[kiel]] van die skip is op 7 Desember 1942 in ''Shipway 11'' gelê, op die eerste herdenking van die [[Aanval op Pearl Harbor]]. Die skip is op 14 Oktober 1943 te water gelaat deur die ''Newport News Shipbuilding Company,'' met die plegtigheid bygewoon deur die beskermpersoon, luitenant-kommandeur Mildred H. McAfee, 'n Amerikaanse vlootoffisier wat die Direkteur van ''Women Accepted for Volunteer Emergency Service'' (WAVES) was. Die skip is genoem na [[Benjamin Franklin]], een van die grondleggers van die [[Verenigde State van Amerika]] en ter ere van die vorige oorlogskepe wat ook na hom vernoem is. Dit is nie volgens berigte na die Slag van Franklin, [[Tennessee]], wat gedurende die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] plaasgevind het, genoem nie.<ref>U.S. Naval Historical Center</ref>Die nedersetting Franklin, Tennessee was egter genoem na Benjamin Franklin volgens die boek ''The Franklin Comes Home''<ref>{{cite book |first=A. A. |last=Hoehling |title=The Franklin Comes Home |url=https://archive.org/details/franklincomeshom0000hoeh |publisher=Hawthorn Books |location=New York |date=1974 |page=[https://archive.org/details/franklincomeshom0000hoeh/page/3 3]}}</ref> wat moontlik indirek veroorsaak het dat persepsie ontstaan het dat die skip na die nedersetting genoem is. Die skip is in diens gestel op 31 Desember 1944 met kaptein James M. Shoemaker as die bevelvoerder.<ref name="DANFS">{{cite web |url= http://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/f/franklin-v.html |title= Franklin V |date=15 April 2004}}</ref> 'n Deel van die eerste bemanning was ook 'n paar professionele musikante, insluitend Saxie Dowell en Deane Kincaide, wat deur middel van 'n lotingstelsel aan die ''Franklin'' toegewys is.<ref>{{cite book|last1=Jackson|first1=Steve|title=Lucky Lady: The World War II Heroics of the USS Santa Fe and Franklin|date=2009|publisher=Da Capo Press|isbn=978-0-7867-5017-7|page=110|url=https://books.google.com/books?id=65tzvzXJxC8C&pg=PA110|language=en}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Diensrekord == === Tweede Wêreldoorlog === Na indiensstelling het die skip na [[Trinidad en Tobago|Trinidad]] gevaar as 'n proefvaart en het net daarna na [[San Diego]] vertrek saam met Taakgroep 27.7 waar daar begin is met intensiewe opleiding; wat veral op gevegsvaardighede gefokus het. Gedurende Junie het die skip na die Eniwetok-eiland via [[Pearl Harbor]] gevaar waar dit by Taakgroep 58.2 aangesluit het. ''Franklin'' het gedien as die vlagskip vir skoutadmiraal Ralph E. Davison vir die meeste van die ''Franklin'' se ontplooing in die westelike Stille Oseaan.<ref name=jsr>{{cite journal |last=Russell |first=James S. |year=1986 |title=Mess Treasurer of the ''Essex'' Class |journal=Proceedings |volume=Supplement |issue=April |pages=54–63 |publisher=United States Naval Institute }}</ref> ==== Bonin en die Mariana-eiland ==== Op 30 Junie 1944 het vliegtuie van die ''Franklin'' aanvalle op die Bonineilande uitgevoer as deel van die inval van die [[Mariana-eilande]]. Die vliegtuie het Japannese vliegtuie op die grond en in die lug vernietig, asook artilleriestellings, vliegvelde en het vyandelike skepe aangeval. Op 4 Julie is aanvalle geloods teen [[Iwo Jima]], [[Chichijima]] en [[Haha Jima]]-eilande; teikens op die grond is verwoes, 'n groot vragskip is gekelder in die hawe en drie kleiner skepe is vernietig nadat brande op hulle uitgebreek het. Op 6 Julie het die ''Franklin'' se vliegtuie aanvalle op [[Guam]] en Rota-eilande uitgevoer as deel van die sagmaakproses vir die invalle wat vir Guam beplan is. Die aanvalle het aangehou tot 21 Julie toe die skip direkte ondersteuning aan die inval van Gaum verskaf het. Na twee dae by [[Saipan]], waar proviand aanboord geneem is, het die skip saam met Taakmag 58 (TF 58) gevaar en fotografiese verkenning gedoen en ook lugaanvalle op die [[Palau]]-eilande gedoen. Op 25 en 26 Julie het sy vliegtuie vyandelike vliegtuie, skepe en grondinstallasies verwoes. Die skip het die gebied verlaat en na Saipan gevaar en die volgende dag by Taakmag 58.1 aangesluit. Die onstuimige see het die ''Franklin'' verhoed om [[bom]]me en vuurpyle aanboord te neem, tog het die skip na Bonin-eiland gevaar vir nog 'n aanval. Op 4 Augustus het vegvliegtuie van die skip vyandige vegvliegtuie en sy bomwerpers en torpedobomwerpers 'n konvooi skepe aangeval, noord van [[Ototo Jima]]. Teikens wat vernietig is, was radiostasies, 'n seevliegtuigbasis, vliegvelde en skepe. Die ''Franklin'' het van 9–28 Augustus instandhouding ondergaan en rus vir die bemanning by Eniwetok voor dit saam met USS ''Enterprise'', USS ''Belleau Wood'' en USS ''San Jacinto'' na die Bonin-eilande gevaar het om sekere teikens te neutraliseer asook om afleidings aanvalle uit te voer. Vanaf 31 Augustus tot 2 September het aanvalle deur ''Franklin'' se vliegtuie teikens op die grond verwoes, twee vragskepe gesink, vyandige vliegtuie in vlug vernietig en ook fotografiese verkenning gedoen. ==== Peleliu ==== Op 4 September 1944 het die skip proviand aanboord geneem by Saipan en toe as deel van Taakgroep 38.1 na Yap-eiland gevaar. Die aanvalle het op 3-6 September plaasgevind wat ook lugdekking aan die inval van Peleliu ingesluit het op die 15de. Die Taakgroep het weer voorrade aanboord geneem van 21 tot 25 September. ''Franklin'' was nou die vlagskip van Taakgroep 38.4 en het teruggekeer na Palau waar daar daagliks patrollies uitgestuur is en snags nag-vegvliegtuie. ==== Leyte ==== Vroeg op die oggend van 14 September 1944 het vliegtuie van die ''Franklin'' aanvalle geloods teen Aparri op [[Luzon]]eiland en daarna het die skip na die ooste van Luzon gevaar om militêre installasies daar te neutraliseer ter voorbereiding vir die inval van [[Leyte]]-eiland. Op 15 September is die skip aangeval deur drie vyandelike vliegtuie; een het daarin geslaag om die skip te tref met 'n bom. Die bom het die agterste hoek van die hysbak op die dek se kant getref en drie persone is dood en 22 gewond. ''Franklin'', as deel van Taakmag 38.4, vaar noordwes om deel te neem aan die [[Formosa]] luggevegte vanaf 12 tot 16 Oktober. Die doelwit was om verskeie Japannese lugmagbasisse te neutraliseer wat op daardie stadium die lugruim tussen die [[Filippyne]] en [[Okinawa]] beheer het. Die inval van Luzon kon eers plaasvind nadat die Japannese lugmag geneutraliseer is. Op 13 Oktober het die skip 'n Japannese [[bomwerper]], 'n [[Mitsubishi G4M|''Betty'']], afgeskiet wat besig was met 'n kamikaze-aanval teen die ''Franklin''. Die vliegtuig het 'n klein bietjie skade aan die dek aangerig maar gelukkig oor die dek gegly en aan die stuurboordkant afgeval. Na dit het die skip posisie ingeneem ter ondersteuning van die Inval van die Filippyne. Die ''Franklin'' se vliegtuie het [[Manila]]baai op 19 Oktober aangeval en verskeie skepe en bote gekelder of beskadig. Dit het ook 'n drywende [[droogdok]] en elf Japannese vliegtuie vernietig. Met die aanvanklike inval van Leyte op 20 Oktober het ''Franklin'' se vliegtuie omliggende vliegvelde aangeval en verskeie patrollievliegtuie uitgestuur in afwagting op 'n vyandelike mag wat hulle genader het. Op die oggend van 24 Oktober, tydens die Slag van die Sibuyansee, was die ''Franklin'' se vliegtuie deel van die aanvalle op die Japannese Magte, onder beheer van Viseadmiraal Takeo Kurita. Hulle het gehelp om die Japannese slagskip ''Musashi'', suid van Luzon, te kelder, die slagskepe ''Fusō'' en ''Yamashiro'' te beskadig en ook die Japannese [[torpedojaer]] ''Wakaba'' te kelder. Daar was 'n oënskynlike bedreiging uit 'n ander rigting en die ''Franklin'' het saam met Taakgroepe 38.4, 38.3 en 38.2 vertrek om die Japannese vliegdekskipseemag die hoof te bied deur teen dagbreek aan te val. Die vyandelike mag was egter 'n opoffering en skynaanval omrede die Japannese teen daardie tyd min operasionele vliegtuie en 'n tekort aan opgeleide vlieëniers gehad het. Admiraal William Halsey het egter die aas gesluk en na die vyandelike seemag gevaar sonder om sy besluite aan sy kollegas te kommunikeer. Dit het gelei tot die berugte ''the world wonders'' kommunikasie debakel. ''Franklin'' en ander taakgroepe se vliegdekskepe het magte gekombineer en op 25 Oktober het die Slag van Kaap Engaño plaasgevind waar die Japannese vliegdekskip ''Chiyoda'' beskadig (die skip is later deur 'n Amerikaanse [[kruiser]] gesink) en ook die vliegdekskip ''Zuihō'' gekelder is. Daarna is die skip uit die taakmag onttrek om brandstof in te neem, en het eers weer op 27 Oktober by Leyte aan aksie deelgeneem. Sy vliegtuie het 'n swaarkruiser en twee torpedojaers, suid van [[Mindoro]], aangeval. Die skip was onderweg op 30 Oktober, ongeveer 160&nbsp;km vanaf Samar, toe vyandige bomwerpers verskyn het wat op 'n selfmoordsending was. Die vloot se vliegtuie het die meeste van die bomwerpers neergeskiet, tog het ses deur die lug verdediging gedring binne die ''Franklin'' taakgroep van vir vliegdekskepe wat omring is deur ongeveer twintig kruisers en torpedojaers. Die lugafweer kanonne van die skepe het drie van die vier bomwerpers afgeskiet wat die vier vliegdekskepe geteiken het. Die bomwerper wat die ''Franklin'' in sy visier gehad het, het die vliegdek getref en tot in die galery dek deurgedring; 56 mans sterf en 60 word gewond. Die twee oorblywende Kamikaze-vliegtuie het aangeval, een was neergeskiet en die ander se bomme mis die ''Franklin'' maar vlieg in die agterstewe<ref name="jsr" /> van die USS ''Belleau Wood'' vas.<ref name="Smith">{{cite book|last1=Smith|first1=Peter C|title=Kamikaze To Die for the Emperor|url=https://archive.org/details/kamikazetodiefor0000smit|date=2014|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=Barnsley, UK|isbn=978-1-78159-313-4|pages=[https://archive.org/details/kamikazetodiefor0000smit/page/25 25]–26}}</ref> Die ''Franklin'' se bemanning kon daarin slaag om alle vure te blus en die vliegdek tydelik te herstel sodat vliegtuie kon land, slegs 76 minute nadat die bom hom getref het.<ref name="jsr" />Beide vliegdekskepe het na die Ulithi-atol gegaan vir tydelike herstelwerk. Die ''Franklin'' het hierna na die [[Puget Sound-vlootwerf]] gevaar waar dit op 28 November 1944 vir herstelwerk gearriveer het. Op 7 November is die bevelvoerder, kaptein Shoemaker afgelos deur kaptein Leslie E. Gehres. Die bemanning het nie van Gehres gehou nie, hy was baie streng en outokraties.<ref name="auto">{{cite web|url=http://ww2db.com/person_bio.php?person_id=428|title=Leslie Gehres|first=C. Peter|last=Chen|work=ww2db.com|access-date=23 September 2016}}</ref> Die ''Franklin'' het Bremerton op 2 Februarie verlaat vir opleiding en vlieënierkwalifikasie-oefeninge. Die skip het eers by Pearl Harbor aangedoen vir proviand en op 3 Maart 1945<ref>{{cite book |title=I Was Chaplain on the ''Franklin'' |url=https://archive.org/details/iwaschaplainonfr00ocal |url-access=registration |first=Joseph T. |last=O'Callahan |date=1956 |page=[https://archive.org/details/iwaschaplainonfr00ocal/page/15 15] |publisher=The Macmillan Company |location=New York |lccn=56010786}}</ref> weer vertrek om by Taakgroep 58.3 aan te sluit vir aanvalle op die Japannese tuisland ter ondersteuning van die inval van Okinawa. Aan boord van die ''Franklin'' was skoutadmiraal Ralph E. Davison, bevelvoeder van die Taakgroep, skoutadmiraal Gerald F. Bogan<ref>O'Callahan, p. 22.</ref> op pad om bevel van die Vliegdekskip Divisie 4 oor te neem<ref>{{cite web |url=https://www.history.navy.mil/content/dam/nhhc/research/library/research-guides/Commander%20First%20Fleet/bogan-gerald-francis_Redacted.pdf |title=Vice Admiral Gerald F. Bogan, U. S. Navy, Retired |date=28 October 1957 |website=Naval History and Heritage Command |access-date=4 May 2019}}</ref> en kaptein Arnold J. Isbell, op pad om bevel van die [[USS Yorktown (CV-5)|USS ''Yorktown'']] oor te neem. Op 15 Maart het die skip by Taakmag 58 aangesluit en drie dae later het die skip aanvalle en patrollies teen Kagoshima en Izumi op die suide van [[Kyūshū]] geloods.<ref name="DANFS" /> ==== 19 Maart 1945 ==== [[Lêer:USS Franklin (CV-13) afire and listing after a Japanese air attack on 19 March 1945 (80-G-273882).jpg|duimnael|USS ''Franklin'' besig om te brand nadat twee bomme dit getref het op 19 Maart 1945]] [[Lêer:Attack on carrier USS Franklin 19 March 1945.jpg|duimnael|''Franklin'' wat oorhel met die bemanning op die dek, 19 Maart 1945|links]] Voor dagbreek op 19 Maart 1945 was die ''Franklin'' ongeveer 80&nbsp;km vanaf die Japannese kus, die naaste wat enige Amerikaanse vliegdekskip gedurende die oorlog nog aan die kus was. Sy vliegtuie het aanvalle geloods teen [[Honshū]] en later teen skepe in die hawe van [[Kure]]. Die bemanning van die ''Franklin'' was twaalf keer gedurende die nag in 'n periode van ses ure opgeroep om gevegsposisies in te neem. Die bevelvoerder, Gehres, het die bystaanstatus na Kondisie III verlaag sodat die manskappe kon eet en slaap. Slegs die bemanning van al die kanonne moes op hul stasies bly.<ref>{{cite web |first=Michael R. |last=Shea |url=http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |title=Red Sky at Morning: Horror and Heroism Aboard the USS Franklin |date=31 July 2009}}</ref> Een Japannese vliegtuig het die skip ongesiens genader. Op daardie stadium was die ''Franklin'' besig om 'n tweede golf vliegtuie te laat opstyg toe die Japannese bomwerper deur die wolkbedekking breek en twee semi-pantserdeurdringingsbomme op die skip loslaat voordat die lugafweerkanonne kon skiet op die vliegtuig. Na die tyd is bepaal dat dit twee 250&nbsp;kg bomme moes gewees het.<ref name="jsr" /> Daar is onsekerheid of dié vliegtuig afgeskiet is of ontsnap het. Die een bom het die vliegdek in die middel getref, dit deurdring tot in die loodsdek waar dit groot verwoesting gesaai en brande veroorsaak het op die tweede en derde dekke. Dit het ook die Gevegsinligtingsentrum en die [[radar]]stelsel buite aksie gestel. Die tweede bom het die skip aan die agterkant getref en deur twee dekke gedring. Ten tye van die impak van die twee bomme was daar 31 bewapende vliegtuie vol brandstof op die vliegdek. Al die vliegtuie het oombliklik aan die brand geslaan. Die dertien tot sestien ton plofstof aanboord die vliegtuie het gou begin ontplof en progressief aangehou totdat alles ontsteek het. Daar was ''Tiny Tim'' lug-tot-grondvuurpyle aanboord van die [[Vought F4U Corsair]]-vliegtuie. Omrede hulle neuse in die lug wys, wanneer hulle aan die drie hegpunte hang, het tot gevolg gehad dat die vuurpyle oor die dek trek en in die water val sodra hulle enjins begin ontsteek het.<ref name="jsr" /> Onder, binne in die loodsdek was vliegtuie waarvan sestien vol brandstof en vyf ten volle bewapen was. Die voorste brandstofverskaffingstelsel was gestoor en beveilig maar die agterste stelsel in bedryf. Die ontploffing in die loodsdek het die brandstoftenks van die vliegtuie aan die brand gesteek en 'n brandstofdampontploffing het die dek verwoes. Die twaalf ''Tiny Tim''-vuurpyle aanboord van die vliegtuie het binne die loodsdek rond gebons totdat die 63&nbsp;kg plofkoppe ontsteek het. Slegs twee bemanningslede het die brand oorleef. Een ''Tiny Tim''-vuurpyl het op die derde dek, net onder die voorste hysbak homself ingewurm en kon eers verwyder word toe die skip Ulithi bereik het.<ref name="jsr" /> Digte rook het al die masjinerie en toerustingruimtes gevul en bevel is gegee dat dit ontruim moet word.<ref name="jsr" /> ''Franklin'' het gou stil in die water gelê, doodstil met geen radiokommunikasie nie en besig om te vergaan in die hitte wat die verskillende brande opgewek het. Kaptein Gehres het vanaf die brug die bevel gegee dat alle magasyne met water gevul moet word, 'n standaard voorsorgmaatreël, maar die opdrag kon nie uitgevoer word nie omrede die skip se waterpype beskadig is deur die brande en ontploffings. Die kruisers USS ''Pittsburgh'', USS ''Santa Fe'' en torpedojaers USS ''Miller'', USS ''Hickox'', USS ''Hunt'' en USS ''Marshall'' het die taakgroep verlaat en die ''Franklin'' gaan ondersteun.<ref name="jsr" />Skoutadmiraal Davison, vergesel met skoutadmiraal Bogan, het die ''Franklin'' verlaat met behulp van 'n kabel en katrolstelsel en die torpedojaer USS ''Miller'' tydelik as sy vlagskip gebruik. Davison het voorgestel dat kaptein Gehres die ''Franklin'' self laat sink deur luike te open, maar hy het geweier omrede daar nog vele lewende mense onder die vliegdek was.<ref name="auto" /><ref name="historynet.com">{{cite web|url=http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm|title=Red Sky at Morning: Horror and Heroism Aboard the USS Franklin|work=historynet.com|date=31 July 2009 |access-date=23 September 2016}}</ref> [[Lêer:Franklins aft twin turret burning, 19 March 1945.jpg|duimnael|Agterste 5-duimkanon skiettoring aan die brand, 19 Maart 1945|links]] Die ander torpedojaers het agter die ''Franklin'' inbeweeg om mense te red wat oorboord geslinger is weens die ontploffings of in die see gespring het om die vure te vermy. Party van die torpedojaers het hul [[boeg]] teen die ''Franklin'' se kant gedruk sodat vasgekeerde mense bevry kan word.<ref name="jsr" /> Baie mense het gesterf of is gewond, tog het die honderde offisiere en matrose wat vrywilliglik op die skip agtergebly het, hulle skip gered. Een van die sterfgevalle was die skeepsdokter George W. Fox; hy het gesterf terwyl hy gewonde matrose behandel het. Daarvoor is die ''Navy Cross'' postuum aan hom toegeken.<ref>{{cite web|url=http://www.americanbattlegraves.com/index.php?page=directory&rec=153234|title=George W Fox : Military Death Record World War II|work=americanbattlegraves.com|access-date=23 September 2016|archive-date= 6 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306135733/http://www.americanbattlegraves.com/index.php?page=directory&rec=153234|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.homeofheroes.com/members/02_NX/citations/03_wwii-nc/nc_06wwii_navyE.html|title=Navy Cross Awards to members of the U.S. Navy in World War II|work=homeofheroes.com|access-date=23 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104200455/http://www.homeofheroes.com/members/02_NX/citations/03_wwii-nc/nc_06wwii_navyE.html|archive-date=4 November 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Die totale aantal sterftes was 924, die ergste vir enige skip wat 'n aanval oorleef het en die tweede grootste ooit na die USS ''Arizona''.<ref>{{cite book |last= Springer |first= Joseph A. |date=2007 |title= Inferno: The Epic Life and Death Struggle of the USS Franklin in World War II |url= https://archive.org/details/infernoepiclifed0000spri |publisher= Zenith Press |page=[https://archive.org/details/infernoepiclifed0000spri/page/317 317] |isbn= 978-0-7603-2982-5 |oclc=76820924}}</ref> Die sterftesyfer sou veel hoër gewees het as dit nie was vir die aksies wat 'n klompie oorlewendes geneem het. Van hulle is Luitenant-kommandeur Joseph T. O'Callahan, die skip se Katolieke priester wat brandbestrydingspartye georganiseer en gelei het, ook reddingspartye gereël het, mense bygestaan het met hulle laaste oomblikke en ook groepe na die magasyne gelei het (dit het gedreig om te ontplof) om dit nat te maak. Luitenant Donald A. Gary, het 300 persone ontdek wat vasgekeer was in 'n swart, roet aangepakte menasie. Hy het 'n uitgang gevind en keer op keer teruggekeer om groepe mense na veiligheid te lei. Hy het ook later brandbestrydingspartye georganiseer en gelei om brande op die loodsdek te blus. Hulle het ook die Nr.3 stoomketel binnegegaan en daarin geslaag om stoom in een stoomketel op te wek. Die ''Medal of Honor'' is aan beide die twee persone toegeken. USS ''Santa Fe'' het baie mense uit die see opgepik en ook gewonde mense en nienoodsaaklike persone van die ''Franklin'' gehaal deur tot teen dit te beweeg. Van die mense wat ontruim is, is lede van ''Air Group 5'', wat as onvervangbaar beskou was.<ref>{{cite news |url=https://archive.org/details/NavyMedicineVol.84No.4July-august1993 |title=Flight Surgeon on the Spot |first=Samuel Robert |last=Sherman |magazine=Navy Medicine |date=July–August 1993 |volume=84 |issue=4 |page=8 |access-date=3 May 2019}}</ref> Daar was 32 Vought F4U Corsair vegvliegtuie, 15 [[Grumman TBM Avenger]] torpedobomwerpers, 7 [[Curtiss SB2C Helldiver]] duikbomwerpers en 5 [[Grumman F6F Hellcat]] vliegtuie verwoes in die Japannese aanval.<ref>{{cite web |url=https://www.aviationarchaeology.com/src/USN/LLMar45.htm |title=USN Overseas Aircraft Loss List March 1945 |website=www.aviationarchaeology.com |access-date=15 September 2021 |archive-date= 9 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309064219/http://www.aviationarchaeology.com/src/USN/LLMar45.htm |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:USS Franklin (CV-13) approaching New York, April 1945.jpg|duimnael|''Franklin'' nader New York, 26 April 1945]] Die amptelike slagofferstatistiek van die Vloot vir die brand van 19 Maart 1945 is 724 dood en 265 gewond. Dié statistiek was gereeld bygewerk soos nuwe feite bekend geraak het. Die nuutste syfers deur 'n ''Franklin'' historikus en navorser, Joseph A. Springer, stel dat daar 807 persone dood en meer as 487 gewond is. Die ''Franklin'' het die meeste skade opgedoen en hoogste ongevallesyfer gehad van enige Amerikaanse Vloot vliegdekskip wat die Tweede Wêreldoorlog oorleef het.<ref>Friedman, pp. 153–56, 232.</ref> Behalwe die ''Medals of Honor'' toegeken aan Donald Gary en Joseph O'Callahan en 'n ''Navy Cross'' postuum toegeken aan George W. Fox is 'n addisionele 21 ''Navy Crosses'' en 26 ''Silver Stars'' ook toegeken as 'n gevolg van al die aksies van die dag.<ref>{{cite book |title=Lucky Lady: The World War II Heroics of the USS ''Santa Fe'' and ''Franklin'' |first=Steve |last=Jackson |date=2003 |pages=[https://archive.org/details/luckyladyworldwa00jack/page/459 459, 474] |publisher=Carroll & Graf Publishers |location=New York |isbn=0-7867-1061-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/luckyladyworldwa00jack/page/459 }}</ref><ref name=Miller>{{cite news |url=https://www.navy.mil/ah_online/archpdf/ah194712.pdf |title=Navy Cross |date=December 1947 |magazine=All Hands |pages=59 |access-date=26 May 2019 |archive-date=31 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531172359/http://www.navy.mil/ah_online/archpdf/ah194712.pdf |url-status=dead}}</ref> Daar was 'n ook 'n ''Gold Star'' toegeken aan Kommandeur Joseph F. "Joe" Taylor in die lig van sy derde ''Navy Cross'' ontvang. Hy was die skip se uitvoerende offisier asook 'n voormalige torpedobomwerper vlieënier.<ref>{{cite news |url=https://www.navy.mil/ah_online/archpdf/ah194508.pdf |title=232 of Franklin Crew Decorated |magazine=All Hands |date=August 1945 |page=56 |access-date=3 May 2019 |archive-date=31 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531164317/http://www.navy.mil/ah_online/archpdf/ah194508.pdf |url-status=dead}}</ref> Daar was ook ''Navy Crosses'' toegeken aan Luitenant-kommandeur Dwight L. Johnson, die USS ''Miller'' se bevelvoerder,<ref name="Miller" /> Luitenant-kommandeur Macgregor Kilpatrick, 'n ervare vlieënier en bevelvoerder van die ''Vegter 51 Eskader'',<ref>O'Callahan, pp. 40, 134.</ref> en Luitenant Fred Harris, 'n prokureur asook 'n ''Franklin'' vliegdekoffisier en lid van die [[Texas]] se wetgewende liggaam voor en na die oorlog.<ref>{{cite web |url=https://lrl.texas.gov/legeLeaders/members/memberdisplay.cfm?memberID=1253 |title=Fred R. Harris |website=Legislative Reference Library of Texas |access-date=17 May 2019}}</ref><ref>O'Callahan, pp. 45, 134.</ref> Van die ontvangers van ''Silver Stars'' is Luitenant Grimes W. Gatlin, die skip se ander kapelaan en pastoor van die Metodiste kerk,<ref>{{cite web |url=https://library.uta.edu/digitalgallery/items/show/90383 |title=Lieutenant Grimes Weldon Gatlin |date=27 May 1945 |website=University of Texas Arlington Libraries |access-date=3 May 2019 |archive-date= 3 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503224615/https://library.uta.edu/digitalgallery/items/show/90383 |url-status=dead }}</ref> en Donald H. Russell, 'n burgerlike Vought F4U Corsair tegniese ondersteuning ingenieur.<ref>{{cite news |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1945/11/07/88311012.pdf |title=First Civilian Wins Navy Silver Star |date=7 November 1945 |newspaper=The New York Times |page=12 |access-date=3 May 2019}}</ref> Die ''Franklin'', soos die meeste oorlogtydse skepe, is gemodifiseer met meer bewapening wat meer bemanning en meer ammunisie vereis het. Daar was ook meer vliegtuie, wat ook swaarder was as wat beplan is en die vliegdek moes dus versterk word. Die vliegdekskip het meer water verplaas as wat aanvanklik beplan was, dit het dieper in die water gelê en sy stabiliteit kenmerke was verander. Die USS ''Santa Fe'' het tot langs die ''Franklin'' beweeg om water met haar brandslange oor die brande te spuit asook om ongevalle op draagbare en minder ernstige gevalle aanboord te neem. Daar is enorme hoeveelhede water oor die skip gespuit waarvan 'n klomp die skip binnegedring het en sy diepgang vererger het. Die situasie is vererger omdat die skip 15-grade na [[stuurboord]] oorgehel het. Dit het die ''Franklin'' se stabiliteit versleg, soveel so dat die skip se kans op oorlewing in gedrang was. Daar is water as [[ballas]] in die ''Franklin'' gepomp om die oorhel na stuurboord te neutraliseer, die skip het toe 15-grade na [[bakboord]] oorgehel. Die USS ''Pittsburgh'' het die ''Franklin'' op sleeptou geneem teen 'n snelheid van 5 [[Knoop (snelheid)|knope]] vir die res van die dagligure. Na ses ure was die brande grootliks onder beheer en was die gevoel dat die skip gered kan word. Die bemanning het na die ingenieurs- en toerustingareas teruggekeer en die skip aan die gang gekry, op eie stoom, teen 25 knope per uur. Slegs twee van die vier skroewe is gebruik. Die vliegtuie van die ''Franklin'', wat in die lug was ten tye van die bombardering, is na ander vliegdekskepe in die Taakgroep weggewys waar hulle geland het. Op sommige van dié vliegdekskepe is vliegtuie in die see gestoot om vir hulle plek te maak. Admiraal Davison het vyf torpedojaers afgevaardig om te soek vir die bemanning van die ''Franklin'' wat oorboord gewerp is of in die see gespring het.<ref name="auto" /><ref name="historynet.com" /> ==== Terugkeer na die V.S.A. ==== Die ''Franklin'' het tot by die Ulithi-atol gestoom teen 14 knope op sy eie krag waar noodherstelwerk gedoen is. Daarna het dit na Pearl Harbor gevaar vir verdere tydelike herstelwerk. Soos per gebruik in Pearl Harbor gaan die plaaslike haweloods aanboord van skepe om hulle te help met navigasie tot by die dokke. Kaptein Gehres het egter die aanbod geweier en gesê hy sal self die skip inneem. Hy stuur egter die ''Franklin'' te vinnig die dokke in en die skip bots daarteen. Hy blameer die aanlêplek besonderhede daarvoor.<ref>{{cite web|url= http://ww2db.com/person_bio.php?person_id=428 |title= World War II Database – Leslie Gehres |date=31 July 2015}}</ref> Nadat die tydelike herstelwerk afgehandel is, vertrek die skip via die [[Panamakanaal]] na die Brooklyn Vlootwerf in [[New York]] en arriveer daar op 28 April 1945. Hy moes na die ooskus van Amerika vaar vir herstelwerk omrede al die herstelwerwe aan die weskus oorlaai en vol skepe was wat beskadig is deur Japannese Kamikaze vlieëniers.<ref name="DANFS" /> Met die ''Franklin'' se aankoms in New York het 'n onderliggende probleem oopgebars; kaptein Gehres het baie sy bemanning wat die skip verlaat het op 19 Maart 1945 beskuldig van drossery ten spyte dat hulle in die see moes spring om 'n vuurdood te vermy. Sommiges het ook aangevoer dat die ''Verlaat die skip''-bevel gegee was.<ref name="auto" /> Terwyl die skip van die Ulithi-atol na [[Hawaii]] gevaar het, het kaptein Gehres die 704-klub aangekondig; dit is al die bemanning wat aanboord van die skip gebly het volgens hom. Ondersoekers van New York het egter ontdek dat slegs ongeveer 400 persone die hele tyd aan boord van die skip was. Die ander is aanboord gebring voor of gedurende die stop tydperk te Ulithi. Al die aanklagte teen die betrokke bemanning het ongesiens verdwyn. Kaptein Gehres het as 'n Skoutadmiraal afgetree, en nooit weer enige oorsese aanstelling aanvaar nie of as bevelvoerder van 'n ander Amerikaanse skip opgtree nie.<ref>{{cite web|url= http://dmairfield.com/people/gehres_le/index.html |title= Davis-Monthan Aviation Field Register – Leslie E. Gehres |date=3 February 2012}}</ref> ==== Herstelwerk ==== [[Lêer:USS Franklin (CV-13) being moved at Bayonne NJ in 1964.jpg|duimnael|''Franklin'' te Bayonne in 1964|links]] Ongeag die ernstige skade is die ''Franklin'' uiteindelik herstel tot 'n goeie toestand. Die storie van die skip se amper-vernietiging en herstelwerk is saamgevat in 'n oorlogtyd-dokumentêre rolprent ''The Saga of the Franklin'' (1945) en die 2011 dokumentêre rolprent, ''USS Franklin: Honor Restored''. === Na-oorlogse tydperk === Daar is vier ''Battle Stars'' aan die ''Franklin'' toegeken vir sy diens gedurende die Tweede Wêreldoorlog.<ref name="DANFS" /> Na die oorlog was die ''Franklin'' oopgestel vir die publiek tydens vierings en feestelikhede. Die skip is op 17 Februarie 1947 uit diens onttrek te Bayonne, New York en in reserwe geplaas. Terwyl die ''Franklin'' in die vlootreserwe was is hy op 1 Oktober 1952 geherkategoriseer as aanvalsvliegdekskip '''CVA-13''', op 8 Augustus 1953 as 'n teenduikbootoorlogsondersteuningsvaartuig '''CVS-13''' en op 15 Mei 1959 as 'n vliegtuigvervoervaartuig '''AVT-8'''. Die skip het egter nooit weer see toe gevaar nie en is op 1 Oktober 1964 van die Vlootregister verwyder. Die ''Franklin'' en USS ''Bunker Hill'' – wat ook ernstig beskadig was deur vliegtuigaanvalle – is die enigste vliegdekskepe van hulle klas wat geen diens gedoen het na die oorlog nie, al was hulle beide suksesvol herstel. Dit is moontlik deur hulle amper-nuut status wat hulle uit diens gehou het, die Vloot het vir baie jare 'n ''beter herkonfigurasie'' gesien wat nooit bereik is nie.<ref>{{cite web|url=http://www.hazegray.org/navhist/carriers/us_fleet.htm#cv13|title=World Aircraft Carriers List: US Fleet Carriers, WWII Era|work=hazegray.org|access-date=23 September 2016|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926120048/http://www.hazegray.org/navhist/carriers/us_fleet.htm#cv13|url-status=dead}}</ref> Die Vloot het uiteindelik die ''Franklin'' aan die ''Peck Iron and Metal'' maatskappy van Portsmouth, [[Virginië]] verkoop maar het toe skielik weer beslag op die skip gelê weens 'n dringende versoek deur die ''Bureau of Ships'' vir sy vier turbo-generators. Die skip is toe uiteindelik as skroot verkoop aan die ''Portsmouth Salvage Company'' van Chesapeake, Virginië op 27 Julie 1966. Die skip het New York op sleeptou verlaat deur die ''Red Star Towing Company'' op 1 Augustus 1966.<ref name="DANFS" /> == Galery == <gallery mode="nolines"> Lêer:USS Franklin (CV-13) in January 1945, after repairs..jpg|USS ''Franklin'' in Januarie 1945 Lêer:F4U-1D of VF-5 on USS Franklin (CV-13) 1945.jpg|[[Vought F4U Corsair]] van VF-5 op ''Franklin'' in 1945 Lêer:19 March 1945 Photo 14 from War Damage Report No. 56.jpg|''Franklin'' se brug op 19 Maart 1945 Lêer:Joseph T. O'Callahan gives last rites to an injured crewman aboard USS Franklin (CV-13), 19 March 1945.jpg|Joseph T. O'Callahan doen laaste gebede vir die beseerde bemanning aanboord die ''Franklin'' op 19 Maart 1945 Lêer:Bow of USS Franklin (CV-13) in April 1945.jpg|Die beskadigde boeg van die ''Franklin'' in April 1945 Lêer:USS Franklin (CV-13) and USS Marblehead (CL-12) off NY 1945.jpg|USS ''Franklin'' en USS ''Marblehead'' (CL-12) buite New York in 1945 Lêer:USS Franklin (CV-13) under repair at the Brooklyn Navy Yard in 1945.jpg|''Franklin'' besig om herstel te word te Brooklyn Vlootwerf in 1945 Lêer:USS Franklin (CV-13) laid up in the early 1960s.jpg|USS ''Franklin'' voor anker in die vroeë 1960s </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * {{cite book |last=Friedman |first=Norman |date=1983 |title=U.S. Aircraft Carriers: An Illustrated Design History |url=https://books.google.de/books?id=-UT7MDTeKj8C&redir_esc=y |location=Annapolis, MD |publisher=Naval Institute Press |isbn=0-87021-739-9 |oclc=8763586}} * [http://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/f/franklin-v.html History Navy] == Verdere leesstof == * Springer, Joseph A. (2007). ''Inferno: The Epic Life and Death Struggle of the USS Franklin in World War II''. New York: Zenith Press. {{ISBN|0-7603-2982-6}} * O'Callahan, Joseph T. (2019). ''I Was Chaplain on the Franklin''. Annapolis: Naval Institute Press; Reissue edition. {{ISBN|1-6824-7477-1}} * {{cite book |title=Big Ben, the Flat Top: The Story of the U.S.S. Franklin |location=Atlanta, GA |publisher=Albert Love Enterprises |date=1946 |oclc=18477191}} * {{cite book |last = Jackson |first = Steve |year = 2002 |title= Lucky Lady: The World War II Heroics of the USS Santa Fe and Franklin |url = https://archive.org/details/luckyladyworldwa00jack |publisher= Carroll & Graf |location= New York |isbn= 0-7867-1310-0 |oclc=54493284}} * {{cite book |last1=Nilo |first1=James R. |first2=Robert E. |last2=St. Peters |title=USS Franklin (CV-13): The Ship That Wouldn't Die |location=Paducah, KY |publisher=Turner Publishing |date=1989 |oclc=26127930}} * {{cite book |last= Prato |first= Peter J. |year= 2001 |title= Saving Big Ben: The Saga of the U.S.S. Franklin and the Most Decorated Crew in Naval History |url= https://archive.org/details/savingbigbensaga0000pete |publisher= 1st Books Library |isbn= 1-58820-183-X |oclc=47170707}} * {{cite book |last=Satterfield |first=John R. |title=Saving Big Ben: The USS Franklin and Father Joseph T. O'Callahan |url=https://archive.org/details/savingbigbenussf0000satt |location=Annapolis, MD |publisher=Naval Institute Press |date=2011 |isbn=978-1-59114-808-1 |oclc=670481779 }} * {{cite journal |last1=Thorne |first1=Phil |title=Battle of the Sibuyan Sea |journal=Warship International |date=March 2022 |volume=LIX |issue=1 |pages=34–65 |issn=0043-0374}} * {{cite book |title=USS Franklin [S.l.] |publisher=Book on Demand |date=2012 |isbn=978-5-511-10424-9 |oclc=855756404}} * {{cite book|title=USS Franklin (CV-13): Original Documents 1943–1946 |location=Paducah, KY |publisher=Turner Publishing |date=1994 |isbn=1-56311-145-4 |oclc=1563111454}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|USS Franklin (CV-13)}} {{en-vertaal|USS Franklin (CV-13)}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Skepe betrokke in Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Amerikaanse vliegdekskepe]] ta6q111ewn58zzny3i50brryf34prf8 0 393605 2974167 2747395 2026-09-30T06:30:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974167 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:USS ''Enterprise'' (CV-6)}} [[Lêer:USS Enterprise (CV-6) in Puget Sound, September 1945.jpg|duimnael|regs|Lugfoto van die ''Enterprise''. Puget Sound, 1945]] Die '''USS ''Enterprise'' (CV-6)''' was 'n [[Yorktown-klas vliegdekskip]] van die [[Amerikaanse Vloot]] wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] diens gedoen het. Dit was die sewende skip wat dié naam gekry het. Daar is na die skip verwys as "'''The Big E'''" en dit was die sesde [[vliegdekskip]] van die Amerikaanse Vloot. Die skip is in 1936 te water gelaat en is een van drie vliegdekskepe wat voor die Tweede Wêreldoorlog in diens gestel is en die oorlog oorleef het. Die ander twee is die [[USS Saratoga (CV-3)|USS ''Saratoga'' (CV-3)]] en [[USS Ranger (CV-4)|USS ''Ranger'' (CV-4)]]. Die ''Enterprise'' het aan meer aksie in die Stille Oseaan-oorlog deelgeneem as enige ander Amerikaanse skip. Dit sluit die [[aanval op Pearl Harbor]] in - 18 [[Douglas SBD Dauntless]] duikbomwerpers van die Enterprise Luggroep het gedurende die aanval oor die hawe gearriveer, sewe is afgeskiet met agt bemanningslede wat sterf en twee gewond. Dus is die ''Enterprise'' die enigste vliegdekskip met vliegtuie en mense gedurende die aanval en ook die eerste met ongevalle gedurende die Stille Oseaan-oorlog.<ref>{{cite web |url= http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/ph17.htm |title= ''Enterprise'' Air Group, Report for Pearl Harbor Attack |access-date= 5 September 2008 |publisher= Naval Historical Center |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20080925082457/http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/ph17.htm |archive-date= 25 September 2008 |df= dmy-all }}</ref>Die skip het ook deelgenaam aan die [[Slag van Midway]], die Slag van Oostelike Solomons, die Slag van Santa Cruz-eilande, verskeie aanvalle en gevegte gedurende die [[Slag van Guadalcanal]], die Slag van die [[Filippynse See]] en die [[Slag van Leytegolf]]. Daar is twintig ''Battle Stars'' aan die skip toegeken, die meeste vir enige Amerikaanse oorlogskip uit die Tweede Wêreldoorlog; dit was ook die Amerikaanse skip wat in totaal die meeste toekennings gekry het. Die ''Enterprise'' was ook die eerste Amerikaanse skip wat 'n volwaardige vyandelike skip gesink het nadat oorlog in die [[Stille Oseaan]] verklaar is, toe hy die Japannese [[duikboot]] I-70 gekelder het op 10 Desember 1941.<ref>{{cite web |title=USS Enterprise (CV-6) |url=https://www.history.navy.mil/content/history/museums/nmusn/explore/photography/ships-us/ships-usn-e/uss-enterprise-cv-6.html |website=National Museum of the U.S. Navy, Photography Exhibits |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=9 November 2018}}</ref> Die Japannese owerhede het drie keer gedurende die oorlog aangekondig dat die ''Enterprise'' gekelder is; dit het haar die bynaam "The Grey Ghost" besorg. Teen einde van die oorlog het die ''Enterprise'' se kanonne en vliegtuie 921 vyandelike vliegtuie vernietig, 71 skepe gekelder en meer 192 ander skepe beskadig.<ref>{{cite web |title=Enterprise (CV-6) – The 'Big E' |url=https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/ships/modern-ships/big-e.html |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214224410/https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/ships/modern-ships/big-e.html |archive-date=14 Desember 2021 |url-status=dead}}</ref> Ten spyte van pogings van die publiek na die oorlog om die ''Enterprise'' as 'n museumskip te behou is hy uiteindelik opgebreek as skroot vanaf 1958 tot 1960. == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Skepe betrokke in Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Amerikaanse vliegdekskepe]] b2gmf0x2h7c2r412x77l2k08wial373 0 393867 2974168 2868151 2026-09-30T06:30:24Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974168 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''USS ''Enterprise'' (CVN-80)''' sal die derde [[Gerald R. Ford-klas vliegdekskip]] wees wat vir die [[Amerikaanse Vloot|Verenigde State se vloot]] gebou word.<ref>{{Cite web|url=http://www.wavy.com/dpp/news/local_news/navy-to-name-next-ford-class-carrier-enterprise|title=Navy To Name Next Ford Class Carrier Enterprise|date=26 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203030529/http://www.wavy.com/dpp/news/local_news/navy-to-name-next-ford-class-carrier-enterprise|archive-date=3 December 2012|access-date=1 December 2012}}</ref><ref name="DODRelease937-128">{{Cite web|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=15708|title=News Release - Navy's Next Ford-Class Aircraft Carrier to be Named Enterprise|date=1 December 2012|publisher=U.S. Navy|access-date=1 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213074550/http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=15708|archive-date=13 Desember 2012|url-status=dead}}</ref> Dit sal die negende Amerikaanse vlootvaartuig en derde vliegdekskip wees wat die naam dra, en is geskeduleer om teen 2028 in werking te wees. Konstruksie het in Augustus 2017 begin met 'n staalsny-seremonie.<ref>{{Cite web|url=https://mobile.navaltoday.com/2018/12/28/hii-gets-additional-228m-for-enterprise-cvn-80-long-lead-time-materials/|title=HII gets additional $228m for ''Enterprise'' (CVN-80) long lead time materials|date=28 December 2018|publisher=navaltoday.com.|access-date=26 March 2019}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Naamgewing == Op 1 Desember 2012, tydens die aanbieding van 'n voorafopgeneemde toespraak by die inaktiveringseremonie vir USS Enterprise (CVN-65), het die destydse Vlootsekretaris Ray Mabus aangekondig dat CVN-80 ''Enterprise'' genoem sou word.<ref>{{Cite press release|url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=70899|title=Enterprise, Navy's First Nuclear-Powered Aircraft Carrier, Inactivated|publisher=Navy News Service|date=1 December 2012|access-date=10 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117024407/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=70899|archivedate=17 November 2015}}</ref> Dit sal die negende skip en die derde vliegdekskip in die geskiedenis van die Verenigde State se vloot wees wat die naam dra.<ref name="DODRelease937-128"/> CVN-80 sal ook die eerste Amerikaanse superdraer wees wat nie ter ere van 'n persoon genoem word sedert USS ''America'' in 1966 in gebruik geneem is nie. In Desember 2016 het Mabus die Olimpiese goue medaljewenners Katie Ledecky en Simone Biles gekies om die skip te borg.<ref>{{Cite press release|url=http://www.13newsnow.com/news/military/olympians-katie-ledecky-simone-biles-chosen-as-uss-enterprise-sponsors/376056803|title=Olympians Katie Ledecky, Simone Biles chosen Enterprise sponsors|publisher=13 News Now|date=16 December 2016|access-date=17 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170818005955/http://www.13newsnow.com/news/military/olympians-katie-ledecky-simone-biles-chosen-as-uss-enterprise-sponsors/376056803|archivedate=18 August 2017}}</ref> == Konstruksie == [[Lêer:CVN80_First_Cut_of_Steel_(36828380355).jpg|duimnael|Olimpiane Simone Biles en Katie Ledecky saam met Jennifer Boykin teken 'n 35-ton staalplaat wat gebruik is om die konstruksie van ''Enterprise'' te begin]] CVN-80 word deur Huntington Ingalls Industries se [[Newport News Shipbuilding]] in Newport News, [[Virginië]] gebou. CVN-80 is die eerste vliegdekskip wat volledig ontwerp en gebou is met digitale platforms.<ref name="kiel">{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hii-lays-keel-of-future-uss-enterprise-cvn-80-aircraft-carrier/|title=HII Lays Keel of Future USS Enterprise (CVN 80) Aircraft Carrier|last=Naval News Staff|first=|date=2022-08-28|website=Naval News|language=en-US|access-date=2022-08-29}}</ref> Die eerste staalsny-seremonie, wat die begin van die vervaardiging van die skip se komponente aandui, is op 21 Augustus 2017 gehou,<ref>{{Cite press release|title=First cut of steel kicks off construction of the aircraft carrier Enterprise at Newport News Shipbuilding|date=21 August 2017|url=http://wtkr.com/2017/08/21/first-cut-of-steel-to-kick-off-construction-of-the-aircraft-carrier-enterprise-at-newport-news-shipbuilding/}}</ref> met die skeepsborge Katie Ledecky en Simone Biles teenwoordig.<ref>{{Cite press release|url=http://newsroom.huntingtoningalls.com/releases/photo-release-huntington-ingalls-industries-celebrates-ceremonial-steel-cut-for-aircraft-carrier-enterprise-cvn-80-at-newport-news-shipbuilding|title=Huntington Ingalls Industries Celebrates Ceremonial Steel-Cut for Aircraft Carrier Enterprise (CVN 80) at Newport News Shipbuilding|date=24 August 2017|access-date=24 August 2017}}</ref> Bouwerk het begin voor die koopkontrak en konstruksietoekenning, vroeg in 2018. <ref name="HII">{{Cite web|url=http://blog.executivebiz.com/2018/04/hii-shipbuilding-division-inactivates-navys-uss-enterprise-chris-miner-comments/|title=HII shipbuilding division inactivates Navy's USS Enterprise; Chris Miner comments|last=Crews, Joanna|date=11 April 2018|website=Executive Biz|access-date=29 September 2022|archive-date=21 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021104914/https://executivebiz.com/2018/04/hii-shipbuilding-division-inactivates-navys-uss-enterprise-chris-miner-comments/|url-status=dead}}</ref> Staal van CVN-65 sal herwin word en in die konstruksie van CVN-80 gebruik word.<ref>{{cite news|last1=Corillo|first1=Todd|date=3 February 2017|title=World's first nuclear powered aircraft carrier officially decommissioned|work=WKTR|url=http://wtkr.com/2017/02/03/worlds-first-nuclear-powered-aircraft-carrier-uss-enterprise-officially-decommissioned/|access-date=3 February 2017}}</ref> Vanaf Augustus 2022 is ongeveer 20 000 pond staal, van CVN-65, gered en herwin vir insluiting in CVN-80, <ref name=":0">{{Cite web|url=https://breakingdefense.sites.breakingmedia.com/2022/08/ninth-of-its-name-hii-navy-lays-the-keel-for-next-enterprise/|title=Ninth of its name: HII, Navy lays the keel for next Enterprise|last=Katz|first=Justin|date=2022-08-27|website=Breaking Defense|language=en-US|access-date=2022-08-29|archive-date=2022-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827171426/https://breakingdefense.com/2022/08/ninth-of-its-name-hii-navy-lays-the-keel-for-next-enterprise/|url-status=dead}}</ref> met nog 15 000 pond wat nog verwerk moet word, vir 'n totaal van 35 000 pond.<ref name="kiel" /> ''Enterprise'' sal ook vier patryspoorte insluit wat geneem is uit [[USS Enterprise (CV-6)]], sy voorganger uit die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dailypress.com/business/dp-nws-enterprise-inactivation-20140811-story.html|title=The long goodbye: World's first nuclear aircraft carrier going dark|last=Lessig|first=High|date=2014-08-11|website=Daily Press|access-date=2022-07-08}}</ref> ''Enterprise'' sal [[USS Dwight D. Eisenhower]] vervang en is geskeduleer om in November 2025 bekendgestel te word,<ref>{{Cite web|url=https://www.navsea.navy.mil/Portals/103/Documents/Exhibits/SAS2019/Capt%20Malone-SAS-05062019.pdf?ver=2019-05-06-200404-223|title=Sea Air Space Exposition: John F. Kennedy (CVN 79) Enterprise (CVN 80) & Unnamed (CVN 81) – Two Ship Buy|last=Malone|first=Capt. Phillip|date=2019-05-06|website=navsea.navy.mil|publisher=Naval Sea Systems Command|format=PDF|access-date=2021-10-01}}</ref> met 'n beplande afleweringsdatum van Maart 2028.<ref>{{Cite web|url=http://www.fas.org/sgp/crs/weapons/RS20643.pdf|title=Navy Ford (CVN-78) Class Aircraft Carrier Program: Background and Issues for Congress|last=Ronald O'Rourke|date=26 July 2012|publisher=Congressional Research Service|access-date=1 December 2012|archive-date= 2 Junie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602163338/http://www.fas.org/sgp/crs/weapons/RS20643.pdf|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons category}} * [http://archive.defense.gov/Releases/Release.aspx?ReleaseID=15708 DoD press release naming CVN-80 ''Enterprise''] [[Kategorie:Amerikaanse vliegdekskepe]] k2mqio1dlhxv5nvfkw0rs2rck9nobn3 0 394557 2973967 2923478 2026-09-29T16:51:52Z Maria The Scientist 203622 Created by translating the section "Changes in temperature" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370908384|Effects of climate change]]" 2973967 wikitext text/x-wiki Die '''uitwerking van klimaatsverandering''' strek oor die impak op fisiese omgewing, [[ekostelsel]] en menslike samelewings as gevolg van mensveroorsaakte [[klimaatsverandering]]. Die toekomstige impak van klimaatsverandering hang af van hoeveel state [[kweekhuisgas]]vrystellings verminder en by klimaatsverandering aanpas.<ref name="adaptation and mitigation">Oppenheimer, M., ''et al.'', ''Section 19.7.1: Relationship between Adaptation Efforts, Mitigation Efforts, and Residual Impacts,'' in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141020014746/http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 20 Oktober 2014]), pp.1080–1085, in {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} </ref><ref>Oppenheimer, M., ''et al.'', ''Section 19.6.2.2. The Role of Adaptation and Alternative Development Pathways,'' in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141020014746/http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 20 Oktober 2014]), pp.1072–1073, in {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}}</ref> Effekte wat wetenskaplikes in die verlede voorspel het—verlies van see-ys, versnelde [[seevlakstyging]] en langer, meer intense hittegolwe—kom nou voor.<ref>{{Cite web |title=The Effects of Climate Change |url=https://climate.nasa.gov/effects |website=NASA.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221091306/https://climate.nasa.gov/effects/ |archive-date=21 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Die veranderinge in klimaat is nie eenvormig oor die aarde nie. In die besonder het die meeste landgebiede vinniger opgewarm as die meeste seegebiede, en die [[Arktiese Sirkel|Arktiese gebied]] word vinniger warm as die meeste ander streke.<ref>{{Cite web |last1= Lindsey |first1=Rebecca |last2=Dahlman |first2=Luann |title=Climate Change: Global Temperature |url=http://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-temperature |date=28 June 2022 |website=climate.gov |publisher=National Oceanographic and Atmospheric Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917101830/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-temperature |archive-date=17 September 2022 |url-status=live }}</ref> Die streeksveranderinge verskil: op hoë breedtegrade is dit die gemiddelde temperatuur wat toeneem, terwyl dit vir die oseane en [[trope]] veral die reënval en die [[waterkringloop]] is waar veranderinge waargeneem word.<ref name=":4">{{Cite book |last=Trenberth |first=Kevin E. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781108979030/type/book |title=The Changing Flow of Energy Through the Climate System |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-97903-0 |edition=1 |doi=10.1017/9781108979030}}</ref> [[Aardverwarming]] verander streekklimaat deur die smelt van ys, veranderinge in die hidrologiese siklus (soos reënval) en veranderende strome in die oseane. Fisiese veranderinge sluit uiterste weer, gletser-terugtrekking, seevlakstyging, afname in Arktiese see-ys en veranderinge in die tydsberekening van seisoenale gebeurtenisse in (soos vroeëre lenteblom). Sedert 1970 het die oseaan meer as 90% van die oortollige hitte in die klimaatstelsel opgeneem. Selfs al word die wêreldoppervlaktemperatuur gestabiliseer, sal seevlakke aanhou styg en sal die oseaan vir baie eeue aanhou om oortollige hitte uit die atmosfeer te absorbeer <ref name="SROCC_SPM_20190925">IPCC, 2019: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2022/03/01_SROCC_SPM_FINAL.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/srocc/ IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A. Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA. <nowiki>https://doi.org/10.1017/9781009157964.001</nowiki>.</ref>{{rp|20}} Die opname van koolstofdioksied uit die atmosfeer lei tot versuring van die see.<ref name="SROCC_SPM_20190925" />{{rp|9}} Klimaatsverandering het grond gedegradeer deur temperature te verhoog, grond uit te droog en die risiko van veldbrande te verhoog. <ref name="ReferenceB">{{cite book|title=IPCC SRCCL Summary for Policymakers|year=2019|page=9}}</ref> Onlangse verwarming het natuurlike biologiese stelsels sterk beïnvloed.<ref name="rosenzweig observed impacts">{{citation|author=Rosenzweig|title=IPCC AR4 WG2 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223031636/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html|at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1s1-es.html Executive summary]|chapter=Chapter 1: Assessment of Observed Changes and Responses in Natural and Managed Systems|chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html|access-date=28 Desember 2018|display-authors=etal|archive-date=23 Desember 2018|url-status=live|archivedate=23 Desember 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223031636/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html}}</ref> Spesies wêreldwyd migreer poolwaarts na kouer gebiede. Op land kan spesies na hoër hoogtes beweeg, terwyl seespesies kouer water op groter dieptes vind.<ref name="rosenzweig observed impacts"/> Tussen 1% en 50% van spesies op land het 'n aansienlik groter risiko van [[uitsterwing]] as gevolg van klimaatsverandering.<ref name=":1">{{Cite book|last1=Settele|first1=J.|title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}}|last2=Scholes|first2=R.|last3=Betts|first3=R.|last4=Bunn|first4=S.|last5=Leadley|first5=P.|last6=Nepstad|first6=D.|last7=Overpeck|first7=J. T.|last8=Taboada|first8=M. A.|year=2014|page=300|chapter=Chapter 4: Terrestrial and Inland Water Systems|ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch4|2014}}|display-authors=4|chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap4_FINAL.pdf|access-date=2 Januarie 2020|archive-date=19 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219013722/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap4_FINAL.pdf|url-status=live}}</ref> Koraalriwwe en skulpvis is kwesbaar vir die gekombineerde bedreiging van seeverwarming en versuring.<ref name=NASA_2016> {{cite web | title=The Study of Earth as an Integrated System | url=https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/ | website=nasa.gov | publisher=NASA | date=2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161102022200/https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/ | archive-date=2016-11-02 | url-status=live | ref={{harvid | NASA: The Study of Earth as an Integrated System | 2016}} }} </ref> [[Voedselsekuriteit|Voedselsekerheid]] en toegang tot vars [[water]] is in gevaar weens stygende temperature. Klimaatsverandering het groot impak op menslike gesondheid, direk deur hittestres en indirek deur die verspreiding van aansteeklike siektes. Die [[kwesbaarheid vir klimaatsverandering|kwesbaarheid]] en blootstelling van mense aan klimaatsverandering verskil volgens [[ekonomiese sektor]] en die land. Ryk geïndustrialiseerde lande, wat die meeste [[Koolstofdioksied|CO2]] vrygestel het, het meer hulpbronne en is dus die minste kwesbaar vir aardverwarming.<ref>{{Cite web |last=Director |first=International |date=15 Oktober 2018 |title=The Industries and Countries Most Vulnerable to Climate Change |url=https://internationaldirector.com/finance/the-industries-and-countries-most-vulnerable-to-climate-change/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102154401/https://internationaldirector.com/finance/the-industries-and-countries-most-vulnerable-to-climate-change/ |archive-date=2 Januarie 2020 |access-date=15 Desember 2019 |website=International Director}}</ref> Ekonomiese sektore wat waarskynlik geraak sal word, sluit in [[landbou]], visserye, [[bosbou]], [[energie]], versekering, finansiële dienste, [[toerisme]] en ontspanning.<ref>{{Cite book |last1=Hoegh-Guldberg |first1=O. |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |last2=Jacob |first2=D. |last3=Taylor |first3=M. |last4=Bindi |first4=M. |last5=Brown |first5=S. |last6=Camilloni |first6=I. |last7=Diedhiou |first7=A. |last8=Djalante |first8=R. |last9=Ebi |first9=K. |year=2018 |pages=212–213, 228, 252 |chapter=Chapter 3: Impacts of 1.5ºC Global Warming on Natural and Human Systems |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch3|2018}} |display-authors=4 |access-date=15 December 2019 |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115022743/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |last18=Zhou |last13=Mehrotra |first17=R. |last10=Engelbrecht |first11=J. |first10=F. |last12=Hijioka |first13=S. |first14=A. |first18=G. |last14=Payne |first15=S. I. |last11=Guiot |first16=A. |first12=Y. |last16=Thomas |last17=Warren |last15=Seneviratne}}</ref> Sommige groepe kan veral die gevaar loop van klimaatsverandering, soos die armes, vroue, kinders en inheemse mense.<ref name="schneider distribution of impacts">{{citation |author=Schneider, S.H. |title=In {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|p=796}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223030129/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html |at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-7.html Distribution of Impacts, in: Sec 19.3.7 Update on 'Reasons for Concern'] |chapter=Ch 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html |access-date=28 Desember 2018 |display-authors=etal |archive-date=23 Desember 2018 |url-status=live |archivedate=23 Desember 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223030129/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html }}</ref><ref>{{citation |author=Wilbanks, T.J. |title={{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|pp=373–376}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223073512/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html |at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7s7-4-2-5.html Sec 7.4.2.5 Social issues and Sec 7.4.3 Key vulnerabilities] |chapter=Ch 7: Industry, Settlement and Society |chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html |access-date=28 Desember 2018 |display-authors=etal |archive-date=23 Desember 2018 |url-status=live |archivedate=23 Desember 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223073512/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html }}</ref> Hulle het ook baie laer vlakke van kapasiteit beskikbaar om omgewingsverandering die hoof te bied. Klimaatsverandering kan omgewingsmigrasie tot gevolg hê, veral in ontwikkelende lande waar mense direk afhanklik is van grond vir voedsel.<ref>{{cite book |title=IPCC SRCCL Summary for Policymakers |year=2019 |page=7}}</ref><ref>[https://www.nrdc.org/onearth/climate-change-already-driving-mass-migration-around-globe Climate Change Is Already Driving Mass Migration Around the Globe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218195358/https://www.nrdc.org/onearth/climate-change-already-driving-mass-migration-around-globe|date=18 Desember 2019}}, Natural Resources Defense Council, 25 Januarie 2019</ref> == Verwysings== {{Verwysings|3}} == Changes in temperature == [[File:Change_in_Average_Temperature_With_Fahrenheit.svg|regs|class=skin-invert-image|duimnael| Oor die afgelope 50 jaar het die [[Noordpoolgebied|Arktiese gebied]] die meeste warmer geword, en temperature op land het oor die algemeen meer as see-oppervlaktemperature gestyg. <ref>{{Cite web|url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/maps/index_v4.html|title=GISS Surface Temperature Analysis (v4)|website=NASA|access-date=12 January 2024}}</ref>]] Aardverwarming affekteer alle dele van die aarde se klimaatstelsel. Globale oppervlaktemperature het met 1,1 °C (2,0 °F) gestyg. Wetenskaplikes sê dit sal in die toekoms verder styg. Die veranderinge in klimaat is nie eweredig oor die aarde versprei nie. Veral die meeste landgebiede het vinniger warmer geword as die meeste oseaan gebiede. Die Arktiese gebied word vinniger warmer as die meeste ander streke. Nagtemperature het vinniger gestyg as dagtemperature. Die impak op die natuur en mense hang af van hoeveel warmer die aarde nog gaan word.: 787 [1][2][3][4][5][6] Wetenskaplikes gebruik verskeie metodes om die gevolge van mensgemaakte klimaatsverandering te voorspel. Een daarvan is om natuurlike klimaatsveranderinge van die verlede te ondersoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2018/08/30/643342003/to-predict-effects-of-global-warming-scientists-looked-back-20-000-years|title=To Predict Effects Of Global Warming, Scientists Looked Back 20,000 Years|last=Joyce|first=Christopher|date=30 August 2018|website=NPR|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229182055/https://www.npr.org/2018/08/30/643342003/to-predict-effects-of-global-warming-scientists-looked-back-20-000-years|archive-date=29 December 2019|access-date=29 December 2019}}</ref> Om veranderinge in die aarde se vroeëre klimaat te bepaal, het wetenskaplikes boomringe, yskerne, koraal en oseaan- en meersedimente bestudeer.<ref name="noaa proxy climate data">{{Verwysing|last=Overpeck, J.T.|title=NOAA Paleoclimatology Global Warming – The Story: Proxy Data|date=20 August 2008|url=http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/globalwarming/proxydata.html|access-date=20 November 2012}}</ref> Dit toon dat onlangse temperature enigiets in die laaste 2 000 jaar oortref het. <ref name="phys.org">[https://phys.org/news/2019-07-20th-century-hottest-years.html The 20th century was the hottest in nearly 2,000 years, studies show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725190643/https://phys.org/news/2019-07-20th-century-hottest-years.html|date=25 July 2019}}, 25 July 2019</ref> Teen die einde van die 21ste eeu kan temperature styg tot 'n vlak wat laas in die middel-Plioseen gesien is. Dit was sowat 3 miljoen jaar gelede. In daardie tyd was die gemiddelde globale temperatuur ongeveer 2–4 °C (3,6–7,2 °F) warmer as pre-industriële temperature. Die globale gemiddelde seevlak was tot 25 meter (82 vt) hoër as wat dit vandag is.: 322 [1]<ref name="Oppenheimer-2019">Oppenheimer, M., B.C. Glavovic, J. Hinkel, R. van de Wal, A.K. Magnan, A. Abd-Elgawad, R. Cai, M. Cifuentes-Jara, R.M. DeConto, T. Ghosh, J. Hay, F. Isla, B. Marzeion, B. Meyssignac, and Z. Sebesvari, 2019: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2022/03/06_SROCC_Ch04_FINAL.pdf Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low-Lying Islands, Coasts and Communities]. In: [https://www.ipcc.ch/srocc/ IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A. Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 321–445. {{Doi|10.1017/9781009157964.006}}.</ref> {{Page reference|323}}Die moderne waargenome styging in temperatuur en CO₂-konsentrasies was buitengewoon vinnig. Selfs skielike geofisiese gebeurtenisse in die aarde se geskiedenis het nie die huidige tempo bereik nie. <ref>Allen, M.R., O.P. Dube, W. Solecki, F. Aragón-Durand, W. Cramer, S. Humphreys, M. Kainuma, J. Kala, N. Mahowald, Y. Mulugetta, R. Perez, M.Wairiu, and K. Zickfeld, 2018: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2022/06/SR15_Chapter_1_HR.pdf Chapter 1: Framing and Context]. In: [https://www.ipcc.ch/sr15/ Global Warming of 1.5&nbsp;°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5&nbsp;°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, H.-O. Pörtner, D. Roberts, J. Skea, P.R. Shukla, A. Pirani, W. Moufouma-Okia, C. Péan, R. Pidcock, S. Connors, J.B.R. Matthews, Y. Chen, X. Zhou, M.I. Gomis, E. Lonnoy, T. Maycock, M. Tignor, and T. Waterfield (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 49-92. {{Doi|10.1017/9781009157940.003}}.</ref> {{Page reference|54}} Hoeveel die wêreld warmer word, hang af van menslike kweekhuisgasvrystellings en hoe sensitief die klimaat vir kweekhuisgasse is . <ref name="USGCRP exec sum">{{Cite book |url=http://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf |title=Global Climate Change Impacts in the United States |editor-last=Thomas R. Karl |pages=22–24 |chapter=Global Climate Change |access-date=2 May 2013 |editor-last2=Jerry M. Melillo |editor-last3=Thomas C. Peterson |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115033015/https://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf |archive-date=15 November 2019}}</ref> Hoe meer koolstofdioksied (CO₂) in die 21ste eeu vrygestel word, hoe warmer sal die wêreld teen 2100 wees. Indien kweekhuisgaskonsentrasies verdubbel, sal die gemiddelde globale temperatuur met ongeveer 2,5–4 °C (4,5–7,2 °F) styg.<ref>{{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/in-depth-qa-the-ipccs-sixth-assessment-report-on-climate-science|title=In-depth Q&A: The IPCC's sixth assessment report on climate science|date=9 August 2021|website=Carbon Brief|access-date=12 February 2022}}</ref>Indien die vrystelling van CO₂ skielik sou ophou en geen negatiewe-emissietegnologieë gebruik sou word nie, sou die aarde se klimaat nie na sy pre-industriële toestand terugkeer nie. Temperature sou vir etlike eeue op dieselfde hoë vlak bly. Na ongeveer 'n duisend jaar sou 20% tot 30% van die mensgemaakte CO₂ steeds in die atmosfeer agterbly omdat die oseaan en land dit nie sou kon absorbeer nie. Dit sou die klimaat vir lank nadat die uitlaatgasse gestaak is in 'n warmer toestand hou. <ref>{{Cite book |last=Collins |first=M. |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |last2=Knutti |first2=R. |last3=Arblaster |first3=J. M. |last4=Dufresne |first4=J.-L. |last5=Fichefet |first5=T. |last6=Friedlingstein |first6=P. |last7=Gao |first7=X. |last8=Gutowski |first8=W. J. |last9=Johns |first9=T. |year=2013 |page=1104 |chapter=Chapter 12: Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch12|2013}} |display-authors=4 |access-date=3 January 2020 |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219013928/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |archive-date=19 December 2019 |url-status=live}}</ref> Met die huidige versagtingsbeleide sal die temperatuur teen 2100 ongeveer 2,7 °C (2,0–3,6 °C) hoër as pre-industriële vlakke wees. Dit sal met 2,4 °C (4,3 °F) styg indien regerings al hul onvoorwaardelike beloftes en teikens bereik. Indien al die lande wat netto-nul-teikens gestel het of dit oorweeg om dit te doen, daardie teikens bereik, sal die temperatuur met ongeveer 1,8 °C (3,2 °F) styg. Daar is 'n groot gaping tussen nasionale planne en verbintenisse en die aksies wat regerings regoor die wêreld geneem het. IIn September 2025 het die Duitse Natuurwetenskaplike Vereniging en die Duitse Meteorologiese Vereniging 'n gesamentlike persverklaring gepubliseer waarin hulle verklaar het dat, indien die huidige tendense voortduur, die wêreldtemperatuur teen die jaar 2050 met tot 3 °C bo pre-industriële vlakke kan styg, en met 5 °C teen die jaar 2100.<ref>{{Cite web|url=https://davidsuzuki.org/story/german-scientists-issue-stark-climate-warning/|title=German scientists issue stark climate warning|last=Suzuki|first=David|last2=Hanington|first2=Ian|website=David Suziki Foundation|access-date=27 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.responsiblealpha.com/post/scientists-3-c-by-2050-5-c-by-2100|title=Scientists: 3°C by 2050, 5°C by 2100|website=Responsible Alpha|access-date=27 April 2026}}</ref> == Sien ook == * [[Aardverwarming]] * [[Klimaat]] {{Normdata}} [[Kategorie:Klimatologie]] a8yun7lui99c5zisinzvyq49z50p0af 2973971 2973967 2026-09-29T16:58:14Z Oesjaar 7467 Gaan taal en grammatika na. 2973971 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} Die '''uitwerking van klimaatsverandering''' strek oor die impak op fisiese omgewing, [[ekostelsel]] en menslike samelewings as gevolg van mensveroorsaakte [[klimaatsverandering]]. Die toekomstige impak van klimaatsverandering hang af van hoeveel state [[kweekhuisgas]]vrystellings verminder en by klimaatsverandering aanpas.<ref name="adaptation and mitigation">Oppenheimer, M., ''et al.'', ''Section 19.7.1: Relationship between Adaptation Efforts, Mitigation Efforts, and Residual Impacts,'' in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141020014746/http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 20 Oktober 2014]), pp.1080–1085, in {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} </ref><ref>Oppenheimer, M., ''et al.'', ''Section 19.6.2.2. The Role of Adaptation and Alternative Development Pathways,'' in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141020014746/http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 20 Oktober 2014]), pp.1072–1073, in {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}}</ref> Effekte wat wetenskaplikes in die verlede voorspel het—verlies van see-ys, versnelde [[seevlakstyging]] en langer, meer intense hittegolwe—kom nou voor.<ref>{{Cite web |title=The Effects of Climate Change |url=https://climate.nasa.gov/effects |website=NASA.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221091306/https://climate.nasa.gov/effects/ |archive-date=21 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Die veranderinge in klimaat is nie eenvormig oor die aarde nie. In die besonder het die meeste landgebiede vinniger opgewarm as die meeste seegebiede, en die [[Arktiese Sirkel|Arktiese gebied]] word vinniger warm as die meeste ander streke.<ref>{{Cite web |last1= Lindsey |first1=Rebecca |last2=Dahlman |first2=Luann |title=Climate Change: Global Temperature |url=http://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-temperature |date=28 June 2022 |website=climate.gov |publisher=National Oceanographic and Atmospheric Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917101830/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-temperature |archive-date=17 September 2022 |url-status=live }}</ref> Die streeksveranderinge verskil: op hoë breedtegrade is dit die gemiddelde temperatuur wat toeneem, terwyl dit vir die oseane en [[trope]] veral die reënval en die [[waterkringloop]] is waar veranderinge waargeneem word.<ref name=":4">{{Cite book |last=Trenberth |first=Kevin E. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781108979030/type/book |title=The Changing Flow of Energy Through the Climate System |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-97903-0 |edition=1 |doi=10.1017/9781108979030}}</ref> [[Aardverwarming]] verander streekklimaat deur die smelt van ys, veranderinge in die hidrologiese siklus (soos reënval) en veranderende strome in die oseane. Fisiese veranderinge sluit uiterste weer, gletser-terugtrekking, seevlakstyging, afname in Arktiese see-ys en veranderinge in die tydsberekening van seisoenale gebeurtenisse in (soos vroeëre lenteblom). Sedert 1970 het die oseaan meer as 90% van die oortollige hitte in die klimaatstelsel opgeneem. Selfs al word die wêreldoppervlaktemperatuur gestabiliseer, sal seevlakke aanhou styg en sal die oseaan vir baie eeue aanhou om oortollige hitte uit die atmosfeer te absorbeer <ref name="SROCC_SPM_20190925">IPCC, 2019: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2022/03/01_SROCC_SPM_FINAL.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/srocc/ IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A. Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA. <nowiki>https://doi.org/10.1017/9781009157964.001</nowiki>.</ref>{{rp|20}} Die opname van koolstofdioksied uit die atmosfeer lei tot versuring van die see.<ref name="SROCC_SPM_20190925" />{{rp|9}} Klimaatsverandering het grond gedegradeer deur temperature te verhoog, grond uit te droog en die risiko van veldbrande te verhoog. <ref name="ReferenceB">{{cite book|title=IPCC SRCCL Summary for Policymakers|year=2019|page=9}}</ref> Onlangse verwarming het natuurlike biologiese stelsels sterk beïnvloed.<ref name="rosenzweig observed impacts">{{citation|author=Rosenzweig|title=IPCC AR4 WG2 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223031636/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html|at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1s1-es.html Executive summary]|chapter=Chapter 1: Assessment of Observed Changes and Responses in Natural and Managed Systems|chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html|access-date=28 Desember 2018|display-authors=etal|archive-date=23 Desember 2018|url-status=live|archivedate=23 Desember 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223031636/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html}}</ref> Spesies wêreldwyd migreer poolwaarts na kouer gebiede. Op land kan spesies na hoër hoogtes beweeg, terwyl seespesies kouer water op groter dieptes vind.<ref name="rosenzweig observed impacts"/> Tussen 1% en 50% van spesies op land het 'n aansienlik groter risiko van [[uitsterwing]] as gevolg van klimaatsverandering.<ref name=":1">{{Cite book|last1=Settele|first1=J.|title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}}|last2=Scholes|first2=R.|last3=Betts|first3=R.|last4=Bunn|first4=S.|last5=Leadley|first5=P.|last6=Nepstad|first6=D.|last7=Overpeck|first7=J. T.|last8=Taboada|first8=M. A.|year=2014|page=300|chapter=Chapter 4: Terrestrial and Inland Water Systems|ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch4|2014}}|display-authors=4|chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap4_FINAL.pdf|access-date=2 Januarie 2020|archive-date=19 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219013722/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap4_FINAL.pdf|url-status=live}}</ref> Koraalriwwe en skulpvis is kwesbaar vir die gekombineerde bedreiging van seeverwarming en versuring.<ref name=NASA_2016> {{cite web | title=The Study of Earth as an Integrated System | url=https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/ | website=nasa.gov | publisher=NASA | date=2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161102022200/https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/ | archive-date=2016-11-02 | url-status=live | ref={{harvid | NASA: The Study of Earth as an Integrated System | 2016}} }} </ref> [[Voedselsekuriteit|Voedselsekerheid]] en toegang tot vars [[water]] is in gevaar weens stygende temperature. Klimaatsverandering het groot impak op menslike gesondheid, direk deur hittestres en indirek deur die verspreiding van aansteeklike siektes. Die [[kwesbaarheid vir klimaatsverandering|kwesbaarheid]] en blootstelling van mense aan klimaatsverandering verskil volgens [[ekonomiese sektor]] en die land. Ryk geïndustrialiseerde lande, wat die meeste [[Koolstofdioksied|CO2]] vrygestel het, het meer hulpbronne en is dus die minste kwesbaar vir aardverwarming.<ref>{{Cite web |last=Director |first=International |date=15 Oktober 2018 |title=The Industries and Countries Most Vulnerable to Climate Change |url=https://internationaldirector.com/finance/the-industries-and-countries-most-vulnerable-to-climate-change/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102154401/https://internationaldirector.com/finance/the-industries-and-countries-most-vulnerable-to-climate-change/ |archive-date=2 Januarie 2020 |access-date=15 Desember 2019 |website=International Director}}</ref> Ekonomiese sektore wat waarskynlik geraak sal word, sluit in [[landbou]], visserye, [[bosbou]], [[energie]], versekering, finansiële dienste, [[toerisme]] en ontspanning.<ref>{{Cite book |last1=Hoegh-Guldberg |first1=O. |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |last2=Jacob |first2=D. |last3=Taylor |first3=M. |last4=Bindi |first4=M. |last5=Brown |first5=S. |last6=Camilloni |first6=I. |last7=Diedhiou |first7=A. |last8=Djalante |first8=R. |last9=Ebi |first9=K. |year=2018 |pages=212–213, 228, 252 |chapter=Chapter 3: Impacts of 1.5ºC Global Warming on Natural and Human Systems |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch3|2018}} |display-authors=4 |access-date=15 December 2019 |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115022743/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |last18=Zhou |last13=Mehrotra |first17=R. |last10=Engelbrecht |first11=J. |first10=F. |last12=Hijioka |first13=S. |first14=A. |first18=G. |last14=Payne |first15=S. I. |last11=Guiot |first16=A. |first12=Y. |last16=Thomas |last17=Warren |last15=Seneviratne}}</ref> Sommige groepe kan veral die gevaar loop van klimaatsverandering, soos die armes, vroue, kinders en inheemse mense.<ref name="schneider distribution of impacts">{{citation |author=Schneider, S.H. |title=In {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|p=796}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223030129/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html |at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-7.html Distribution of Impacts, in: Sec 19.3.7 Update on 'Reasons for Concern'] |chapter=Ch 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html |access-date=28 Desember 2018 |display-authors=etal |archive-date=23 Desember 2018 |url-status=live |archivedate=23 Desember 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223030129/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html }}</ref><ref>{{citation |author=Wilbanks, T.J. |title={{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|pp=373–376}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223073512/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html |at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7s7-4-2-5.html Sec 7.4.2.5 Social issues and Sec 7.4.3 Key vulnerabilities] |chapter=Ch 7: Industry, Settlement and Society |chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html |access-date=28 Desember 2018 |display-authors=etal |archive-date=23 Desember 2018 |url-status=live |archivedate=23 Desember 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223073512/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html }}</ref> Hulle het ook baie laer vlakke van kapasiteit beskikbaar om omgewingsverandering die hoof te bied. Klimaatsverandering kan omgewingsmigrasie tot gevolg hê, veral in ontwikkelende lande waar mense direk afhanklik is van grond vir voedsel.<ref>{{cite book |title=IPCC SRCCL Summary for Policymakers |year=2019 |page=7}}</ref><ref>[https://www.nrdc.org/onearth/climate-change-already-driving-mass-migration-around-globe Climate Change Is Already Driving Mass Migration Around the Globe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218195358/https://www.nrdc.org/onearth/climate-change-already-driving-mass-migration-around-globe|date=18 Desember 2019}}, Natural Resources Defense Council, 25 Januarie 2019</ref> == Verwysings== {{Verwysings|3}} == Changes in temperature == [[File:Change_in_Average_Temperature_With_Fahrenheit.svg|regs|class=skin-invert-image|duimnael| Oor die afgelope 50 jaar het die [[Noordpoolgebied|Arktiese gebied]] die meeste warmer geword, en temperature op land het oor die algemeen meer as see-oppervlaktemperature gestyg. <ref>{{Cite web|url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/maps/index_v4.html|title=GISS Surface Temperature Analysis (v4)|website=NASA|access-date=12 January 2024}}</ref>]] Aardverwarming affekteer alle dele van die aarde se klimaatstelsel. Globale oppervlaktemperature het met 1,1 °C (2,0 °F) gestyg. Wetenskaplikes sê dit sal in die toekoms verder styg. Die veranderinge in klimaat is nie eweredig oor die aarde versprei nie. Veral die meeste landgebiede het vinniger warmer geword as die meeste oseaan gebiede. Die Arktiese gebied word vinniger warmer as die meeste ander streke. Nagtemperature het vinniger gestyg as dagtemperature. Die impak op die natuur en mense hang af van hoeveel warmer die aarde nog gaan word.: 787 [1][2][3][4][5][6] Wetenskaplikes gebruik verskeie metodes om die gevolge van mensgemaakte klimaatsverandering te voorspel. Een daarvan is om natuurlike klimaatsveranderinge van die verlede te ondersoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2018/08/30/643342003/to-predict-effects-of-global-warming-scientists-looked-back-20-000-years|title=To Predict Effects Of Global Warming, Scientists Looked Back 20,000 Years|last=Joyce|first=Christopher|date=30 August 2018|website=NPR|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229182055/https://www.npr.org/2018/08/30/643342003/to-predict-effects-of-global-warming-scientists-looked-back-20-000-years|archive-date=29 December 2019|access-date=29 December 2019}}</ref> Om veranderinge in die aarde se vroeëre klimaat te bepaal, het wetenskaplikes boomringe, yskerne, koraal en oseaan- en meersedimente bestudeer.<ref name="noaa proxy climate data">{{Verwysing|last=Overpeck, J.T.|title=NOAA Paleoclimatology Global Warming – The Story: Proxy Data|date=20 August 2008|url=http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/globalwarming/proxydata.html|access-date=20 November 2012}}</ref> Dit toon dat onlangse temperature enigiets in die laaste 2 000 jaar oortref het. <ref name="phys.org">[https://phys.org/news/2019-07-20th-century-hottest-years.html The 20th century was the hottest in nearly 2,000 years, studies show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725190643/https://phys.org/news/2019-07-20th-century-hottest-years.html|date=25 July 2019}}, 25 July 2019</ref> Teen die einde van die 21ste eeu kan temperature styg tot 'n vlak wat laas in die middel-Plioseen gesien is. Dit was sowat 3 miljoen jaar gelede. In daardie tyd was die gemiddelde globale temperatuur ongeveer 2–4 °C (3,6–7,2 °F) warmer as pre-industriële temperature. Die globale gemiddelde seevlak was tot 25 meter (82 vt) hoër as wat dit vandag is.: 322 [1]<ref name="Oppenheimer-2019">Oppenheimer, M., B.C. Glavovic, J. Hinkel, R. van de Wal, A.K. Magnan, A. Abd-Elgawad, R. Cai, M. Cifuentes-Jara, R.M. DeConto, T. Ghosh, J. Hay, F. Isla, B. Marzeion, B. Meyssignac, and Z. Sebesvari, 2019: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2022/03/06_SROCC_Ch04_FINAL.pdf Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low-Lying Islands, Coasts and Communities]. In: [https://www.ipcc.ch/srocc/ IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A. Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 321–445. {{Doi|10.1017/9781009157964.006}}.</ref> {{Page reference|323}}Die moderne waargenome styging in temperatuur en CO₂-konsentrasies was buitengewoon vinnig. Selfs skielike geofisiese gebeurtenisse in die aarde se geskiedenis het nie die huidige tempo bereik nie. <ref>Allen, M.R., O.P. Dube, W. Solecki, F. Aragón-Durand, W. Cramer, S. Humphreys, M. Kainuma, J. Kala, N. Mahowald, Y. Mulugetta, R. Perez, M.Wairiu, and K. Zickfeld, 2018: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2022/06/SR15_Chapter_1_HR.pdf Chapter 1: Framing and Context]. In: [https://www.ipcc.ch/sr15/ Global Warming of 1.5&nbsp;°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5&nbsp;°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, H.-O. Pörtner, D. Roberts, J. Skea, P.R. Shukla, A. Pirani, W. Moufouma-Okia, C. Péan, R. Pidcock, S. Connors, J.B.R. Matthews, Y. Chen, X. Zhou, M.I. Gomis, E. Lonnoy, T. Maycock, M. Tignor, and T. Waterfield (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 49-92. {{Doi|10.1017/9781009157940.003}}.</ref> {{Page reference|54}} Hoeveel die wêreld warmer word, hang af van menslike kweekhuisgasvrystellings en hoe sensitief die klimaat vir kweekhuisgasse is . <ref name="USGCRP exec sum">{{Cite book |url=http://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf |title=Global Climate Change Impacts in the United States |editor-last=Thomas R. Karl |pages=22–24 |chapter=Global Climate Change |access-date=2 May 2013 |editor-last2=Jerry M. Melillo |editor-last3=Thomas C. Peterson |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115033015/https://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf |archive-date=15 November 2019}}</ref> Hoe meer koolstofdioksied (CO₂) in die 21ste eeu vrygestel word, hoe warmer sal die wêreld teen 2100 wees. Indien kweekhuisgaskonsentrasies verdubbel, sal die gemiddelde globale temperatuur met ongeveer 2,5–4 °C (4,5–7,2 °F) styg.<ref>{{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/in-depth-qa-the-ipccs-sixth-assessment-report-on-climate-science|title=In-depth Q&A: The IPCC's sixth assessment report on climate science|date=9 August 2021|website=Carbon Brief|access-date=12 February 2022}}</ref>Indien die vrystelling van CO₂ skielik sou ophou en geen negatiewe-emissietegnologieë gebruik sou word nie, sou die aarde se klimaat nie na sy pre-industriële toestand terugkeer nie. Temperature sou vir etlike eeue op dieselfde hoë vlak bly. Na ongeveer 'n duisend jaar sou 20% tot 30% van die mensgemaakte CO₂ steeds in die atmosfeer agterbly omdat die oseaan en land dit nie sou kon absorbeer nie. Dit sou die klimaat vir lank nadat die uitlaatgasse gestaak is in 'n warmer toestand hou. <ref>{{Cite book |last=Collins |first=M. |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |last2=Knutti |first2=R. |last3=Arblaster |first3=J. M. |last4=Dufresne |first4=J.-L. |last5=Fichefet |first5=T. |last6=Friedlingstein |first6=P. |last7=Gao |first7=X. |last8=Gutowski |first8=W. J. |last9=Johns |first9=T. |year=2013 |page=1104 |chapter=Chapter 12: Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch12|2013}} |display-authors=4 |access-date=3 January 2020 |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219013928/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |archive-date=19 December 2019 |url-status=live}}</ref> Met die huidige versagtingsbeleide sal die temperatuur teen 2100 ongeveer 2,7 °C (2,0–3,6 °C) hoër as pre-industriële vlakke wees. Dit sal met 2,4 °C (4,3 °F) styg indien regerings al hul onvoorwaardelike beloftes en teikens bereik. Indien al die lande wat netto-nul-teikens gestel het of dit oorweeg om dit te doen, daardie teikens bereik, sal die temperatuur met ongeveer 1,8 °C (3,2 °F) styg. Daar is 'n groot gaping tussen nasionale planne en verbintenisse en die aksies wat regerings regoor die wêreld geneem het. IIn September 2025 het die Duitse Natuurwetenskaplike Vereniging en die Duitse Meteorologiese Vereniging 'n gesamentlike persverklaring gepubliseer waarin hulle verklaar het dat, indien die huidige tendense voortduur, die wêreldtemperatuur teen die jaar 2050 met tot 3 °C bo pre-industriële vlakke kan styg, en met 5 °C teen die jaar 2100.<ref>{{Cite web|url=https://davidsuzuki.org/story/german-scientists-issue-stark-climate-warning/|title=German scientists issue stark climate warning|last=Suzuki|first=David|last2=Hanington|first2=Ian|website=David Suziki Foundation|access-date=27 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.responsiblealpha.com/post/scientists-3-c-by-2050-5-c-by-2100|title=Scientists: 3°C by 2050, 5°C by 2100|website=Responsible Alpha|access-date=27 April 2026}}</ref> == Sien ook == * [[Aardverwarming]] * [[Klimaat]] {{Normdata}} [[Kategorie:Klimatologie]] dcekp3qszozipryb5uyt8j62xlu1gpg 2974175 2973971 2026-09-30T06:36:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974175 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} Die '''uitwerking van klimaatsverandering''' strek oor die impak op fisiese omgewing, [[ekostelsel]] en menslike samelewings as gevolg van mensveroorsaakte [[klimaatsverandering]]. Die toekomstige impak van klimaatsverandering hang af van hoeveel state [[kweekhuisgas]]vrystellings verminder en by klimaatsverandering aanpas.<ref name="adaptation and mitigation">Oppenheimer, M., ''et al.'', ''Section 19.7.1: Relationship between Adaptation Efforts, Mitigation Efforts, and Residual Impacts,'' in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141020014746/http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 20 Oktober 2014]), pp.1080–1085, in {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} </ref><ref>Oppenheimer, M., ''et al.'', ''Section 19.6.2.2. The Role of Adaptation and Alternative Development Pathways,'' in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141020014746/http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 20 Oktober 2014]), pp.1072–1073, in {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}}</ref> Effekte wat wetenskaplikes in die verlede voorspel het—verlies van see-ys, versnelde [[seevlakstyging]] en langer, meer intense hittegolwe—kom nou voor.<ref>{{Cite web |title=The Effects of Climate Change |url=https://climate.nasa.gov/effects |website=NASA.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221091306/https://climate.nasa.gov/effects/ |archive-date=21 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Die veranderinge in klimaat is nie eenvormig oor die aarde nie. In die besonder het die meeste landgebiede vinniger opgewarm as die meeste seegebiede, en die [[Arktiese Sirkel|Arktiese gebied]] word vinniger warm as die meeste ander streke.<ref>{{Cite web |last1= Lindsey |first1=Rebecca |last2=Dahlman |first2=Luann |title=Climate Change: Global Temperature |url=http://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-temperature |date=28 June 2022 |website=climate.gov |publisher=National Oceanographic and Atmospheric Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917101830/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-temperature |archive-date=17 September 2022 |url-status=live }}</ref> Die streeksveranderinge verskil: op hoë breedtegrade is dit die gemiddelde temperatuur wat toeneem, terwyl dit vir die oseane en [[trope]] veral die reënval en die [[waterkringloop]] is waar veranderinge waargeneem word.<ref name=":4">{{Cite book |last=Trenberth |first=Kevin E. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781108979030/type/book |title=The Changing Flow of Energy Through the Climate System |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-97903-0 |edition=1 |doi=10.1017/9781108979030}}</ref> [[Aardverwarming]] verander streekklimaat deur die smelt van ys, veranderinge in die hidrologiese siklus (soos reënval) en veranderende strome in die oseane. Fisiese veranderinge sluit uiterste weer, gletser-terugtrekking, seevlakstyging, afname in Arktiese see-ys en veranderinge in die tydsberekening van seisoenale gebeurtenisse in (soos vroeëre lenteblom). Sedert 1970 het die oseaan meer as 90% van die oortollige hitte in die klimaatstelsel opgeneem. Selfs al word die wêreldoppervlaktemperatuur gestabiliseer, sal seevlakke aanhou styg en sal die oseaan vir baie eeue aanhou om oortollige hitte uit die atmosfeer te absorbeer <ref name="SROCC_SPM_20190925">IPCC, 2019: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2022/03/01_SROCC_SPM_FINAL.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/srocc/ IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A. Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA. <nowiki>https://doi.org/10.1017/9781009157964.001</nowiki>.</ref>{{rp|20}} Die opname van koolstofdioksied uit die atmosfeer lei tot versuring van die see.<ref name="SROCC_SPM_20190925" />{{rp|9}} Klimaatsverandering het grond gedegradeer deur temperature te verhoog, grond uit te droog en die risiko van veldbrande te verhoog. <ref name="ReferenceB">{{cite book|title=IPCC SRCCL Summary for Policymakers|year=2019|page=9}}</ref> Onlangse verwarming het natuurlike biologiese stelsels sterk beïnvloed.<ref name="rosenzweig observed impacts">{{citation|author=Rosenzweig|title=IPCC AR4 WG2 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223031636/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html|at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1s1-es.html Executive summary]|chapter=Chapter 1: Assessment of Observed Changes and Responses in Natural and Managed Systems|chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html|access-date=28 Desember 2018|display-authors=etal|archive-date=23 Desember 2018|url-status=live|archivedate=23 Desember 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223031636/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html}}</ref> Spesies wêreldwyd migreer poolwaarts na kouer gebiede. Op land kan spesies na hoër hoogtes beweeg, terwyl seespesies kouer water op groter dieptes vind.<ref name="rosenzweig observed impacts"/> Tussen 1% en 50% van spesies op land het 'n aansienlik groter risiko van [[uitsterwing]] as gevolg van klimaatsverandering.<ref name=":1">{{Cite book|last1=Settele|first1=J.|title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}}|last2=Scholes|first2=R.|last3=Betts|first3=R.|last4=Bunn|first4=S.|last5=Leadley|first5=P.|last6=Nepstad|first6=D.|last7=Overpeck|first7=J. T.|last8=Taboada|first8=M. A.|year=2014|page=300|chapter=Chapter 4: Terrestrial and Inland Water Systems|ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch4|2014}}|display-authors=4|chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap4_FINAL.pdf|access-date=2 Januarie 2020|archive-date=19 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219013722/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap4_FINAL.pdf|url-status=live}}</ref> Koraalriwwe en skulpvis is kwesbaar vir die gekombineerde bedreiging van seeverwarming en versuring.<ref name=NASA_2016> {{cite web | title=The Study of Earth as an Integrated System | url=https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/ | website=nasa.gov | publisher=NASA | date=2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161102022200/https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/ | archive-date=2016-11-02 | url-status=live | ref={{harvid | NASA: The Study of Earth as an Integrated System | 2016}} }} </ref> [[Voedselsekuriteit|Voedselsekerheid]] en toegang tot vars [[water]] is in gevaar weens stygende temperature. Klimaatsverandering het groot impak op menslike gesondheid, direk deur hittestres en indirek deur die verspreiding van aansteeklike siektes. Die [[kwesbaarheid vir klimaatsverandering|kwesbaarheid]] en blootstelling van mense aan klimaatsverandering verskil volgens [[ekonomiese sektor]] en die land. Ryk geïndustrialiseerde lande, wat die meeste [[Koolstofdioksied|CO2]] vrygestel het, het meer hulpbronne en is dus die minste kwesbaar vir aardverwarming.<ref>{{Cite web |last=Director |first=International |date=15 Oktober 2018 |title=The Industries and Countries Most Vulnerable to Climate Change |url=https://internationaldirector.com/finance/the-industries-and-countries-most-vulnerable-to-climate-change/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102154401/https://internationaldirector.com/finance/the-industries-and-countries-most-vulnerable-to-climate-change/ |archive-date=2 Januarie 2020 |access-date=15 Desember 2019 |website=International Director}}</ref> Ekonomiese sektore wat waarskynlik geraak sal word, sluit in [[landbou]], visserye, [[bosbou]], [[energie]], versekering, finansiële dienste, [[toerisme]] en ontspanning.<ref>{{Cite book |last1=Hoegh-Guldberg |first1=O. |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |last2=Jacob |first2=D. |last3=Taylor |first3=M. |last4=Bindi |first4=M. |last5=Brown |first5=S. |last6=Camilloni |first6=I. |last7=Diedhiou |first7=A. |last8=Djalante |first8=R. |last9=Ebi |first9=K. |year=2018 |pages=212–213, 228, 252 |chapter=Chapter 3: Impacts of 1.5ºC Global Warming on Natural and Human Systems |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch3|2018}} |display-authors=4 |access-date=15 December 2019 |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115022743/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |last18=Zhou |last13=Mehrotra |first17=R. |last10=Engelbrecht |first11=J. |first10=F. |last12=Hijioka |first13=S. |first14=A. |first18=G. |last14=Payne |first15=S. I. |last11=Guiot |first16=A. |first12=Y. |last16=Thomas |last17=Warren |last15=Seneviratne}}</ref> Sommige groepe kan veral die gevaar loop van klimaatsverandering, soos die armes, vroue, kinders en inheemse mense.<ref name="schneider distribution of impacts">{{citation |author=Schneider, S.H. |title=In {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|p=796}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223030129/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html |at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-7.html Distribution of Impacts, in: Sec 19.3.7 Update on 'Reasons for Concern'] |chapter=Ch 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html |access-date=28 Desember 2018 |display-authors=etal |archive-date=23 Desember 2018 |url-status=live |archivedate=23 Desember 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223030129/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19.html }}</ref><ref>{{citation |author=Wilbanks, T.J. |title={{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|pp=373–376}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223073512/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html |at=[http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7s7-4-2-5.html Sec 7.4.2.5 Social issues and Sec 7.4.3 Key vulnerabilities] |chapter=Ch 7: Industry, Settlement and Society |chapter-url=http://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html |access-date=28 Desember 2018 |display-authors=etal |archive-date=23 Desember 2018 |url-status=live |archivedate=23 Desember 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223073512/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch7.html }}</ref> Hulle het ook baie laer vlakke van kapasiteit beskikbaar om omgewingsverandering die hoof te bied. Klimaatsverandering kan omgewingsmigrasie tot gevolg hê, veral in ontwikkelende lande waar mense direk afhanklik is van grond vir voedsel.<ref>{{cite book |title=IPCC SRCCL Summary for Policymakers |year=2019 |page=7}}</ref><ref>[https://www.nrdc.org/onearth/climate-change-already-driving-mass-migration-around-globe Climate Change Is Already Driving Mass Migration Around the Globe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218195358/https://www.nrdc.org/onearth/climate-change-already-driving-mass-migration-around-globe|date=18 Desember 2019}}, Natural Resources Defense Council, 25 Januarie 2019</ref> == Verwysings== {{Verwysings|3}} == Changes in temperature == [[File:Change_in_Average_Temperature_With_Fahrenheit.svg|regs|class=skin-invert-image|duimnael| Oor die afgelope 50 jaar het die [[Noordpoolgebied|Arktiese gebied]] die meeste warmer geword, en temperature op land het oor die algemeen meer as see-oppervlaktemperature gestyg. <ref>{{Cite web|url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/maps/index_v4.html|title=GISS Surface Temperature Analysis (v4)|website=NASA|access-date=12 January 2024}}</ref>]] Aardverwarming affekteer alle dele van die aarde se klimaatstelsel. Globale oppervlaktemperature het met 1,1 °C (2,0 °F) gestyg. Wetenskaplikes sê dit sal in die toekoms verder styg. Die veranderinge in klimaat is nie eweredig oor die aarde versprei nie. Veral die meeste landgebiede het vinniger warmer geword as die meeste oseaan gebiede. Die Arktiese gebied word vinniger warmer as die meeste ander streke. Nagtemperature het vinniger gestyg as dagtemperature. Die impak op die natuur en mense hang af van hoeveel warmer die aarde nog gaan word.: 787 [1][2][3][4][5][6] Wetenskaplikes gebruik verskeie metodes om die gevolge van mensgemaakte klimaatsverandering te voorspel. Een daarvan is om natuurlike klimaatsveranderinge van die verlede te ondersoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2018/08/30/643342003/to-predict-effects-of-global-warming-scientists-looked-back-20-000-years|title=To Predict Effects Of Global Warming, Scientists Looked Back 20,000 Years|last=Joyce|first=Christopher|date=30 August 2018|website=NPR|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229182055/https://www.npr.org/2018/08/30/643342003/to-predict-effects-of-global-warming-scientists-looked-back-20-000-years|archive-date=29 December 2019|access-date=29 December 2019}}</ref> Om veranderinge in die aarde se vroeëre klimaat te bepaal, het wetenskaplikes boomringe, yskerne, koraal en oseaan- en meersedimente bestudeer.<ref name="noaa proxy climate data">{{Verwysing|last=Overpeck, J.T.|title=NOAA Paleoclimatology Global Warming – The Story: Proxy Data|date=20 August 2008|url=http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/globalwarming/proxydata.html|access-date=20 November 2012}}</ref> Dit toon dat onlangse temperature enigiets in die laaste 2 000 jaar oortref het. <ref name="phys.org">[https://phys.org/news/2019-07-20th-century-hottest-years.html The 20th century was the hottest in nearly 2,000 years, studies show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725190643/https://phys.org/news/2019-07-20th-century-hottest-years.html|date=25 July 2019}}, 25 July 2019</ref> Teen die einde van die 21ste eeu kan temperature styg tot 'n vlak wat laas in die middel-Plioseen gesien is. Dit was sowat 3 miljoen jaar gelede. In daardie tyd was die gemiddelde globale temperatuur ongeveer 2–4 °C (3,6–7,2 °F) warmer as pre-industriële temperature. Die globale gemiddelde seevlak was tot 25 meter (82 vt) hoër as wat dit vandag is.: 322 [1]<ref name="Oppenheimer-2019">Oppenheimer, M., B.C. Glavovic, J. Hinkel, R. van de Wal, A.K. Magnan, A. Abd-Elgawad, R. Cai, M. Cifuentes-Jara, R.M. DeConto, T. Ghosh, J. Hay, F. Isla, B. Marzeion, B. Meyssignac, and Z. Sebesvari, 2019: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2022/03/06_SROCC_Ch04_FINAL.pdf Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low-Lying Islands, Coasts and Communities]. In: [https://www.ipcc.ch/srocc/ IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A. Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 321–445. {{Doi|10.1017/9781009157964.006}}.</ref> {{Page reference|323}}Die moderne waargenome styging in temperatuur en CO₂-konsentrasies was buitengewoon vinnig. Selfs skielike geofisiese gebeurtenisse in die aarde se geskiedenis het nie die huidige tempo bereik nie. <ref>Allen, M.R., O.P. Dube, W. Solecki, F. Aragón-Durand, W. Cramer, S. Humphreys, M. Kainuma, J. Kala, N. Mahowald, Y. Mulugetta, R. Perez, M.Wairiu, and K. Zickfeld, 2018: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2022/06/SR15_Chapter_1_HR.pdf Chapter 1: Framing and Context]. In: [https://www.ipcc.ch/sr15/ Global Warming of 1.5&nbsp;°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5&nbsp;°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, H.-O. Pörtner, D. Roberts, J. Skea, P.R. Shukla, A. Pirani, W. Moufouma-Okia, C. Péan, R. Pidcock, S. Connors, J.B.R. Matthews, Y. Chen, X. Zhou, M.I. Gomis, E. Lonnoy, T. Maycock, M. Tignor, and T. Waterfield (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 49-92. {{Doi|10.1017/9781009157940.003}}.</ref> {{Page reference|54}} Hoeveel die wêreld warmer word, hang af van menslike kweekhuisgasvrystellings en hoe sensitief die klimaat vir kweekhuisgasse is . <ref name="USGCRP exec sum">{{Cite book |url=http://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf |title=Global Climate Change Impacts in the United States |editor-last=Thomas R. Karl |pages=22–24 |chapter=Global Climate Change |access-date=2 May 2013 |editor-last2=Jerry M. Melillo |editor-last3=Thomas C. Peterson |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115033015/https://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf |archive-date=15 November 2019}}</ref> Hoe meer koolstofdioksied (CO₂) in die 21ste eeu vrygestel word, hoe warmer sal die wêreld teen 2100 wees. Indien kweekhuisgaskonsentrasies verdubbel, sal die gemiddelde globale temperatuur met ongeveer 2,5–4 °C (4,5–7,2 °F) styg.<ref>{{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/in-depth-qa-the-ipccs-sixth-assessment-report-on-climate-science|title=In-depth Q&A: The IPCC's sixth assessment report on climate science|date=9 August 2021|website=Carbon Brief|access-date=12 February 2022}}</ref>Indien die vrystelling van CO₂ skielik sou ophou en geen negatiewe-emissietegnologieë gebruik sou word nie, sou die aarde se klimaat nie na sy pre-industriële toestand terugkeer nie. Temperature sou vir etlike eeue op dieselfde hoë vlak bly. Na ongeveer 'n duisend jaar sou 20% tot 30% van die mensgemaakte CO₂ steeds in die atmosfeer agterbly omdat die oseaan en land dit nie sou kon absorbeer nie. Dit sou die klimaat vir lank nadat die uitlaatgasse gestaak is in 'n warmer toestand hou. <ref>{{Cite book |last=Collins |first=M. |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |last2=Knutti |first2=R. |last3=Arblaster |first3=J. M. |last4=Dufresne |first4=J.-L. |last5=Fichefet |first5=T. |last6=Friedlingstein |first6=P. |last7=Gao |first7=X. |last8=Gutowski |first8=W. J. |last9=Johns |first9=T. |year=2013 |page=1104 |chapter=Chapter 12: Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch12|2013}} |display-authors=4 |access-date=3 January 2020 |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219013928/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |archive-date=19 December 2019 |url-status=live}}</ref> Met die huidige versagtingsbeleide sal die temperatuur teen 2100 ongeveer 2,7 °C (2,0–3,6 °C) hoër as pre-industriële vlakke wees. Dit sal met 2,4 °C (4,3 °F) styg indien regerings al hul onvoorwaardelike beloftes en teikens bereik. Indien al die lande wat netto-nul-teikens gestel het of dit oorweeg om dit te doen, daardie teikens bereik, sal die temperatuur met ongeveer 1,8 °C (3,2 °F) styg. Daar is 'n groot gaping tussen nasionale planne en verbintenisse en die aksies wat regerings regoor die wêreld geneem het. IIn September 2025 het die Duitse Natuurwetenskaplike Vereniging en die Duitse Meteorologiese Vereniging 'n gesamentlike persverklaring gepubliseer waarin hulle verklaar het dat, indien die huidige tendense voortduur, die wêreldtemperatuur teen die jaar 2050 met tot 3 °C bo pre-industriële vlakke kan styg, en met 5 °C teen die jaar 2100.<ref>{{Cite web|url=https://davidsuzuki.org/story/german-scientists-issue-stark-climate-warning/|title=German scientists issue stark climate warning|last=Suzuki|first=David|last2=Hanington|first2=Ian|website=David Suziki Foundation|access-date=27 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.responsiblealpha.com/post/scientists-3-c-by-2050-5-c-by-2100|title=Scientists: 3°C by 2050, 5°C by 2100|website=Responsible Alpha|access-date=27 April 2026}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Sien ook == * [[Aardverwarming]] * [[Klimaat]] {{Normdata}} [[Kategorie:Klimatologie]] 4b7yd8qq6a9c7wt0i9fxhyf469egnrk 0 395549 2974095 2867678 2026-09-29T20:24:27Z Atcovi 57396 mujawwad --> murattal 2974095 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera |naam = {{big|المجادلة}}<br>&nbsp;&nbsp;Soera {{big|58}} van die Koran&nbsp;&nbsp; |beeld = |breedte = |onderskrif = |klassifikasie = [[Medina|Medinees]] |ander_titels = ''Al-Mujâdilah'' |transliterasie = Al-Moedjaadila |ander_name = "Die Vrou Wat Smeek" |openbaring = |djoes = 28 |ajat = 22 |klank = [[Lêer:Chapter 58, Al-Mujadila (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]] }} '''''Al-Mujâdilah''''' ([[Arabies]]: المجادلة, "'''Die Vrou Wat Smeek'''") is die 58ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 22 [[ajat]], of verse, en is vermoedelik in [[Medina]] aan [[Mohammed]] geopenbaar. Die naam van die soera kom uit vers&nbsp;1. ==Opsomming== Die hoofstuk handel eers oor die wettigheid van die pre-Islamitiese metode van skei, genaamd ''zihar'' of ''ziehaar''.<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> Die naam "Die Vrou Wat Smeek" verwys na die vrou wat by Mohammed pleit oor die ongeregtigheid daarvan. Die eerste verse verbied dit en skryf voor hoe om vorige gevalle van ''ziehaar'' te hanteer. Die hoofstuk bespreek ook openbare beraadslagings en skryf optrede voor wat daarmee verbind word. Dit eindig met die teenstelling tussen dié wat aan die duiwel behoort en dié wat in [[Allah|God]] glo. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Al-Mujadilah}} {{Soera|58|Al-Hadid|Al-Hashr}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mujadilah}} [[Kategorie:Hoofstukke van die Koran]] 590kzjbek9pd8pzjiuf96pakop8ez6x 0 397862 2974224 2970605 2026-09-30T10:27:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974224 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_The_Clouds_-_Google_Art_Project.jpg|duimnael|400x400px| [[Claude Monet]], ''Die Waterlelies – Die Wolke'', 1920–26, Musée de l'Orangerie, Parys]] [[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_Setting_Sun_-_Google_Art_Project.jpg|duimnael|400x400px| Claude Monet, ''Die Waterlelies – ondergaande son'', 1920–26, Musée de l'Orangerie, Parys]] [[Lêer:Reflections_of_Clouds_on_the_Water-Lily_Pond.jpg|duimnael|400x400px| Claude Monet, ''Weerkaatsings van Wolke op die Waterlelie dam,'' c. 1920, 200 × 1276 cm (78,74 × 502,36 in), olie op doek, Museum van Moderne Kuns, New York City]] '''''Waterlelies''''' (of '''''Nymphéas''''', {{IFA-fr|nɛ̃.fe.a|lang}} ) is 'n reeks van ongeveer 250 olieverfskilderye deur die Franse [[Impressionisme|impressionis]] [[Claude Monet]] (1840–1926). Die skilderye beeld sy blomtuin by sy huis in Giverny uit, en was die hooffokus van sy kunsproduksie gedurende die laaste dertig jaar van sy lewe. Verskeie van die werke is geverf terwyl Monet aan [[Katarak|katarakte]] gely het. <ref name="A">"Monet, Claude." Grove Art Online.</ref> <ref>https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/11167000/Why-are-Monets-water-lilies-so-popular.html</ref> == Agtergrond == Monet se jarelange voorkeur vir die vervaardiging en uitstalling van 'n reeks skilderye wat vanuit onderwerp en perspektief verband hou, het in 1889 begin, met ten minste tien skilderye wat by die ''Vallei van die Creuse'' gemaak is, wat by die Galerie Georges Petit vertoon is. <ref>Tucker, Paul Hayes, ''Monet in the '90s: The Series Paintings'', 1989, [[Museum of Fine Arts, Boston]] in association with [[Yale University Press]], p. 41.</ref> Van sy ander bekende reekse is onder meer sy ''Haystacks'' . Gedurende die 1920's het die staat Frankryk 'n paar ovaalkamers by die Musée de l'Orangerie gebou as 'n permanente tuiste vir agt waterlelie- muurskilderye deur Monet. Die uitstalling het op 16 Mei 1927, 'n paar maande ná Monet se afsterwe, vir die publiek geopen. <ref name="A">"Monet, Claude." Grove Art Online.</ref> Sestig waterlelieskilderye van regoor die wêreld is in 1999 vir 'n spesiale uitstalling by die Musée de l'Orangerie saamgestel. <ref>Susan Bell. "Paris sees Monet lilies in a new light." ''[[The Times]]''. 8 Mei 1999.</ref> Die skilderye is as prominente uitstallings by museums regoor die wêreld uitgestal, insluitend die Princeton University Art Museum, [[Musée Marmottan Monet]], <ref>[http://www.marmottan.fr/fr/claude_monet-musee-2517 Claude Monet paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923040833/http://www.marmottan.fr/fr/Claude_Monet-musee-2517 |date=23 September 2015 }} {{Cite web |url=http://www.marmottan.fr/fr/Claude_Monet-musee-2517 |title=argiefkopie |access-date=19 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923040833/http://www.marmottan.fr/fr/Claude_Monet-musee-2517 |archive-date=23 September 2015 |url-status=bot: unknown}} at the Marmottan</ref> die [[Musée d'Orsay]] in Parys, die [[Metropolitan Museum of Art]], Museum of Modern Art in New York, <ref>[http://www.metmuseum.org/collection/the-collection-online/search?ft=monet Water Lilies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721120227/http://www.metmuseum.org/collection/the-collection-online/search?ft=monet}} at the Metropolitan Museum of Art</ref> die Art Institute of Chicago, <ref>[http://www.artic.edu/aic/collections/artwork/artist/Monet%2C+Claude Water Lilies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721122146/http://www.artic.edu/aic/collections/artwork/artist/Monet%2C+Claude}} at the Art Institute of Chicago</ref> die Saint Louis Art Museum, <ref>[http://www.slam.org/emuseum/code/emuseum.asp?style=single&currentrecord=1&page=seealso&profile=objects&searchdesc=The%20Promenade%20with%20the%20Rail...&searchstring=id/,/is/,/7056/,/false/,/true&newvalues=1&rawsearch=id/,/is/,/1930/,/false/,/true&newstyle=single&newprofile=objects&newsearchdesc=Water%20Lilies&newcurrentrecord=1&module=objects Water Lilies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011061542/http://www.slam.org/emuseum/code/emuseum.asp?style=single&currentrecord=1&page=seealso&profile=objects&searchdesc=The%20Promenade%20with%20the%20Rail...&searchstring=id%2F%2C%2Fis%2F%2C%2F7056%2F%2C%2Ffalse%2F%2C%2Ftrue&newvalues=1&rawsearch=id%2F%2C%2Fis%2F%2C%2F1930%2F%2C%2Ffalse%2F%2C%2Ftrue&newstyle=single&newprofile=objects&newsearchdesc=Water%20Lilies&newcurrentrecord=1&module=objects}} at the Saint Louis Art Museum,</ref> die Nelson-Atkins Museum of Art in Kansas City, Missouri, <ref>[https://art.nelson-atkins.org/objects/6650/water-lilies Water Lilies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112194020/https://art.nelson-atkins.org/objects/6650/water-lilies}}, the Nelson-Atkins Museum of Art</ref> die Carnegie Museum of Art, die Nasionale Museum van Wallis, die Musée des Beaux-Arts de Nantes, The Toledo Museum of Art die Cleveland Museum of Art, <ref>{{Cite web|url=http://www.clevelandart.org/art/1960.81|title=Water Lilies (Agapanthus)|publisher=Cleveland Museum of Art|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708101242/http://www.clevelandart.org/art/1960.81|archive-date=8 July 2013|access-date=31 January 2013}}</ref> die Portland Art Museum en die Legion of Honor . <ref>{{Cite web|url=http://www.famsf.org/|title=Fine Arts Museums of San Francisco|publisher=FAMSF|archive-url=https://web.archive.org/web/20110228112622/http://www.famsf.org/|archive-date=28 February 2011|access-date=31 January 2019}}</ref> In 2020 het The Museum of Fine Arts, Boston sy 150-jarige herdenking gevier met sommige van Monet se Waterlelies-skilderye. <ref name="NPR.org 2020">{{Cite web|url=https://www.npr.org/2020/09/01/905495898/bostons-museum-of-fine-arts-turns-150-celebrates-monet-s-lasting-impression|title=Boston's Museum Of Fine Arts Turns 150, Celebrates Monet's 'Lasting Impression'|date=1 August 2020|website=NPR.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901173922/https://www.npr.org/2020/09/01/905495898/bostons-museum-of-fine-arts-turns-150-celebrates-monet-s-lasting-impression|archive-date=1 September 2020|access-date=2 September 2020}}</ref> == Die skilderye op 'n veiling == Op 19 Junie 2007 is een van Monet se ''Waterlelie''-skilderye vir £18,5 miljoen op 'n Sotheby's- veiling in [[Londen]] verkoop.<ref>Dalya Alberge. "Monet lilies make £18.5m but just miss world record." ''The Times''. 20 June 2007.</ref> Op 24 Junie 2008 is nog een van sy ''Waterlelie-'' skilderye, ''Le Bassin Aux Nymphéas'', vir byna £41 miljoen by Christie's in [[Londen]] verkoop, byna dubbel die aanvanklike skatting van £18 tot £24 miljoen. <ref>[http://www.xmotu.com/laurahenrycollection/news_monet.html The Laura Henry Collection] "Monet masterpiece sells at auction for almost £41million" ''The Laura Henry Collection''. 25 June 2008.</ref> In Mei 2010 is aangekondig dat die 1906 ''Nymphéas'' -werk in Junie 2010 in [[Londen]] opgeveil sou word. Die skildery het 'n geraamde verkoopprys van tussen £30 en £40 miljoen gehad. <ref name="BBC">https://www.bbc.com/news/10225556</ref> Giovanna Bertazzoni, die veilinghuis Christie's se direkteur en die hoof van impressionistiese en moderne kuns, het gesê: "Claude Monet se waterlelieskilderye is een van die mees erkende en gevierde werke van die 20ste eeu en was geweldig invloedryk vir baie van die volgende generasie se kunstenaars."<ref name="BBC" /> Die verkoping het op 23 Junie 2010 by die veilinghuis plaasgevind en die skildery het 'n bod van tot £29 miljoen gelok, maar dit kon uiteindelik nie verkoop nie. <ref>https://www.bbc.com/news/10396341</ref> Op 6 Mei 2014 is een van die ''Waterlelies'', ''Le Bassin aux Nymphéas'', opgeveil by Christie's, in New York (stad) vir $27 miljoen.<ref>{{Cite web|url=https://news.artnet.com/market/christies-141-million-impressionist-evening-sale-496091|title=Frida Kahlo Breaks Record at Christie's May Sale|last=Embuscado|first=Rain|date=12 May 2016|publisher=News.artnet.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114212554/https://news.artnet.com/market/christies-141-million-impressionist-evening-sale-496091|archive-date=14 November 2018|access-date=31 January 2019}}</ref> In Junie 2014 is een van die Waterlelies, ''Nymphéas'', vir $54 miljoen USD op 'n Sotheby's-veiling in Londen verkoop. <ref name="latimes1">{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/arts/culture/la-et-cm-monet-painting-auction-20140626-story.html|title=Monet painting of waterlilies sells for $54 million at auction|date=26 June 2014|website=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517082024/http://www.latimes.com/entertainment/arts/culture/la-et-cm-monet-painting-auction-20140626-story.html|archive-date=17 May 2018|access-date=16 May 2018}}</ref> Hierdie kunswerk is aan 'n anonieme koper opgeveil, maar die stuk het voortgegaan om deel te wees van die uitstalling "Painting the Modern Garden: From Monet to Matisse" by die Cleveland Museum of Art en die Royal Academy of Arts, Londen, wat in 2015 begin het. <ref name="latimes1" /> Die medevoorsitter van Sotheby's se moderne en impressionistiese kunsafdeling, Helena Newman, beweer dat die resultaat bo-aan die oorspronklike geraamde verkoopprys is. Hierdie prys was tussen 34 en 51 miljoen Amerikaanse dollars. Terwyl heelwat van Monet se meesterstukke verkoop is, is daar steeds na raming 250 olieverfskilderye vanuit hierdie reeks. <ref>https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/claude-monet-water-lilies-sell-for-ps32m-in-second-highest-auction-sale-for-his-work-9558624.html</ref> Die versameling is wêreldwyd gewild, met baie van hierdie kunswerke wat in uitstallings is wat nog nie opgeveil is nie. Die skilderye is gekatalogiseer deur Daniel Wildenstein in sy Monet: Catalog Raisonné. == Galery == <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" mode="packed"> Lêer:Le bassin aux nymphéas - Claude Monet.jpg|''[[Le Bassin Aux Nymphéas]]'', 1919, private versameling Lêer:WLA metmuseum Water Lilies by Claude Monet.jpg|''Waterlelies,'' 1919, [[Metropolitan Museum of Art]], New York City Lêer:Claude Monet Nympheas 1915 Musee Marmottan Paris.jpg|''Nymphéas,'' 1915, [[Musée Marmottan Monet]] Lêer:Claude Monet - Nymphéas (Waterlilies) - Google Art Project.jpg|''Nymphéas (Waterlelies)'', 1914–17, [[National Gallery of Australia|Nasionale Galery van Australië]] Lêer:Monet2.jpg|Nabyblik van Waterleliedam, een van 18 uitsigte van die dam, 1899, [[Boston Museum of Fine Arts]] </gallery> == Lys van Waterlelie skilderye == {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;border:0px;text-align:left;line-height:150%;" !Beeld !Titel ! width="75px" |Datum !Katalogus Nr !GrootteSize (cm) !Museum |- |[[Lêer:WLA_lacma_Monet_Nympheas.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1897–98 |W.1501 |66 x 104 |Los Angeles Distrik Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1502.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1897–98 |W.1502 |73 x 100 |Ohara Galery, New York |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1503.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1897–98 |W.1503 |75 x 100 | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas,_effet_du_soir_W1504_-_Musée_Marmottan-Monet.jpg|150x150px]] |''Waterlelies – aandeffek'' |1897–98 |W.1504 |73 x 100 |[[Musée Marmottan Monet]], Parys |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1505.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1897–98 |W.1505 |75 x 100 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1506.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1897–99 |W.1506 |89 x 130 |Stadsmuseum vir Kuns, Kagoshima |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Waterlilies_(Rome).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1897–99 |W.1507 |81 x 100 |Galleria Nazionale d'Arte Moderna, Rome |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1508.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1897–99 |W.1508 |130 x 152 | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water_Lilies_and_Japanese_Bridge_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Waterlelies en Japanese brug'' |1899 |W.1509 |90 x 90 |Princeton Universiteit Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1510.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1899 |W.1510 |92 x 90 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1511.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1899 |W.1511 |89 x 92 |Pola Kunsmuseum, Kanagawa |- |[[Lêer:Claude_Monet,_French_-_The_Japanese_Footbridge_and_the_Water_Lily_Pool,_Giverny_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Japanese Brug en Waterlelie dam'' |1899 |W.1512 |89 x 93 |Philadelphia Kunsmuseum |- |[[Lêer:'White_Water_Lilies'_by_Claude_Monet,_1899,_Pushkin_Museum.JPG|150x150px]] |''Wit Waterlelies'' |1895 |W.1513 | |Pushkin Museum ([[Moskou]]) |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1514.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1899 |W.1514 |89 x 92 | |- |[[Lêer:2007_Musee_Orsay_Work_Kraft_067.jpg|150x150px]] |''Die Lelie dam, Groen Harmonie'' |1898 |W.1515 |89 x 92 |Musée d'Orsay, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet,_The_Water-Lily_Pond_(National_Gallery,_London).jpg|150x150px]] |''Die Lelie dam'' |1899 |W.1516 |88 x 93 |Nasionale Galery, Londen |- |[[Lêer:Japanese_Footbridge-Claude_Monet.jpg|150x150px]] |''Japanese Voetbrug'' |1899 |W.1517 |81 x 100 |Nasionale Kunsgalery, Washington D.C. |- |[[Lêer:The_Water-Lily_Pond_1899_Claude_Monet_Metropolitan.jpg|188x188px]] |''Brug oor die Lelie dam'' |1899 |W.1518 |93 x 74 |''[[Metropolitan Museum of Art]]'', New York |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1520.png|194x194px]] |''Brug oor die Waterlelies'' |1899 |W.1520 |116 x 89 |MM Khalil Museum, Kairo |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water_Lily_Pond_-_1933.441_-_Art_Institute_of_Chicago.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam'' |1900 |W.1628 |89.8 × 101 |Kuns Instituut van Chicago |- |[[Lêer:Le_Bassin_aux_nymphéas,_harmonie_rose_-_Claude_Monet.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam, Simfonie in Rooskleurigheid'' |1900 |W.1629 | |Musée d'Orsay, Parys |- |[[Lêer:Water-Lily_Pond_MFA_Boston_61.959_Catalog_No_1630.jpg|150x150px]] |''Die Water lelie dam'' |1900 |W.1630 | |Museum van Skone Kunste, Boston |- |[[Lêer:Water-Lily_Pond_1900_Claude_Monet_Boston_MFA.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug oor die lelie dam'' |1900 |W.1631 |89 x 82 |Museum van Skone Kunste, Boston |- |[[Lêer:Monet_-_the-japanese-bridge-the-water-lily-pond-and-path-by-the-water-1.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam en die paadjie by die water'' |1900 |W.1633 | | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1656.png|150x150px]] |''Waterlelies, Wolke'' |1903 |W.1656 |73 x 100 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_Water-Lilies_1903_DAI.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1903 |W.1657 |81 x 100 |Dayton Kuns Instituut |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1658.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1903 |W.1658 |81 x 100 |Bridgestone Museum of Art, Tokyo |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas_W1660_-_Musée_Marmottan-Monet.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1903 |W.1660 | |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1661.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1903 |W.1661 | |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_-_Nenúfares.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1904 |W.1662 |81 x 100 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet-Nymphéas-Le-Havre.jpg|150x150px]] |''Lelie dam'' |1904 |W.1664 |90 x 96 |Museum van Moderne Kunste André Malraux - MuMa, Le Havre |- |[[Lêer:Monet_-_water-lilies-7.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1904 |W.1665 | | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Le_Bassin_des_Nympheas_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Lelie dam'' |1904 |W.1666 |88 x 91 |Denver Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1667.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1904 |W.1667 | |Musée des Beaux-Arts de Caen |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1668.png|150x150px]] |''Die brug oor die Waterlelie dam'' |1905 |W.1668 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1669.png|150x150px]] |''Leliedam, die Brug'' |1905 |W.1669 | | |- |[[Lêer:Monet_-_water-lily-pond-and-bridge.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam en die Brug'' |1905 |W.1670 |86 X 100 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas_(1905).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1671 |89 x 100 |Museum van Skone Kunste, Boston |- |[[Lêer:Claude_Monet,_Nymphéas_(1905).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1672 |89 x 99 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1673.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1673 |90 X 100 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1674.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1674 |90 x 100 | |- |[[Lêer:Monet_w1675.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1675 |89 x 92 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1676.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1676 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_w1678.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1678 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas_(W_1679).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1905 |W.1679 |81 x 100.5 | |- | |''Waterlelies'' |1905 |W.1680 |82 x 101 |Nasionale Museums en Galerye van Wallis, Cardiff |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1682.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906–07 |W.1682 |73 x 100 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water_Lilies_-_1906,_Ryerson.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906 |W.1683 |89.9 × 94.1 |Art Institute of Chicago |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1684.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906–07 |W.1684 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_w1685.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906–07 |W.1685 |81 x 92 | |- |[[Lêer:Monet_w1686.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906–07 |W.1686 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_w1687.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906–07 |W.1687 |91 x 100 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1688.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906–07 |W.1688 | |Nasionale Museums en Galerye van Wallis, Cardiff |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Waterlilies_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1906–07 |W.1689 |73 x 92 |Ohara Kunsmuseum, Kurashiki |- |[[Lêer:Claude_Monet_045.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1690 |90 x 93 |Kunstmuseum, Saint Gallen |- |[[Lêer:Water_Lilies_by_Monet_(Yamagata_Museum_of_Art).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1691 |81 x 92 |Kunsmuseum, Yamagata |- |[[Lêer:Monet_w1695.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1695 |81 x 100 |Musée M Khalil, Kairo |- |[[Lêer:Monet_-_Nymphéas_(Water_Lilies),_1907.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1696 | |Wadsworth Atheneum Hartford |- |[[Lêer:Monet_-_Water_Lilies,_1907,_19.170.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1697 |90 x 93 |Museum van Skone Kunste, Boston |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1698.png|153x153px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1698 |93 x 89 | |- |[[Lêer:Monet_-_water-lilies-21.jpg|157x157px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1699 |93 x 99 |Pola Kunsmuseum, Kanagawa |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1700.png|166x166px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1700 | | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1701.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1701 |Diam. 81&nbsp;cm |Musée d'art moderne (Saint-Étienne) |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1702.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1702 |circular |Musée d'art moderne (Saint-Étienne) |- |[[Lêer:Monet,_Claude_-_Water_Lilies_(Nymphéas)_-_Google_Art_Project.jpg|171x171px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1703 |91 x 81 |Museum van Skone Kunste, Houston |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1704.png|192x192px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1704 | | |- | |''Waterlelies'' |1907 |W.1705 | | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Waterlilies_-_Google_Art_Project_(hgEnPzjBK2STHg).jpg|190x190px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1706 |73 x 92 | |- |[[Lêer:Monet_w1707.jpg|184x184px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1707 |100 x 82 | |- |[[Lêer:Monet_w1708.jpg|212x212px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1708 |100 x 73 |Privaatversameling<ref>{{Cite web|url=https://www.christies.com/lot/lot-6380425?ldp_breadcrumb=back&intObjectID=6380425&from=salessummary&lid=1|title=CLAUDE MONET (1840-1926)|website=www.christies.com|language=en|access-date=2022-07-04}}</ref> |- |[[Lêer:Monet_w1709.jpg|221x221px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1709 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Pond_with_Water_Lilies_-_Google_Art_Project.jpg|210x210px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1710 | |[[Israel-museum|Israel Museum]], Jerusalem |- |[[Lêer:Monet_-_Waterlilies,_1907,_Kuboso.jpg|185x185px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1713 |82 x 89 |"Kuboso Memorial Museum of Art", Osaka |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1714.png|202x202px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1714 | |Musée Marmottan Monet, Paris |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water-Lilies_(Bridgestone_Museum).jpg|206x206px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1715 | |Bridgestone Kunsmuseum, Tokyo |- |[[Lêer:Water_Lilies_(Claude_Monet)_-_Gothenburg_Museum_of_Art_-_GKM_2232.tif|217x217px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1716 | |Gothenburg Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1717.png|220x220px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1717 | |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_w1718.jpg|150x150px]] |''Waterlelies, Weerkaatsings op die water'' |1907 |W.1718 | |Musée A André, Bagnols-sur-Cèze |- |[[Lêer:Monet_-_Water-Lilies,_Setting_Sun.jpg|150x150px]] |''Waterlelies, Sonsondergang'' |1907 |W.1719 |73 x 93 |Nasionale Galery, Londen |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1721.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1721 |90 x 92 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1723.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1907 |W.1723 |100 x 100 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Les_Nymphéas_-_Musée_de_Vernon.jpg|152x152px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1724 |Diam. 81 |Museum van Vernon |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1725.png|167x167px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1725 |92 x 81 | |- |[[Lêer:Monet_w1726.jpg|193x193px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1726 |100 x 81 | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Waterlilies_-_Nympheas_(1908).jpg|156x156px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1727 |92 x 89 | |- | |''Waterlelies'' |1908 |W.1728 |92 x 89 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_Water_Lilies_1908.jpg|154x154px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1729 |Diam. 80 |Dallas Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1730.png|152x152px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1730 |100 x 81 | |- |[[Lêer:Claude Monet - Nymphéas (1908).jpg|168x168px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1731 |100 x 90 |Tokyo Fuji Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Waterlilies,_NMW_A_2480.jpg|183x183px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1732 |100 x 81 |Nasionale Museum van Wallis, Cardiff |- |[[Lêer:Water_Lilies,_Water_Landscape,_1908,_by_Claude_Monet_(1840-1926)_-_IMG_7168.JPG|156x156px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1733 |73 x 93 |Worcester Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1734.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1908 |W.1734 |86 x 90 | |- | |''Waterlelies'' |1908 |W.1735 |100 x 81 | |- | |''Die Waterlelie dam, Roos Boë'' |1914–17 |W.1781 |73 x 100 | |- |[[Lêer:CLAUDE_MONET_1840_-_1926_NYMPHÉAS_AVEC_REFLETS_DE_HAUTES_HERBES.jpg|150x150px]] |''Waterlelies met weerkaatsings van Groen Grasse'' |1914–17 |W.1782 |130 x 200 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1783.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1783 |130 x 200 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1786.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1786 |130 x 150 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1787.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1787 |135 x 145 | |- |[[Lêer:Water_Lilies_by_Claude_Monet,_California_Palace_of_the_Legion_of_Honor_1973.3.JPG|187x187px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1788 |180 x 146 |Skone Kunste Museum, San Francisco |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1789.png|196x196px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1789 |175 x 135 | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nympheas_en_fleur.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1790 |160 x 180 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_water_lilies_w_1793.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1793 |152 x 200 |Asahi beer Oyamazaki Villa Kunsmuseum, Kyoto |- |[[Lêer:Monet_-_Water_Lilies_(Nympheas),_Gunma.jpg|208x208px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1794 |130 x 90 |Museum van Moderne Kuns, Gunma |- |[[Lêer:Waterlillies_by_Claude_Monet_c_1914_-_Portland_Art_Museum.JPG|150x150px]] |''Waterlelies'' |1915 |W. 1795 |160 x 180 |Portland Kunsmuseum, Oregon |- |[[Lêer:Batch_Mattes_20130310_NP_(13).JPG|150x150px]] |''Waterlelies'' |1915 |W.1796 |151 x 200 |Neue Pinakothek, Munchen |- |[[Lêer:Claude_Monet_Nympheas_1915_Musee_Marmottan_Paris.jpg|150x150px]] |''Waterleies'' |1914–17 |W.1797 |130 x 153 |Musée Marmottan Monet, Parys |- | |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1798 |132 x 84 | |- | |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1799 |170 x 122 | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water_Lilies_-_Google_Art_Project_(462013).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1916 |W.1800 |200 x 200 |Nasionale Museum van Westerse Kuns, Tokio |- |[[Lêer:Monet_-_Weiße_und_gelbe_Seerosen.jpeg|151x151px]] |''Wit en Geel Waterlelies'' |1914–17 |W.1801 |200 x 200 |Kunstverein, Winterthur |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1802.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1802 |200 x 200 |Asahi beer Oyamazaki Villa Kunsmuseum, Kyoto |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1803.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1803 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water_Lilies_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1804 |200 x 215 |Toledo Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1805.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1805 |160 x 180 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1806.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1806 |150 x 165 | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas_(Waterlilies)_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1807 |180 x 200 |Nasionale Galery van Australië, Canberra |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1808.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1808 |180 x 200 | |- |[[Lêer:Monet_w1809.jpg|150x150px]] |''Waterleies'' |1914–17 |W.1809 |135 x 145 | |- | |''Waterlelies'' |1914–19 |W.1810 |120 x 200 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_Nympheas_Marmottan.jpg|152x152px]] |''Waterlelies'' |1914–19 |W.1811 |200 x 200 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet-Water-lilies-Chichu-museum.tif|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1812 |135 x 145 |Chichu Kunsmuseum, Naoshima |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1813.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1813<br /><br />(lost in fire) |180 x 200 |Museum van Moderne Kunste, New York |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1814.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1814 |150 x 200 |"Beyeler Foundation", Basel |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1815.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–17 |W.1815 |180 x 200 |Wallraf-Richartz Museum, Keulen |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1816.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1914–19 |W.1816 | |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet-Water-lilies-cluster-of-grass-Chichu-museum.tif|150x150px]] |''Waterlelies, Graspolle'' |1914–17 |W.1817 |200 x 213 |Chichu Kunsmuseum, Naoshima |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas_W1852_-_Musée_Marmottan-Monet.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1916–19 |W.1852 |150 x 197 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Blue_Water_Lilies_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Blou Waterlelies'' |1916–19 |W.1853 |200 x 200 |Musée d'Orsay, Parys |- |[[Lêer:Water_Lilies_by_Claude_Monet,_Fondation_Beyeler_03.2.JPG|167x167px]] |''Waterlelies'' |1916–19 |W.1854 |200 x 180 |"Beyeler Foundation", Basel |- |[[Lêer:Water_Lilies_by_Claude_Monet,_Musée_Marmottan_Monet_5119.JPG|166x166px]] |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1855 |130 x 88 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_-_water-lilies-reflections-of-weeping-willows-left-half-1919.jpg|153x153px]] |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1857<br /><br />(left half) | |Chichu Kunsmuseum, Naoshima |- | |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1857<br /><br />(right half) | |Chichu Kunsmuseum, Naoshima |- |[[Lêer:Water_Lilies_MET_DT1856.jpg|150x150px]] |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1858 |130 x 200 |[[Metropolitan Museum of Art]], New York |- |[[Lêer:Nymphéas_reflets_de_saule_1916-19.jpg|150x150px]] |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1859 |200 x 200 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Water_Lilies,_Reflections_of_Weeping_Willows_by_Claude_Monet,_c._1916-19.JPG|150x150px]] |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1860 |130 x 200 |[[Metropolitan Museum of Art]], New York |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas,_reflets_de_saule_(C_Monet_-_W_1861).jpg|150x150px]] |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1861 |130 x 197 |Munisipale Kunsmusem, Kitakyushu |- |[[Lêer:Monet_-_water-lilies-reflection-of-a-weeping-willows-1919.jpg|153x153px]] |''Waterlelies, Weerkaatsing van 'n Wilgerboom'' |1916–19 |W.1862 |200 x 200 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Los_nenúfares_(Monet).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1916–19 |W.1863 |130 x 200 |Kunsmuseum, San Antonio |- |[[Lêer:Monet_Marmottan_Nymphéas_(cropped).jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1916–19 |W.1864 |130 x 152 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet,_Water-Lily_Pond_and_Weeping_Willow.JPG|150x150px]] |''Vue du bassin aux nymphéas avec saule'' |1916–19 |W.1866 |140 x 150 |Privaatversameling |- | |''Die Waterlelie dam'' |1918–19 |W.1879 |120 x 89 |Musée d'Art et d'Histoire, Gene |- |[[Lêer:Claude_Monet_055.jpg|192x192px]] |''Jardin d'eau à Giverny'' |1920 |W.1878 |117 x 83 |Museum van Grenoble |- |[[Lêer:Corner_of_Water_Lily_Pond_by_Claude_Monet,_1918-1819,_private_collection.JPG|221x221px]] |''Die Waterlelie dam'' |1918–19 |W.1880 | | |- | |''Die Waterlelie dam'' |1918–19 |W.1882 |73 x 105 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_-_Le_bassin_aux_nymphéas,_um_1916.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1918–19 |W.1883 |130 x 200 |Museum Folkwang, Essen |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1885.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1885 | | |- |[[Lêer:Monet-Nymphéas-Nantes.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1886 |100 x 200 |Musée d'Arts de Nantes |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1887.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1887 | |Privaatversameling |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Le_bassin_aux_nymphéas_W1888(1)_-_Musée_Marmottan-Monet.jpg|163x163px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1888/1 | |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_-_Water_Lily_Pond,_1917-19,_1982.825.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam'' |1917–1926 |W.1889 |130.2 × 201.9 |Kuns Instituut van Chicago |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1890.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1890 |100 x 200 | |- |[[Lêer:Water-Lily_Pond_1919_Claude_Monet_Metropolitan.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' (linkerkantste paneel) |1917–19 |W.1891 |101 x 200 |[[Metropolitan Museum of Art]], New York |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1892.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' (regterkantste paneel) |1917–19 |W.1892 |100 x 200 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1893-1.png|158x158px]] |''Die Waterlelie dam''<br />(helfte van die oorspronklike) |1917–19 |W.1893-1 | | |- |[[Lêer:Monet_w1893_2_the_water_lily_pond.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam''<br />(helfte van die oorspronklike) |1917–19 |W.1893-2 |101 x 104 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1894.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1917–19 |W.1894 | | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water_Lilies,_1917-1919.JPG|150x150px]] |''Waterlelies'' |1917–19 |W.1895 |100 x 200 |Honolulu Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet-Water-lily-pond-Chichu-museum-2.tif|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1896 |100 x 200 |Chichu Kunsmuseum, Naoshima |- |[[Lêer:Monet_w1897.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1897 | | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lily_Pond,_c._1917-19_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam'' |1917–19 |W.1899 |100 x 200 |Albertina, Wene |- |[[Lêer:Monet_w1900.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–20 |W.1900 |100 x 200 | |- | |''Die Waterlelie dam (linkerkant)'' |1917–20 |W.1901/1 | |Onbekend |- |[[Lêer:Monet_w1901b_the_water_lily_pond.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam (regterkant)'' |1917–20 |W.1901/2 |98 x 130 |Privaatversameling |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1901a.jpg|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–20 |W.1901a |46 x 56 | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1901b.png|150x150px]] |''Die Waterlelie dam'' |1917–20 |W.1901b | | |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1902.png|150x150px]] |''Waterlelies'' |1919–20 |W.1902 | |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Le_Pont_japonais_W1913_-_Musée_Marmottan-Monet.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1918 |W.1913 |100 x 200 |Musée Marmottan Monet, Parys |- |[[Lêer:Monet_w1915.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1918 |W.1915 | | |- |[[Lêer:Monet_w1917.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1918 |W.1917 | | |- |[[Lêer:Monet_-_Ponte_Japonesa.JPG|150x150px]] |''Le Pont japonais, sur le bassin aux nymphéas'' |1920–24 |W.1919 |89 x 92 |São Paulo Kunsmuseum |- |[[Lêer:Monet_w1920.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1918 |W.1920 | | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Japanese_Bridge_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1918–24 |W.1921 |115 x 89 |"Beyeler Foundation", Basel |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Japanese_bridge_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1917–20 |W.1921a | |Van Gogh Museum, Amsterdam |- |[[Lêer:Monet_w1922.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1918 |W.1922 | | |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Japanese_Footbridge,_Giverny_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Le Pont japonais, Giverny'' |1920–24 |W.1925 |94 x 89 |Museum van Skone Kunste, Houston |- |[[Lêer:Monet_w1929.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1918 |W.1929 | | |- |[[Lêer:Water_Lilies,_japanese_footbridge.JPG|150x150px]] |''Nymphéas et Pont japonais'' |1920–24 |W.1930 |89 x 91 |Philadelphia Kunsmuseum |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Japanese_Bridge_-_61.36.15_-_Minneapolis_Institute_of_Arts.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1923–25 |W.1931 | |Minneapolis Instituut van die Kunste |- |[[Lêer:1920-22_Claude_Monet_The_Japanese_Footbridge_MOMA_NY_anagoria.JPG|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1920–22 |W.1932 |89 x 116 |Museum van Moderne Kunste, New York |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Le_Pont_japonais_W1933_-_Musée_Marmottan-Monet.jpg|150x150px]] |''Die Japanese Brug'' |1920s |W.1933 |89 x 116 |Musée Marmottan Monet |- |[[Lêer:Monet_-_water-lily-pond-evening-left-panel-1926.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam, Aand'' (linkerkantste paneel) |1920–26 |W.1964 | |Kunsthaus Zurich |- |[[Lêer:Monet_-_water-lily-pond-evening-right-panel-1926.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam, aand'' (regterkantste paneel) |1920–26 |W.1965 | |Kunsthaus Zurich |- | rowspan="2" |[[Lêer:Monet-Water-lily-pond-Chichu-museum.tif|150x150px]] |''Waterlelie dam'' (linkerste helfte) |1920–26 |W.1966 |200 x 150 |Chichu Kunsmuseum, Naoshima |- |''Waterlelie dam'' (regterkantste helfte) |1920–26 |W.1967 |200 x 150 |Chichu Kunsmuseum, Naoshima |- | rowspan="3" |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water-lily_Pond_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam'' (drieluik, linkerkantste paneel) |1920–26 |W.1968 | |"Beyeler Foundation", Basel |- |''Waterlelie dam'' (drieluik, middelste paneel) |1920–26 |W.1969 | |"Beyeler Foundation", Basel |- |''Waterlelie dam'' (drieluik, regterkantste paneel) |1920–26 |W.1970 | |"Beyeler Foundation", Basel |- | rowspan="3" |[[Lêer:Monet_-_Water_Lilies,_1914-26.jpg|150x150px]] |''Weerkaatsings van Wolke op die Waterlelie dam (drieluik, linkerkantste paneel)'' |1920–26 |W.1972 |200 x 424 |Museum van Moderne Kunste, New York |- |''Weerkaatsings van Wolke op die Waterlelie dam (drieluik, middelste paneel)'' |1920–26 |W.1973 |200 x 424 |Museum van Moderne Kunste, New York |- |''Weerkaatsings van Wolke op die Waterlelie dam (drieluik, regterkantste paneel)'' |1920–26 |W.1974 |200 x 424 |Museum van Moderne Kunste, New York |- | rowspan="2" |[[Lêer:Monet_Water_Lilies_Agapanthus_Triptych_(23083782624).jpg|150x150px]] |''Waterlelies, Agapanthus'' (linkerkanste paneel) |1920–26 |W.1975 |200 x 425 |Cleveland Kunsmuseum |- |''Waterlelies, Agapanthus'' (middelste paneel) |1920–26 |W.1976 |200 x 425 |Saint Louis Kunsmuseum |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Water_Lilies_-_Google_Art_Project_(431238).jpg|150x150px]] |''Waterlelies, Agapanthus'' (regterkantste paneel) |1920–26 |W.1977 |200 x 425 |Nelson-Atkins Kunsmuseum, Kansas City |- |[[Lêer:Claude_Monet_044.jpg|150x150px]] |''Waterlelies'' |1920–26 |W.1978 |200 x 427 |Nasionale Galery, Londen |- | |''Die Waterlelie dam, Groen Weerkaatsings'' |1920–26 |W.1979 | |Kunsthaus Zurich |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1980.png|150x150px]] |''Waterlelie dam met Irisse'' |1920–26 |W.1980 |200 x 600 |Kunsthaus Zurich |- |[[Lêer:Monet_-_Water_Lilies,_1914-26,_712.1959.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Monet_-_Water_Lilies%2C_1914-26%2C_712.1959.jpg/147px-Monet_-_Water_Lilies%2C_1914-26%2C_712.1959.jpg|senter|raamloos|147x147px]] |''Waterlelies'' |1920–26 |W.1981 |200 x 600 |Museum van Moderne Kunste, New York |- |[[Lêer:Monet_-_Wildenstein_1996,_1982.png|150x150px]] |''Waterlelie dam'' |1920–26 |W.1982 |200 x 602<br /><br />(lost in fire) |Museum van Moderne Kunste, New York |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_Nymphéas_-_Carnegie_Museum_of_Art,_Pittsburgh,_2019-12-11.jpg|150x150px]] |''Waterlelie dam'' |1920–26 |W.1983 |200 x 600 |Carnegie Museums van Pittsburgh |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_Clear_Morning_with_Willows_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Nymphéas, le matin clair aux saules'' |1914–26 | |200 x 1257 |Musée de l'Orangerie, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_Green_Reflections_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Nymphéas, reflets verts'' |1914–26 | |200 x 850 |Musée de l'Orangerie, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_Setting_Sun_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Nymphéas, Soleil couchant'' |1914–26 | |200 x 600 |Musée de l'Orangerie, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_The_Clouds_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Nymphéas, les nuages'' |1914–26 | |200 x 1275 |Musée de l'Orangerie, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_The_Two_Willows_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Nymphéas, les deux saules'' |1914–26 | |200 x 1700 |Musée de l'Orangerie, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_-_The_Water_Lilies_-_Tree_Reflections_-_Google_Art_Project.jpg|150x150px]] |''Nymphéas, reflets d'arbres'' |1914–26 | |200 x 850 |Musée de l'Orangerie, Parys |- |[[Lêer:Claude_Monet_038.jpg|150x150px]] |''Les Nymphéas'' |1920–26 | |219 x 602 |Musée de l'Orangerie, Parys |- |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.culturecommunication.gouv.fr/collections_locales/Search?rid=0&ref=1&type=facet&name=QUI&value=MONET%2C_CLAUDE&p=0&xsl=maisons_illustres Claude Monet, Ministère de la culture et de la communication] * [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=AUTR&VALUE_1=MONET%20Claude&REL_SPECIFIC=1&IMAGE_ONLY=CHECKED Claude Monet, Joconde, Portail des collections des musées de France] * [http://www.portlandartmuseum.us/mwebcgi/mweb.exe?request=record;id=11732;type=101 ''Waterlelies'' by die Portland Kunsmuseum] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/85352 ''Monet's Years at Giverny: Beyond Impressionism''], uitstallingskatalogus volledig aanlyn as PDF van The Metropolitan Museum of Art, wat materiaal oor hierdie kunswerke bevat {{Normdata}} [[Kategorie:Skilderye]] [[Kategorie:Franse kunstenaars]] qfe0un4iu3mqsvosl9vnx6imj4dwnd5 3 401853 2973952 2973742 2026-09-29T16:03:52Z Oesjaar 7467 /* Insekte */ Vraag aan Pynappel... 2973952 wikitext text/x-wiki == Dit lewe == Of doen dit? Hoe gaan dit? Wat is jy so stil. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:59, 21 Augustus 2023 (UTC) : Hallo [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek kap maar aan! Baie besig by die werk, maar het weer onlangs begin inloer hier. Rol maar spam terug en wysig so hier en daar iets. Hoe gaan dit daar? Is jy nog aktief hier? – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 17:10, 21 Augustus 2023 (UTC) :: Gaan baie, baie goed. Was baie besig op die plaas, nou weer rustig. Nog altyd trots om 'n Namibiër te wees. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:21, 22 Augustus 2023 (UTC) ::: Ek sit juis en dink die Afrikaanse Wikipedia kort meer dekking van onderwerpe in verband met Namibië. Ek speel nou bietjie rond met ChatGPT en dink dit kan gebruik word om vinnig inhoud hier by te voeg. Maar 'n mens wil ook nie te vinnig werk nie, want alles moet geproeflees word en in wiki-sintaksis geplaas word. Dit lol ook met verwysings oordra. Dalk kan ek of [[Gebruiker:Rooiratel]] 'n program skryf wat die hele proses behartig. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 17:35, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::Yes! Jou bot wat baie sponse en akteurs geskep het, kan sy nie weer loop nie? Ons stagneer op die ranglys teenoor ander wiki's [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:44, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::: [[Gebruiker:Aliwal2012]], ja, dit kan. Ek kan dit selfs weer oor die sponse en akteurs laat loop. Ek dink nie daar was baie sponsartikels oor om te skep nie, maar daar is dalk nog wel baie akteurs waarvoor ons nog nie artikels het nie. Dit sal nie baie moeite wees om weer artikels oor daardie onderwerpe te begin genereer nie. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 17:53, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::::Dankie, wat van lughawens en lugrederye, ek is nou besig daarmee, maar dis tydrowend. Jy kan net die intro doen, dan sit ek later vleis by? [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:12, 22 Augustus 2023 (UTC) :Ek vra net dat K175 sy bot nagaan, Rooiratel het die naweek 'n klomp sponse oorgedoen wat se taksonomie verkeerd was. Ook, die akteurs het nie bronne nie. Die probleem van ChatGPT is dat dit Wikipedia as verwysing gebruik, het juis met Rooiratel daaroor gepraat (ek het lang artikel daaroor). My laaste opmerking en dit is my mening: indien ons artikel telling opskiet na bv 300,000 met 'n diepte van 10 (tans is dit 41) - wat het ons nou eintlik bereik? Bewys ons kan 'n bot gebruik? Ek vra maar net. Dit is 'n gemeenskap besluit om 'n bot te gebruik, nie 'n enkeling s'n nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:26, 22 Augustus 2023 (UTC) :: [[Gebruiker:Oesjaar]] is dit moontlik dat die taksonomieë by die bron verkeerd was toe die artikels geskep is? Hoe dit ookal sy, ons sit nou met hordes saadjies oor sponse, terwyl ons geen artikel sonder 'n bot sou gehad het nie. Dit is 'n goeie ding. Wat ChatGPT betref: ek stel voor om dit as vertaler te gebruik, en nie as 'n skrywer van oorspronklike artikels nie. Ek het reeds oorspronklike artikels met dit probeer skryf en die probleem is erger as net dat dit Wikipedia as verwysing gebruik. Dit maak ook feite op. Dit is dus buite die kwessie om dit as artikelskrywer te gebruik, maar as vertaler werk dit redelik goed. Wat ons sal bereik met 'n artikeltelling van 300k: 'n voorsprong op inhoudvlak wat vir redakteurs 'n wegspringplek gee om verdere inhoud by te voeg. Die doel van outomaties gegenereerde artikels is nie om voltooide artikels te plaas wat nooit weer gewysig hoef te word nie. Dit is juis die teenoorgestelde en dit gee vir redakteurs inhoud om mee te werk. Kyk hoe baie wysigings het ons nou al met die akteurartikels uitgelok. Hoeveel datumbladsye is sedertdien bygewerk om na die akteurs te skakel? In my opinie is dit alles 'n goeie ding. Maar soos jy sê, dit is 'n gemeenskapsbesluit, en as die gemeenskap daarteen besluit, dan sal ek nie my robot loop nie. Ek dink so 'n besluit sou egter kortsigtig wees. Myns insiens moet ons robotte aan die werk sit en as hulle droogmaak kan ons nog 'n robot aan die werk sit om betrokke artikels en/of wysigings te skrap. Ek dink nie ons verloor enigiets met die robotte nie. Ons maak dalk net 'n paar bydraers gespanne met die oorweldigende aantal wysigings. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 18:40, 22 Augustus 2023 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Ek stem saam met @[[Gebruiker:K175|K175]] oor die saadjies. Die doel is nie om voorblad status, of reeds goeie artikels te skep met 'n bot nie. Dit skep net die raamwerk vir mense om later te verbeter, en spaar hulle tyd en moeite. Sien byvoorbeeld al die spesie artikels. Duisende is met 'n bot geskep, en daar is nog baie wysigings daarna op die artikels. :::Ek sou voorstel dat as @[[Gebruiker:K175|K175]] nog bot artikels wil skep, dan sal films 'n goeie keuse wees. Ons kan dan al die akteur artikels aan die film artikels skakel en vise versa. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:11, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::Inhoud is hoogte maal lengte maal breedte. Oftewel in wikiterme: ::::*breedte=meer saadjies ::::*lengte=hoeveel daaroor gesê word ::::*hoogte=skakels, verwysings, kategorieë, goeie taal, prentjies wat verduidelik, inligtingskassies, logiese verhale. ::::Jy kan aan een dimensie werk maar dit gee 'n inhoud van nul as die ander dimensies nul bly. ::::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 19:43, 22 Augustus 2023 (UTC) == Gesondheidsvoordele van tee‎ == Dankie vir jou werk maar ongelukkig is dit 'n skoolwedstryd artikel en ek moes jou veranderinge terugrol tot na beoordeling. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:53, 17 Oktober 2023 (UTC) == Jou nuwe sjablone == {{ping|K175}}, verduideik asb net kortliks jou nuwe sjablone sodat 'n ou man soos ek ook dit moontlik kan verstaan! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:52, 6 November 2023 (UTC) : {{ping|Oesjaar}} dit is alles sjablone wat in die nuwe sjabloon {{ss|Grafieke afgeskakel}} gebruik word. {{ss|Grafieke afgeskakel}} is op sy beurt uit die Engelse Wikipedia gekopieer en vertaal en word op besprekingsbladsye vertoon in plaas van die grafieke wat sedert April 2023 gebreek is. Jy kan al die nuwe sjablone as "subsjablone" beskou wat {{ss|Grafieke afgeskakel}} gebruik om korrek te vertoon, maar hulle word as aparte sjablone gestoor sodat ander sjablone ook hierdie "subsjablone" kan gebruik. Hoop dit maak sin. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 14:14, 6 November 2023 (UTC) == Kategorie:Normdata met 0 element == Hello, Why did you remove [[:Kategorie:Normdata met 0 element]] ? It is not empty. [[Gebruiker:Vargenau|Vargenau]] ([[Gebruikerbespreking:Vargenau|kontak]]) 14:10, 21 November 2023 (UTC) : {{ping|Vargenau}} daardie kategorie het 'n tikfout in die titel. Ek het nou [[Module:Normdata]] bygewerk sodat dit nie meer bladsye in daardie kategorie sal plaas nie. Die kategorieë wat huidig in daardie kategorie is, sal stelselmatig na die kategorie met die korrekte titel, d.i. [[:Kategorie:Normdata met 0 elemente]], oorgedra word. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 14:13, 21 November 2023 (UTC) :: {{ping|Vargenau}} jy kan 'n bladsy wat in die ou kategorie is, forseer om na die nuwe kategorie oorgedra te word deur dit te wysig en onmiddellik te stoor (jy hoef nie enige veranderinge aan die bronteks aan te bring nie). – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 14:15, 21 November 2023 (UTC) :::Thank you. :::I have updated the interwiki link of the category. [[Gebruiker:Vargenau|Vargenau]] ([[Gebruikerbespreking:Vargenau|kontak]]) 14:22, 21 November 2023 (UTC) == Sjabloon:Ruimtevlug == Hi Adriaan. Dankie vir jou moeite hiermee! Dit word waardeer.--[[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:49, 22 November 2023 (UTC) == cite-sjablone == Hallo K175, Ná jou [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Citation/CS1&action=history wysiging] lewer die "cite book" en "cite journal" nou waarskuwings oor "maintenance" wat gedoen moet word. En die "doi" skakel in die verwysings is nou rooi. Ek weet nie of dit 'n probleem is of nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:11, 23 November 2023 (UTC) : {{ping|Jcwf}} dankie, ek dink ek het dit nou reggemaak. Laat weet asb. as daar nog probleme is. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 13:01, 23 November 2023 (UTC) ::Ongelukkig kry ek steeds die waarskuwings. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 20:02, 23 November 2023 (UTC) ::: {{ping|Jcwf}} kan jy asb. 'n voorbeeld deel? – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 20:03, 23 November 2023 (UTC) :::: Ek dink die probleem is met authors/coauthors. Hierdie parameters werk nie meer nie. Ons moet nou enkelvoud gebruik, bv. author of naam en van, of as daar meer as een outeur is, dan author1, author2, etc. of naam1, van1, naam2, van2, etc. Ek stel voor ons loop 'n bot om alle bestaande gebruike van authors en coauthors so aan te pas. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 20:23, 23 November 2023 (UTC) :::::Is dit bedoel om ons werk nog meer te bemoeilik? Ek '''''weier om dit te doen'''''[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 20:29, 23 November 2023 (UTC) == Verwysings == Jy het vir my 'n voorbeeld gevra. OK. As ek die Wikimedia Library gebruik en Science Direct die soekwoord "hydroxylapatite" ('n mineraal) invoer, kry ek 16 298 resultate. As ek die eerste resultaat se "Export"-knoppie kliek kry ek die keuse om die verwysing te exporteer in vier formate: Export: *Save to RefWorks *Export citation to RIS *Export citation to BibTeX *Export citation to text Refworks, RIS en BibTex is formate wat in verwysingsagteware gebruik word. Ek het hierdie sagteware nie en ek weet nie of hier op wiki 'n sjabloon/module gemaak kan word wat dit kan lees. Dit sou die probleem reeds grotendeels oplos omrede hierdie formate ook deur ander uitgewers gebruik word. Maar ek het tot nou altyd die bloot teks opsie gebruik. Wat ek kry is dit: <nowiki> Zongqiang Zhu, Yuqing Wu, Chengzhi Hu, Lihao Zhang, Hui Ding, Yinian Zhu, Yinming Fan, Huan Deng, Xiaobin Zhou, Shen Tang, Elimination of zinc ions from aqueous solution by a hydroxylapatite-biochar composite material with the hierarchical porous microstructures of sugarcane waste, Journal of Cleaner Production, Volume 362, 2022, 132483, ISSN 0959-6526, https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.132483. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959652622020844) Abstract: A hydroxylapatite-biochar composite material with the hierarchical porous microstructures of sugarcane top internodes (HAP/C-SC) was produced by carbonizing sugarcane top stalks, an agricultural waste residue, and then soaking them in limewater and (NH4)2HPO4 solution in turns. The HAP/C-SC with the surface area of 8.52–28.44 m2/g inherited various macropores from parallel vessels, thick-walled cells of sclerenchyma, thin-walled cells of storage parenchyma, and pits in cell and vessel walls of sugarcane top stalks. When the initial Zn2+ concentration is 5–400 mg/L, the Zn2+ absorption capacity of HAP/C-SC is 19.91, 22.54, and 25.37 mg/g at 25 °C, 35 °C, and 45 °C, respectively, which is equivalent to the Zn2+ absorption capacity of synthetic nano-hydroxyapatite. The HAP/C-SC showed a good removal performance for Zn cations, and the adsorption followed Langmuir model and pseudo-second-order kinetic model well. The Zn-containing hydroxylapatite solid solutions [(ZnxCa1‒x)5(PO4)3(OH)] were considered to be the key mechanism for Zn2+ elimination, which formed through the co-action processes including adsorption, ion exchange (x = 0.06–0.12) and dissolution-precipitation (x = ∼0.27). The M(2) vacancy sites are believed to be energetically more favorable for the Zn ion occupation. The substitution and occupation of M(2) sites by Zn ions may be affected by spatial constraints. Keywords: Sugarcane top; Hierarchical porous microstructure; Hydroxylapatite; Elimination; Zinc ion </nowiki> Dit het 10 outeurs. Op die eerste reël deur kommas geskei. Ek verander dit tot <nowiki> <ref>{{cite journal|authors=Zongqiang Zhu, Yuqing Wu, Chengzhi Hu, Lihao Zhang, Hui Ding, Yinian Zhu, Yinming Fan, Huan Deng, Xiaobin Zhou, Shen Tang, </nowiki> Maar nou wil jou groot vriend dat ek dit gaan skryf: <nowiki> <ref>{{cite journal|author1=Zongqiang Zhu|author2=Yuqing Wu|author3=Chengzhi Hu|author4=Lihao Zhang|author5=Hui Ding|author6=Yinian Zhu|author7=Yinming Fan|author8= Huan Deng|author9=Xiaobin Zhou|author10=Shen Tang </nowiki> Dit gaan dit tweemaal so tydrowend maak as wat dit reeds is. Die res is ook bewerkelik. Die tweede reël (ná CRLF) word: <nowiki>|title=Elimination of zinc ions from aqueous solution by a hydroxylapatite-biochar composite material with the hierarchical porous microstructures of sugarcane waste ---> sonder komma, want cite journal gaan blêr daaroor. </nowiki> <nowiki>Die volgende reëls gaan dieselfde, behalwe dat Volume met 'n kleinletter moet: |journal=Journal of Cleaner Production |volume= 362 |year=2022 |pages=132483</nowiki> Ek skrap die ISSN-reël en die doi-reël moet verander word in: <nowiki>|doi=10.1016/j.jclepro.2022.132483 --> sonder punt aan die ent </nowiki> Ander uitgewers doen dit effens anders, maar as daar 'n paar modules soos <nowiki>{{Elsevier|}}, {{Wiley|}}, {{De Gruyter|}}</nowiki> geskryf kan word wat die teksformaat omskakel sal dit baie werk spaar en dit makliker maak om verwysings oor te neem. Jy kan nie van gebruikers verwag dat hulle verwysings gaan byvoeg as dit net moeisamer gemaak word nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 22:49, 27 November 2023 (UTC) == Sjabloon:Ruimtevlug == {{ping|K175}}, ek soek 'n bietjie hulp asb. Kan jy 'n leë ruimtevlug sjabloon in [[Wenera 7]] plaas asb? Ek sal die data verskaf. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:49, 11 Desember 2023 (UTC) : {{ping|Oesjaar}} {{uitgevoer}}. Jy kan net die sjabloon uit die Engelse artikel kopieer en die inhoud vertaal. Ek het dit nou gedoen vir [[Wenera 7]]. Die sjabloon voeg 'n kategorie by wat ek nie weet hoe om te vertaal nie. Wat is [[en:quadrangle]] in Afrikaans? Ek sien in Nederlands en Duits gebruik hulle die Engelse woord. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 18:33, 12 Desember 2023 (UTC) ::{{ping|K175}}, dankie. 'n Quadrangle is vierhoek, binneplaas, binneplein of binnehof. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 12 Desember 2023 (UTC) :::{{ping|K175}}, ek het so 'n bietjie gaan oplees op die Engelse Wiki. Hulle (die Russe) dink ek, het die oppervlakte van Venus in 8 vierkante (soos ons dit ken- eintlik reghoeke) op gedeel en elk 'n naam gegee. Wenera 7 het in reghoek genaamd Lavinia Planitia geland. Miskien stel {{ping|Burgert_Behr}} ook hierin belang, Venus is sy voorblad artikel. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:03, 12 Desember 2023 (UTC) == Het hulp nodig met taksoboks dinge == Elke nou en dan is daar twee genera met dieselfde naam (maar in 'n ander familie). Gewoonlik is een 'n plant en die ander 'n mot, maar nie altyd nie. Op enwiki het hulle hierdie sjabloon geskep vir hierdie situasie: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Taxobox_disambiguation Ek het dit vertaal : https://af.wikipedia.org/wiki/Sjabloon:Taxobox_ondubbelsinnigheid Dit lyk goed as mens byvoorbeeld hier kyk : https://af.wikipedia.org/wiki/Sjabloon:Taksonomie/Acharia Maar dit verskyn nie reg as dit in 'n taksoboks gebruik word nie. Sien hier vir 'n voorbeeld op enwiki oor hoe dit moet lyk : https://en.wikipedia.org/wiki/User:Rooiratel/Sandbox Hoe kan ek dit kry om soortgelyk te verskyn op afwiki as dit in a taksoboks gebruik word? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:07, 19 Desember 2023 (UTC) : {{ping|Rooiratel}} kan jy asb. vir my 'n voorbeeld gee van hoe dit tans (verkeerd) lyk wanneer dit binne 'n taksoboks gebruik word? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:29, 19 Desember 2023 (UTC) ::Dankie dat jy daarna kyk. Ek waardeur dit! Sien hier vir 'n voorbeeld van hoe dit nie reg verskyn op afwiki : https://af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Rooiratel/Sandbox - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:12, 19 Desember 2023 (UTC) ::: {{ping|Rooiratel}} wanneer jy [[Gebruiker:Rooiratel/Sandbox]] wysig dan kan jy sien watter sjablone ontbreek (hulle vertoon onderaan die bladsy in rooi). Ek het al die ontbrekendes nou van enwiki oorgekopieër (maar hulle nie vertaal nie). Kyk gou of dit nou werk? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 18:13, 19 Desember 2023 (UTC) ::::Vreeslik dankie @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], dit verskyn nou soos op enwiki. Waar het jy die veranderings gemaak? Ek sal dit verder vertaal. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:10, 20 Desember 2023 (UTC) ::::: {{ping|Rooiratel}} ek het die volgende ontbrekende sjablone geskep deur die ooreenstemmende bronkode uit enwiki te knip-en-plak: * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid extinct]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid parent]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid rank]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid link target]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid link text]] ::::: Laat ek vir jou volgende keer op Discord my screen share en vir jou wys watter proses ek volg om Engelse sjablone met 'n hoë "call stack" van enwiki oor te dra. Maar die proses behels basies: 1. Dra die sjabloon wat jy wil gebruik oor. 2. Gebruik die sjabloon in die plek waar jy dit wil gebruik of in 'n sandput. 3. Gebruik die "Wys voorskou"-funksionaliteit of stoor die bladsy en wysig die bronteks. Onderaan die bronteks verskyn 'n lys van ontbrekende sjablone in rooi skakels wat jy nog moet oordra vir die "eindsjabloon" in 1. om te werk. ::::: Ek vergelyk dit met 'n call stack, waar elke sjabloon 'n funksie is, en die sjabloon wat jy gebruik kan ander sjablone (funksies) call, en jy moet eers all die ontbrekende sjablone (funksies) oor dra sodat jy die eindsjabloon (-funksie) kan call. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:26, 27 Desember 2023 (UTC) ::::::Dankie, ek sal graag dit wil sien. Ek doen gewoonlik iets soortgelyks, maak ek het nie die laaste deel van stap 3 gedoen nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 15:45, 7 Januarie 2024 (UTC) ::::: Tussen hakies, ek het daai bot op Discord afgeskakel want dit het die kanaal begin spam toe ek [[Gebruiker:KabouterBot]] geloop het. Dit het gelyk of dit boodskappe in die verkeerde volgorder plaas en dit het nooit opgehou nie. Daar mag dalk 'n bug in die bot se bronkode wees. Laat ek dit nou weer aanskakel dan hou ons dit maar dop. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:28, 27 Desember 2023 (UTC) == Amphibolia == {{ping|Pynappel}}, kan jy asb bogenoemde genus se taksonomie skep? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:03, 28 Desember 2023 (UTC) == Afrikaanse Wikipedia t-hemde == Hallo @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] @Oesjaar wil graag vir die aktiewe gebruikers van die Afrikaanse Wikipedia t-hemde laat druk. Hy het my gevra om almal se hempmates te kry. Die onderstaande tabel is deur die drukkersmaatskappy voorsien. As jy net asb sal laat weet watter grootte reg sal wees. {| class="wikitable" | |S |M |L |XL |2XL |3XL |4XL |5XL |- |½ Chest |50.8 |53.3 |55.8 |58.4 |63.5 |66 |68.5 |71.1 |} Groete @Woordgenoot [[Gebruiker:Woordgenoot|Woordgenoot]] ([[Gebruikerbespreking:Woordgenoot|kontak]]) 10:31, 26 Februarie 2024 (UTC) == Infobox Golfer == Hi K175, hierdie sjabloon bestaan reeds jare lank in Afrikaans. Sien asb [[Sjabloon:Inligtingskas gholfspeler]]. Kom ons hou die wiki Afrikaans waar dit moontlik is! Groete --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:50, 7 April 2024 (UTC) : {{ping|Aliwal2012}} ek is bewus van die bestaande een, maar dit bevat nie al die velde wat ek in [[Paula Reto]] wou gebruik nie. My plan is om al die gebruike van die ou sjabloon met die nuwe een te vervang en dan die nuwe sjabloon na die ou sjabloon se naam te skuif. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:52, 7 April 2024 (UTC) ::Hoekom voeg jy nie net nuwe parameters by die bestaande een nie...vir iemand soos jy is dit mos soetkoek! Ek hou nie vd Engelse sjabloon nie, boonop is dit 'n onnodige duplikasie. Eina! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:23, 7 April 2024 (UTC) ::: Dit is meer werk om telkens parameters by te voeg en gepaardgaande bronkode-wysigings aan te bring as om net die Engelse bronkode te kopieer en die vertaling van die parameters oor te dra. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:25, 7 April 2024 (UTC) ::::Jy is al telkemale in die verlede gewaarsku [SpesBona o.a.] om nie met sjablone te peuter wat korrek werk nie. Dis nie in h/d wiki se belang om nog 'n (Engelse) een te skep nie, dit verwar nuwe gebruikers. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:38, 7 April 2024 (UTC) ::::: Watter deel van die sjabloon is Engels? Die ou sjabloon werk nie korrek nie: dit bevat nie opskrifte nie, dit vertoon nie die persoon se naam bo-aan nie, die etikette is verkeerd vertaal, dit vertoon nie die hoogste rang nie, ens. Nie seker wat jou probleem is nie. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:45, 7 April 2024 (UTC) == Helena Hettema‎ == {{ping|Pynappel}} daar is baie inligting tot die artikel toegevoeg sonder enige bronne. Hoe gaan ons dit hanteer? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 19 Mei 2024 (UTC) : {{ping|Oesjaar}} ek dink in die algemeen is geen bronne net 'n probleem dat die inligting nie geverifieer kan word nie. Enige ander bydraer kan dan as hulle lushet self die bronne opspoor en die inligting bevestig en dit wat vals is, verwyder. In die Engelse weergawe voeg hulle oral <nowiki>{{citation needed}}</nowiki> na stellings wat betwis word in. Dit is myns insiens 'n seer oog en 'n mens moet omstrede feite wat nie deur verwysings of bronne ondersteun word nie eerder verwyder. Maar banale feite soos 'n lys van publikasies en ander oninteressanthede kan laat staan word totdat iemand dit betwis en verwyder of met 'n bron staaf. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 00:05, 24 Mei 2024 (UTC) == Engelse sjabloon == {{ping|Pynappel}} kan jy Jet engine.svg na Afrikaans vertaal? Hier is die byskrifte: 1 = Inlaat, 2 = Laedruk, 3 = Hoëdruk, 4= Verbranding, 5 = Uitlaat, 6 = Warm gedeelte, 7 = Turbines, 8 = Verbrandingkamer, 9 = Koue gedeelte, 10 = Luginlaat As jy my kan touwys maak hoe om dit te doen, sal ek julle baie tyd spaar.! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:44, 19 Mei 2024 (UTC) : <s>{{ping|Oesjaar}} ek sien ek het dit reeds in 2019 gedoen: [[:Lêer:Turboprop operation-af.svg]]. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:39, 30 Maart 2025 (UTC)</s> : {{ping|Oesjaar}} sal probeer onthou om daarby uit te kom. Ek gebruik [[Inkscape]] om SVG-lêers te wysig. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:40, 30 Maart 2025 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, iemand het dit reeds vir my gedoen, sien Jet_engine_Afr1.1.svg. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:07, 31 Maart 2025 (UTC) == Sjabloon:Koördinate == Dit lyk of die sjabloon nie meer reg werk nadat jy daaraan gaan krap het nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:41, 14 Junie 2024 (UTC) : {{ping|BurgertB}} hi Burgert, kan jy asb. 'n skakel deel waar dit nie reg vertoon nie? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:18, 14 Junie 2024 (UTC) ::[[Sint Petersburg]], [[Hermitage]] en ek weet nie hoeveel ander nie. Die koördinate staan nie langs die titel nie, maar onderaan. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:59, 15 Junie 2024 (UTC) ::: {{ping|BurgertB}} ek het dit nou reggemaak. Laat weet as jy nog enige probleme raakloop. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:53, 15 Junie 2024 (UTC) ::::Dankie. Wil jy nie nou maar die sjablone en modules uitlos nie, asb.? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 18:28, 15 Junie 2024 (UTC) ::::: Dit is moeilik, want elke keer as 'n mens 'n sjabloon uit enwiki oordra hiernatoe, moet jy die sjablone waarop dit staatmaak ook bywerk, en dan kan dit ander sjablone wat op dieselfde sjablone staatmaak, breek. Ek kyk gewoonlik na geskakelde bladsye of alles nog reg vertoon, maar dis maklik om iets mis te loop. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 18:35, 15 Junie 2024 (UTC) {{ping|Pynappel}}, die lugkoördinate werk ook nie meer reg nie. Kan jy daarna kyk? Die sjabloon is {{sj|lug3}}. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 20:27, 20 Julie 2024 (UTC) : {{ping|BurgertB}} ek het die bronteks van die sjabloon nou bygewerk sodat dit dieselfde as die Engelse weergawe is en dit lyk of dit nou goed vertoon. Laat weet asb. indien jy enige verdere probleme raaksien. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 08:05, 21 Julie 2024 (UTC) == [[Busisiwe Mkhwebane]] == Hi, sy het hierdie week uit die EFF bedank. Dit was oral in die nuus! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:56, 17 Oktober 2024 (UTC) == Sponse en spesiebokse == {{ping|Pynappel}}, jy het die sponse aanvanklik geskep met taksobokse. Enige kans dat jy die taksobokse met spesiebokse kan vervang? Dit het baie meer voordele. Ek verneem jy is nou 'n Gautenger? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:10, 27 Maart 2025 (UTC) :{{ping|Oesjaar}} nee, ek het reeds gevlug. Kon net 'n jaar uithou. Hulle het my aanhoudend met krag- en wateronderbrekings geteister. Kort-kort loop iemand met 'n transformator weg of die ding ontplof of die oorhoofse kabels breek. Altyd een of ander verskoning. En dan sit jy vir dae sonder water. Dit is omtrent erger. Ja, ek kan die taak verrig, met die robot. Ek sal in die geselshoekie dit onder die gemeenskap se aandag bring. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:56, 28 Maart 2025 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dankie vir jou bereidwilligheid! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 30 Maart 2025 (UTC) ::: {{ping|Oesjaar}} geen probleem. Daar ontbreek baie taksonomiesjablone wat benodig word om die spesieboks te vertoon. Ek berei nog 'n taak voor om die ontbrekende sjablone te skep. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 30 Maart 2025 (UTC) == Waar is my robot? == Hallo [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 22:28, 3 Augustus 2024 (UTC) : {{ping|Dumbassman}} ek het nie tans enige idees vir take wat per robot verrig kan word nie. Wat het jy in gedagte? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 18:46, 5 Augustus 2024 (UTC) :: Waarvoor het mens ooit 'n robot nodig? Nuwelinge se gemors skoon te maak natuurlik [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 04:58, 7 Augustus 2024 (UTC) ::: Hah, 10/10. 😜 Bot links: [https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Wikipedia_bots_by_framework Program] [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:History_of_Wikipedia_bots Geskiedenis] [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bot_policy Reels] [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bot_Approvals_Group BAG] == Sponsfamilies en subfamilies. == {{ping|Pynappel}}, hier is nog 'n klomp sponsfamiles met taksobokse. Kan jy dit regmaak asb? Sien https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal:Skakels_hierheen/Sjabloon:Taksoboks&limit=500&offset=0%7C302159&dir=prev Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:49, 10 Junie 2025 (UTC) :Sover ek verstaan kan {{ss|Spesieboks}} slegs vir spesies gebruik word. Of verwys jy na iets anders? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:12, 10 Junie 2025 (UTC) ::Jy is reg oor die Spesieboks, ons gebruik die Outomatiese taksoboks vir genera en hoër. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:08, 11 Junie 2025 (UTC) == Creation of categories == Hello, Thank you for supporting my creation of categories. Can you please give your opinion here: [[:Gebruikerbespreking:Vargenau]] Thank you [[Gebruiker:Vargenau|Vargenau]] ([[Gebruikerbespreking:Vargenau|kontak]]) 10:20, 9 Julie 2025 (UTC) == Ons FB-blad == {{ping|Pynappel}}, gaan loer na ons blad: https://www.facebook.com/groups/231160206984566 waar julle bedank is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:45, 24 Julie 2025 (UTC) == Die Duitse artikels... == Terwyl ek met jou gesels, dink jy die IP adres-gebruiker wat so baie Duitse artikels skep sonder bronne gebruik ChatGPT daarvoor? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:48, 24 Julie 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] dit lyk soos vertalings van die inleidende paragrawe van die Engelse weergawes. Dit is onmoontlik om te sê of die gebruiker Chat GPT gebruik, maar dit bly natuurlik 'n moontlikheid. Ek dink nie 'n mens hoef vlot Afrikaans te kan praat om die artikels te skep nie, want die patroon is net "X is Y" met interne skakels waarvan die vertalings maklik via die interwikiskakels verkry kan word. M.a.w. ek weet nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 07:53, 24 Julie 2025 (UTC) ==Vloedgolf veranderinge== {{ping|Pynappel}} Sien die vloedgolf veranderinge, almal van verskillende gebruikersname. Is daar 'n manier om dit te stop? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:30, 24 Julie 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dit is moontlik dieselfde persoon of 'n groep wat saamwerk. Het ons 'n "CheckUser" wat kan ondersoek instel? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:12, 24 Julie 2025 (UTC) :: Dankie is 'n edit-a-thon by UNW. Het hulle gevra om ons net in die toekoms te waarsku. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:14, 24 Julie 2025 (UTC) == David Woodard == Jy het my bedank omdat ek ’n artikel oor [[David Woodard]] geskep het. Daarna is dit deur Oesjaar verwyder. Ek kan dit net betreur dat die artikel gedelg is. Alhoewel David Woodard ’n twyfelagtige persoon mag wees, maar dit gaan oor ’n baie belangrike beginselsaak wat groter is as die persoon David Woodard. Die enigste doelwit van die "Global Stewards" is om kleiner tale wat nie deur ’n staat beheer word nie, uit te wis. Soos ’n maffia beweer hulle dat hulle minder tale "beskerm", terwyl die werklikheid is dat hulle net die gebruik en ontwikkeling van hierdie tale teenwerk. Minderheidstale is die beste ‘entstof’ wat die mensdom teen totalitarisme het. As hierdie mense daarin slaag om hul doelwitte te bereik, sal alle minderheidstale dieselfde lot ondergaan as [[ǀXam]]. [[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheidsfront Minus|kontak]]) 18:25, 17 Augustus 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] ek stem saam met jou. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] kan jy asb. hierna kyk. Dit lyk my ons artikel handel oor die persoon en sy selfpromosie, wat noemenswaardig is en deur bronne gestaaf word. Ons artikel is deur 'n onpartydige bydraer geskep (Vryheidsfront Minus) en nie deur die selfpromotor self nie. Dit is myns insien nie 'n kandidaat vir spoedige verwydering nie. Indien daar nader besware is dan kan ons dit vir [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] nomineer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:01, 18 Augustus 2025 (UTC) ::Kan jy weer ’n meer beknopte weergawe publiseer, sonder enige onnodige anekdote? [[Gebruiker:Orland|Orland]] se versoeke om die bladsy te verwyder met groot rooi waarskuwingstekens oor ‘spam’, wat Oesjaar kennelik as die waarheid beskou het, is reeds [https://vls.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Woodard&oldid=322642 op ander Wikipedias van die hand gewys]. Die waarheid is dat die enigste een wat spam, Orland self is. Ek het dit opgestel met die infokassie en al die nodige verwysings. ::[[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheidsfront Minus|kontak]]) 00:01, 20 Augustus 2025 (UTC) :::@[[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] {{uitgevoer}}. Dit is dalk 'n goeie idee om die bladsy dop te hou indien dit vir verwydering genomineer word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 00:06, 20 Augustus 2025 (UTC) == Bespreking:Cornel Judels == Yes my maat, mens kan tog die argument maak dat inligting oor die persoon sal die artikel verbeter? Maar ek verstaan hoekom jy dit verwyder het. Hoe gaan dit met jou? [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:35, 21 Augustus 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] jammer, soms raak ek "trigger happy" met die IP-adresse. Maar ek het nou gekyk en ek dink tog daardie kommentaar hoort eerder op Facebook of Reddit: :{{Cquote|Ek is op soek na meer inligting oor Cornel se dood. Ek was vriende met haar in 2007 en wil net graag weet hoe sy oorlede is en of ek moontlik haar ouers kan opspoor? [kontakbesonderhede verwyder]}} :Maar as iemand nie saamstem nie, dan kan hulle my gerus terugrol en ek sal dit dan daar laat. Verder het ek nie juis klagtes nie, dankie! Ek wonder wanneer ons weer 'n skryfkompetisie gaan hou en wie dit gaan reël? Ek sal ongelukkig weer self seker nie tyd hê om deel te neem nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:49, 21 Augustus 2025 (UTC) :: Goed om van jou te hoor! Ja, ek dink jy is reg. Ek reken net ek stem nie heeltemal saam met die idee dat die besprekingsblad nie 'n forum is nie. Reken daar is plek om oor die artikel te praat solank dit die artikel kan verbeter. Mooi loop my maat. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:35, 21 Augustus 2025 (UTC) == Banier == Yes my maat. Hoop dit gaan goed? Kan jy my help asb met 'n banier opsit vir die Afrikaanse Skryfwedstryd? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:26, 13 April 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ek glo dis [[MediaWiki:Sitenotice]] wat gewysig moet word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:07, 30 April 2026 (UTC) ::Kan jy asb help daarmee. Ek weet nie wat om te doen nie. Hier is die skakel [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:00, 30 April 2026 (UTC) :::Lyk my ek het reggekom. Hoe lyk dit? [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:09, 30 April 2026 (UTC) ::::Ek kan dit sien. Lyk goed vir my! – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:11, 30 April 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], verander net 30 na 31 Mei asb. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:38, 1 Mei 2026 (UTC) ::::::@[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ook die skakel moet [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026]] wees en nie [[Skryfwedstryd_2026]] nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 06:49, 1 Mei 2026 (UTC) :::::::Baie dankie aan altwee van julle. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:53, 1 Mei 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Afrikaans == Hello. I'm looking for translation of description "lied van Käärijä en Basshunter" in Afrikaans for Wikidata item. I already have "enkelspeler van Käärijä en Basshunter" for "single van Käärijä en Basshunter". I would also need "1-track single by Käärijä and Basshunter" for Afrikaans. Would you help? [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 20:16, 29 April 2026 (UTC) : Hallo [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]], ek het op die oomblik slegs toegang tot die aanlyn [https://www.woordeboek.co.za/ WAT], en "enkelspeler" verskyn eintlik glad nie daarin met die musiekbetekenis nie. Wat ek wel kry, is "enkelsnit": {{cquote|'''enkelsnit''' s.nw., enkelsnitte. 1 Plaat (plaat 3 a) wat net een snit aan elke kant bevat, of CD wat net twee snitte bevat: ''Lank vóór die groep se eerste album het C.'' ('n sangeres) ''al begin dink hulle gaan 'n sukses wees. "Dit was 1987 en ons een enkelsnit Move Up het baie lugtyd oor die radio gekry"'' (Rapport, 15 Jun. 2008, Tydskrifr., E). Vgl. enkelsnit-cd, enkelsnitplaat. 2 Opname, veral liedjie van 'n kunstenaar, wat dikw. vir die promosie van 'n album uitgereik en as moontlike treffer bemark word, of enigeen v.d. snitte op 'n album wat individueel beskikbaar is: ''Die eerste enkelsnit van die album, wat al baie lugtyd op plaaslike radiostasies gekry het, is "Hey There Delilah"'' (Beeld, 24 Sept. 2007, Jip, E).  ''Dit was vir haar'' ('n rocksanger) ''belangrik om 'n hele album vol liedjies met trefkrag te skryf. "Dit sal 'n jammerte wees as alle kunstenaars net enkelsnitte of treffers probeer opneem"'' (Beeld, 29 Apr. 2015, E).  ''Apple was die middelpunt van die musiekbedryf vir die dekade nadat die iPod bekend gestel is. Toe het iTunes gevolg en verkope van enkelsnitte, pleks van albums, het begin posvat'' (Burg., 24 Jun. 2015, E). '''enkelsnit-CD''' s.nw., enkelsnit-CD's. CD wat net twee snitte bevat: Once in a lifetime ''met die titelsnitliedjie en …'' Soledad ''is Maandag uitgereik … Enkelsnit-CD's bereik dubbelplatinum sodra 50 000 kopieë verkoop word'' (Beeld, 27 Jun. 2002, 3). Vgl. enkelsnit 1. '''enkelsnitplaat''' s.nw., enkelsnitplate. (verouderd) Plaat (plaat 3 a) wat net een snit aan elke kant bevat: ''As enkelsnitplate het sy musiek nie verkoop nie. "Ek was aanvanklik teleurgesteld in dit wat ek in die musiekbedryf teëgekom het"'' (Volksbl., 4 Aug. 2015, E). Vgl. enkelsnit 1, kortspeelplaat 1 en 2. }} Ek sou dus "1-track single by Käärijä and Basshunter" as "enkelsnit met 1 snit deur Käärijä en Basshunter" vertaal, maar dalk kan ons by iemand met 'n [[HAT]] (bv. [[Gebruiker:BurgertB]]) hoor of ons ook enkelspeler in hierdie geval kan gebruik. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:25, 30 April 2026 (UTC) : Thanks for whole explanation in Afrikaans. I went after [[enkelspeler]] where it says "'n Enkelspeler or enkelsnit is 'n spesiale vrystelling van 'n musiekopname wat minder snitte as 'n langspeler bevat.", so maybe this article is inadequate? Enkelspeler was also used in articles such as "[[Despacito]]" or "[[Viva la vida]]" and it is also used in [[Sjabloon:Inligtingskas liedjie]]. Hard to say. In Polish we have similar problem with "maxi single", where profesional dictionaries show something weird variants, than what is actually used in practise. Btw. looks like I just got "lied van Käärijä en Basshunter", which would be "liedjie van Käärijä en Basshunter"? [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 14:59, 30 April 2026 (UTC) ::Guys, in my younger years an ''enkelspeler'' was also known as ''kortspeelplaat''. The album then was a ''langspeelplaat with 6 to 7 songs on. The hit song from the album was released as ''kortspeelplaat. The Album had to be played at 33⅓ rpm and a ''kortspeler'' at 45 rpm! That is about 50 year ago! Best regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:56, 30 April 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] according to [[WAT]] "lied" and "liedjie" are pretty much synonyms although "liedjie" is probably more appropriate for popular music. I think you can pick whichever one you choose. I also think it is OK to go with "enkelspeler" since it's already being used like that on this wiki. ::{{cquote| ::'''lied''' s.nw., liedere; liedjie. ::1 a i Musikale komposisie van woorde en wysie wat 'n eenheid vorm en bedoel is om gesing te word; soms ook, die wysie alleen: Geestelike, godsdienstige, liturgiese liedere. Wêreldlike of profane liedere. 'n Eenstemmige, meerstemmige lied. 'n Dramatiese lied. 'n Vrolike, ernstige, treurige lied. 'n Lied komponeer, skryf. Liedere sing, neurie. ≈ Opname van Afrikaanse liedere en musiekstukke op grammofoonplate (A. Coetzee: Afr. Kultuurgedagte, s.j., 279).  Die kerklied moet lied bly, d.w.s. ritme en rym moet daarby nie ontbreek nie (J.D. du Toit: Werke VII, 1961, 141).  Ons prys u, Heer, in sang en lied! (Ber. Ps. 68: 13, 1944).  Die ... program bied én liedere én chansons aan ... Die publiek sal maar self moet besluit of hulle na liedere of na chansons luister (Burg., 7 Sept. 1989, 17). ::■ Ook fig.: Alles lyk ... vol skoonheid en blydskap ... Daar is 'n lied in jou hart (E. Marais: Keurverh., 1948, 38). ::ii (dikw. met 'n hl. Lied) mv. lieder. (D.) Kunslied (KUNSLIED 2): Sy wye repertorium opera, konsertwerke en lieder (Transv., 1 Febr. 1989, 1).  'n Groep lieder van Sibelius (wat) geen duim agteruit (staan) vir Wolf en Strauss nie (Volksbl., 4 Mrt. 1986, 5).  Die allerbeste voorbeelde van die kunslied is die Lieder van Schubert, Schumann, Franz, Brahms en Wolf (V.d. Spuy – Wise: Musiekgesk., s.j., 161). ::b Geluid of geluide wat aan 'n lied laat dink: Die lied van die sonbesies wat in sy ore sny (A. Coetzee: Naatlos, 1973, 15).  Die wind waai 'n lied van verlatenheid (M. v. Tonder: Sneeu, 1970, 27).  Die gedreun van die verkeer vervaag ... onderwyl ons na die lied van die meulstroom luister (A. Hofmeyr: Meulsloot, 1967, 41).  In die oerwoud van Midde-Afrika (kon hy) die lied van die wildernis ... hoor (R.P. Visser in Jb. Afr. Skrywerskring, 1936, 67). ::2 Liriese, soms epies-dramatiese gedig, gew. gekenmerk deur musikaliteit en dikw. spontaneïteit en volkse eenvoud, maar ook met kenmerke v.d. kunslied: Liriese digsoorte soos die lied (waaronder liefdesliedere, treurliedere, volksliedere, natuurliedere, kinderliedere, geestelike liedere, slampamperliedjies, ens.) (A.P. Grové: Woord4, s.j., 122).  By W.E.G. Louw bereik die lied iets jeugdig moois, soos ... in sy "Nagliedjies" (D.J. Opperman: Dertig, 1953, 49).  Bekende liedere in Afr. is ... C.L. Leipoldt se Slampamperliedjies, waarvan sommige getoonset is (Afr. Kernens., 1965, 481). ::Vgl. GESANG 2, LIEDJIE, SANG. ::lied’agtig, liedag’tig b.nw., lie’deraand s.nw., lie’dereaand s.nw., lie’deresanger s.nw., lie’deresiklus s.nw., lie’dereskat s.nw., lie’derkomposisie s.nw., lie’derkonsert s.nw., lie’derkuns s.nw., lie’dersanger s.nw., lie’dersiklus s.nw., lie’derskat s.nw., lie’derteks s.nw., lie’deruitvoering s.nw., lied’kuns s.nw., lied’siklus s.nw., lied’teks s.nw. ::'''liedjie''' s.nw., liedjies. ::1 Vkw. van lied. ::2 Lied van veral ligte, meer volkse aard: Toe die Afrikaanse lied met die luisterliedbeweging begin blom het, was daar baie liedjies van verskeie liedjieskrywers om van te kies (Beeld, 21 Jul. 1986, Kalender, 1).  Vrolik het hy die klavier gespeel en die jolige liedjies ... het tot laat voortgeklink (S. Eyssen in Jb. Afr. Skrywerskring, 1936, 62).  Kwasiegeestelike liedjies wat in gees en wese aan die "pop"-lied gegrens het (Handhaaf, Mrt. 1979, 16).  Die vroegste tendensie van Dertig ... is 'n voorliefde om die liedjie te beoefen ... Dit wil meesal 'n eenvoudige, spontane, volkse gediggie wees (D.J. Opperman: Dertig, 1953, 49). ::Vgl. DEUNTJIE. :: UITDR. :: IDIOMATIES ::maak: 'n liedjie maak van (iets) (streektaal; minder gebruiklik) 'n Gewoonte maak van (iets): Hy sal so nou en dan 'n dop steek, maar hy maak nie 'n liedjie daarvan nie (Malmesbury). Van leen het my buurvrou naderhand 'n liedjie gemaak (Wellington). ::lied’jiemaker s.nw., lied’jiesanger s.nw., lied’jiesmaker s.nw. ::}} ::Although I must add I am probably not the best person to ask about language issues. We have some language experts here e.g. [[Gebruiker:BurgertB]], [[Gebruiker:Suidpunt]], [[Gebruiker:Geebee100]], [[Gebruiker:Woordgenoot]] who may be able to assist better on this topic. ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:01, 30 April 2026 (UTC) :::Ek het gedink ek ken ook enkelspeler, maar dit lyk my die Afrikaanse woordeboeke maak 'n onderskeid tussen enkelspeler soos in tennis en enkelsnit vir musiek. Ek sal dus ook maar met enkelsnit gaan. Net vakwoordeboeke soos die Ekonomiese en Wiskundige Woordeboek geen enkelspeler aan in verband met musiek, en ek sal hulle nie kies bo byvoorbeeld die WAT nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:25, 30 April 2026 (UTC) :::: {{re|Pynappel}} {{re|BurgertB}} To summarize. I will use "liedjie van Käärijä en Basshunter" for song and "enkelspeler van Käärijä en Basshunter" for single. I will ask yet if "ateljeealbum van Basshunter" for "studio album by Basshunter" would be correct? The last thing I would need yet is "music video by Basshunter" in Afrikaans. [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 05:36, 1 Mei 2026 (UTC) :::::"ateljeealbum van Basshunter" is correct. "music video by Basshunter" is "musiekvideo van Basshunter". There is a difference between "van" and "deur" but I think "van" is OK in this context. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 06:48, 1 Mei 2026 (UTC) :::::: Yeah I noticed "deur" and wasn't sure why. Is this related to music groups? [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 09:18, 1 Mei 2026 (UTC) :::::::No, it's like English "by" = "deur" and "of" = "van". I think "van" is just less specific. "musiekvideo deur Basshunter" = Basshunter het die musiekvideo gepubliseer. "musiekvideo van Basshunter" = "die musiekvideo kom van/behoort aan Basshunter". It's more of a style question. I don't think it's that important of a distinction. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:27, 1 Mei 2026 (UTC) :::::::: Thanks. If we have chance, let's get yet "compilation album by Basshunter", "promotional single by Basshunter" and "lyric video by Basshunter", so all will be completed. [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 23:34, 1 Mei 2026 (UTC) :::::::::My opinion: :::::::::* versamelalbum van Basshunter :::::::::* promosionele enkelsnit van Basshunter :::::::::* liriekevideo van Basshunter :::::::::But you can use enkelspeler instead of enkelsnit as discussed above. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 05:12, 2 Mei 2026 (UTC) :::::::::: All added. Big thanks. [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 21:14, 3 Mei 2026 (UTC) : Hello. I curios if "videoografie van Basshunter" would be correct? There is no word "Videoografie" at whole AFWP. [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 11:34, 22 Mei 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] you have a typo: the correct spelling is ''videografie''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:58, 23 Mei 2026 (UTC) ::: This is why I couldn't find it. Thanks. [[Gebruiker:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gebruikerbespreking:Eurohunter|kontak]]) 17:08, 26 Mei 2026 (UTC) == Al jou nuwe vergroting van artikels... == {{ping|Pynappel}}, al jou nuwe vergrotings van artikels, vertaal jy dit uit Engels of suiwer KI? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:21, 24 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] dit is slegs vertalings, maar ek gebruik KI om die vertaling te doen, sodat dit die wikiteks en verwysings natuurlik oordra en die nuwe inligting saam met die ou inligting laat vloei. Dit maak ook klein foutjies reg in die ou teks, baie daarvan weens OCR of omdat die oorspronklike bron baie oud was (bv. Kennis, Wêreldspektrum). Naas vertaling skep dit geen nuwe inhoud nie, dus is die risiko dat dit vals inligting hallusineer, laag. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 08:23, 24 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}} jy maak my nuuskierig. Watter stukkie sagteware gebruik jy tans hier by ons? Ek het idee gekry... Groete! :::: {{ping|Oesjaar}} ek gebruik Claude Code. Dis soos Claude in die webblaaier, maar dit werk met lêers op jou rekenaar en dit gee vir my die bronteks in 'n nuwe lêer wat ek dan kopieer-en-plak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:07, 24 Augustus 2026 (UTC) == Universiteit Gent vs. Universiteit van Gent == {{ping|Pynappel}}, iets het my al lankal gepla sedert jy jou KI-toertjie gedoen het. Nou weet ek, daar was reeds 'n artikel [[Universiteit van Gent]] voor jy KI produk [[Universiteit Gent]] geskep het. Kan jy asb. die twee versmelt. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:22, 4 September 2026 (UTC) :Graag. Wat is die korrekte titel? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:26, 4 September 2026 (UTC) :: Ja, ek sou dink [[Universiteit van Gent]]... {{ping|BurgertB}}, jou menig hier sal waardeer word! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:28, 4 September 2026 (UTC) ::: Volgens Burgert, sonder die van. Groete![[Spesiaal:Bydraes/~2026-48146-54|~2026-48146-54]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-48146-54|talk]]) 03:19, 5 September 2026 (UTC) ::::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 08:56, 5 September 2026 (UTC) :::::In die Nederlandse Wikipedia, gebruik hulle [[:nl:Universiteit Gent]] of "RijksUniversiteit Gent". Meins insiens is daar geen rede om Afrikaans anders to wees nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 16:38, 13 September 2026 (UTC) == Sleutelbord == {{ping|Pynappel}}, as jy meer waarde wil toevoeg, vertaal die Engelse [https://en.wikipedia.org/wiki/Computer_keyboard Keyboard] in sy totaliteit. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:24, 7 September 2026 (UTC) == Vertaaling== Mag ek voorstel dat die fase "''Gebruik slegs metrieke eenhede''" deur "''Tensy daar gegronde redes tot die teendeel is, gebruik slegs metrieke eenhede''" vervang word. 'n Voorbeeld van 'n gegronde rede is die vertaaling van "four-minute mile". [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 16:49, 13 September 2026 (UTC) :Dankie, ek sal dit in ag neem. Ek glo nie dit was tot dusver nodig met die onderwerpe waarmee ek besig was nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:51, 13 September 2026 (UTC) == Insekte == {{ping|Pynappel}}, siende dat jy deesdae so baie energie het, help asb met insekte. Daar is 83,000 spesies wat gedoen moet word. My vrou is 'n hoërskool onderwyderes in 'n lae inkomste omgewing. As jy weet hoe dit met Afrikaans en Afrikaanse kinders gaan in die omgewing sal jy help... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:04, 28 September 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek sal graag help. Het jy enige voorstelle van databasisse en bronne om te gebruik? Ek kan ook 'n bietjie gaan soek. Ek onthou met die sponse was daar 'n spesifieke databasis net vir sponse, maar ek weet daar is databasisse van alle taksons ook. Wil net hoor of jy solank enige idees en/of voorkeure het. Verskaf ook dalk 'n paar voorbeelde van goeie artikels en saadjies oor insekte sodat ek 'n idee kan kry van watter eienskappe om minimum in 'n saadjie in te sluit. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:28, 28 September 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, nee ongelukkig nie. Ek het net 'n boek van prof. Erik Holm. Laat ek 'n paar vra vrae... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:31, 28 September 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] sien asb. [[Tuinsprinkaan]]. U terugvoer a.u.b.? Veral die afdeling oor verspreiding - onseker of dit as oorspronklike navorsing kwalifiseer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:05, 28 September 2026 (UTC) ::::{{ping|Pynappel}}, ek het 'n prof. se kontakdetails gekry. Hou duim vas! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:30, 28 September 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, Tuinsprinkaan is reg so. Ten minste is dit 'n begin, 'n paar honderd sootgelyke artikels gee mens iets om mee te bemark. Kom ons wag tot ons 'n antwoord van my nuwe kontak kry. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:07, 28 September 2026 (UTC) ::Goed, laat weet wanneer ek die katrol moet laat rol. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:22, 28 September 2026 (UTC) ::: Ek wil met jou kommunikeer via epos oor die insekte. Jy kan vir my 'n epos stuur na: deon.steyn111@gmail.com dan bly jou epos adres beskerm. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:03, 29 September 2026 (UTC) i6hyjrae3346h5xdpdpf2pslak3eumk 0 405324 2974237 2890634 2026-09-30T11:04:15Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Aapkliersous]] na [[Kruiderysous]] geskuif: Volgens Die Huisgenoot se kookboek 2890634 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gereg | bgcolor = | naam = Kruiderysous | beeld = MonkeyGlandSauce.jpg | breedte = 200 | onderskrif = Steers se Monkey Gland Sauce | soort = Tafelsous<br/>marinade<br/>doopsous | gang = Enige | land = Suid-Afrika | streek = | bestanddeel = [[blatjang]]<br/>[[tamatiesous]] | bestanddele = [[ui]]e, [[asyn]], [[knoffel]]<br/>[[worcestersous]] | variasies = | soortgelyk = | ander = }} '''Kruiderysous''' ([[Engels]]: ''Monkey gland sauce'') is 'n tafelsous met sy oorsprong in [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|title=The Hirshon South African Monkey Gland Steak Sauce|url=https://www.thefooddictator.com/the-hirshon-south-african-monkey-gland-steak-sauce/|date=2015-03-26|website=✮ The Food Dictator ✮|language=en-US|access-date=2023-11-13}}</ref> Dit word sedert die 1930's as 'n [[restaurant]]-item beskikbaar gestel,<ref name="crushmag">{{Cite web |last=Crushmag |date=2021-09-07 |title=The History of Monkey Gland Sauce |url=https://crushmag-online.com/the-history-of-monkey-gland-sauce/ |access-date=2022-05-04 |website=Crush Mag Online |language=en}}</ref> wat 'n Suid-Afrikaanse restaurant en kitskos-[[geurmiddel|stapelspesery]] geword het. Dit is 'n dik, soet en pikante sous, donker van kleur. Dit word tipies bedien as 'n bolaag vir gebraaide [[steak]]s of [[hamburger]]s, maar word ook gebruik as 'n marinade, 'n doopsous vir [[ui]]eringe, of op gebakte [[aartappel]]s.<ref name="crushmag" /> == Bestanddele == Die hoofkomponente van kruiderysous is [[blatjang]] en [[tamatiesous]] – wat 'n soet mengsel tot gevolg het. Dan gee 'n byvoeging van [[ui]]e, [[asyn]], [[knoffel]] en [[Worcestersous]] dit 'n sout-soet geur.<ref>{{Cite web|last=Says|first=Simon|date=2020-07-27|title=Monkey gland sauce – what is it and where did it come from?|url=https://www.food24.com/monkey-gland-sauce-what-is-it-and-where-did-it-come-from/|access-date=2021-07-12|website=Food24|language=en-US}}</ref> == Naamgewing == Ten spyte van sy Engelse naam "monkey gland", bevat die [[sous]] geen aapkliere nie. Daar is verskeie teorieë oor die oorsprong van die sous, maar die mees waarskynlike is dat dit by [[Frankryk|Franse]] sjefs by die ou Carlton Hotel in [[Johannesburg]] ontstaan het.<ref name=Briefly>{{cite web | url=https://briefly.co.za/77277-how-juicy-traditional-south-african-monkey-gland-sauce.html | title=How to make juicy traditional South African monkey gland sauce | publisher=Briefly | first=Rodah | last=Mogeni | date=8 September 2020 | accessdate=13 Mei 2022}}</ref> Die Suid-Afrikaanse kookkuns het souse soos blatjang, tamatiesous en Worcestersous by die Franse geregte gevoeg voordat dit geëet is. So het die ontevrede sjefs al die speserye gekombineer om 'n sous te skep wat hulle kruiderysous genoem het. Daar was destyds bespiegeling dat kruiderysous veroudering kon vertraag.<ref>{{cite web | url=https://tastyrecipes.sapeople.com/south-african-monkey-gland-sauce/ | title=South African Monkey Gland Sauce | date=24 Julie 2017 | access-date=29 Augustus 2023 | archive-date= 4 Julie 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230704100006/https://tastyrecipes.sapeople.com/south-african-monkey-gland-sauce/ | url-status=dead }}</ref> 'n Meer vreemde teorie is dat dit vernoem is na Russies-gebore Franse wetenskaplike, dr. Serge Abrahamovitch Voronoff, wat 'n gereelde besoeker by die Savoy Hotel in Londen was. Een van sy mediese eksperimente het behels die oorplanting van aap-testikelweefsel op impotente mans as 'n kuur. Die hotel het sy gunsteling-steakgereg herdoop tot “monkey gland steak” toe hy bekend geword het. Hierna het 'n oud-Savoy-kelner dit in die 1930's na Suid-Afrika saamgebring.<ref name=Briefly /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geurmiddels]] [[Kategorie:Souse]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kookkuns]] dzyxtiq62wuorscz089d7ua8lhmnetc 1 405594 2974239 2609284 2026-09-30T11:04:16Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Bespreking:Aapkliersous]] na [[Bespreking:Kruiderysous]] geskuif: Volgens Die Huisgenoot se kookboek 2609284 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 409071 2974149 2794888 2026-09-30T04:04:09Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974149 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Chemiekas2 |formule= {{ch2|SnO2}} |CASNo=18282-10-5<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Tin_IV_-oxide|title=Tin(IV) oxide|publisher=PubChem|access-date=29 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205170046/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Tin_IV_-oxide|archive-date= 5 Desember 2023|url-status=dead}}</ref> |Voorkoms= wit, gebroke wit<ref name="PC"/> |Reuk= |Reukdrempel= |Flitspunt= |MolereMassa=150,71[g/mol]<ref name="PC"/> |Kookpunt= subl. 1 800-1 900 °C <ref name="PC"/> |Digtheid= 6,95 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="PC"/> |Smeltpunt= 1 127 °C <ref name="PC"/> |Oplosbaarheid= Onoplosbaar<ref name="PC"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |Cp_s= |LD50= |LC50= |struktuur=Oxid cíničitý.JPG |struktuur2=SnO2-polyhedral.png |Selparms=a= 459,4(3); c=295,9(2) pm<ref name="Baur"/> |Ruimtegroep=P4{{sub|2}}/mnm <ref name="Baur">{{cite journal|title=Über die Verfeinerung der Kristallstrukturbestimmung einiger Vertreter des Rutiltyps: TiO2, SnO2, GeO2 und MgF2|author=W. H. Baur|journal=Acta Cryst. |year=1956|volume= 9|pages=515-520|doi=10.1107/S0365110X56001388}}</ref> |Ruimtegroepnommer=136 |Strukturbericht=C4 |HenryKonstante = |DeltaHf= |DeltaGf= |Sf_s= }} '''Tin(IV)oksied''' is 'n verbinding van [[tin]] in sy +4 [[oksidasietoestand]] met [[suurstof]]. Dit het die chemiese formule {{ch2|TiO2}}. Dit kom in die natuur voor as die [[mineraal]] [[kassiteriet]]. ==Kristalstruktuur== Tin(IV)oksied kristalliseer in die tetragonale [[rutiel]]-struktuur (C4 in die [[strukturbericht-klassifikasie]]).<ref name="Baur"/> ==Eienskappe== {{ch2|SnO2}} is 'n n-tipe [[halfgeleier]] met 'n wye [[bandgaping]]. Dit is volop en goedkoop en sy geleidingvermoë kan hoë waardes bereik met dotering deur bv. [[indium]]. Indiumtinoksied word as deursigtige geleier gebruik. 'n Nadeel van tinoksied is dat dit nie p-tipe gemaak kan word nie.<ref>{{cite journal|title=On the possibility of p-type SnO2|authors=David O. Scanlon, Graeme W. Watson|journal=Journal of Materials Chemistry|volume=48|year=2012}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van tin]] ik05sfinweqn2so5x0bu37wnqgyqpcc 0 409333 2974128 2958620 2026-09-30T01:09:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974128 wikitext text/x-wiki {{skuinse titel}} [[Lêer:Warashibechouja.png|duimnael|Strooimiljoenêr deur Kiichi Okamoto in Kunio Yanagita se ''Nihon Mukashibanashi-Shu.'']] '''Die legende van die strooimiljoenêr''' (わらしべ長者, Warashibe Chōja), ook bekend as ''Daietsu'' of die ''Daikokumai'', is 'n [[Japannese]] [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] [[volksverhaal]] oor 'n arm man wat ryk word deur 'n reeks opeenvolgende ruiltransaksies, wat begin met 'n enkele stuk strooi.<ref>{{cite book |title=Japanese Religions: Past & Present |last=Reader |first=Ian |author2=Esben Andreasen |author3=Finn Stefánsson |year=1993 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=0-8248-1546-7 |pages=[https://archive.org/details/japanesereligion0000read/page/61 61–62] |url=https://archive.org/details/japanesereligion0000read/page/61 }}</ref> Dit is waarskynlik gedurende die Heian-tydperk geskryf en is later in Konjaku Monogatarishū en Uji Shūi Monogatari versamel.<ref>{{cite book |title=Japan Encyclopedia |url=https://archive.org/details/japanencyclopedi0000loui_t6g9 |last=Frédéric |first=Louis |year=2005 |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-01753-6 |page=[https://archive.org/details/japanencyclopedi0000loui_t6g9/page/1027 1027]}}</ref><ref name="kawai">{{cite book |title=Dreams, Myths and Fairy Tales in Japan |url=https://archive.org/details/dreamsmythsfairy0000kawa |last=Kawai |first=Hayao |year=1995 |publisher=Daimon |isbn=3-85630-544-0 |page=[https://archive.org/details/dreamsmythsfairy0000kawa/page/39 39]}}</ref> Dit het gewild geword gedurende die Muromachi-tydperk.<ref>{{cite web |title=Daietsu |url={{wdl|7355}} |website=World Digital Library |date=1700 |accessdate=7 Junie 2013 |language=Japannees |author1=Sumiyoshi, Hiromori }}</ref> Dit het 'n algemene staaltjie in die Japannese populêre kultuur geword. == Storielyn == 'n Hardwerkende maar ongelukkige boer met die naam Daietsu-no-suke bid vir Kannon, die godin van genade, om hom te help om van [[armoede]] te ontsnap. Kannon sê vir hom om die eerste ding wat hy op die grond raak, saam te neem en wes te reis. Hy struikel op pad uit die tempel en gryp 'n stuk strooi. Op reis vang hy 'n perdevlieg wat hom pla en bind dit aan die strooi vas. In die volgende dorp kalmeer die gonsende perdevlieg 'n huilende [[baba]] en die dankbare ma verruil dit vir drie [[lemoen]]e. Hy neem die lemoene, gaan voort op sy reis en ontmoet 'n gedehidreerde vrou. Hy gee vir haar die lemoene en sy bedank hom deur vir hom 'n [[sy]]lap te gee. Die boer ontmoet 'n [[samoerai]] met 'n swak perd. Die samoerai eis die sylap in ruil vir sy [[perd]]. Die boer verpleeg die perd weer gesond en gaan verder weswaarts. ’n Miljoenêr is beïndruk deur sy perd en nooi hom na sy huis. Die miljoenêr se dogter blyk dieselfde vrou te wees wat hy met sy lemoene gered het. Aangesien dit 'n teken is, dring die miljoenêr daarop aan dat die boer met sy dogter trou, wat hom 'n miljoenêr maak.<ref name="Chaudhuri2003">{{cite book|author=Saroj Kumar Chaudhuri|title=Hindu Gods And Goddesses In Japan|url=https://books.google.com/books?id=vhAZEZD7weoC&pg=PA71|accessdate=7 Junie 2013|year=2003|publisher=Vedams eBooks|isbn=978-81-7936-009-5|page=71}}</ref> As deel van mondelinge tradisie het die besonderhede van die verhaal met verloop van tyd verander en daar is verskeie mededingende weergawes van die verhaal. Sommige weergawes beeld die boer uit as 'n soldaat wat die perd vir ryslande verruil en 'n suksesvolle boer word en die miljoenêr se dogter weglaat.<ref name="kawai"/> == In populêre kultuur == *[[Een rooi skuifspeld]], 'n projek waarin 'n skuifspeld uiteindelik vir 'n huis verruil is, is deur hierdie storie geïnspireer.<ref>{{cite web | author=Terdiman, Daniel | date=2006-04-17 | url=http://japan.cnet.com/news/media/story/0,2000056023,20101489,00.htm | title=ネット版わらしべ長者への道--ペーパークリップは家一軒に化けるか | publisher=CNET | language=Japannees | accessdate=2010-08-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101031093535/http://japan.cnet.com/news/media/story/0,2000056023,20101489,00.htm | archive-date=2010-10-31 | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | title=赤いクリップで家を手に入れた男----ネット版わらしべ長者ものがたり (単行本) | url=https://www.amazon.co.jp/dp/430920516X/ | publisher=Amazon.com | language=Japannees | accessdate=2010-08-13}}</ref> *In baie dan die Legend of Zelda-speletjies volg die speler 'n lang ruilhandelssoektog wat uiteindelik 'n unieke wapen of item tot gevolg het. Ontwikkelaars noem hierdie legende as inspirasie vir die storielyn.<ref>{{cite web |title=Iwata Asks - Volume 2 : The History of Handheld The Legend of Zelda Games |url=http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/ds/zelda/1/1 |publisher=[[Nintendo]] |accessdate=2013-02-28}}</ref> *Soortgelyk aan die bogenoemde voorbeeld, bevat die Japannese speletjie ''Gloria Union'' 'n opsionele ruilhandelsoektog waarin die held Ishut 'n reeks vlae met verskillende visse verruil, en uiteindelik die laaste vlag vir 'n mantarogmantel verruil. Die mantarog is 'n heilige dier in die spel se kultuur, en die voltooiing van die handelsoeke na die kaap ontsluit die spel se beste einde. *Junji Kinoshita, 'n Japannese skrywer en dramaturg, het 'n versameling aangepaste Japannese volksverhale gepubliseer onder die titel Strooimiljoenêr.<ref>{{cite web | title=わらしべ長者―日本民話選 (岩波少年文庫) (単行本) | url=https://www.amazon.co.jp/dp/4001140578 | publisher=Amazon.com | language=Japannees | accessdate=2010-08-13}}</ref> *In die Hyouka-[[anime]] en reeks ligte romans, verruil hoofkarakter Hōtarō verskeie items met klante by sy skoolklub se kulturele feesstalletjie, en verwys na die storie by die naam. *In Suikoden, om 'n Star of Destiny genaamd Sarah te kry, moet die held 'n stukkie seep kry en moet 'n reeks ruiltransaksies daarvoor gaan. *In 'n episode van ''The Office'' genaamd ''Garage Sale'', probeer Dwight om weg te stap met die duurste item deur kleiner items met sy kantoormaats te verhandel, begin met 'n duimstok en voortdurend van tafel tot tafel op te ruil. Een item op Jim en Pam se tafel wat sy belangstelling prikkel, is 'n pakkie "wonderpeulgewasse", waarvoor hy uiteindelik 'n $150-teleskoop verruil. *In die [[manga]]- en anime-reeks ''The Disastrous Life of Saiki K''. voer Saiki 'n reeks psigiese uitruilings uit om genoeg geld te kry om vir 'n ete by 'n restaurant te betaal, in 'n verhaal wat deur hierdie legende geïnspireer is. *In YuruYuri seisoen 3, episode 8, speel Rise Matsumoto in 'n kort, stil film in 'n strooimiljoenêr-styl reeks toevallige uitruilings. *In Kiniro Mosaic voer Alice Cartelet 'n soortgelyke reeks uitruilings uit nadat sy die verhaal gelees het. *In die derde episode van die anime Hierdie kunsklub het 'n probleem!, word na die verhaal verwys. *In ''Fire Emblem: Three Houses'' het die speler die vermoë om 'n opsionele soeke na Catherine of Shamir te voltooi wat 'n reeks transaksies behels om 'n tweekleurige slypsteen te bekom. Die speler kan dit aan Catherine of Shamir gee vir 'n silwer swaard of 'n silwer boog onderskeidelik. *In BanG Dream! se mobiele ritmespeletjie BanG Dream! Girls Band Party!, in die gebeurtenisverhaal Smile Patrol! Rapporteer vir Plig!!, Hallo, gelukkige wêreld! gaan per ongeluk deur 'n reeks ruiltransaksies terwyl hulle eendag uit is en help die mense wat hulle verhandel het met glimlag. Die hele tyd sê Misaki dat hierdie onwaarskynlike reeks ruiltransaksies soos hierdie verhaal klink. * In Dead or Alive Xtreme Venus Vacation, tydens Koharu se Dolce-verjaarsdaggeleentheid, het die storie behels dat die eienaar 'n lepel vir Koharu gelos het om te vind as 'n opstelling vir die karakter se verjaardagpartytjie in 'n eksplisiete verwysing na die storielyn van die strooimiljoenêr. * In Perfect World International is 'n soeke wat deur 'n NPC genaamd Li Mengpai aangebied word, getiteld "Paperclip for Villa", wat 'n verwysing na hierdie verhaal in konsep is. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Japannese letterkunde]] sk422kbe9jpk43gbo4s0cpbd8ffwio2 0 410281 2974147 2919431 2026-09-30T03:27:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974147 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Color Purple | beeld = | beeld grootte = | onderskrif = | regisseur = [[Steven Spielberg]] | vervaardiger = {{Plainlist| * Kathleen Kennedy * Frank Marshall * Steven Spielberg * [[Quincy Jones]] }} | produksieleier = | geskryf_deur = {{Plainlist| Menno Meyjes (draaiboek) Alice Walker (roman) }} | verteller = | met = {{Plainlist| * [[Danny Glover]] * [[Adolph Caesar]] * [[Margaret Avery]] * [[Whoopi Goldberg]] * [[Oprah Winfrey]] }} | musiek = Quincy Jones | kinematografie = Allen Daviau | redigeerder = Michael Kahn | ateljee = {{plainlist| * Amblin Entertainment * The Guber-Peters Company }} | verspreider = Warner Bros. | vrygestel = 18 Desember 1985 | speeltyd = 155 minute<ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/color-purple-1970-3 | title=''The Color Purple'' (15) | work=British Board of Film Classification | date=April 10, 1986 | access-date=March 16, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200226164846/https://bbfc.co.uk/releases/color-purple-1970-3 | archive-date=26 Februarie 2020 | url-status=dead}}</ref> | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | begroting = $15 miljoen | bruto = $98,4 miljoen | webtuiste = | imdb_id = 0088939 }} '''''The Color Purple''''' is 'n [[Amerika]]anse epiese [[rolprent]] van 1985, 'n periodedrama oor 'n meisie se grootwordjare, wat deur [[Steven Spielberg]] geregisseer is. Die draaiboek is geskryf deur Menno Meyjes en is geskoei op die boek met dieselfde naam deur Alice Walker wat die [[Pulitzerprys]] gewen het. Dit was Spielberg se agtste rolprent nadat hy bekend geword het vir sy someravontuurtreffers. Dit was die eerste Spielberg-prent waarvoor [[John Williams]] nie die musiek geskryf het nie. Die musiek is deur [[Quincy Jones]], wat ook een van die vervaardigers was. {{beeldgroep2|perrow = 2 / 2 |total_width=280 |align=left |image1=Oprah Winfrey 2019.jpg| |image2=Whoopi Goldberg by John Mathew Smith.jpg| | footer = [[Oprah Winfrey]] (links) en [[Whoopi Goldberg]] is albei vir 'n [[Oscar]] benoem vir hulle spel in ''The Color Purple''. Goldberg het 'n [[Golden Globe]] gewen vir beste aktrise in 'n drama. }} Die akteurs sluit in [[Whoopi Goldberg]] (in haar deurbraakrol), [[Danny Glover]], [[Oprah Winfrey]] (in haar rolprentdebuut), [[Margaret Avery]] en [[Adolph Caesar]].<ref>{{cite news| url=http://articles.latimes.com/1986-03-07/local/me-16282_1_film| title=Adolph Caesar: Fatal Heart Attack Fells Actor on Set| last=Stewart| first=Robert W.| date=March 7, 1986| work=Los Angeles Times| access-date=November 9, 2018| language=en-US| issn=0458-3035}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.apnews.com/abac6a40ec81256a2608beedc1e96f15| title=Adolph Caesar Dead of a Heart Attack at Age 52| work=AP News| access-date=February 10, 2020| last=Benke| first=Richard| date=March 7, 1986}}</ref> Die rolprent is verfilm in die distrikte Anson en Union in [[Noord-Carolina]],<ref name="loc">{{cite web |url=http://www.fast-rewind.com/locations_colorpurple.htm |access-date=January 17, 2010 |title=The Color Purple filming locations |publisher=The 80s Movie Rewind}}</ref> en gaan oor 'n jong swart Amerikaanse meisie, Celie Harris, en die gewelddadige ondervindings wat sy deurmaak, insluitende huishoudelike geweld, bloedskande, kindermolestering, armoede, rassisme en seksisme.<ref>{{cite magazine| last=Corliss| first=Richard| title=Cinema: The Three Faces of Steve the Color Purple| date=December 23, 1985| magazine=[[Time (tydskrif)|Time]]| url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,960483,00.html#ixzz13nMtheKs | archive-url=https://web.archive.org/web/20080604224456/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,960483,00.html#ixzz13nMtheKs | url-status=dead | archive-date=June 4, 2008 |access-date=October 29, 2010}}</ref> Die fliek was 'n treffer by die loket en het $98,4&nbsp;miljoen gemaak met 'n begroting van $15&nbsp;miljoen. Dit het goeie resensies gekry, met spesiale lof vir Goldberg se toneelspel, die regie, draaiboek, musiek en vervaardiging. Dit is vir 11 [[Oscar]]s benoem vir die [[58ste Oscar-toekenningsaand]], insluitende vir beste prent, beste aktrise vir Goldberg, beste vroulike byspeler vir beide Avery en Winfrey, en beste draaiboekverwerking. Dit het egter nie een gewen nie. Dit het vier benoemings vir 'n [[Golden Globe]] gekry, waarvan Goldberg vir beste aktrise in 'n drama gewen het. In 2006 het die Amerikaanse Rolprentinstituut dit 51ste geplaas op sy lys van inspirerende rolprente. Ondanks die prent se sukses was dit in 'n omstredenheid gewikkel. Baie het dit gekritiseer oor sy negatiewe uitbeelding van Amerikaanse swart mans, wat almal as gewelddadig gewys is. Dit is ook "oorsentimenteel" en "stereotipies" genoem. Die prent is deur die burgerregteaktivis [[Jesse Jackson]] en skrywer James Baldwin gekritiseer en is geboikot deur NAACP (die nasionale vereniging vir die bevordering van gekleurde mense) vir sy uitbeelding van verkragting en vir die "versterking van negatiewe sterotipes" van swart mans. ''The Color Purple'' is in 2023 [[The Color Purple (2023-rolprent)|weer verfilm]] as 'n musiekrolprent wat geskoei is op die verhoogproduksie met dieselfde naam. Steven Spielberg en Quincy Jones was weer die vervaardigers in 2023, saam met Scott Sanders en Oprah Winfrey. == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = The Color Purple (1985 film)}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Color Purple, The, 1985}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] [[Kategorie:Dramarolprente]] 3660jgb5qs8pzvv6vr9zf0d2usbbj2u 0 410603 2974021 2926738 2026-09-29T18:40:28Z Daniellouw 54542 /* Bronnelys */ 2974021 wikitext text/x-wiki Die '''Wet van Hess''' bepaal dat die totale entalpieverandering gedurende die hele verloop van 'n chemiese reaksie onafhanklik is van die volgorde van stappe wat geneem word. Dit kan verduidelik word deur die volgende voorbeeld: ==Voorbeeld== Wat is die verandering in entalpie van die volgende reaksie: :<math>2C(s) + H_2(g) \rightarrow C_2H_2(g)</math> Die verandering in entalpie van die volgende [[eksotermies|eksotermiese]] reaksies is bekend: :<math>C_2H_2(g) + \frac{5}{2}O_2(g) \rightarrow 2CO_2(g) + H_2O(l) \qquad \Delta H = -1299.6 kJ/mol</math> :<math>C(s) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g) \qquad \qquad \Delta H = -393.5 kJ/mol</math> :<math>H_2(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow H_2O(l) \qquad \qquad \Delta H = -285.8 kJ/mol</math> Herskryf die drie reaksies hierbo sodat die som van die reaksies dieselfde gee as die reaksie waarvan ons die verandering in entalpie wil bereken: :<math>2CO_2(g) + H_2O(l) \rightarrow C_2H_2(g) + \frac{5}{2}O_2(g) \qquad \Delta H = +1299.6 kJ/mol</math> :<math>2C(s) + 2O_2(g) \rightarrow 2CO_2(g) \qquad \qquad \Delta H = -787.0 kJ/mol</math> :<math>H_2(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow H_2O(l) \qquad \qquad \Delta H = -285.8 kJ/mol</math> Indien hierdie drie reaksies bymekaar getel word, kanselleer <math>2CO_2(g)</math>, <math>\frac{5}{2}O_2(g)</math> en <math>H_2O(g)</math> uit. Die totale verandering in entalpie word bereken as 1299.6 -787.0 - 285.8 = 226.2 kJ/mol Dus: :<math>2C(s) + H_2(g) \rightarrow C_2H_2(g) \qquad \Delta H = +226.2 kJ/mol</math> Dit is dus 'n [[endotermies|endotermiese]] reaksie ('n reaksie wat energie opneem). == Kyk ook == * [[Entalpie]] == Bronnelys == *{{cite book | last = Chakrabarty | first = D.K. | title = An Introduction to Physical Chemistry | publisher = Alpha Science | year = 2001 | location = Mumbai | pages = 34–37 | isbn = 1-84265-059-9 }} *{{cite journal | doi = 10.1021/ed028p581 | author = Leicester, Henry M. | title = Germain Henri Hess and the Foundations of Thermochemistry | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1951-11_28_11/page/581 | journal = The Journal of Chemical Education | year = 1951 | volume = 28 | issue = 11 | pages = 581&ndash;583 |bibcode = 1951JChEd..28..581L }} == Eksterne skakels == *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Hess-1840.html Hess' paper (1840) on which his law is based] (op die ChemTeam webwerf) *[http://www.adamequipment.com/education/Documents/experiment_6.pdf 'n Wet van Hess eksperiment] {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] [[Kategorie:Termodinamika]] p4lm2h2glp68e0vxwog4hxcg6m9t90d 2974067 2974021 2026-09-29T19:47:40Z Daniellouw 54542 /* Voorbeeld */ 2974067 wikitext text/x-wiki Die '''Wet van Hess''' bepaal dat die totale entalpieverandering gedurende die hele verloop van 'n chemiese reaksie onafhanklik is van die volgorde van stappe wat geneem word. Dit kan verduidelik word deur die volgende voorbeeld: ==Voorbeeld== Wat is die verandering in entalpie van die volgende reaksie: :<math>2C(s) + H_2(g) \rightarrow C_2H_2(g)</math> Die verandering in entalpie van die volgende [[eksotermies|eksotermiese]] reaksies is bekend: :<math>C_2H_2(g) + \frac{5}{2}O_2(g) \rightarrow 2CO_2(g) + H_2O(l) \qquad \Delta H = -1299.6\ mathrm{kJ/mol}</math> :<math>C(s) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g) \qquad \qquad \Delta H = -393.5\ mathrm{kJ/mol}</math> :<math>H_2(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow H_2O(l) \qquad \qquad \Delta H = -285.8\ mathrm{kJ/mol}</math> Herskryf die drie reaksies hierbo sodat die som van die reaksies dieselfde gee as die reaksie waarvan ons die verandering in entalpie wil bereken: :<math>2CO_2(g) + H_2O(l) \rightarrow C_2H_2(g) + \frac{5}{2}O_2(g) \qquad \Delta H = +1299.6\ mathrm{kJ/mol}</math> :<math>2C(s) + 2O_2(g) \rightarrow 2CO_2(g) \qquad \qquad \Delta H = -787.0\ mathrm{kJ/mol}</math> :<math>H_2(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow H_2O(l) \qquad \qquad \Delta H = -285.8\ mathrm{kJ/mol}</math> Indien hierdie drie reaksies bymekaar getel word, kanselleer <math>2CO_2(g)</math>, <math>\frac{5}{2}O_2(g)</math> en <math>H_2O(g)</math> uit. Die totale verandering in entalpie word bereken as 1299.6 -787.0 - 285.8 = 226.2 kJ/mol Dus: :<math>2C(s) + H_2(g) \rightarrow C_2H_2(g) \qquad \Delta H = +226.2\ mathrm{kJ/mol}</math> Dit is dus 'n [[endotermies|endotermiese]] reaksie ('n reaksie wat energie opneem). == Kyk ook == * [[Entalpie]] == Bronnelys == *{{cite book | last = Chakrabarty | first = D.K. | title = An Introduction to Physical Chemistry | publisher = Alpha Science | year = 2001 | location = Mumbai | pages = 34–37 | isbn = 1-84265-059-9 }} *{{cite journal | doi = 10.1021/ed028p581 | author = Leicester, Henry M. | title = Germain Henri Hess and the Foundations of Thermochemistry | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1951-11_28_11/page/581 | journal = The Journal of Chemical Education | year = 1951 | volume = 28 | issue = 11 | pages = 581&ndash;583 |bibcode = 1951JChEd..28..581L }} == Eksterne skakels == *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Hess-1840.html Hess' paper (1840) on which his law is based] (op die ChemTeam webwerf) *[http://www.adamequipment.com/education/Documents/experiment_6.pdf 'n Wet van Hess eksperiment] {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] [[Kategorie:Termodinamika]] mfdiblraya3fnxbww0yxtkcayh3pu30 2974068 2974067 2026-09-29T19:48:54Z Daniellouw 54542 /* Voorbeeld */ 2974068 wikitext text/x-wiki Die '''Wet van Hess''' bepaal dat die totale entalpieverandering gedurende die hele verloop van 'n chemiese reaksie onafhanklik is van die volgorde van stappe wat geneem word. Dit kan verduidelik word deur die volgende voorbeeld: ==Voorbeeld== Wat is die verandering in entalpie van die volgende reaksie: :<math>2C(s) + H_2(g) \rightarrow C_2H_2(g)</math> Die verandering in entalpie van die volgende [[eksotermies|eksotermiese]] reaksies is bekend: :<math>C_2H_2(g) + \frac{5}{2}O_2(g) \rightarrow 2CO_2(g) + H_2O(l) \qquad \Delta H = -1299.6\ \mathrm{kJ/mol}</math> :<math>C(s) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g) \qquad \qquad \Delta H = -393.5\ \mathrm{kJ/mol}</math> :<math>H_2(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow H_2O(l) \qquad \qquad \Delta H = -285.8\ \mathrm{kJ/mol}</math> Herskryf die drie reaksies hierbo sodat die som van die reaksies dieselfde gee as die reaksie waarvan ons die verandering in entalpie wil bereken: :<math>2CO_2(g) + H_2O(l) \rightarrow C_2H_2(g) + \frac{5}{2}O_2(g) \qquad \Delta H = +1299.6\ \mathrm{kJ/mol}</math> :<math>2C(s) + 2O_2(g) \rightarrow 2CO_2(g) \qquad \qquad \Delta H = -787.0\ \mathrm{kJ/mol}</math> :<math>H_2(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow H_2O(l) \qquad \qquad \Delta H = -285.8\ \mathrm{kJ/mol}</math> Indien hierdie drie reaksies bymekaar getel word, kanselleer <math>2CO_2(g)</math>, <math>\frac{5}{2}O_2(g)</math> en <math>H_2O(g)</math> uit. Die totale verandering in entalpie word bereken as 1299.6 -787.0 - 285.8 = 226.2 kJ/mol Dus: :<math>2C(s) + H_2(g) \rightarrow C_2H_2(g) \qquad \Delta H = +226.2\ \mathrm{kJ/mol}</math> Dit is dus 'n [[endotermies|endotermiese]] reaksie ('n reaksie wat energie opneem). == Kyk ook == * [[Entalpie]] == Bronnelys == *{{cite book | last = Chakrabarty | first = D.K. | title = An Introduction to Physical Chemistry | publisher = Alpha Science | year = 2001 | location = Mumbai | pages = 34–37 | isbn = 1-84265-059-9 }} *{{cite journal | doi = 10.1021/ed028p581 | author = Leicester, Henry M. | title = Germain Henri Hess and the Foundations of Thermochemistry | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1951-11_28_11/page/581 | journal = The Journal of Chemical Education | year = 1951 | volume = 28 | issue = 11 | pages = 581&ndash;583 |bibcode = 1951JChEd..28..581L }} == Eksterne skakels == *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Hess-1840.html Hess' paper (1840) on which his law is based] (op die ChemTeam webwerf) *[http://www.adamequipment.com/education/Documents/experiment_6.pdf 'n Wet van Hess eksperiment] {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] [[Kategorie:Termodinamika]] nmhmgu7bwsj9mti44nbyucjwp5mchg2 0 412537 2974143 2837321 2026-09-30T03:13:50Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974143 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Telstar 1 | image = Telstar 1 replica.jpg | image_caption = Die oorspronklike Telstar het 'n amper sferiese vorm gehad. | mission_type = | operator = | COSPAR_ID = 1962-029A<ref>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1962-029A|title=Telstar 1|work=National Space Science Data Center Master Catalog|first=Goddard Space Flight Center|last=NASA|access-date=May 31, 2018|archive-date=14 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214081003/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1962-029A|url-status=dead}}</ref> | SATCAT = 340 | mission_duration = 7 maande en 11 dae | spacecraft = | manufacturer = Bell Labs | dry_mass = | launch_mass = 78 kg | landing_mass = | power = | launch_date = 10 Julie 1962 | launch_rocket = Thor-Delta | launch_site = [[Kaap Canaveral- ruimtemagstasie|Kaap Canaveral LC-17B]] | last_contact = | orbit_epoch = | orbit_reference = Geosentries | orbit_periapsis = 952 kilometer | orbit_apoapsis = 5 933 kilometer | orbit_inclination = 44.8° | orbit_period = 2 ure 37 minute | apsis = geen |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = |note = |object = |arrival_date = |location = }} |instruments_list= {{Infobox spaceflight/Instruments |name1= |name2= |name3= |name4= }} | insignia = | insignia_caption = | insignia_size = | programme = Telstar | previous_mission = Geen | next_mission = Telstar 2 }} '''Telstar 1''' is 'n uitgediende kommunikasie[[satelliet]] wat op 10 Julie 1962 deur [[NASA]] gelanseer is. Die satelliet het die eerste lewendige uitsending van [[televisie]]beelde tussen die [[Verenigde State van Amerika]] en [[Europa]] moontlik gemaak. Telstar 1 was egter net vir sewe maande aktief voor dit ophou werk het as gevolg van die [[Starfish Prime-kernontploffing]] op hoë-hoogte wat deur die VSA uitgevoer is. Alhoewel die satelliet in onbruik is, wentel dit nog steeds om die [[Aarde]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Thor-Delta 11 launching.jpg|duimnael|link|200px|Telstar 1 word lanseer.]] [[Lêer:Relay 1 antenna USA.jpg|duimnael|regs|200px|Groot horingagtige antenne by die AT&T Andover satellietaardstasie te Andover, Maine.]] Die gedagte om inligting via satelliete te versend was nie nuut nie. So vroeg as Oktober 1945 het die visioenêr [[Arthur C. Clarke]] 'n artikel hieroor in die spesialistydskrif ''Wireless World'' gepubliseer. Sy idee was om voordeel te trek uit die onmeetlikheid van die ruimte deur inligting te versend deur middel van 'n satellietstelsel. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het die suksesvolle lansering van die eerste kunsmatige satelliet [[Spoetnik 1]], deur die [[Sowjetunie]], Amerika geskok en dit het hulle belangstelling in lugvaart en ruimtevaart vergroot. Kort hierna het die VSA met hulle eie pogings begin om kommunikasiesatelliete wat telefoon, radio en televisieseine moes hanteer, in [[Wentelbaan|wentelbane]] te plaas.<ref name="DW_pt_Klaus" /> In Desember 1958 het die VSA hulle eerste kommunikasiesatelliet, SCORE, suksesvol gelanseer. Die destydse Amerikaanse president, [[Dwight D. Eisenhower]], het 'n kersboodskap aan die hele wêreld via die satelliet gestuur. Ongelukkig het SCORE net 'n paar maande in sy wentelbaan gebly omrede sy enorme oppervlakte en sy [[lae aardwentelbaan]] dit na net 500 omwentelinge terug na die aarde gedwing het as gevolg van sy aërodinamiese weerstand. SCORE het 'n groot passiewe reflektor gebruik wat seinsterkte baie verswak het en nie die sein versterk het voor dit terug na die Aarde gestuur is nie. == Lansering == Telstar 1 is op 10 Julie 1962 vanaf die [[Kaap Canaveral- ruimtemagstasie]], [[Florida]] bo-op 'n Deltavuurpyl gelanseer. Die satelliet was sferies en het 'n deursnit van 88&nbsp;cm en massa van 77&nbsp;kg gehad. == Werking == 'n [[Antenne]] van 53 meter, vervaardig deur ''AT&T Corporation'' en geïnstalleer te Andover, [[Maine]], is gebruik vir die versendings tussen die VSA en [[Europa]]. Die antenne is in 1961 gebou en is deur Telstar 1 en later ook deur Relay 1 gebruik. Telstar 1 het normaal gefunksioneer vanaf lansering tot November 1962 toe die uitstraling van die ''Starfish Prime''-kernontploffing die kommunikasiekanaal begin affekteer het, hierna het dit wisselvallig begin werk. Die satelliet is herhaaldelik aangeskakel om die probleem te probeer opklaar. Op 23 November 1962 het die beheerkanaal ophou op bevele reageer. Op 20 Desember is die satelliet suksesvol heraangeskakel en data was wisselvallig verkry tot 21 Februarie 1963 toe die sender gefaal het. Die satelliet se energie is deur 3&nbsp;600 [[sonsel]]le voorsien. Die satelliet het 'n aktiewe herhaler gebruik wat die sein met 'n faktor van 100 versterk het deur 'n loopgolfbuisversterker te gebruik. Dertien dae na die lansering het die eerste lewendige uitsending van 'n televisieprogram tussen die VSA en Europa plaasgevind.<ref name="Dalgleish_1989" /> === Uitsending === Telstar 1 het sy eerste, en dit was nie-publieke televisiebeelde van 'n vlag buite die Andover Aardstasie, na Pleumeur-Bodou op 11 Julie 1962 gestuur.<ref name="transmit" /> Amper twee weke later, op 23 Julie om 15:00 [[Oos-Amerikaanse Tyd]], het dit die eerste publieke lewendige televisieseine oor die [[Atlantiese Oseaan]] gedra.<ref name="Walter" /> Die uitsending is in Europa deur Eurovision vertoon en in [[Noord-Amerika]] deur [[NBC]], [[CBS]], [[American Broadcasting Company|ABC]] en die [[CBC/Radio-Canada|CBC]] gedoen.<ref name = "Walter" /> Die eerste publieke uitsending het CBS se Walter Cronkite, NBC se Chet Huntley uit [[New York]] en die BBC se Richard Dimbleby in [[Brussel]] ingesluit. Die eerste beelde was die [[Vryheidstandbeeld]] in New York en die [[Eiffeltoring]] in [[Parys]].<ref name="Walter" /> Die eerste uitsending sou 'n boodskap van president [[John F. Kennedy]] insluit, maar daar is oorgeskakel voor die president reg was en die ingenieurs het die gaping gevul met 'n kort segment van die [[bofbal]]wedstryd op televisie tussen die ''Philadelphia Phillies'' en die ''Chicago Cubs'' wat op die Wrigley Field-stadion gespeel is.<ref name = "Walter" /><ref name="bba" /> Wat uitgesaai is, was die tweede bofman, Tony Taylor van die ''Philadelphia Phillies'', wat 'n bal wat geboul is deur Cal Koonce, na diepregs geslaan het wat toe deur die veldwerker George Altman gevang is om Taylor uit te kry. Daarna het die video oorgeskakel na [[Washington, D.C.]], toe na Kaap Canaveral, Florida, toe na die Seattle Wêrelduitstalling, toe na [[Quebec]] en laastens na [[Stratford, Ontario]].<ref name = "Walter"/> Gedurende die uitsending van pres. Kennedy het hy onder andere verwys na die waarde van die Amerikaanse dollar wat op daardie stadium 'n bron van kommer in Europa was. Kennedy het ontken dat hulle die dollar gaan devalueer wat onmiddelik die wêreldmarkte verstewig het. Walter Cronkite het later gesê: ''ons het almal iets gesien van die ware krag van die instrument wat ons bewerk het!''"<ref name = "Walter"/><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FgplIWibv4Q Telstar, Kennedy, and World Gold & Currency Markets], YouTube</ref> Daardie aand het die eerste telefoonoproep via satelliet plaasgevind toe die VSA se adjunk-president [[Lyndon B. Johnson]] met die voorsitter van AT&T, Frederick Kappel, gepraat het. Dit het ook faksimilee, data en beide lewendige en voorafopgeneemde televisieverkeer met sukses gedra. Dit sluit in die eerste lewendige versending van televisie vanaf Andover, Maine oor die oseaan tot by Goonhilly Downs, [[Engeland]] en Pleumeur-Bodou, [[Frankryk]] in.<ref>{{cite video | year =1962 | title =Video: A Day in History. Telstar Brings World Closer, 1962/07/12 (1962) | url =https://archive.org/details/1962-07-12_A_Day_in_History | publisher =Universal Newsreel | access-date=2012-02-20 }}</ref> Neem kennis: 'n eksperimentele passiewe satelliet (dit kon nie klank versterk nie), genaamd Echo 1 was twee jaar vroeër, in 1960, gebruik om kommunikasie oor die oseaan te reflekteer. In Augustus 1962 het Telstar 1 die eerste satelliet geword om die tyd tussen twee kontinente te sinchroniseer toe dit die tyd van die [[Verenigde Koninkryk]] en die Verenigde State tot 'n 1 mikrosekonde van mekaar gebring het. Die beste vorige pogings was 2 000 mikrosekondes.<ref name= "NASA-SP-93">{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660009169_1966009169.pdf| title=Significant Achievements in Space Communications and Navigation, 1958–1964| year=1966|work=NASA-SP-93|publisher=NASA|pages=30–32|access-date=2009-10-31}}</ref> Telstar 1 het ook rekenaardata tussen twee IBM 1401-rekenaars gedra. Hierdie toets was op 25 Oktober 1962 uitgevoer: 'n toetsboodskap vanaf 'n rekenaar in Endicott, New York is na die aardstasie by Andover, Maine versend. Daarvandaan is die inligting na die aardstasie in Frankryk via Telstar 1 herlei waar dit deur die tweede IBM 1401-rekenaar in La Gaude gedekodeer is.<ref>{{Cite web|url=https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/space/space_9208ph11.html|title=IBM Archives: IBM and Telstar|date=2003-01-23|website=www.ibm.com|language=en|access-date=2019-05-26}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Dalgleish_1989">{{cite book | last1 = Dalgleish | first1 = Don I. | date = 1989-06-30 | chapter = 1: The development of satellite communication | chapter-url = https://www.google.com/books/edition/An_Introduction_to_Satellite_Communicati/m9sGhgZbmd8C?hl=en&gbpv=1&pg=PA3&printsec=frontcover | title = An Introduction to Satellite Communications | url = https://www.google.com/books/edition/An_Introduction_to_Satellite_Communicati/m9sGhgZbmd8C | language = en-gb | publisher = Institution of Electrical Engineers | isbn = 978-0863411328 | lccn = 89168323 | oclc = 23238420 | ol = OL2277460M | access-date = 2023-11-28 | via = [[Google Books]] | df = dmy-all}}</ref> <ref name="DW_pt_Klaus">{{cite news |first1 = Klaus | last1 = Feldkeller | url = https://www.dw.com/pt-br/1962-nasa-lan%C3%A7a-o-primeiro-sat%C3%A9lite-de-comunica%C3%A7%C3%B5es/a-589757 | title = 1962: Nasa lança ao espaço o primeiro satélite de comunicações | trans-title = 1962: NASA launches the first communications satellite | work = Deutsche Welle | language=pt | access-date=2023-11-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220818060029/https://www.dw.com/pt-br/1962-nasa-lan%C3%A7a-o-primeiro-sat%C3%A9lite-de-comunica%C3%A7%C3%B5es/a-589757 | archive-date = 2022-08-18 | url-status = live }}</ref> <ref name="Walter">{{cite web |author = Walter Cronkite | title = Telstar | publisher = [[National Public Radio|NPR]] | url = https://www.youtube.com/watch?v=FgplIWibv4Q | access-date=2009-07-23}}</ref> <ref name="transmit">{{cite web |title = IEEE History Center: First Transatlantic Transmission of a Television Signal via Satellite, 1962 |work = [[IEEE]] History Center |year = 2002 |url = http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/telstar_maine.html |access-date = 2009-07-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090223075525/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/telstar_maine.html |archive-date = 2009-02-23 |url-status = dead}}</ref> <ref name="bba">{{cite web|url= http://www.baseball-almanac.com/box-scores/boxscore.php?boxid=196207230CHN |title=Philadelphia Phillies vs Chicago Cubs | work=Box Score |publisher= Baseball-Almanac.com |date=1962-07-23 |access-date=2012-07-15}}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.n2yo.com/?s=340 Telstar]. N2yo.com * [https://postalmuseum.si.edu/collections/object-spotlight/telstar-covers Stamps and envelopes related to Telstar I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506080304/https://postalmuseum.si.edu/collections/object-spotlight/telstar-covers |date=2022-05-06 }}. National Postal Museum {{Normdata}} [[Kategorie:Satelliete]] 69fad9d18ft6nay1m0s7l3juvm5dvkt 0 422340 2974108 2927874 2026-09-30T00:04:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974108 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks | name =Spookkrap | image = Ocypode-ceratophthalma-horned-ghost-crab-krabi-thailand.jpg | image_caption = Horingspookkrap (''[[Ocypode ceratophthalmus]]'') in [[Krabi]], [[Thailand]] | taxon = Ocypodinae | authority = Rafinesque, 1815 | type_genus = ''[[Ocypode]]'' | type_genus_authority = Weber, 1795 | subdivision_ranks = [[Genera]] | subdivision= *''[[Ocypode]]'' <small>[[Friedrich Weber (entomologist)|Weber]], 1795</small> *''[[Hoplocypode]]'' <small>[[Katsushi Sakai|Sakai]] &[[Michael Türkay|Türkay]], 2013</small> }} '''Spookkrappe''' is semiland-[[krap]]pe van die subfamilie '''Ocypodinae'''. Hulle is algemene kuskrappe in [[Trope|tropiese]] en [[Subtropiese klimaat|subtropiese streke]] regoor die wêreld, wat diep gate in die tussengetysone bewoon. Hulle is algemene [[aasdier]]e en [[roofdier]]e van klein diertjies. Die naam "spookkrap" is afgelei van hul nagtelike rondbeweging en hul algemene bleek kleur.<ref name="Karleskint">{{Cite book |last=George Karleskint |title=Introduction to Marine Biology |last2=Richard Keith Turner |last3=James Small |publisher=Cengage Learning |year=2009 |isbn=978-0-495-56197-2 |edition=3de |pages=356–411 |chapter=Intertidal communities |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0JkKOFIj5pgC&pg=PA377}}</ref><ref name="Wolcott">{{Cite book |last=Thomas G. Wolcott |title=Biology of the land crabs |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=978-0-521-30690-4 |editor-last=Warren W. Burggren |pages=55–97 |chapter=Ecology |editor-last2=Brian Robert McMahon |chapter-url=https://books.google.com/books?id=RR09AAAAIAAJ&pg=PA91}}</ref> Hulle word ook soms '''sandkrappe''' genoem, alhoewel die naam verwys na verskeie ander krappe wat nie aan die subfamilie behoort nie. Kenmerke van die subfamilie sluit in dat een klou groter is as die ander een, dik en langwerpige oogstingels en 'n boksagtige lyf. Die verskille in klougroottes is egter nie so merkbaar soos by manlike [[vioolspelerkrap]]pe nie. Die subfamilie sluit 22 [[spesie]]s in twee [[Genus|genera]] in. Die ''Ocypodinae'' is een van twee subfamilies in die [[Familie (biologie)|familie]] ''Ocypodidae'', die ander is die vioolspelerkrap-subfamilie ''Ucinae''. Albei subfamilies het lede waarin een van die kloudraende bene baie groter is as die ander. Slegs manlike vioolspelerkrappe vertoon dit egter, terwyl beide manlike en vroulike spookkrappe ongelyke grootte kloue het. Die verskil is ook baie meer uitgesproke onder vioolkrapmannetjies. Die vioolspelerkrappe se skulpe is aan die voorkant verbreed, terwyl die skulpe van spookkrappe min of meer boksagtig is. Laastens het die oë van spookkrappe groot en langwerpige oogstingels, met die korneas wat die hele onderste deel beslaan, terwyl die oogstingels by vioolspelerkrappe lank en dun is, met die korneas klein en aan die punt geleë.<ref name="poore">{{Cite book |last=Poore|first=Gary C.B.|url=https://archive.org/details/marinedecapodcru00poor |title=Marine Decapod Crustacea of Southern Australia: A Guide to Identification |last2=Ahyong |first2=Shane T.|publisher=CSIRO Publishing |year=2004 |isbn=9780643069060 |page=[https://archive.org/details/marinedecapodcru00poor/page/n538 496] |url-access=limited}}</ref><ref name="khan">{{Cite web|url=http://ocw.unu.edu/international-network-on-water-environment-and-health/unu-inweh-course-1-mangroves/Brachyuran-crabs.pdf|title=Brachyuran Crabs|last=S. Ajmal Khan|last2=S. Ravichandran|publisher=UNU-INWEH Course 1 - Training Course on Mangroves and Biodiversity, Institute for Water, Environment and Health, United Nations University|access-date=7 November 2013|archive-date=14 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914025158/http://ocw.unu.edu/international-network-on-water-environment-and-health/unu-inweh-course-1-mangroves/Brachyuran-crabs.pdf|url-status=dead}}</ref> == Genera == Die subfamilie Ocypodinae bevat tans 22 spesies in hierdie twee genera:<ref name="sakai"/> * ''Ocypode'' <small>Weber, 1795</small> * ''Hoplocypode'' <small>[[Katsushi Sakai|Sakai]] & [[Michael Türkay|Türkay]], 2013</small> == Beskrywing == [[Lêer:Ghost_crab_-_Ocypode_gaudichaudii.jpg|duimnael|Eksoftalmie (oë op steeltjies gedra) by die geverfde spookkrap (''Ocypode&nbsp;gaudichaudii'')]] Die meeste spookkrappe het bleekkleurige liggame wat goed met die sand inskakel,<ref name="poore"/> alhoewel hulle in staat is om hul liggaamskleur geleidelik te verander om by hul omgewings en die tyd van die dag te pas.<ref name="green"/><ref name="stev"/> Sommige spesies is helderkleurig, soos ''Ocypode gaudichaudii'' en die [[pienkspookkrap]] (''Ocypode ryderi)''.<ref name="Wolcott"/> Spookkrappe het langwerpige en geswelde oogstingels met baie groot korneas op die onderste helfte. Hul karapakse is diep en boksagtig, vierkantig as dit van bo af gesien word met reguit of effens geboë kante. Die streke van die karapaks is gewoonlik nie duidelik omskryf nie. Die "sweep" van hul antennes (antennulêre flagella) is klein of rudimentêr. Hulle vou skuins of amper vertikaal terug in die liggaam. Die plaat tussen hulle (die interantennulêre septum) is breed. Die derde paar mondaanhangsels bedek die mondopening heeltemal. ’n Klein opening met rande dik met hare omring word tussen die basisse van die tweede en derde paar loopbene gevind. [[Lêer:Ocypode_brevicornis_stridulating_ridge.jpg|links|duimnael| Klankproduserende rif op die groter klou van ''Ocypode brevicornis'']] Spookkrappe gebruik 'n gevarieerde akoestiese kommunikasiestelsel vir diere. Hulle kan verskillende geluide skep deur op die grond met hul kloue te slaan, hul kloue saam te vryf om 'n raspergeluid te maak, hul bene te vryf om 'n borrelende geluid te maak, en die tande binne hul maag te vryf om 'n gromgeluid te maak. Die laterale tande van die maagmeul beskik oor 'n reeks kamagtige strukture wat teen die mediaantand vryf om stimulasie te produseer met dominante frekwensies onder 2 kHz.<ref>{{Cite journal |last=Taylor JRA |last2=Devries |first2=M. S. |last3=Elias |first3=D. O. |year=2019 |title=JRA Taylor |url= |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=286 |issue=1910 |doi=10.1098/rspb.2019.1161 |pmc=6742986 |pmid=31506058}}</ref> Spookkrappe het ook die vermoë om kleure te verander om by hul omgewing te pas deur die konsentrasie en verspreiding van pigmente binne hul [[Chromatofoor|chromatofore]] aan te pas.<ref name="green"/> Hulle kan selfs ooreenstem met die spesifieke kleure van die sandkorrels in hul habitatte.<ref name="dav">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/nature/22025789|title=Horned ghost crabs change camouflage from day to night|last=Ella Davies|date=April 5, 2013|publisher=BBC Nature|access-date=November 8, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130818102001/http://www.bbc.co.uk/nature/22025789|archive-date=18 Augustus 2013|url-status=dead}}</ref> In teenstelling met metachrosis (wat 'n vinnige verandering van kleure is), is spookkrappe egter net in staat tot morfologiese kleurverandering, wat oor 'n langer tydperk plaasvind.<ref name="green"/> == Ekologie == [[Lêer:110127_Running_ghost_crab_O_ceratophtalma_prey_Loggerhead_hatchling_Gnaraloo_Bay_Rookery.JPG|duimnael|300px| ’n [[Horingspookkrap]] (''Ocypode ceratophthalmus'') prooi op 'n [[karetseeskilpad]] wat uitgebroei het in Gnaraloo, [[Wes-Australië]].<br/>Spookkrappe is een van die hoofoorsake van eier- en uitbroeisterftes by seeskilpaaie.<ref name="W1"/>]] Spookkrappe grawe diep gate naby die tussengetysone van oop sandstrande. Die gate bestaan gewoonlik uit 'n lang skag met 'n kamer aan die einde, soms met 'n tweede ingangskag.<ref name="Karleskint"/> Hulle is semi-landbewoners en asem suurstof uit die lug deur bevogtigde [[Kieu|kieue]]. Hulle moet van tyd tot tyd hul kieue natmaak met [[seewater]],<ref name="Karleskint"/><ref name="smit"/> gewoonlik deur water uit klam sand te neem of die branders in te hardloop en die branders oor hulle te laat spoel. Hulle kan egter net vir 'n beperkte tyd onder water bly, aangesien hulle andersins sal verdrink.<ref name="smit"/> Spookkrappe is veralgemeners wat [[Aasdier|op puin aas]], sowel as [[Predasie|prooi]] op klein diertjies, insluitend seeskilpad- eiers en broeisels, [[mossel]]s en ander krappe.<ref>{{Cite book |last=Pat Garber |title=Ocracoke Wild: A Naturalist's Year on an Outer Banks Island |publisher=Parkway Publishers |year=2006 |isbn=978-1-933251-31-8 |pages=94–98 |chapter=Phantoms in the Surf: Ghost Crabs |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KF9lKLEgkt0C&pg=PA97}}</ref> Hulle is oorwegend naglewend. Hulle bly in hul gate gedurende die warmste deel van die dag, en dwarsdeur die koudste deel van die winter.<ref name="Karleskint"/> [[Lêer:Ocypode madagascariensis.jpg|duimnael|links|''Ocypode madagascariensis'' besig om 'n gat te grawe]] Spookkrappe is vinnige hardlopers wat wegpyl met die geringste teken van gevaar. Hulle duik óf terug in hul gate óf die see in om indringers te ontsnap.<ref name="naidu"/><ref name="smit"/> Die [[Gang (diere)|gang]] van spookkrappe verander namate hul spoed toeneem. Waarnemings op ''O. ceratophthalma'' toon dat dit onbepaald kan loop deur al vier pare loopbene te gebruik, af en toe afwisselend watter kant lei. Teen hoër spoed word die vierde paar bene van die grond af opgelig, en teen die hoogste spoed [[hardloop]] die krap deur slegs die eerste en tweede paar looppote te gebruik.<ref name="burggren"/> == Bewaring == Spookkrappe word negatief beïnvloed deur menslike aktiwiteit op sandstrande, soos sandvertrapping deur voetverkeer, die bou van seewalle of die teenwoordigheid van anorganiese besoedelstowwe. As gevolg van hul wêreldwye verspreiding en die gemak waarmee hul gate opgemeet kan word, word spookkrapgate beskou as waardevolle ekologiese aanwysers om vinnig die impak van menslike versteuring op strandhabitatte te bepaal.<ref name="magal"/><ref name="neves1"/><ref name="aheto"/> == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name="sakai">{{Cite journal |last=Katsushi Sakai |last2=Michael Türkay |year=2013 |title=Revision of the genus ''Ocypode'' with the description of a new genus, ''Hoplocypode'' (Crustacea: Decapoda: Brachyura) |url=http://www.qm.qld.gov.au/~/media/Documents/QM/About%20Us/Publications/Memoirs%20-%20Nature/N56-2/qmn56-2-sakaiturkay.pdf |journal=Memoirs of the Queensland Museum – Nature |volume=56 |issue=2 |pages=665–793}}</ref> <ref name="green">{{Cite journal |last=Jonathan P. Green |year=1964 |title=Morphological color change in the Hawaiian ghost crab ''Ocypode ceratophthalma'' (Pallas) |url=http://www.biolbull.org/content/126/3/407.full.pdf |journal=The Biological Bulletin |volume=126 |issue=3 |pages=407&ndash;413 |doi=10.2307/1539309 |jstor=1539309}}</ref> <ref name="stev">{{Cite journal |last=Martin Stevens |last2=Cheo Pei Rong |last3=Peter A. Todd |year=2013 |title=Colour change and camouflage in the horned ghost crab ''Ocypode ceratophthalmus'' |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=109 |issue=2 |pages=257&ndash;270 |doi=10.1111/bij.12039 |doi-access=free}}</ref> <ref name="W1">{{Cite web|url=http://conservationmagazine.org/2008/09/dont-tread-on-me/|title=Don't Tread On Me|last=Nick Atkinson|date=27 September 2008|publisher=Conservation, University of Washington|access-date=14 November 2013}}</ref> <ref name="smit">{{Cite web|url=http://www.sms.si.edu/IRLFieldGuide/Ocypod_quadra.htm|title=Ocypode quadrata|last=Smithsonian Marine Station's Field Guide to the Indian River Lagoon|date=2008–2011|publisher=Smithsonian Marine Station at Fort Pierce|access-date=November 12, 2013|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418100217/http://www.sms.si.edu/IRLFieldGuide/Ocypod_quadra.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="naidu">{{Cite journal |last=K. G. Raja Bai Naidu |year=1951 |title=Some stages in the development and bionomics of ''Ocypoda platytarsis'' |journal=Proceedings of the Indian Academy of Sciences, Section B |volume=33 |issue=1 |pages=32&ndash;40 |doi=10.1007/BF03049973 |s2cid=81531389}}</ref> <ref name="burggren">{{Cite book |title=Biology of the land crabs |last=C. F. Herreid II |last2=R. J. Full |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=978-0-521-30690-4 |editor-last=Warren W. Burggren |pages=333–377 |chapter=Energetics and locomotion |editor-last2=Brian Robert McMahon |chapter-url=https://books.google.com/books?id=RR09AAAAIAAJ&pg=PA359}}</ref> <ref name="magal">{{Cite journal |last=Wagner Ferreira Magalhães |last2=Juliana Barbosa Lima |last3=Francisco Barros |last4=José Maria Landim Dominguez |year=2009 |title=Is ''Ocypode quadrata'' (Fabricius, 1787) a useful tool for exposed sandy beaches management in Bahia State (Northeast Brazil)? |journal=Brazilian Journal of Oceanography |volume=57 |issue=2 |pages=149&ndash;152 |doi=10.1590/S1679-87592009000200008 |doi-access=free}}</ref> <ref name="neves1">{{Cite journal |last=Frederico Monteiro Neves |last2=Carlos Emílio Bemvenuti |year=2006 |title=The ghost crab ''Ocypode quadrata'' (Fabricius, 1787) as a potential indicator of anthropic impact along the Rio Grande do Sul coast, Brazil |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2006-12_133_4/page/431 |journal=Biological Conservation |volume=133 |issue=4 |pages=431&ndash;435 |doi=10.1016/j.biocon.2006.04.041}}</ref> <ref name="aheto">{{Cite journal |last=Denis Worlanyo Aheto |last2=Cephas Asare |last3=Emmanuel Abeashi Mensah |last4=Joseph Aggrey-Fynn |year=2011 |title=Rapid assessment of anthropogenic impacts on exposed sandy beaches in Ghana using ghost crabs (''Ocypode'' spp.) as ecological indicators |journal=Momona Ethiopian Journal of Science |volume=3 |issue=2 |pages=93&ndash;103 |doi=10.4314/mejs.v3i2.67715 |doi-access=free}}</ref> }} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Krappe]] mub714xs5uo7nwt09x5ns18l1qe5u4b 0 424069 2974174 2891397 2026-09-30T06:36:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974174 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Executive Order 9981.jpg|duimnael|Voorbeeld uit 1948.]] In die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] is 'n '''uitvoerende bevel''' 'n opdrag deur die [[President van die Verenigde State van Amerika|president van die Verenigde State]] wat bedrywighede van die federale regering bestuur.<ref>{{cite magazine| title=What is an Executive Order?| volume=17| issue=1| date=Fall 2016| url=https://www.americanbar.org/groups/public_education/publications/teaching-legal-docs/what-is-an-executive-order-/| magazine=Insights on Law and Society| publisher=American Bar Association| issn=1531-2461| access-date=1 Januarie 2018| archive-date=30 Julie 2025| archive-url=https://web.archive.org/web/20250730200727/https://www.americanbar.org/groups/public_education/publications/teaching-legal-docs/what-is-an-executive-order-/| url-status=dead}}</ref> Die wetlike of grondwetlike basis vir uitvoerende bevele het verskeie bronne. Artikel Twee van die [[Grondwet van die Verenigde State|Verenigde State se Grondwet]] gee presidente breë uitvoerende en handhawende gesag om hul diskresie te gebruik om te bepaal hoe om die wet af te dwing of om andersins die hulpbronne en personeel van die federale regering se uitvoerende tak te bestuur. Die vermoë om sulke bevele te maak, is ook gebaseer op uitdruklike of geïmpliseerde wette van die [[Amerikaanse Kongres|Kongres]] wat 'n mate van diskresionêre mag aan die president delegeer (gedelegeerde wetgewing).<ref name="1957print">John Contrubis, ''Executive Orders and Proclamations'', CRS Report for Congress #95-722A, 9 Maart 1999, bl. 1-2</ref> Die oorgrote meerderheid van die uitvoerende bevele word deur federale agentskappe voorgestel voordat dit deur die president uitgereik word.<ref>{{Cite book |last=Rudalevige |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=yhICEAAAQBAJ |title=By Executive Order: Bureaucratic Management and the Limits of Presidential Power |date=2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20371-3 |language=en}}</ref> Soos beide wetgewende statute en die regulasies wat deur regeringsagentskappe afgekondig word, is uitvoerende bevele onderhewig aan geregtelike hersiening en kan dit omgekeer word indien die bevele nie deur statuut of die Grondwet ondersteun word nie. Sommige beleidsinisiatiewe vereis goedkeuring deur die wetgewende tak, maar uitvoerende bevele het beduidende invloed op die interne sake van die regering, besluit hoe en in watter mate wetgewing afgedwing sal word, hantering van noodgevalle, voer van oorloë, en in die algemeen verfyn beleidskeuses in die implementering van breë statute. As die staatshoof en regeringshoof van die Verenigde State, sowel as opperbevelvoerder van die Amerikaanse weermag, kan slegs die president van die Verenigde State 'n uitvoerende bevel uitreik. Presidensiële uitvoerende bevele, sodra dit uitgereik is, bly van krag totdat dit gekanselleer, herroep, onwettig bereg word, of op hul voorwaardes verval. Die president kan te eniger tyd enige uitvoerende bevel herroep, wysig of uitsonderings maak, hetsy die bevel deur die huidige president of 'n voorganger gemaak is. Tipies hersien 'n nuwe president van krag uitvoerende bevele in die eerste paar weke in die amp. ==Basis in die Grondwet van die Verenigde State== Die Grondwet van die Verenigde State het nie 'n bepaling wat die gebruik van uitvoerende bevele uitdruklik toelaat nie. Artikel II, Afdeling 1, Klousule 1 van die Grondwet sê eenvoudig: "Die uitvoerende mag sal berus by 'n President van die Verenigde State van Amerika." Artikels 2 en 3 beskryf die verskillende bevoegdhede en pligte van die president, insluitend "Hy sal sorg dat die Wette getrou uitgevoer word".<ref>SCOTUS, ''Myers v. United States'', 272 U.S. 52 (1926), Majority Opinion.</ref> Die Amerikaanse Hooggeregshof het bevind<ref>{{cite book|title=Southern Reporter: Cases argued and determined in the courts of Alabama, Florida, Louisiana, Mississippi|url=https://books.google.com/books?id=deyZAAAAIAAJ|year=1986|page=723|publisher=West Publishing Company}}</ref> dat alle uitvoerende bevele van die president van die Verenigde State deur die Grondwet ondersteun moet word, hetsy uit 'n klousule wat spesifieke mag verleen, of deur die Kongres wat dit aan die uitvoerende tak delegeer.<ref name="AntieauRich1997">{{cite book|last1=Antieau|first1=Chester James|last2=Rich|first2=William J.|title=Modern Constitutional Law|url=https://books.google.com/books?id=hjdDAQAAIAAJ|year=1997|publisher=West Group|volume=3|page=528|isbn=978-0-7620-0194-1}}</ref> Spesifiek, sulke bevele moet gewortel wees in Artikel II van die Amerikaanse Grondwet of deur die Kongres in statute verorden. Pogings om sulke bevele te blokkeer was by tye suksesvol, wanneer sulke bevele óf die gesag van die president oorskry het óf beter deur wetgewing hanteer kon word.<ref name="Association1971">{{cite journal|last=Wozencraft|first=Frank M.|title=OLC: the Unfamiliar Acronym|journal=American Bar Association Journal|volume=57|year=1971|issue=Januarie|url=https://books.google.com/books?id=E-3OrbDw5o8C&pg=PA35|page=33 at 35|issn=0747-0088}}</ref> Die Kantoor van die Federale Register is verantwoordelik vir die toeken van die uitvoerende bevel 'n opeenvolgende nommer, na ontvangs van die ondertekende oorspronklike van die [[Withuis]] en die druk van die teks van die uitvoerende bevel in die daaglikse Federale Register en uiteindelik in Titel 3 van die Kode van Federale Regulasies.<ref>{{Cite web|url = https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/|title = Executive Orders|date = August 15, 2016|website =archives.gov |publisher = Office of the Federal Register |author = President of the United States}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Regering van die Verenigde State van Amerika]] nrij4epy7mq7fdvg99konad0nn75s0s 0 424271 2974136 2927899 2026-09-30T02:40:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974136 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Atomic blast Nevada Yucca 1951.jpg|thumb|220px|Die ontplofing van 'n 14-ton-kerntoets in 1951 in [[Nevada]].]] 'n '''TNT-ekwivalent''' is 'n standaard-[[energie]][[digtheid]], veral om die energie te beskyf wat in 'n ontploffing opgewek word. Die "em" ('n [[Ton|metrieke ton]] TNT, of [[trinitrotolueen]]) is 'n energie-eenheid wat gewoonlik beskou word as {{val|4.184|u=gigajoule}}.<ref>{{cite web |url=http://www.unitconversion.org/energy/tons-explosives-to-gigajoules-conversion.html |title=Tons (Explosives) to Gigajoules Conversion Calculator |work=unitconversion.org |access-date=2016-01-06 |archive-date=2017-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317051223/http://www.unitconversion.org/energy/tons-explosives-to-gigajoules-conversion.html |url-status=live }}</ref> Dit is min of meer die hoeveelheid energie wat opgewek word in die ontploffing van 'n ton TNT. Vir elke gram TNT wat ontplof, word dus sowat 4&nbsp;184 joule energie opgewek. Dié gebruik maak dit moontlik om die verwoesting van 'n voorval te vergelyk met dié van konvensionele [[Plofstof|plofstowwe]], waarvan TNT tipies is. Ander plofstowwe, soos [[dinamiet]], bevat egter meer energie. ==Kiloton en megaton== Die "'''kiloton''' (TNT-ekwivalent)" is 'n energie-eenheid gelykstaande aan 4,184 terajoule ({{val|4.184|e=12|u=J}}).<ref>{{Cite web |title=Convert Megaton to Joule |url=https://www.unitconverters.net/energy/megaton-to-joule.htm |access-date=2022-03-22 |website=www.unitconverters.net}}</ref> Die "'''megaton''' (TNT-ekwivalent)" is gelykstaande aan 4,184 petajoule ({{val|4.184|e=15|u=J}}).<ref>{{Cite web |title=Convert Gigaton to Joule |url=https://www.unitconverters.net/energy/gigaton-to-joule.htm |access-date=2022-03-22 |website=www.unitconverters.net}}</ref> Die kilo- en megaton TNT-ekwivalent word tradisioneel gebruik om die energie-opwekking, en dus verwoestende krag, van [[kernwapen]]s te beskryf. Die TNT-ekwivalent kom voor in verskeie kernwapenverdrae, en is ook al gebruik om die energie-opwekking van [[Ruimtebotsing|asteroïedbotsings]] te beskryf.<ref>{{cite web|url=http://www.unitconversion.org/energy/joules-to-megatons-conversion.html|title=Joules to Megatons Conversion Calculator|work=unitconversion.org|access-date=2009-11-23|archive-date=2009-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20091124011206/http://www.unitconversion.org/energy/joules-to-megatons-conversion.html|url-status=live}}</ref> ==Voorbeelde== {|class=wikitable ! colspan="2" |Energie ! rowspan="2" |Beskrywing |- ! Megaton TNT ! Watt-uur [Wh] |- | {{val|1|e=-9}} | 1,162&nbsp;kWh | Onder beheerde omstandighede kan 1&nbsp;kg TNT 'n klein voertuig verwoes (of selfs uitwis). |- | {{Val|4.8|e=-9}} | 5,6 kWh | Die energie wat nodig is om 1&nbsp;kg hout te laat brand.<ref>{{Cite web |last=Timcheck |first=Jonathan |date=Fall 2017 |title=The Energy in Wildfires: The Western United States |url=http://large.stanford.edu/courses/2017/ph240/timcheck1/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117183718/http://large.stanford.edu/courses/2017/ph240/timcheck1/ |archive-date=17 January 2018 |access-date=2022-03-31 |website=large.stanford.edu}}</ref> |- | {{val|1.2|e=-8}} | 13,94&nbsp;kWh | Die hoeveelheid TNT wat op 11&nbsp;Desember 2016 gebruik is (12&nbsp;kg) in die ontploffing in 'n Koptiese kerk in [[Kaïro]], [[Egipte]], waarin 29 mense dood en 47 beseer is.<ref>{{cite news |date=4 February 2017 |title=Botroseya church bombing death toll rises to 29 victims |url=https://www.egyptindependent.com/botroseya-church-bombing-death-toll-rises-29-victims/ |publisher=Egypt Independent |access-date=8 June 2024|archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524230421/https://www.egyptindependent.com/botroseya-church-bombing-death-toll-rises-29-victims/ |url-status=live }}</ref> |- | {{val|1.9|e=-6}} | 2,90&nbsp;MWh | Die [[televisie]]program ''MythBusters'' het 2,5&nbsp;ton ANFO gebruik om "tuisgemaakte" [[diamant]]e te maak. |- | {{nowrap|{{val|2.4|e=-7}}-{{val|2.4|e=-6}}}} | 280-2 800&nbsp;kWh | Die energie wat in 'n gemiddelde [[weerlig]]straal opgewek word.<ref>{{Cite web |date=2007-03-06 |title=How do Thunderstorms and Lightning Work? |url=https://www.thenakedscientists.com/articles/science-features/how-do-thunderstorms-and-lightning-work |access-date=2022-03-22 |website=www.thenakedscientists.com |language=en-gb}}</ref> |- | {{val|1.8|e=-3}} | 2,088&nbsp;GWh | Geraamde energie van die Beirut-ontploffing in 2020 van 2&nbsp;750 ton [[ammoniumnitraat]]<ref>{{cite web |last1=Fuwad |first1=Ahamad |title=Beirut Blast: How does yield of 2,750 tonnes of ammonium nitrate compare against Halifax explosion, Hiroshima bombing? |url=https://www.dnaindia.com/world/report-beirut-blast-how-does-yield-of-2750-tonnes-of-ammonium-nitrate-compare-against-halifax-explosion-hiroshima-bombing-2836137 |website=DNA India |access-date=7 August 2020 |language=en |date=5 August 2020 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806231755/https://www.dnaindia.com/world/report-beirut-blast-how-does-yield-of-2750-tonnes-of-ammonium-nitrate-compare-against-halifax-explosion-hiroshima-bombing-2836137 |url-status=live }}</ref> wat op 4 Augustus 2020 aanvanklik 137 mense gedood het.<ref>{{cite journal |last1=Staff |first1=W. S. J. |title=Beirut Explosion: What Happened in Lebanon and Everything Else You Need to Know |journal=Wall Street Journal |date=6 August 2020 |url=https://www.wsj.com/articles/beirut-explosion-what-happened-in-lebanon-and-everything-else-you-need-to-know-11596590426 |access-date=7 August 2020 |issn=0099-9660 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806193617/https://www.wsj.com/articles/beirut-explosion-what-happened-in-lebanon-and-everything-else-you-need-to-know-11596590426 |url-status=live }}</ref> |- | {{val|2.3|e=-3}} | 2,67&nbsp;GWh | Die hoeveelheid [[son]]energie wat in 'n jaar op 4&nbsp;000&nbsp; m² (1&nbsp;acre) grond val is 9,5&nbsp;TJ (2&nbsp;650&nbsp;MWh) ('n gemiddelde oor die Aarde se oppervlak.<ref>{{Cite web |last1=Kennewell |first1=John |last2=McDonald |first2=Andrew |title=The Sun and Solar Activity - The Solar Constant |url=https://www.sws.bom.gov.au/Educational/2/1/12 |access-date=2024-11-13 |website=www.sws.bom.gov.au |language=en}}</ref> |- | {{val|1.5}}-{{val|2|e=-2}} | 17,4-23,2&nbsp;GWh | Die [[Little Boy]]-[[atoombom]] wat op 6&nbsp;Augustus 1945 op [[Hirosjima]] laat val is, het met 'n energie van sowat 15&nbsp;kton&nbsp;TNT (63&nbsp;TJ) ontplof, en tussen 90&nbsp;000 en 166&nbsp;000 mense gedood.<ref name=":0">{{Cite web|date=2012-08-09|title=Hiroshima and Nagasaki: The Long Term Health Effects|url=http://www.k1project.org/explore-health/hiroshima-and-nagasaki-the-long-term-health-effects|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723042220/http://k1project.org/explore-health/hiroshima-and-nagasaki-the-long-term-health-effects|archive-date=2015-07-23|access-date=2021-01-07|website=K1 project}}</ref> Die [[Fat Man]]-atoombom wat op 9&nbsp;Augustus 1945 op [[Nagasaki]] laat val is, het met 'n energie van sowat 20&nbsp;kton&nbsp;TNT (84&nbsp;TJ) ontplof en meer as 60&nbsp;000 mense gedood.<ref name=":0" /> |- | >{{val|2.4|e=-1}} | 280 GWh | Die tipiese energieopwekking van swaar [[donderstorm]]s.<ref>{{Cite web |last=Crook |first=Aaron |date=10 February 2010 |title=The gathering storms |url=http://www.cosmosmagazine.com/node/3302/full |website=Cosmos |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404113209/http://www.cosmosmagazine.com/node/3302/full |archive-date=4 April 2012 |url-status=dead}}</ref> |- | {{Val|1.5|e=-5}} - {{Val|6|e=-1}} | {{nowrap|20 MWh - 700 GWh}} | Die geraamde [[kinetiese energie]] van [[Tornado|tornado's]].<ref>{{Cite journal |last1=Fricker |first1=Tyler |last2=Elsner |first2=James B. |date=2015-07-01 |title=Kinetic Energy of Tornadoes in the United States |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0131090 |doi=10.1371/journal.pone.0131090 |issn=1932-6203 |pmc=4489157 |pmid=26132830|bibcode=2015PLoSO..1031090F |doi-access=free }}</ref> |- | 1 | 1,16&nbsp;TWh | Die energie in 1&nbsp;megaton TNT (4,2&nbsp;PJ) is genoeg om vir 103&nbsp;000 jaar energie aan die gemiddelde Amerikaanse huishouding te verskaf.<ref>{{cite web|url=http://tonto.eia.doe.gov/ask/electricity_faqs.asp#electricity_use_home|title=Frequently Asked Questions – Electricity|date=2009-10-06|publisher=United States Department of Energy|access-date=2009-10-21|archive-date=2010-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101123165406/http://tonto.eia.doe.gov/ask/electricity_faqs.asp#electricity_use_home|url-status=live}} (Calculated from 2007 value of 936 kWh monthly usage)</ref> Die 30&nbsp;Mton&nbsp;TNT van die [[Toengoeska-voorval]] sal dieselfde huishouding vir 3&nbsp;100&nbsp;000&nbsp;jaar van krag kan voorsien. Dié energie sou vir 3,27&nbsp;dae krag aan die hele VSA kon verskaf.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2042rank.html |title=Country Comparison :: Electricity – consumption |work=The World Factbook |publisher=[[CIA]] |access-date=2009-10-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128032332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2042rank.html |archive-date=2012-01-28 }} (Calculated from 2007 value of 3,892,000,000,000&nbsp;kWh annual usage)</ref> |- | 16 | 18,6&nbsp;TWh | Die gemiddelde uitgestraalde oppervlakenergie wat opgewek word in 'n [[aardbewing]] van magnitude&nbsp;8.<ref>{{cite web| url=https://www.volcanodiscovery.com/earthquakes/energy.html| title=How much energy does an earthquake release?|website = Volcano Discovery|date = 12 June 2023}}</ref> |- | 21,5 | 25&nbsp;TWh | Die algehele omskakeling van 1&nbsp;kg materie in suiwer energie sou [[Massa-energieverband|die teoretiese maksimum]] (''E'' = ''mc''²) van 89,8&nbsp;petajoules lewer, wat gelykstaande is aan 21,5&nbsp;megaton TNT. Geen sodanige metode van algehele omskakeling as om 500&nbsp;gram materie met 500&nbsp;gram antimaterie te kombineer as al bereik nie. In die geval van [[proton]]–antiproton-annihilasie sal sowat 50% van die opgewekte energie ontsnap in die vorm van [[Neutrino|neutrino's]], wat feitlik onopspoorbaar is.<ref>{{cite conference|hdl=2060/19960020441|doi=10.2514/6.1987-1814|first=Stanley K.|last=Borowski|title=Comparison of Fusion/Antiproton Propulsion systems|work=NASA Glenn Research Center|conference=23rd Joint Propulsion Conference|date=March 1996}}</ref> [[Elektron]]-[[positron]]-annihilasiegevalle sal hulle energie heeltemal as [[gammastrale]] uitstraal. |- | 24 | 28&nbsp;TWh | Min of meer die totale lewering van die 1980-[[vulkaan]]uitbarsting van die berg [[Mount Saint Helens|Sint Helena]].<ref>{{Cite web |title=Mount St. Helens – From the 1980 Eruption to 2000, Fact Sheet 036-00 |url=https://pubs.usgs.gov/fs/2000/fs036-00/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512162409/http://pubs.usgs.gov/fs/2000/fs036-00/ |archive-date=12 May 2013 |access-date=2022-04-23 |website=pubs.usgs.gov}}</ref> |- | 26,3 | 30,6&nbsp;TWh | Die energie wat opgewek is deur die [[Indiese Oseaan-aardbewing en -tsoenami van 2004|Indiese Oseaan-aardbewing van 2004]].<ref>{{Cite web |date=2010-04-04 |title=USGS Earthquake Hazards Program: Energy and Broadband Solution: Off W Coast of Northern Sumatra |url=http://neic.usgs.gov/neis/eq_depot/2004/eq_041226/neic_slav_e.html |access-date=2023-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404013939/http://neic.usgs.gov/neis/eq_depot/2004/eq_041226/neic_slav_e.html |archive-date=April 4, 2010 }}</ref>[[Beeld:2004 Indonesia Tsunami Complete.gif|thumb|220px|'n Animasie van die Indiese Oseaan-tsoenami van 2004.]] |- | 50-56 | 58&nbsp;TWh | Die [[Tsar Bomba]] van die [[Sowjetunie]] is getoets by 50-56&nbsp;Mton&nbsp;TNT (210-230&nbsp;PJ), maar het 'n maksimum teoretiese ontwerplewering van 100&nbsp;Mton&nbsp;TNT (420&nbsp;PJ) gehad.<ref>Sien [http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Weapons/Wpngall.html Currently deployed U.S. nuclear weapon yields] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160907072820/http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Weapons/Wpngall.html |date=September 7, 2016 }}, [http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Weapons/Allbombs.html Complete List of All U.S. Nuclear Weapons] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081216000000/http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Weapons/Allbombs.html |date=December 16, 2008 }}, [http://nuclearweaponarchive.org/Russia/TsarBomba.html Tsar Bomba] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160617080324/http://nuclearweaponarchive.org/Russia/TsarBomba.html |date=June 17, 2016 }}, all from Carey Sublette's Nuclear Weapon Archive.</ref> Die effektiewe verwoestingspotensiaal van so 'n wapen wissel grootliks na gelang van toestande soos die hoogte van die ontploffing, die eienskappe van die teiken, die terrein en die fisiese landskap. |- | 84 | 97,04 TWh | Die Son se straling op die Aarde elke sekonde.<ref>The solar constant of the sun is 1370 watts per square meter and Earth has a cross-sectional surface area of {{Val|2.6|e=14}} square meters.</ref> |- | 200 | 230&nbsp;TWh | Die totale energie wat opgewek is deur die vulkaanuitbarsting in 1883 op [[Krakatoa]] in die hedendaagse [[Indonesië]].<ref>{{Cite web|date=5 April 2012|title=The eruption of Krakatoa, August 27, 1883|url=http://www.bom.gov.au/tsunami/history/1883.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318213128/http://www.bom.gov.au/tsunami/history/1883.shtml|archive-date=2016-03-18|access-date=23 February 2022|website=Commonwealth of Australia 2012, Bureau of Meteorology.}}</ref> |- | 1 460 | 1,69&nbsp;PWh | Die totale kernarsenaal van die wêreld is sowat 15&nbsp;000 kernplofkoppe,<ref>{{cite web |url=https://fas.org/issues/nuclear-weapons/status-world-nuclear-forces |title=Status of World Nuclear Forces |work=fas.org |access-date=2017-05-04 |archive-date=2017-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508145916/https://fas.org/issues/nuclear-weapons/status-world-nuclear-forces/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |title=Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance |work=armscontrol.org |access-date=2017-05-04 |archive-date=2018-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124043430/https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2016/global-nuclear-weapons-downsizing-modernizing |title=Global nuclear weapons: downsizing but modernizing |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |date=13 June 2016 |access-date=4 May 2017 |archive-date=7 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002121/https://www.sipri.org/media/press-release/2016/global-nuclear-weapons-downsizing-modernizing |url-status=live }}</ref> met 'n verwoestingsvermoë van sowat 1 460&nbsp;megaton<ref>{{cite journal|title=Russian nuclear forces, 2016|journal=Bulletin of the Atomic Scientists|first1=Hans M.|last1=Kristensen|first2=Robert S.|last2=Norris|date=May 3, 2016|volume=72|issue=3|pages=125–134|doi=10.1080/00963402.2016.1170359|bibcode=2016BuAtS..72c.125K|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0096340215571913|title=US nuclear forces, 2015|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-atomic-scientists_2015_71_2/page/107|journal=Bulletin of the Atomic Scientists|volume=71|issue=2|pages=107|year=2015|last1=Kristensen|first1=Hans M|last2=Norris|first2=Robert S|bibcode=2015BuAtS..71b.107K|s2cid=145260117|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab14.asp |title=Minimize Harm and Security Risks of Nuclear Energy |access-date=2017-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924062304/http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab14.asp |archive-date=2014-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0096340215591247|title=Chinese nuclear forces, 2015|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-atomic-scientists_2015_71_4/page/77|journal=Bulletin of the Atomic Scientists|volume=71|issue=4|pages=77|year=2015|last1=Kristensen|first1=Hans M|last2=Norris|first2=Robert S|bibcode=2015BuAtS..71d..77K|s2cid=145759562}}</ref> TNT. Dit is die ekwivalent van {{val|6.11|e=18}} joule energie. |- | 33 000 | 38,53&nbsp;PWh | Die totale energie wat opgewek is deur die 1816-uitbarsting van die berg [[Tambora]] in Indonesië. Dit is gelykstaande aan 2,2&nbsp;miljoen Little Boys op Hirosjima, of 'n kwart van die hele wêreld se jaarlikse energieverbruik.<ref>{{Cite magazine |last=Klemetti |first=Erik |date=April 2022 |title=Tambora 1815: Just How Big Was The Eruption? |url=https://www.wired.com/2015/04/tambora-1815-just-big-eruption/amp |magazine=Wired |language=en |access-date=2022-06-07}}</ref> Dié uitbarsting was vier tot tien keer meer verwoestend as die Krakatoa-uitbarsting van 1883.<ref>{{Cite web |last=Evans |first=Robert |date=July 2002 |title=Blast from the Past |url=https://www.smithsonianmag.com/history/blast-from-the-past-65102374/ |website=Smithsonian Magazine}}</ref> |- | 240&nbsp;000 | 280&nbsp;PWh | Die benaderde totale energie opgewek deur die superuitbarsting van die La Garita-[[kaldera]] was 10 000 keer kragtiger as dié van Sint Helena.<ref>{{Cite web |date=2021-08-25 |title=La Garita Mountains grew from volcanic explosions 35 million years ago |url=https://www.fs.usda.gov/features/la-garita-mountains-grew-volcanic-explosions-35-million-years-ago |access-date=2022-04-23 |website=US Forest Service |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423035138/https://www.fs.usda.gov/features/la-garita-mountains-grew-volcanic-explosions-35-million-years-ago |archive-date=2022-04-23 |url-status=dead}}</ref> Dit was die tweede energiekste gebeurtenis op die Aarde sedert die [[Kryt-Paleogeen-uitwissing]]svoorval 66 miljoen jaar gelede.[[File:WheelerGACO.jpg|thumb|220px|Die La Garita-kaldera.]] |- | 875&nbsp;000 | 1,02&nbsp;EWh | Banaderde energieopwekking van die laaste uitbarsting van die Yellowstone-supervulkaan.<ref>{{Cite web |title=The thought experiment: What would happen if the supervolcano under Yellowstone erupted? |url=https://www.sciencefocus.com/planet-earth/the-thought-experiment-what-would-happen-if-the-supervolcano-under-yellowstone-erupted/ |access-date=2022-04-23 |website=BBC Science Focus Magazine |language=en}}</ref>[[Beeld:Yellowstone Caldera.svg|thumb|220px|Die Yellowstone-supervulkaan.]] |- | {{val|6|e=6}} | 7&nbsp;EWh | Die geraamde energie met die botsing van die grootste fragment van Komeet [[Shoemaker-Levy 9]] teen [[Jupiter]] is ekwivalent aan 6&nbsp;miljoen&nbsp;megaton (6&nbsp;biljoen&nbsp;ton) TNT.<ref>{{Cite web|title=Comet/Jupiter Collision FAQ – Post-Impact|url=http://www.physics.sfasu.edu/astro/sl9/cometfaq2.html#Q3.1|access-date=2022-02-24|website=www.physics.sfasu.edu|archive-date=August 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828080844/http://www.physics.sfasu.edu/astro/sl9/cometfaq2.html#Q3.1|url-status=dead}}</ref>[[Beeld:Comet Shoemaker-Levy 9 Impact Site on Jupiter.jpg|thumb|220px|Die botsingsterrein van Komeet Shoemaker-Levy 9.]] |- | {{val|7.2|e=7}} | 116&nbsp;EWh | Ramings in 2010 wys die kinetiese energie van die [[Chicxulub-krater|Chicxulub-botsingsvoorval]] was 72 teraton TNT-ekwivalent (1&nbsp;teraton TNT is gelykstaande aan 10⁶ megaton TNT), wat die [[Kryt-Paleogeen-uitwissing]]svoorval veroorsaak het waarin 75% van alle spesies op Aarde uitgesterf het.<ref name="Richards"/><ref>{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Chaloner |first2=William Gilbert |last3=Lawton |first3=John Hartley |last4=May |first4=Robert McCredie |date=1994-04-29 |title=Extinctions in the fossil record |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/abs/10.1098/rstb.1994.0045 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences |volume=344 |issue=1307 |pages=11–17 |doi=10.1098/rstb.1994.0045}}</ref> Dit is ver meer verwoestend as enige ander natuurramp in die aangetekende geskiedenis. So 'n voorval sou globale [[vulkanisme]], aardebewings, [[Tsoenami|megatsoenami's]] en globale [[klimaatsverandering]]s meegebring het.<ref name="Richards">{{Cite journal |last1=Richards |first1=Mark A. |last2=Alvarez |first2=Walter |last3=Self |first3=Stephen |last4=Karlstrom |first4=Leif |last5=Renne |first5=Paul R. |last6=Manga |first6=Michael |last7=Sprain |first7=Courtney J. |last8=Smit |first8=Jan |last9=Vanderkluysen |first9=Loÿc |last10=Gibson |first10=Sally A. |date=2015-11-01 |title=Triggering of the largest Deccan eruptions by the Chicxulub impact |url=https://doi.org/10.1130/B31167.1 |journal=Geological Society of America Bulletin |volume=127 |issue=11–12 |pages=1507–1520 |doi=10.1130/B31167.1 |bibcode=2015GSAB..127.1507R |s2cid=3463018 |issn=0016-7606}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kornei |first=Katherine |date=2018-12-20 |title=Huge Global Tsunami Followed Dinosaur-Killing Asteroid Impact |url=http://eos.org/articles/huge-global-tsunami-followed-dinosaur-killing-asteroid-impact |access-date=2022-03-21 |website=Eos |language=en-US}}</ref>[[Beeld:Chicxulub-animation.gif|thumb|220px|'n Animasie van die Chicxulub-botsing.]] |- | {{val|5.972|e=15}} | {{val|6.94}}&nbsp;RWh | Die ontploffingsenergie van 'n hoeveelheid TNT met die Aarde se massa.<ref>{{Cite journal |last1=Luzum |first1=Brian |last2=Capitaine |first2=Nicole |last3=Fienga |first3=Agnès |last4=Folkner |first4=William |last5=Fukushima |first5=Toshio |last6=Hilton |first6=James |last7=Hohenkerk |first7=Catherine |last8=Krasinsky |first8=George |last9=Petit |first9=Gérard |last10=Pitjeva |first10=Elena |last11=Soffel |first11=Michael |date=2011-07-10 |title=The IAU 2009 system of astronomical constants: the report of the IAU working group on numerical standards for Fundamental Astronomy |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |language=en |volume=110 |issue=4 |pages=293 |doi=10.1007/s10569-011-9352-4 |bibcode=2011CeMDA.110..293L |s2cid=122755461 |issn=1572-9478|doi-access=free }}</ref> |- | {{val|1.98|e=21}} | {{Val|2.3|e=33}}&nbsp;Wh | Die ontploffingsenergie van 'n hoeveelheid TNT met die Son se massa.<ref>{{Cite web |title=Sun Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |access-date=2022-03-22 |website=nssdc.gsfc.nasa.gov |archive-date=1998-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/19980222081658/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{val|2.4}}-{{val|4.8|e=28}} | {{val|2.8}}-{{val|5.6|e=40}}&nbsp;Wh | 'n [[Supernova#Tipe 1a|Tipe Ia-supernova]] lewer 1-{{val|2|e=44}} joule energie, wat gelykstaande is aan sowat 2,4-4,8&nbsp;honderd&nbsp;miljard&nbsp;yottaton (24-48&nbsp;kwadriljard (2,4-{{val|4.8|e=28}})&nbsp;megaton) TNT, gelykstaande aan die ontploffing van 'n hoeveelheid TNT met 'n massa van meer as 'n biljoen (10¹²) keer dié van die Aarde. |- | {{val|2.4}}-{{val|4.8|e=30}} | {{val|2.8}}-{{val|5.6|e=42}}&nbsp;Wh | [[Gammaflits]]e, die grootste soort [[supernova]] wat nog waargeneem is, wek meer as 10⁴⁶&nbsp;joule energie op.<ref>{{cite journal| doi=10.1126/science.1242279| title=GRB 130427A: A Nearby Ordinary Monster| url=https://archive.org/details/sim_science_2014-01-03_343_6166/page/48| year=2014| last1=Maselli| first1=A.| last2=Melandri| first2=A.| last3=Nava| first3=L.| last4=Mundell| first4=C. G.| last5=Kawai| first5=N.| last6=Campana| first6=S.| last7=Covino| first7=S.| last8=Cummings| first8=J. R.| last9=Cusumano| first9=G.| last10=Evans|first10=P. A.| last11=Ghirlanda| first11=G.| last12=Ghisellini| first12=G.| last13=Guidorzi| first13=C.| last14=Kobayashi| first14=S.| last15=Kuin| first15=P.| last16=LaParola| first16=V.| last17=Mangano| first17=V.| last18=Oates| first18=S.| last19=Sakamoto| first19=T.| last20=Serino| first20=M.| last21=Virgili| first21=F.| last22=Zhang| first22=B.- B.| last23=Barthelmy| first23=S.| last24=Beardmore| first24=A.| last25=Bernardini| first25=M. G.| last26=Bersier| first26=D.| last27=Burrows| first27=D.| last28=Calderone| first28=G.| last29=Capalbi| first29=M.| last30=Chiang| first30=J.| journal=Science| volume=343| issue=6166| pages=48–51| pmid=24263134| arxiv=1311.5254| bibcode=2014Sci...343...48M| s2cid=9782862}}</ref> |- | {{val|1.3|e=32}} | {{val|1.5|e=44}}&nbsp;Wh | 'n Samesmelting van twee [[swartkolk]]e, wat gelei het tot die eerste waarneming van gravitasionele golwe, het {{val|5.3|e=47}}&nbsp;joule energie opgewek.<ref>{{Cite journal|last1=The LIGO Scientific Collaboration|last2=the Virgo Collaboration|last3=Abbott|first3=B. P.|last4=Abbott|first4=R.|last5=Abbott|first5=T. D.|last6=Abernathy|first6=M. R.|last7= Acernese|first7=F.|last8=Ackley|first8=K.|last9=Adams|first9=C.|date=2016-06-14|title=Properties of the Binary Black Hole Merger GW150914|arxiv=1602.03840|journal= Physical Review Letters|volume=116|issue=24|pages=241102|doi=10.1103/PhysRevLett.116.241102|pmid=27367378|bibcode=2016PhRvL.116x1102A|s2cid=217406416|issn=0031-9007}}</ref> |- | {{Val|9.6|e=53}} | {{Val|1.12|e=66}} Wh | Geraamde massaenergie van die [[waarneembare heelal]].<ref>{{Cite web |date=11 February 1998 |title=Big Bang Energy (Ask an Astrophysicist) |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980211b.html |access-date=23 March 2022 |website=Imagine the Universe!|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819120709/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980211b.html |archive-date=2014-08-19 }}</ref> |} ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = TNT equivalent}} {{Normdata}} [[Kategorie:Maateenhede]] [[Kategorie:Energie]] [[Kategorie:Plofstowwe]] eq0hbam6jozgpg7od1survgja2vr5pu 0 429076 2973938 2891940 2026-09-29T15:34:34Z Makenzis 94013 | seisoen = 2025/26 | posisie = 4 van 20 2973938 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | | beeld = [[Lêer:Atleti_vs_Villarreal_-_September_2025.jpg|250px]] | klubnaam = Atlético Madrid | vollenaam = Club Atlético de Madrid, S.A.D. | stigtingsdatum = 1903 | bynaam = ''Rojiblancos'' (Die Rooi-wittes)</br>''Colchoneros'' (Matrasmakers)</br>''Indios'' (Indiërs) | stadion = Estadio Metropolitano, [[Madrid]] | kapasiteit = 70 692 | voorsitter = [[Lêer:Flag of Spain (civil).svg|20px]] Enrique Cerezo | afrigter = [[Lêer:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Diego Simeone]] | liga = [[Lêer:Flag of Spain (civil).svg|20px]] [[La Liga]] | seisoen = 2025/26 | posisie = 4 van 20 | patroon_la1 = _atleticomadrid2526h | patroon_b1 = _atleticomadrid2526h | patroon_ra1 = _atleticomadrid2526h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = FF0000 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = 0000FF | kouse1 = 0000FF | patroon_la2 = _atleticomadrid2526a | patroon_b2 = _atleticomadrid2526a | patroon_ra2 = _atleticomadrid2526a | patroon_sh2 = _atleticomadrid2526a | patroon_so2 = _atleticomadrid2526al | linkerarm2 = 3B3C62 | liggaam2 = 3B3C62 | regterarm2 = 3B3C62 | broek2 = 3B3C62 | kouse2 = 3B3C62 ||eienaar=Atlético HoldCo (65.98%)<br/> [[Lêer:Flag of Israel.svg|20px]] Idan Ofer (33%)}} '''Atlético Madrid''' is ’n professionele sokkerklub gebaseer in [[Madrid]], [[Spanje]]. Die klub se volle naam is ''Club Atlético de Madrid, S.A.D.'' en dit is op 26 April [[1903]] gestig. Atlético is een van die suksesvolste klubs in Spanje en Europa, en speel hul tuiswedstryde in die Estadio Metropolitano, wat sitplek bied aan meer as 68&nbsp;000 toeskouers. Onder die leiding van afrigter [[Diego Simeone]] sedert 2011, het Atlético hul plek as ’n topklub in Europa gevestig. Simeone se taktiese dissipline en spanmotivering het gelei tot ’n herlewing van die klub se prestasies, insluitend La Liga-kampioenskappe in 2014 en 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/59742905|title=Diego Simeone: 'He's totally transformed Atletico Madrid' - but is he suffering an identity crisis?|date=2021-12-23|website=BBC Sport|access-date=2025-05-16}}</ref> Atlético se grootste mededingers is [[Real Madrid]] en [[FC Barcelona|Barcelona]], en die wedstryde teen Real staan bekend as die Madrid-derby.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0296-1d249538a78b-c034074c7fa4-1000--real-madrid-vs-atletico-de-madrid-facts/|title=Real Madrid vs Atlético de Madrid facts|date=2025-02-25|website=UEFA|access-date=2025-05-16}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://en.atleticodemadrid.com/ Atlético Madrid se webtuiste {{en}}] {{La Liga}} {{Normdata}} [[Kategorie:Madrid]] [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] sr25k2zjqts5l4szjbap2ial3r3zlpt 14 429431 2974179 2775248 2026-09-30T06:59:33Z JMK 649 commonskat 2974179 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Mass murder|Massamoord}} [[Kategorie:Moord]] qllywunm0zont3qqg27uiro6mhafhk9 4 453577 2974035 2916438 2026-09-29T19:15:47Z Aliwal2012 39067 Wes Anderson — daar kort nog inskrywings in die datumartikels van sy geboortedatum 2974035 wikitext text/x-wiki {{argief}} == [[Anatolië]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – Ekskuus, ek probeer nie die blad toegooi nie; ek plaas hulle maar soos ek hulle klaarmaak. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:05, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:35, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:31, 10 Maart 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 1 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:13, 25 Maart 2026 (UTC) == [[Italiaanse nasionale krieketspan]] == {{sperdatum|27 Augustus 2025}} * {{ondersteun}} – Die Italianers het onlangs die krieketwêreld geskok deur tydens die Europese [[T20I-wêreldbeker 2026]]-kwalifisering die groot gunsteling Skotland te verslaan en vir die eerste keer ooit vir 'n IKR-wêreldbekertoernooi te kwalifiseer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 27 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:22, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 16:28, 1 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:25, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:23, 17 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:42, 28 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 2 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:01, 9 September 2025 (UTC) == ''[[Taxi Driver]]'' == {{sperdatum|4 September 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:39, 4 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:52, 5 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:38, 5 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 10 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 3 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:01, 9 September 2025 (UTC) == [[Vlag van Swede]] == {{sperdatum|22 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Dié vlagartikel is na aanleiding van die huidige voorbladartikel [[vlag van Finland]] geskryf. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 22 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Nodige artikel! Groete, [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:12, 2 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:14, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 19 Julie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 4 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Boerneef]] == {{sperdatum|5 September 2025}} * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 15:09, 5 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:38, 5 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:29, 5 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 10 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:22, 2 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 19:53, 3 September 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 5 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:01, 9 September 2025 (UTC) == [[T20I-wêreldbeker 2026]] == {{sperdatum|10 April 2026}} * {{ondersteun}} – Mag ek my grootste artikel vir ons voorblad benoem? Dié keer het Nieu-Seeland beter gevaar as Suid-Afrika, maar dit was Indië wat geskiedenis geskryf het. Die 2026-toernooi het ook nuus gemaak met beide Italië en Zimbabwe se prestasies, maar ook (sport-)politieke spanning tussen Bangladesj, Indië en Pakistan. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 20:31, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:10, 27 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:48, 29 Maart 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 6 2027]] ingepas --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:58, 5 April 2026 (UTC) == [[Totius]] == {{sperdatum|7 Julie 2026}} * {{Ondersteun}} – Die artikel het ook genoegsame prente, anders as die artikel oor Langenhoven. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 19:15, 27 Junie 2026 (UTC) * {{Ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:37, 28 Junie 2026 (UTC) * {{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:44, 28 Junie 2026 (UTC) * {{Ondersteun}} – Enige kans dat die artikel in die week van sy verjaarsdag kan verskyn? D.w.s. 21 Feb 2027 of 2028. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:51, 28 Junie 2026 (UTC) : {{kommentaar}} Hi [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], bedoel jy 21 Februarie 2027, die 150ste herdenking van Totius se geboorte? Ja beslis, dit klink na 'n uitstekende idee, dankie! Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] 22:31, 28 Junie 2026 (UTC) :: Ek het die 150ste gedeelte gemis, maar ja, dit is presies wat ek bedoel. Dankie dat jy dit onder my aandag gebring het. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:47, 29 Junie 2026 (UTC) * {{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 07:00, 29 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 12:02, 1 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:09, 1 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 7 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 7 2027]] ingepas --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 8 Julie 2026 == [[Max Verstappen]] == {{sperdatum|29 Augustus 2025}} * {{ondersteun}} – Nog 'n artikel in die reeks van F1-sportsterre. 'n Viermalige wêreldkampioen (2021–2024). Groete. -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:45, 29 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 16:27, 1 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:26, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 10 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:22, 26 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 8 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:01, 9 September 2025 (UTC) == [[Vlag van Ysland]] == {{sperdatum|25 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Hierdie vlagartikel is saamgestel deur die Engelse en Yslandse artikels te vertaal. Daarmee sal al die [[Skandinawiese kruis]]vlae voorbladstatus geniet, net soos die vyf lande self. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 25 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:14, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:59, 16 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 9 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 22:42, 27 Julie 2025 (UTC) == [[Toring van Babel]] == {{sperdatum|13 September 2025}} * {{ondersteun}} – In die plek van die lesbiërs. :) [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:06, 13 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – {{Ping|BurgertB}} maar wat van [[geslagsgelykheid]] in die vrouemaand? :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 17 Augustus 2025 (UTC) * {{kommentaar}} – Jy het 'n punt beet. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:12, 17 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:43, 19 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 10 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:42, 16 September 2025 (UTC) == [[Hitler-dagboeke]] == {{sperdatum|14 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 17:23, 14 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. --[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:07, 24 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Die ''Stern''-"berig" van 1983 is natuurlik welbekend in Duitsland. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 30 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:11, 7 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 11 2027]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:54, 17 Oktober 2025 (UTC) == [[North American X-15]] == {{sperdatum|16 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Dankie, goeie werk deur 'n wikiverslaafde. Groete! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:10, 24 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 30 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:13, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 12 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:54, 17 Oktober 2025 (UTC) == '''Plekhouer vir 'n laat inskrywing''' == [[Wikipedia:Voorbladartikel week 13 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:41, 19 Oktober 2025 (UTC) == [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]] == {{sperdatum|30 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Dalk is dit tyd vir ons eerste voorbladartikel oor vrouesport, nadat dié toernooi geskiedenis gemaak het? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 30 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:46, 1 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:01, 22 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:40, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:03, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:59, 26 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 14 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:54, 17 Oktober 2025 (UTC) == [[Charles Leclerc]] == {{sperdatum|17 November 2025}} * {{ondersteun}} – Ek bekyk dié mannetjie se doen-en-late al 'n geruime tyd! Vandat hy 'n bokkie groei, hoef hy nie meer langs sy Ma te paradeer vir foto's nie! Hoop net nie <s>oom</s> Max leer hom vloek nie! (Jammer, ek sien hulle is albei 28 jr oud). [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:40, 17 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:03, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 20:38, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:31, 30 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:49, 4 November 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 15 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:25, 19 November 2025 (UTC) == [[Jeffrey Dahmer]] == {{sperdatum|29 November 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:19, 29 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 04:02, 30 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:39, 3 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:49, 4 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Sjoe, daar is nare mense! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:22, 21 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:12, 7 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 16 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:45, 15 Desember 2025 (UTC) == [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] == {{sperdatum|3 Desember 2025}} * {{ondersteun}} – Nog 'n vrouesporttoernooi wat 'n nuwe generasie sal inspireer, veral in beide Indië en Suid-Afrika, die twee finaliste, wat mekaar in die eindstryd vir hul eerste vrouekrieketwêreldbekertitel ooit gepak het. – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:39, 3 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:49, 4 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Wel gedaan SpesBona! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:44, 19 November 2025 (UTC) * {{kommentaar}}: Aangesien dit 22+ dames is wat kragte meet, sal hulle omgee om my ook "te pak"? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:44, 19 November 2025 (UTC) * {{neutraal}} -- Myns insiens te gou na die toernooi. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:23, 21 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:12, 7 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 17 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:45, 15 Desember 2025 (UTC) == [[Teotihuacán]] == {{sperdatum|9 Desember 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:25, 9 November 2025 (UTC) * {{neutraal}} -- Ek ken nie die plek nie, jammer! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:30, 19 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} -- Ek ken ook nie die plek nie, so al hoe beter dat dit op die voorblad verskyn. Ek is nie seker wat iemand se onkunde met die vereistes van 'n voorblad te doen het nie, maar ek kan net sowel in spring en uitvind. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:57, 21 November 2025 (UTC) * {{kommentaar}}: Ek het niks gesê oor "vereistes vir 'n voorblad" nie! Ek sê bloot ek ken nie die plek nie poepol... [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:19, 21 November 2025 (UTC) *:Die hele doel van hierdie bladsy is om te bespreek of 'n artikel aan die "vereistes vir 'n voorblad" voldoen. Maar OK, baie dankie vir jou vreeslike interessante kommentaar. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:49, 23 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} -- Onthou Jimmy Wales se visie: ''Stel jou 'n wêreld voor waar elke persooon toegang het tot die som van alle kennis.'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:22, 21 November 2025 (UTC) * {{kommentaar}}: Mooi so Oesjaar! My ou brein het nie meer plek vir ''al daai kennis'' nie! Te veel wagwoorde en PIN-nommers om te onthou, en nou is KI ook nog hier, ai! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:57, 21 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – As eerste outeur aan dié artikel is ek baie dankbaar vir BurgertB se uitbreiding! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:09, 24 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:12, 7 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 18 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:45, 15 Desember 2025 (UTC) == [[Gay mans]] == {{sperdatum|9 September 2025}} * {{ondersteun}} – Ons wil tog nie weer die omies en anties in hulle oggendkoffie laat stik nie, so ek stel voor die dubbele pyltjies word as foto gebruik as die artikel dit maak. Die titel is meervoud, want die Engelse titel is meervoud, waarskynlik omdat dit na 'n groep verwys. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:31, 10 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – {{Ping|BurgertB}} maar slegs as die vroulike eweknie [[Lesbiër]] ook 'n voorbladartikel kry. ;) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 10 Augustus 2025 (UTC) * {{neutraal}} – Manne, ek sal maar eerder buite stemming bly! [Verskoon my, maar die tema staan my nie aan nie] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:55, 18 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 19 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:01, 9 September 2025 (UTC) == [[Gammaflits]] == {{sperdatum|22 Desember 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 14:49, 22 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – vir plasing eers in 2027! Groete, [[Gebruiker:Aliwal2012|Die perd se bek]] 15:44, 22 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:09, 24 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:12, 7 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:57, 29 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 20 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:08, 3 Januarie 2026 (UTC) == [[Vlag van Ierland]] == {{sperdatum|24 Desember 2025}} * {{ondersteun}} – Kom ons plaas ook een van {{Ping|Puvircho}} se pragtige vlagartikels op ons voorblad. Ek hoop op nog vlagartikels deur hom. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:09, 24 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 04:16, 25 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:12, 7 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:58, 29 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 21 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:08, 3 Januarie 2026 (UTC) == [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] == {{sperdatum|24 Desember 2025}} * {{ondersteun}} – Hierdie voorbladartikel wou ek reeds tydens dié toernooi een jaar gelede skryf en nou kan ek hom voorstel. Dit is veral noemenswaardig weens die verskuiwing van die toernooi na die [[Verenigde Arabiese Emirate|VAE]], al die nuwe rekords wat opgestel is en die eindstryd tussen twee moontlike nuwe wenners, Nieu-Seeland en Suid-Afrika. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:09, 24 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – vir plasing eers in 2027! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 04:16, 25 November 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:12, 7 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:51, 28 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:58, 29 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 22 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:08, 3 Januarie 2026 (UTC) == [[Asteroïedgordel]] == {{sperdatum|4 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} – Oorvertaal en uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:10, 4 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Nog 'n uitstekende artikel! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:11, 4 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:12, 7 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:32, 15 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 21 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 23 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:02, 6 Januarie 2026 (UTC) == [[Marquesaseilande]] == {{sperdatum|6 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:39, 7 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:09, 7 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:32, 15 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Lekker lees artikel! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:38, 15 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 21 Desember 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 24 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:02, 6 Januarie 2026 (UTC) == [[Carlos Sainz jr.]] == {{sperdatum|5 April 2026}} * {{ondersteun}} – Sy voorbladbenoeming het ongelukkig agterweë gebly! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:05, 5 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 20:31, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:47, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:11, 27 Maart 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 25 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 5 April 2026 (UTC) == [[Mahjong]] == {{sperdatum|17 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 14:29, 17 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 21 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:45, 29 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:34, 20 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:26, 25 Januarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 26 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == [[Wes Anderson]] == {{sperdatum|18 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:12, 18 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 21 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – {{kommentaar}} daar kort nog inskrywings in die datumartikels van sy geboortedatum. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:45, 29 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Nie heeltemal my omgewing nie, maar goed gedoen deur BurgertB! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:27, 25 Januarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 27 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == [[Paraguay]] == {{sperdatum|21 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} – Kom ons maak die Afrikaanse Wikipedia die eerste taalweergawe met 'n voorbladartikel oor Paraguay. Dié artikel is duidelik geïnspireer deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] se voorbladartikel [[Uruguay]]. Dit sal lekker wees om beide Paraguay en Uruguay as voorbladartikels te hê. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 21 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:45, 29 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:34, 20 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:30, 25 Januarie 2026 (UTC) Kan van die rooi skakels soos guaraní dalk 'n kort artikeltjie kry? Dalk net te veel rooi skakels tans.. [[Wikipedia:Voorbladartikel week 28 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == [[Konstantyn die Grote]] == {{sperdatum|22 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} – Lyk my [[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] het een van sy uitgebreide artikels vergeet? Dan benoem ek hom graag. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:50, 22 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:45, 29 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:31, 25 Januarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 29 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == [[Chicxulub-krater]] == {{sperdatum|28 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:02, 28 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek weet glad nie waar is die plek nie? Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:45, 29 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek vermoed [[Paleontologie|Paleontoloë]] ken dié krater. Dit is waarskynlik die rede hoekom ons nie saam met [[dinosourus]]se lewe nie. Ja, ek ken dit. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:29, 25 Januarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 30 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == '''Plekhouer vir laat inskrywing''' == [[Wikipedia:Voorbladartikel week 31 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == [[Simon Wiesenthal]] == {{sperdatum|28 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:32, 28 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:40, 29 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 32 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == [[Good Will Hunting]] == {{sperdatum|30 Januarie 2026}} * {{ondersteun}} - Ek wou nog altyd 'n fliek vir die voorblad doen, en hier is hy nou. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:03, 30 Desember 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:04, 3 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:36, 20 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 33 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 1 Februarie 2026 (UTC) == [[Homofobie]] == {{sperdatum|3 Februarie 2026}} * {{ondersteun}} - Baie mense het hard aan dié artikel gewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:54, 3 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:04, 3 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:36, 20 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 34 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:07, 16 Februarie 2026 (UTC) == [[Baha’i-wêreldsentrum]] == {{sperdatum|11 Februarie 2026}} * {{ondersteun}} – Een van die bekendste plekke in die Israeliese hawestad Haifa. Ek dink maar 'n Unesco-wêrelderfenisgebied is ook geskik vir ons voorblad. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:23, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:41, 1 Februarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 35 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:07, 16 Februarie 2026 (UTC) == [[Lotustempel]] == {{sperdatum|11 Februarie 2026}} * {{ondersteun}} – Een van die bekendste bakens in die Indiese hoofstad Nieu-Delhi. Ek wou nog altyd 'n voorbladartikel oor 'n religieuse onderwerp doen. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:24, 11 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:41, 1 Februarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 36 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:07, 16 Februarie 2026 (UTC) == [[Kroniese obstruktiewe longsiekte]] == {{sperdatum|12 Februarie 2026}} * {{ondersteun}} – Belangrike artikel, veral vir die rokers. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:15, 12 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 22 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Welgedaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:41, 1 Februarie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 37 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:07, 16 Februarie 2026 (UTC) == [[Majaskrif]] == {{sperdatum|23 Februarie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 23 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 17:40, 23 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:41, 1 Februarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:25, 24 Februarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Maart 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 38 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:07, 25 Maart 2026 (UTC) == [[Antieke ruimtevaarders]] == {{sperdatum|25 Februarie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:09, 25 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:23, 25 Januarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}}, 'n nuwe artikel, sou graag meer tyd wou hê om dit deeglik deur te gaan. Groete – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:05, 23 Februarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Maart 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 39 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:07, 25 Maart 2026 (UTC) == [[Breaking Bad]] == {{sperdatum|8 Maart 2026}} * {{ondersteun}} – <s>Ek sal dit nog deurlees vir tikfoute.</s> [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 13:57, 8 Februarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Wat 'n goeie reeks! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:54, 2 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Maart 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 40 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:07, 25 Maart 2026 (UTC) == '''Plekhouer vir 'n laat inskrywing''' == [[Wikipedia:Voorbladartikel week 41 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:26, 25 Maart 2026 (UTC) == [[Damon Hill]] == {{sperdatum|23 Maart 2026}} * {{ondersteun}} – Artikel is reeds in 2015 geskep! Ek het nou sy F1-wedrengeskiedenis volledig aangevul. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:06, 23 Februarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:23, 24 Februarie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:54, 2 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Maart 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 42 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:07, 25 Maart 2026 (UTC) == [[Metodologie]] == {{sperdatum|2 April 2026}} * {{ondersteun}} – Sal nog finaal deurgaan en opruim. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:54, 2 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:47, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:48, 29 Maart 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 43 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:50, 5 April 2026 (UTC) == [[Vandale (volk)]] == {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 44 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:10, 29 April 2026 (UTC) == [[Heinrich Himmler]] == {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 20:26, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 45 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:10, 29 April 2026 (UTC) == [[Wedersydse versekerde vernietiging]] == {{sperdatum|1 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:46, 13 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 46 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:32, 14 Mei 2026 (UTC) == [[Jack the Ripper]] == {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:18, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:42, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 47 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:32, 14 Mei 2026 (UTC) == [[Tanzaniese nasionale krieketspan]] == {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié artikel het ek lankal oorweeg en die span se onlangse goeie prestasies het die skryf daarvan vergemaklik. Tanzanië se krieketgeskiedenis is nou verwant aan dié van [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]], waarmee Oos-Afrika in krieket 'n soort driehoek soos Suider-Afrika (Suid-Afrika, Namibië en Zimbabwe) vorm. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:44, 13 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 48 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:32, 14 Mei 2026 (UTC) == [[Nibiru-ramp]] == {{sperdatum|11 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:26, 11 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Lyk vir my na 'n kristalbal-artikel? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 49 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:32, 14 Mei 2026 (UTC) == [[Nigeriese nasionale krieketspan]] == {{sperdatum|12 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Soos sy Tanzaniese eweknie het ek dié artikel lankal beplan en albei spanne is ook op dieselfde vlak. Beide Nigerië en Tanzanië word as die twee volgende ontluikende Afrikaspanne beskou. Die geskiedenis van krieket in Nigerië is self ouer as dié van enige ander Westerse of moderne sportsoort. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:44, 13 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 50 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:32, 14 Mei 2026 (UTC) == [[Roswellvoorval]] == {{sperdatum|17 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:20, 17 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 18 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:58, 1 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 51 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:08, 23 Mei 2026 (UTC) == [[Vlag van Hongarye]] == {{sperdatum|18 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Nou nomineer ek met graagte dié nasionale vlag! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 18 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – hy is net-net oor die 30k-grepe! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 28 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 52 2027]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:08, 23 Mei 2026 (UTC) kgzax9j2jw3fj3qviyqmz5ndr7ttzvu 0 454634 2974125 2905691 2026-09-30T00:55:29Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974125 wikitext text/x-wiki '''Steven Kotler''' [[25 Mei]] [[1967]] is 'n [[Amerikaanse]] [[skrywer]], [[joernalis]] en [[entrepreneur]]. Hy is veral bekend vir sy niefiksieboeke, insluitend ''Abundance,'' ''A Small Furry Prayer'', ''West of Jesus'', ''Bold, The Rise of Superman en Stealing Fire''.<ref name=ab>{{cite news|last=GERTNER|first=JON|title=Plenty to Go Around 'Abundance,' by Peter H. Diamandis and Steven Kotler|url=https://www.nytimes.com/2012/04/01/books/review/abundance-by-peter-h-diamandis-and-steven-kotler.html|newspaper=New York Times|date=2012-03-30}}</ref><ref name=Kurzweilai>{{cite web|last=Diamandis|first=Peter|title=New book by Peter Diamandis and Steven Kotler, Abundance, debuts #1 on Amazon and Barnes & Noble|url=http://www.kurzweilai.net/new-book-abundance-debuts-1-on-amazon-and-barnes-noble|publisher=Kurzweilai}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Kotler is in [[Chicago]], [[Illinois]]], gebore. Nadat hy Orange High School in Cleveland, Ohio, bygewoon het, het hy in 1989 aan die Universiteit van Wisconsin, [[Madison]], gegradueer met grade in Engels en kreatiewe skryfwerk. In 1993 het hy 'n MA in kreatiewe skryfwerk van die Johns Hopkins-universiteit ontvang. ==Loopbaan== Kotler se boeke en artikels handel dikwels oor die kruispunt van [[wetenskap]] en [[kultuur]], en maak gereeld en uitgebreid gebruik van akademiese werk, veral op die gebied van [[neurowetenskap]], [[Evolusie|evolusionêre teorie]], [[etologie]], psigofarmakologie en [[sielkunde]]. Hy het sewe nie-fiksieboeke geskryf — ''Stealing Fire, Tomorrowland, Bold, The Rise of Superman, Abundance, A Small Furry Prayer'' en ''West of Jesus'' — en twee romans, ''The Angle Quickest for Flight'' en ''Last Tango in Cyberspace''.<ref name=discovery>{{cite web|title=Bio: Steven Kotler|url=http://curiosity.discovery.com/user/steven-kotler/bio|publisher=Discovery}}</ref> ===''A Small Furry Prayer''=== In 2007 het Kotler saam met sy vrou, Joy Nicholson, die Rancho de Chihuahua-honderedding in Chimayo, [[Nieu-Meksiko|Nieu-Mexiko]], gestig.<ref name="The Guardian">{{cite news |last1=Kotler |first1=Steven |date=2010-10-30 |title=The dog rescuer |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/oct/31/dog-rescue-sanctuary-steven-kotler |newspaper=The Guardian}}</ref><ref name="animalfair">{{cite web |last=Diamond |first=Wendy |title=No Pouts On These Snouts at the Rancho de Chihuahua |url=http://animalfair.com/pouts-snouts-rancho-de-chihuahua/ |publisher=Animal Fair |access-date=24 Oktober 2025 |archive-date=23 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223022535/http://animalfair.com/pouts-snouts-rancho-de-chihuahua/ |url-status=dead }}</ref> Rancho de Chihuahua spesialiseer in hospiesorg en langtermynrehabilitasie vir honde met spesiale behoeftes.<ref name="The Guardian"/><ref name="animalfair"/> Kotler se ervaring met Rancho de Chihuahua het sy 2010-boek, ''A Small Furry Prayer: Dog Rescue and the Meaning of Life'', geïnspireer.<ref name="outside">{{cite web |date=2010-09-30 |title=Sick Puppies |url=http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/politics/Sick-Puppies.html |publisher=Outside Magazine}}</ref><ref name="r">{{cite web |title=A Small Furry Prayer: Dog Rescue and the Meaning of Life |url=http://ranchodechihuahua.org/small-furry-prayer-by-steven-kotler/ |publisher=Rancho de Chihuahua}}</ref> ''A Small Furry Prayer'' was 'n topverkoper in die Wall Street Journal en SF Chronicle.<ref name="guild">{{cite web |title=Steven Kotler |url=http://www.theguildagency.com/speakers/steven-kotler/ |publisher=The Guild Agency}}</ref><ref>{{cite web |title=WALL STREET JOURNAL BEST-SELLERS |url=http://www.boston.com/ae/books/2012/05/31/wall-street-journal-best-sellers/mZqWpY2GPJQycC5hzEJtfP/story.html |publisher=Boston.com |access-date=24 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227084547/http://www.boston.com/ae/books/2012/05/31/wall-street-journal-best-sellers/mZqWpY2GPJQycC5hzEJtfP/story.html |archive-date=27 Februarie 2014 |url-status=dead}}</ref> ===''Abundance''=== In 2012 het Kotler ''Abundance: The Future Is Better Than You Think'' saam met [[Peter Diamandis]] gepubliseer. Die boek draai om die idee dat die wêreld beter word en dat die meeste mense van die wêreld in die toekoms toegang sal hê tot skoon [[water]], [[voedsel]], [[energie]], gesondheidsorg, [[onderwys]] en alles wat nodig is vir 'n eerstewêreld-lewenstandaard, danksy tegnologiese innovasie.<ref name="ab" /> Die outeurs voer aan dat vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]], [[robotika]], oneindige rekenaars, alomteenwoordige breëbandnetwerke, digitale vervaardiging, nanomateriale, sintetiese biologie en baie ander groeiende tegnologieë die mensdom in staat sal stel om groter winste in die volgende twee dekades te maak as in die vorige tweehonderd jaar. Deur dit te doen, stel die outeurs voor dat mense die vermoë sal hê om in die basiese behoeftes van elke man, vrou en kind op die planeet te voorsien en dit te oortref.<ref>{{cite web |last=SHERMER |first=MICHAEL |title=Defying the Doomsayers |url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203646004577213203698503484 |publisher=Wall Street Journal}}</ref> ''Abundance'' het op #1 op beide [[Amazon.com]] en Barnes & Noble se topverkoperlyste gedebuteer, en op #2 op die ''[[New York Times]]'' se topverkoperlys.<ref name="Kurzweilai" /><ref>{{cite web |title=Bestsellers: March 11th |url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2012-03-11/hardcover-nonfiction/list.html |work=New York Times}}</ref> Dit het vir nege weke op die NYT se topverkoperlys gebly.<ref name="nyt">{{cite web |title=Bestsellers: 29 Apri 2012 |url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2012-04-29/hardcover-nonfiction/list.html |work=New York Times}}</ref> ''Abundance'' is deur ''Fortune Magazine'' as een van die "Top 5 Moet-Lees besigheidsboeke van die Jaar" aangewys.<ref name="fortune">{{cite web |title=The 5 must-read business books of the year |url=https://money.cnn.com/gallery/news/companies/2012/11/13/best-business-books.fortune/3.html |publisher=Fortune Magazine |access-date=24 Oktober 2025 |archive-date=26 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226151347/http://money.cnn.com/gallery/news/companies/2012/11/13/best-business-books.fortune/3.html |url-status=dead }}</ref> ===''The Rise of Superman''=== In 2014 het Kotler ''The Rise of Superman: Decoding the Science of Ultimate Human Performance'' aangekondig. Die boek ondersoek die bewussynstoestand bekend as "vloei", 'n optimale toestand waarin mense presteer en hul beste voel.<ref name="kirkus">{{cite web |title=THE RISE OF SUPERMAN Decoding the Science of Ultimate Human Performance |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/steven-kotler/the-rise-of-superman/ |publisher=Kirkus Reviews}}</ref> Die boek bevat voorbeelde van avontuuratlete, insluitend die grootgolfbranderplankryer Laird Hamilton, skaatser Danny Way en grootberg-sneeuwplankryers Travis Rice en Jeremy Jones.<ref name="trans">{{cite web |last=Bradstreet |first=Kailee |title=WATCH: NEW TRAILER FOR BOOK 'THE RISE OF SUPERMAN' |url=http://business.transworld.net/144491/news/watch-new-trailer-book-rise-superman/ |publisher=TransWorld}}</ref> ''The Rise of Superman'' verduidelik hoe ekstreme atlete hul vloeitoestande versnel om beter te presteer en hoe mense dieselfde taktieke kan gebruik om prestasie in alledaagse take te versnel.<ref name="kirkus" /> ===''Bold''=== In Februarie 2015 het Kotler ''Bold: How to Go Big, Create Wealth, and Impact the World'', sy tweede boek saam met Peter Diamandis, gepubliseer.<ref name="WSJ1">Broughton, Philip Delves [https://www.wsj.com/articles/book-review-bold-by-peter-h-diamandis-and-steven-kotler-1424130914 Go Big Or Go Home] ''Wall Street Journal''. 7 Mei 2015</ref> Die boek bespreek die eksponensiële vooruitgang van [[tegnologie]] en leer entrepreneurs hoe om in so 'n omgewing te floreer deur rats en veerkragtig te wees.<ref name="WP1">Wadhwa, Vivek [https://www.washingtonpost.com/blogs/innovations/wp/2015/01/21/book-review-peter-diamandiss-bold-a-reminder-of-how-entrepreneurs-will-control-the-worlds-fate/ Book review: Peter Diamandis’s ‘Bold’ a reminder of how entrepreneurs will control the world’s fate] ''Washington Post''. 7 Mei 2015</ref> ''Bold'' het op die ''New York Times'' se topverkoperlys gedebuteer en vir ses weke op die lys gebly en #6 algeheel bereik.<ref>[https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2015-03-15/advice-how-to-and-miscellaneous/list.html Best Sellers 15 Maart 2015] ''New York Times''. 7 Mei 2015</ref><ref>[https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2015-03-29/advice-how-to-and-miscellaneous/list.html Best Sellers March 29, 2015] ''New York Times''. 7 Mei 2015</ref> Dit is in 2015 as een van die top 25 boeke deur korporatiewe Amerika gelees.<ref>[http://www.centredaily.com/2015/05/07/4737617/top-25-what-corporate-america.html Top 25: What corporate America is reading, April 2015] ''Centre Daily Times''. 7 Mei 2015</ref> ===''Stealing Fire''=== Kotler, saam met Jamie Wheal, was mede-outeur van ''Stealing Fire'', wat 'n triljoen-dollar-ekonomie aan die lig bring wat eeue lank ongemerk en naamloos gebly het. Die boek stel werklike voorbeelde van "vloeitoestande" en die [[neurowetenskap]] bekend waarmee alle mense begaaf is om ons verborge potensiaal te ontsluit. Die outeurs bespreek hoe "ekstatis" in elke bedryf toegepas word, die evolusie van die navorsing daarvan en hoe dit ons wêreld revolusioneer. ==Bibliografie== === Niefiksie === *''West of Jesus: Surfing, Science and the Origin of Belief'', 2006 *''A Small, Furry Prayer: Dog Rescue and the Meaning of Life'', 2010 *''Abundance: The Future Is Better Than You Think'', 2012, co-authored with [[Peter H. Diamandis]] *''The Rise of Superman: Decoding the Science of Ultimate Human Performance'', 2014 *''Bold: How to Go Big, Create Wealth, and Impact the World'', 2015, co-authored with [[Peter H. Diamandis]] *''Tomorrowland: Our Journey from Science Fiction to Science Fact'', 2015<ref>[https://web.archive.org/web/20150420054054/http://www.forbes.com/sites/stevenkotler/2015/04/17/tomorrowland-our-journey-from-science-fiction-to-science-fact/ Tomorrowland: Our Journey From Science Fiction To Science Fact], [[Forbes]]</ref> *''Stealing Fire: How Silicon Valley, the Navy SEALs, and Maverick Scientists Are Revolutionizing the Way We Live and Work'', co-authored with Jamie Wheal, 2017 *''The Art of Impossible: A Peak Performance Primer'', 2021 === Romans === * ''The Angle Quickest for Flight'', 1999 * ''Last Tango in Cyberspace'', 2019 * ''The Devil's Dictionary'', 2022 == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kotler, Steven}} [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] nljhmmq98xh4fus2avhomda85io85vq 0 455428 2973893 2850959 2026-09-29T13:17:00Z Makenzis 94013 | seisoen = 2025/26 | posisie = 9 van 20 2973893 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:CAMP_DE_MESTALLA_GRADA_DE_LA_MAR_2014.JPG|260px]]| klubnaam = Valencia CF| vollenaam = Valencia Club de Fútbol, S. A. D.| stigting = {{Start date and age|df=yes|1919|3|18}} (as ''Valencia Foot-ball Club'')| stadion = Camp de Mestalla, [[Valencia, Spanje|Valencia]] | kapasiteit = 49 430| voorsitter = {{vlagikoon|SIN}} Kiat Lim| afrigter = Carlos Corberán| liga = [[La Liga]] | | seisoen = 2025/26 | posisie = 9 van 20 | | patroon_la1 = _valencia2526h | patroon_b1 = _valencia2526h | patroon_ra1 = _valencia2526h | patroon_sh1 = _valencia2526h | patroon_so1 = _monterrey1213t1 | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _valencia2526a | patroon_b2 = _valencia2526a | patroon_ra2 = _valencia2526a | patroon_sh2 = _valencia2526a | patroon_so2 = | linkerarm2 = af2638 | liggaam2 = af2638 | regterarm2 = af2638 | broek2 = af2638 | kouse2 = af2638 ||bynaam=''Ches''</br>''Blanquinegros''</br>''Murciélagos'' (Die Vlermuise)</br>''Valencianistas'' (ondersteuner-bynaam)|eienaar={{vlagikoon|SIN}} Peter Lim}} '''Valencia Club de Fútbol, S.A.D.''', algemeen bekend as '''Valencia CF''' of bloot '''Valencia''', is ’n [[Spanje|Spaanse]] professionele sokkerklub wat in [[Valencia, Spanje|Valencia]] gebaseer is. Die klub speel tans in [[La Liga]], die hoogste vlak van die Spaanse sokkerliga-stelsel. Valencia is in 1919 gestig en speel sedert 1923 hul tuiswedstryde in die Mestalla-stadion, wat sitplek bied aan 49 430 toeskouers.<ref>{{Cite web|url=https://www.footballhistory.org/club/valencia.html|title=Valencia CF|website=FootballHistory.org|access-date=2025-11-11}}</ref> Valencia het ses La Liga-titels, agt Copa del Rey-titels, een Supercopa de España en een Copa Eva Duarte gewen. In Europese kompetisies het hulle twee Inter-Cities Fairs Cups, een [[UEFA Europa League|UEFA-beker]], een [[UEFA Bekerwenner-beker]], twee [[UEFA Superbeker|UEFA Superbekers]], en een [[UEFA Intertoto-beker]] gewen. Die klub het ook twee agtereenvolgende [[UEFA Champions League]]-eindstryde (in 2000 en 2001) gehaal. Hulle was ook lede van die invloedryke G-14-groep van vooraanstaande Europese klubs, en is sedertdien deel van die Europese Klubvereniging (ECA). Vyf voormalige spelers van die klub is opgeneem in die FIFA International Football Hall of Fame: [[Alfredo Di Stéfano]], [[Mario Kempes]], [[Romário]], [[Jorge Valdano]] en [[Didier Deschamps]]. Valencia het ook vier figure op die [[FIFA]] 100-lys gehad, wat in 2004 saamgestel is ter viering van FIFA se eeufees. Die klub, bynaam “Los Ches”, het die meeste Zarra-trofeeë (5) in Spanje gewen, is vierde in die Zamora-trofee (9) en vyfde in die Pichichi-trofee (6). Internasionaal is hulle die derde Spaanse klub met die meeste FIFA Wêreldspeler-van-die-Jaar-nominasies (9) en die vierde met Ballon d’Or-nominasies (23). Valencia-spelers is ook drie keer in die UEFA-span van die Jaar opgeneem: Santiago Cañizares en Kily González in 2001, en [[David Villa]] in 2010 (wat ook daardie jaar in die FIFPro World XI verskyn het). Vier Valencia-spelers — David Villa, Carlos Marchena, David Silva en Juan Mata — was deel van die Spaanse nasionale span wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 FIFA Wêreldbeker]] gewen het. Valencia geniet wêreldwyd erkenning vir hul jeugakademie, bekend as die Acadèmia, wat oor die jare talle uitstaande talent opgelewer het, insluitend Miguel Tendillo, Ricardo Arias, Fernando Gómez, Andrés Palop, Javier Farinós, Raúl Albiol, David Albelda, Vicente Rodríguez, Gaizka Mendieta en David Silva. Meer onlangse sterre wat daar ontwikkel het, sluit in Isco, Jordi Alba, Paco Alcácer, Juan Bernat, José Gayà, Carlos Soler, Ferran Torres, Lee Kang-in, Cristhian Mosquera en Javi Guerra. Histories was Valencia een van die grootste klubs ter wêreld in terme van betalende lede en seisoenkaart-houers, met sowat 50 000 op hul hoogtepunt. Teen die middel 2010’s het die klub egter ’n tydperk van agteruitgang beleef. In 2014 het die [[Singapoer|Singapoerse]] miljardêr Peter Lim die klub aangekoop. == Verwysings == {{Verwysings}} == Externe skakels == * [https://valenciacf.com Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|Valencia CF}} {{La Liga}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Valencia CF}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] pp9cfkw6tjwh4eibhzm48of35xbzunr 0 456560 2974193 2859482 2026-09-30T07:40:10Z Makenzis 94013 Iñigo Pérez 2974193 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Villarreal_CF_-_UD_Almería_(2012-13).JPG|260px]]| klubnaam = Villarreal CF| vollenaam = Villarreal Club de Fútbol, S.A.D. (''Sociedad anónima deportiva'')| stigting = {{Start date and age|df=yes|1923|03|10}}| stadion = Estadio de la Cerámica, Villarreal<ref>{{cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/laliga-top-10-stadiums-power-13974425|title=We ranked the top 10 stadium in La Liga – with a surprise No. 1|last=Jones|first=Rich|date=9 February 2019|website=mirror.co.uk|access-date=24 January 2020|archive-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124174143/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/laliga-top-10-stadiums-power-13974425|url-status=live}}</ref> | kapasiteit = 23 008| voorsitter = {{vlagikoon|SPA}} Fernando Roig| afrigter = {{vlagikoon|SPA}} Iñigo Pérez | liga = [[La Liga]] | | patroon_la1 = _villarreal2526h | patroon_b1 = _villarreal2526h | patroon_ra1 = _villarreal2526h | patroon_sh1 = _villarreal2526h | patroon_so1 = | linkerarm1 = FFFF00 | liggaam1 = FFFF00 | regterarm1 = FFFF00 | broek1 = FFFF00 | kouse1 = FFFF00 | patroon_la2 = _villarreal2526a | patroon_b2 = _villarreal2526a | patroon_ra2 = _villarreal2526a | patroon_sh2 = _villarreal2526a | patroon_so2 = | linkerarm2 = f4f2f3 | liggaam2 = f4f2f3 | regterarm2 = f4f2f3 | broek2 = 982849 | kouse2 = 982849 ||bynaam=''El Submarí Groguet''<br/>''El Submarino Amarillo'' (Die Geel Duikboot)|eienaar=}} '''Villarreal Club de Fútbol, S.A.D.''', gewoonlik afgekort as '''Villarreal CF''', is ’n [[Spanje|Spaanse]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gesetel in Villarreal, in die provinsie Castellón in oostelike Spanje, wat in [[La Liga]], die hoogste afdeling van Spaanse sokker, speel. Die klub is in 1923 gestig en het ’n groot deel van sy geskiedenis in die laer afdelings van Spaanse sokker deurgebring. Villarreal het eers in 1998 in La Liga begin speel. In die 21ste eeu het die klub meer stabiliteit in die liga verkry, hoewel hulle in 2012 gerelegeer is. Hulle het egter die volgende jaar teruggekeer en sedertdien in die hoogste afdeling gebly. Die klub het sy eerste verskyning in die [[UEFA Champions League]] in 2005 gemaak, met hul beste prestasie die halfeindronde in 2006 en 2022. Villarreal het ook in die [[UEFA Europa League]] deelgeneem en die toernooi in 2021 gewen deur [[Manchester United]] in die eindstryd te klop, wat hul eerste groot trofee verseker het. Die klub het ook die [[UEFA Intertoto-beker]] in 2003 en 2004 gewen. Die klub se bynaam is ''El Submarí Groguet'' of ''El Submarino Amarillo'' (“[[Yellow Submarine (album)|Die Geel Duikboot]]”), weens hul geel tuisdrag en omdat hulle ’n laeprofielspan is in vergelyking met [[Real Madrid]], [[FC Barcelona|Barcelona]], [[Atlético Madrid]] en streekmededingers [[Valencia CF|Valencia]]. Hulle speel hul tuiswedstryde by die Estadio de la Cerámica en word dikwels voorgehou as ’n voorbeeld van ’n klein maar suksesvolle klub.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220817/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html |archive-date=17 August 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Villarreal relegated in dramatic finale to La Liga|author=Mark Elkington|date=14 May 2012|work=The Independent}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Externe skakels == * [https://villarreal.es Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|Villarreal CF}} {{La Liga}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Villarreal CF}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] 845n2pfx6o14x47ipwljk9i01wkhwe6 2974194 2974193 2026-09-30T07:40:38Z Makenzis 94013 | seisoen = 2025/26 | posisie = 3 van 20 2974194 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Villarreal_CF_-_UD_Almería_(2012-13).JPG|260px]]| klubnaam = Villarreal CF| vollenaam = Villarreal Club de Fútbol, S.A.D. (''Sociedad anónima deportiva'')| stigting = {{Start date and age|df=yes|1923|03|10}}| stadion = Estadio de la Cerámica, Villarreal<ref>{{cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/laliga-top-10-stadiums-power-13974425|title=We ranked the top 10 stadium in La Liga – with a surprise No. 1|last=Jones|first=Rich|date=9 February 2019|website=mirror.co.uk|access-date=24 January 2020|archive-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124174143/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/laliga-top-10-stadiums-power-13974425|url-status=live}}</ref> | kapasiteit = 23 008| voorsitter = {{vlagikoon|SPA}} Fernando Roig| afrigter = {{vlagikoon|SPA}} Iñigo Pérez | liga = [[La Liga]] | | seisoen = 2025/26 | posisie = 3 van 20 | patroon_la1 = _villarreal2526h | patroon_b1 = _villarreal2526h | patroon_ra1 = _villarreal2526h | patroon_sh1 = _villarreal2526h | patroon_so1 = | linkerarm1 = FFFF00 | liggaam1 = FFFF00 | regterarm1 = FFFF00 | broek1 = FFFF00 | kouse1 = FFFF00 | patroon_la2 = _villarreal2526a | patroon_b2 = _villarreal2526a | patroon_ra2 = _villarreal2526a | patroon_sh2 = _villarreal2526a | patroon_so2 = | linkerarm2 = f4f2f3 | liggaam2 = f4f2f3 | regterarm2 = f4f2f3 | broek2 = 982849 | kouse2 = 982849 ||bynaam=''El Submarí Groguet''<br/>''El Submarino Amarillo'' (Die Geel Duikboot)|eienaar=}} '''Villarreal Club de Fútbol, S.A.D.''', gewoonlik afgekort as '''Villarreal CF''', is ’n [[Spanje|Spaanse]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gesetel in Villarreal, in die provinsie Castellón in oostelike Spanje, wat in [[La Liga]], die hoogste afdeling van Spaanse sokker, speel. Die klub is in 1923 gestig en het ’n groot deel van sy geskiedenis in die laer afdelings van Spaanse sokker deurgebring. Villarreal het eers in 1998 in La Liga begin speel. In die 21ste eeu het die klub meer stabiliteit in die liga verkry, hoewel hulle in 2012 gerelegeer is. Hulle het egter die volgende jaar teruggekeer en sedertdien in die hoogste afdeling gebly. Die klub het sy eerste verskyning in die [[UEFA Champions League]] in 2005 gemaak, met hul beste prestasie die halfeindronde in 2006 en 2022. Villarreal het ook in die [[UEFA Europa League]] deelgeneem en die toernooi in 2021 gewen deur [[Manchester United]] in die eindstryd te klop, wat hul eerste groot trofee verseker het. Die klub het ook die [[UEFA Intertoto-beker]] in 2003 en 2004 gewen. Die klub se bynaam is ''El Submarí Groguet'' of ''El Submarino Amarillo'' (“[[Yellow Submarine (album)|Die Geel Duikboot]]”), weens hul geel tuisdrag en omdat hulle ’n laeprofielspan is in vergelyking met [[Real Madrid]], [[FC Barcelona|Barcelona]], [[Atlético Madrid]] en streekmededingers [[Valencia CF|Valencia]]. Hulle speel hul tuiswedstryde by die Estadio de la Cerámica en word dikwels voorgehou as ’n voorbeeld van ’n klein maar suksesvolle klub.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220817/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html |archive-date=17 August 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Villarreal relegated in dramatic finale to La Liga|author=Mark Elkington|date=14 May 2012|work=The Independent}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Externe skakels == * [https://villarreal.es Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|Villarreal CF}} {{La Liga}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Villarreal CF}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] kx5elpgd9hbkad2i0s8hx5hj75p052r 0 456664 2973931 2860215 2026-09-29T15:09:56Z Makenzis 94013 | seisoen = 2025/26 | posisie = 5 van 20 2973931 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Panoramio - V&A Dudush - Estadio Olímpico 57 619.jpg|280px]]| klubnaam = Real Betis| vollenaam = Real Betis Balompié, S.A.D.| stigting = {{Start date and age|1907|9|12|df=y}} (as ''Sevilla Balompié'')| stadion = Estadio de La Cartuja| kapasiteit = 70 000| voorsitter = {{vlagikoon|SPA}} Ángel Haro García| afrigter = {{vlagikoon|CHI}} Manuel Pellegrini| liga = [[La Liga]] | | seisoen = 2025/26 | posisie = 5 van 20 | patroon_la1 = _betis2526h | patroon_b1 = _betis2526h | patroon_ra1 = _betis2526h | patroon_sh1 = _betis2526h | patroon_so1 = _betis2526Hl | linkerarm1 = 008000 | liggaam1 = 008000 | regterarm1 = 008000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 008000 | patroon_la2 = _betis2526a | patroon_b2 = _betis2526a | patroon_ra2 = _betis2526a | patroon_sh2 = _betis2526a | patroon_so2 = _betis2526al | linkerarm2 =bddbe5 | liggaam2 = bddbe5 | regterarm2 =bddbe5 | broek2 = bddbe5 | kouse2 = bddbe5 ||bynaam= ''Los Verdiblancos''<br/>''Heliopolitanos''<br/>''El Glorioso''|eienaar=}} '''Real Betis Balompié, S.A.D.''', algemeen bekend as '''Real Betis''' (uitgespreek [reˈal ˈβetis]), is ’n [[Spanje|Spaanse]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gebaseer in [[Seville]], [[Andalusië]], Spanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.footballhistory.org/club/real-betis.html|title=Real Betis|website=FootballHistory.org|access-date=2025-12-18}}</ref> Die klub ding mee in [[La Liga]], die hoogste vlak van Spaanse sokker. Real Betis speel sy tuiswedstryde in die 70 000-sitplek Estadio de La Cartuja. Betis het ’n langdurige stedelike wedywering met buurklub [[Sevilla FC]]. Die naam “Betis” is afgelei van [[Hispania Baetica|Baetis]], die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] naam vir die [[Guadalquivir|Guadalquivir-rivier]] wat deur Seville vloei en waaraan die [[Romeinse provinsie]] in die gebied sy naam ontleen het. ''Real'' (“Koninklik”) is in 1914 bygevoeg nadat die klub beskerming ontvang het van koning Alfonso XIII. Real Betis het die liga in 1935 gewen en die [[Copa del Rey]] in 1977, 2005 en 2022. Gegewe die klub se onstuimige geskiedenis en talle relegasies, is sy leuse ''¡Viva el Betis manque pierda!'' (“Lank lewe Betis, selfs al verloor hulle!”). == Verwysings == {{Verwysings}} == Externe skakels == * [https://realbetisbalompie.es Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|Real Betis}} {{La Liga}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Betis}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] hw5418ij6wxmbbwljh2iapce8u7byfi 0 458008 2974186 2896689 2026-09-30T07:20:04Z JMK 649 ~kat, verw-details 2974186 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Burgerlike aanval | location = Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]] | coordinates = {{coord|55.1326|N|121.0018|W|display=inline}} (Fellers Avenue)<br>{{coord|55.1238|N|121.0016|W|display=inline}} (Tumbler Ridge Secondary School) | mapframe-zoom = | date = {{start date|2026|02|10}} | time = {{Circa}} 2:20{{nbsp}}p.m.{{nbsp}}MST | timezone = [[UTC−07:00]] | fatalities = 9 (2 by die oortreder se huis; 7 by die skool, insluitend die oortreder) | injuries = 27 | type = Skoolskietery<br>[[Massamoord]]<br>Moord–selfmoord<br>Gesinsmoord | weapons = Vuurwapens | perpetrator = Jesse Van Rootselaar | motive = Onder ondersoek }} Op 10 Februarie 2026 het 'n massaskietery in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], plaasgevind. Die agtienjarige Jesse Van Rootselaar het twee familielede by 'n woning vermoor voordat hy vyf studente en 'n onderwysassistent by die Tumbler Ridge Secondary School vermoor het. Van Rootselaar, 'n voormalige student aan die skool, is aan 'n "selftoegediende besering" by die skool oorlede. Sewe-en-twintig ander is beseer. Die voorval was die dodelikste massaskietery in Kanada sedert die aanvalle in [[Nova Scotia]] in 2020.<ref>https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/11/canada-school-shooting-british-columbia/ce59408e-075a-11f1-b196-5e1986b3575c_story.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://time.com/7377687/canada-shooting-tumbler-ridge/|title=Suspect Identified in Deadly Canada School Shooting|last=Hall|first=Richard|date=2026-02-11|website=TIME|language=en|access-date=2026-02-13|archive-date=2026-02-17|archive-url=https://archive.today/20260217162918/https://time.com/7377687/canada-shooting-tumbler-ridge/|url-status=dead}}</ref> Die voorval is die massaskietery met die hoogste aantal ongevalle in die Kanadese geskiedenis, met 36 totale ongevalle (insluitend die oortreder).<ref>https://www.cbc.ca/player/play/video/9.7085771</ref> == Agtergrond == Tumbler Ridge is 'n klein myndorpie met 'n bevolking van 2&nbsp;399, volgens die 2021-[[sensus]].<ref>{{Cite web|url=https://www.aol.com/articles/barricaded-students-were-trying-keep-161441300.html|title=Barricaded Students Were 'Trying to Keep Each Other Motivated' During Canada School Shooting: Student|last=Staff|first=A. O. L.|date=2026-02-11|website=www.aol.com|language=en-US|access-date=2026-02-13}}</ref> Tumbler Ridge Secondary School is 'n openbare [[Skool|sekondêre skool]] wat bedryf word deur Skooldistrik 59 Peace River South en die aangewese sekondêre skool vir die dorp se laerskool. Vir die 2025–26 skooljaar het die skool 191 leerders van graad 7 tot 12 gehad.<ref>{{Cite web|url=https://studentsuccess.gov.bc.ca/school/05959027/report/contextual-information|title=B.C. Education System Performance - Tumbler Ridge Secondary: Contextual Information|website=studentsuccess.gov.bc.ca|access-date=2026-02-13}}</ref> Wetgewing oor wapenbeheer in Kanada is aansienlik versterk met die aanvaarding van die Vuurwapenwet in 1995, na die École Polytechnique-slagting in [[Montreal]] in 1989.<ref>{{Cite web|url=https://san.com/cc/canada-tightened-gun-laws-after-tragedy-the-results-are-mixed/|title=Canada tightened gun laws after tragedy. The results are mixed|last=Pavlou|first=Devin|date=2026-02-11|website=Straight Arrow News|language=en-US|access-date=2026-02-13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rathjen |first=Heidi |url=http://archive.org/details/december6frommon0000rath |title=December 6 : from the Montreal massacre to gun control : the inside story |date=1999 |publisher=Toronto: M & S |others=Internet Archive |isbn=978-0-7710-6125-7}}</ref> == Aanvalle == === Binnelandse skietery === 'n Aanvanklike aanval by 'n woning in Fellerslaan het gelei tot die dood van die aanvaller se ma en stiefbroer.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/canada-shooting-british-columbia-66b021ac7c75e857885b81dc78a29d05|title=Shooter in Canada kills 9 people and injures 25 others at a school and home|last=Morris|first=Jim|last2=español|first2=ROB GILLIES Leer en|date=2026-02-11|website=AP News|language=en|access-date=2026-02-13}}</ref><ref>https://vancouversun.com/news/live-blog-updates-tumbler-ridge-mass-shooting-victims</ref> Die polisie was reeds na die skool ontbied toe hulle deur 'n familielid van hierdie aanval in kennis gestel is.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cr5lnzqdr5pt|title=Canada shooting latest: Police name suspect in Canada school shooting as 18-year-old Jesse Van Rootselaar|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-02-13}}</ref> === Skool skietery === Van Rootselaar het toe na Tumbler Ridge Secondary School gegaan met 'n aangepaste handwapen en 'n lang geweer en losgebrand, eers 'n slagoffer in 'n trappehuis doodgeskiet. Sy het toe vyf ander in die skool se biblioteek doodgeskiet voordat sy selfmoord gepleeg het.<ref>https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/11/tumbler-ridge-school-shooting-live-updates-number-dead-suspect-deceased</ref> Omstreeks 14:20 MST<ref>{{Cite web|url=https://rcmp.ca/en/bc/tumbler-ridge/news/2026/02/4350208|title=Update: Tumbler Ridge fatal shootings|website=Royal Canadian Mounted Police|language=en|access-date=2026-02-13}}</ref> het die RCMP 'n berig ontvang van 'n aktiewe skieter by die skool, wat ongeveer 1,5 kilometer (0,93 myl) van die privaat woning af is. 'n Alarm in die skool het leerders opdrag gegee om die deure te sluit vir 'n inperking. Leerders het toe die deure met tafels versper.<ref>https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/tumbler-ridge-student-recalls-school-lockdown-9.7084072</ref> Later op die dag van die skietery het Skooldistrik 59 aangekondig dat beide skole in Tumbler Ridge vir die res van die week gesluit sou bly.<ref>{{Cite web|url=https://www.sd59.bc.ca/node/19263|title=Tumbler Ridge Secondary and Tumbler Ridge Elementary Schools will be closed {{!}} School District 59|website=www.sd59.bc.ca|access-date=2026-02-14}}</ref> == Slagoffers == Ses mense is dood in die skool gevind; 'n sewende is verkeerdelik as oorlede aangemeld op pad na die [[hospitaal]], maar het oorleef.<ref>https://www.nytimes.com/live/2026/02/11/world/canada-shooting-tumbler-ridge</ref> Die oorledenes by die skool is geïdentifiseer as 'n 39-jarige vroulike onderwysassistent, drie vroulike studente, almal 12 jaar oud, en twee manlike studente van 12 en 13 jaar oud.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cr5lnzqdr5pt|title=Canada shooting latest: Police name suspect in Canada school shooting as 18-year-old Jesse Van Rootselaar|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-02-13}}</ref><ref>https://nationalpost.com/news/canada/tumbler-ridge-mass-shooting-kylie-may-smith</ref> Twee mense is dood aangetref in 'n woning in Tumbler Ridge.<ref>{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/11662006/tumbler-ridge-school-shooting/|title=Tumbler Ridge B.C. school shooting: 8 dead, 27 injured {{!}} Globalnews.ca|website=Global News|language=en-US|access-date=2026-02-13}}</ref> == Oortreder == '''Jesse Van Rootselaar''' (4 Augustus 2007 – 10 Februarie 2026),<ref>https://www.nytimes.com/2026/02/12/world/canada/tumbler-ridge-shooting-suspect-social-media.html</ref> ook bekend as '''Jesse Strang''', is deur die RCMP se adjunkkommissaris Dwayne McDonald as die skieter geïdentifiseer,<ref name=":0" /> nadat sy aanvanklik deur die RCMP beskryf is as "'n vroulik in 'n rok met bruin hare".<ref>{{Cite web|url=https://www.ctvnews.ca/vancouver/article/10-dead-including-suspect-after-school-shooting-in-tumbler-ridge-bc-rcmp/|title=10 dead, including suspect, after mass shooting at northern B.C. high school|last=Jussinoja|first=Kaija|date=2026-02-11|website=CTVNews|language=en|access-date=2026-02-14}}</ref> Van Rootselaar het omtrent vier jaar tevore uit die skool geval;<ref>https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/livestory/active-shooter-alert-tumbler-ridge-secondary-school-bc-live-updates-9.7083740?ts=1770839742509</ref> McDonald het onthul dat daar geen inligting was wat daarop dui dat sy by die skool geboelie is nie.<ref name=":1" /> Van Rootselaar se pa het gesê dat Jesse nooit die Van Rootselaar-naam gebruik het nie, en dat hy nie deel van Jesse se lewe was nie "as gevolg van besluite deur Jesse se ma".<ref>https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/biological-father-tumbler-ridge-shooter-statement-9.7087928</ref> Van Rootselaar se [[YouTube]]-profielfoto het 'n vroulike anime-styl karakter en geweer teen 'n pienk-en-wit gestreepte agtergrond vertoon.<ref name=":2">https://vancouversun.com/news/tumbler-ridge-mass-shooter-what-we-know</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/investigates/tumbler-ridge-shooter-x-hoax-9.7087930|title=This X account looked like it belonged to the Tumbler Ridge shooter. It was a hoax|last=Wong|first=Aloysius|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213195636/https://www.cbc.ca/news/investigates/tumbler-ridge-shooter-x-hoax-9.7087930|archive-date=13 Februarie 2026|access-date=13 Februarie 2026|url-status=live}}</ref> Haar [[TikTok]]-rekening, wat dieselfde profielbeeld as die YouTube-rekening gebruik het, het verskeie herplaaste video's bevat van 'n transgender-massaskieter wat ses mense in 2023 by 'n Christelike skool in [[Nashville]] vermoor het.<ref name=":2" /> In 'n sosiale media-plasing omstreeks 2022 het Van Rootselaar se ma "die tiener se YouTube-kanaal bevorder ... opgemerk dat haar kind 'plasings oor jag, selfstandigheid, gewere'" maak.<ref name=":2" /> Video's op die YouTube-kanaal wys hoe Van Rootselaar "'n kragtige Desert Eagle-handwapen op 'n skietbaan afvuur ... teikenoefening met 'n taktiese 12-kaliber haelgeweer uitvoer en 'n semi-outomatiese karabyn op teikens afvuur".<ref name=":3">https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/02/12/school-shooter-canada-transgender-jesse-van-rootselaar/</ref> Van Rootselaar het ook beskryf hoe sy probeer het om "[haar] huis af te brand nadat sy psigedeliese sampioene gebruik het, en gereeld DMT geneem het – nog 'n kragtige hallusinogene middel".<ref name=":3" /> Die moeder van een van die slagoffers, wat ook vriende was met die skieter se familie, het bevestig dat Jesse "probeer het om 'n matras aan die brand te steek 'en die huis af te brand'".<ref>https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/tumbler-ridge-bc-shooting-victim-parents-maya-gebala-9.7087967</ref> == Ondersoek == [[Lêer:David Eby and Nina Krieger Tumbler Ridge press conference.png|duimnael|Premier David Eby en Minister van Openbare Veiligheid en Prokureur-generaal Nina Krieger by 'n perskonferensie die dag van die skietery]] Die RCMP-superintendent Ken Floyd het tydens 'n perskonferensie die dag van die skietery gesê dat hulle ondersoek instel na hoe die skieter met die slagoffers verbind word.<ref>{{Cite web|url=https://www.uppermichiganssource.com/2026/02/11/shootings-school-home-canada-leave-10-dead-including-shooter-least-25-injured/|title=Shootings at school and home in Canada leave 10 dead, including suspect |last=Press|first=The Associated|last2=Morris|first2=Jim|date=2026-02-11 |website= https://www.uppermichiganssource.com|language=en|access-date=2026-02-14|last3=Press|first3=ROB GILLIES Associated}}</ref> McDonald het in 'n perskonferensie op 11 Februarie gesê dat die polisie glo dat Van Rootselaar alleen opgetree het, en dat hulle nie 'n nota of ander kommunikasie van die skieter gevind het nie.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/world/live-news/tumbler-ridge-canada-shooting-02-11-26|title=Police say they do not know the motive behind the shooting|last=Jacobs|first=Luke|date=2026-02-11|website=CNN|language=en|access-date=2026-02-14}}</ref> Die [[polisie]] het 'n lang geweer en 'n gemodifiseerde handwapen by die skool teruggevind.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cr5lnzqdr5pt|title=Canada shooting latest: Police name suspect in Canada school shooting as 18-year-old Jesse Van Rootselaar|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-02-14}}</ref> == Reaksies == Verskeie Kanadese politici het verklarings uitgereik waarin hulle hul meegevoel betuig aan diegene wat deur die skietery geraak is, insluitend premier Mark Carney, premier David Eby van Brits-Columbië, parlementslid Bob Zimmer van Prince George—Peace River—Northern Rockies, en parlementslid Larry Neufeld van Peace River South.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=122249496260173227|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2026-02-14}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Massaskietery]] iti206w7idho6n34403uy8saf6vbihj 2 458269 2973874 2973837 2026-09-29T12:11:07Z Aliwal2012 39067 Vervang bladsyinhoud met 'My naam is Hermalyan en ek leer nog' 2973874 wikitext text/x-wiki My naam is Hermalyan en ek leer nog lzrfhi7vw50xgcdqz7ljve6ltjy9xwk 2 458294 2973959 2973683 2026-09-29T16:18:31Z Maria The Scientist 203622 2973959 wikitext text/x-wiki My naam is Maria the Scientist, en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:Maria The Scientist/Konsep1|Konsep1]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep2|konsep2]] *[[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep3|konsep3]] a1kqsvofx1wlkc5xhqm8r3k9t42z8tm 2973960 2973959 2026-09-29T16:20:19Z Maria The Scientist 203622 2973960 wikitext text/x-wiki My naam is Maria the Scientist, en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:Maria The Scientist/Konsep1|Konsep1]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep2|konsep2]] *[[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep3|konsep3]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep4|konep4]] p2n1l6lzs87zatdss8beteb0shs1ykr 2973981 2973960 2026-09-29T17:37:32Z Maria The Scientist 203622 2973981 wikitext text/x-wiki My naam is Maria the Scientist, en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:Maria The Scientist/Konsep1|Konsep1]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep2|konsep2]] *[[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep3|konsep3]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep4|konep4]] * [[Gebruiker:Mria The Scientist/konsep5|konep5]] sgbj0219kizpahclrofq8fiftnqdzwc 2974006 2973981 2026-09-29T18:11:09Z Maria The Scientist 203622 2974006 wikitext text/x-wiki My naam is Maria the Scientist, en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:Maria The Scientist/Konsep1|Konsep1]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep2|konsep2]] *[[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep3|konsep3]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep4|konep4]] * [[Gebruiker:Mria The Scientist/konsep5|konep5]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep6|konep6]] 11s2cll7s8x32d9ikhf2jbjhydx04xo 2974018 2974006 2026-09-29T18:37:35Z Aliwal2012 39067 probeer asb dinge reg spel. Dit maak saak vir hoe hierdie masjien dit verstaan of lees (tot in Amerika Maria) 2974018 wikitext text/x-wiki My naam is Maria the Scientist, en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:Maria The Scientist/Konsep1|Konsep1]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep2|konsep2]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep3|konsep3]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep4|konsep4]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep5|konsep5]] * [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep6|konsep6]] q9jcz5vs30jy1mc29lmqr5n1s9c35tl 3 458295 2973992 2879615 2026-09-29T17:46:06Z Oesjaar 7467 Maak asb reg. 2973992 wikitext text/x-wiki == Welkom == Welkom by Wikipedia. Is julle besig met 'n skoolprojek of iets? Moet asb nie afskrik as julle bladsye geskrap word nie. Die ou toppies is maar anti-nuwelinge. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:52, 23 Februarie 2026 (UTC) == Engels in jou artikels == [[Gebruiker:Maria The Scientist]], gaan kyk asb. na al die artikels wat jy vanmiddag geskep het en verander die Engels na Afrikaans. 'n Mens kan dit maklik sien. Ook, gebruik Lêer in stede van File. Ons is immers 'n Afrikaanse Wikipedia. Dankie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:45, 29 September 2026 (UTC) 1xcew4ftfzly6ykwl8baiqa8bxo04x3 2974001 2973992 2026-09-29T18:04:28Z Maria The Scientist 203622 /* Engels in jou artikels */ Antwoord 2974001 wikitext text/x-wiki == Welkom == Welkom by Wikipedia. Is julle besig met 'n skoolprojek of iets? Moet asb nie afskrik as julle bladsye geskrap word nie. Die ou toppies is maar anti-nuwelinge. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:52, 23 Februarie 2026 (UTC) == Engels in jou artikels == [[Gebruiker:Maria The Scientist]], gaan kyk asb. na al die artikels wat jy vanmiddag geskep het en verander die Engels na Afrikaans. 'n Mens kan dit maklik sien. Ook, gebruik Lêer in stede van File. Ons is immers 'n Afrikaanse Wikipedia. Dankie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:45, 29 September 2026 (UTC) :dankie ek sal dit regmaak [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:04, 29 September 2026 (UTC) 0sos5mc8vg8bxhogk1jbmsh51wc62gy 2974002 2974001 2026-09-29T18:09:05Z Maria The Scientist 203622 /* Engels in jou artikels */ Antwoord 2974002 wikitext text/x-wiki == Welkom == Welkom by Wikipedia. Is julle besig met 'n skoolprojek of iets? Moet asb nie afskrik as julle bladsye geskrap word nie. Die ou toppies is maar anti-nuwelinge. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:52, 23 Februarie 2026 (UTC) == Engels in jou artikels == [[Gebruiker:Maria The Scientist]], gaan kyk asb. na al die artikels wat jy vanmiddag geskep het en verander die Engels na Afrikaans. 'n Mens kan dit maklik sien. Ook, gebruik Lêer in stede van File. Ons is immers 'n Afrikaanse Wikipedia. Dankie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:45, 29 September 2026 (UTC) :dankie ek sal dit regmaak [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:04, 29 September 2026 (UTC) :maar ek kan nie die Engelse gedeelte sien nie [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:09, 29 September 2026 (UTC) 7fcpz97rvteh0u2s27t0squeyc8j159 2974007 2974002 2026-09-29T18:13:12Z Oesjaar 7467 /* Engels in jou artikels */ Antwoord. 2974007 wikitext text/x-wiki == Welkom == Welkom by Wikipedia. Is julle besig met 'n skoolprojek of iets? Moet asb nie afskrik as julle bladsye geskrap word nie. Die ou toppies is maar anti-nuwelinge. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:52, 23 Februarie 2026 (UTC) == Engels in jou artikels == [[Gebruiker:Maria The Scientist]], gaan kyk asb. na al die artikels wat jy vanmiddag geskep het en verander die Engels na Afrikaans. 'n Mens kan dit maklik sien. Ook, gebruik Lêer in stede van File. Ons is immers 'n Afrikaanse Wikipedia. Dankie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:45, 29 September 2026 (UTC) :dankie ek sal dit regmaak [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:04, 29 September 2026 (UTC) :maar ek kan nie die Engelse gedeelte sien nie [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:09, 29 September 2026 (UTC) :: [[Gebruiker:Maria The Scientist]], sien [[MIV]] ''Treatment and transmission''. 'n Paar ander lyk ook so. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:13, 29 September 2026 (UTC) 5kzrmi9tk92mf5988m5iajy5dcbg36u 2974009 2974007 2026-09-29T18:23:09Z Aliwal2012 39067 /* Welkom */ Antwoord 2974009 wikitext text/x-wiki == Welkom == Welkom by Wikipedia. Is julle besig met 'n skoolprojek of iets? Moet asb nie afskrik as julle bladsye geskrap word nie. Die ou toppies is maar anti-nuwelinge. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:52, 23 Februarie 2026 (UTC) :Ons is nie teen nuwelinge nie. Ons is teen mense wat nie weet hoe om 'n pen behoorlik vas te hou nie, want hul hou nog 'n dummy in hul monde vas! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:23, 29 September 2026 (UTC) == Engels in jou artikels == [[Gebruiker:Maria The Scientist]], gaan kyk asb. na al die artikels wat jy vanmiddag geskep het en verander die Engels na Afrikaans. 'n Mens kan dit maklik sien. Ook, gebruik Lêer in stede van File. Ons is immers 'n Afrikaanse Wikipedia. Dankie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:45, 29 September 2026 (UTC) :dankie ek sal dit regmaak [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:04, 29 September 2026 (UTC) :maar ek kan nie die Engelse gedeelte sien nie [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:09, 29 September 2026 (UTC) :: [[Gebruiker:Maria The Scientist]], sien [[MIV]] ''Treatment and transmission''. 'n Paar ander lyk ook so. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:13, 29 September 2026 (UTC) mq2eqxa6aj072xxqr2qdu830bbbg8ba 2974010 2974009 2026-09-29T18:24:05Z Dumbassman 62009 /* Welkom */ Antwoord 2974010 wikitext text/x-wiki == Welkom == Welkom by Wikipedia. Is julle besig met 'n skoolprojek of iets? Moet asb nie afskrik as julle bladsye geskrap word nie. Die ou toppies is maar anti-nuwelinge. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:52, 23 Februarie 2026 (UTC) :Ons is nie teen nuwelinge nie. Ons is teen mense wat nie weet hoe om 'n pen behoorlik vas te hou nie, want hul hou nog 'n dummy in hul monde vas! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:23, 29 September 2026 (UTC) ::Dis lelik. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:24, 29 September 2026 (UTC) == Engels in jou artikels == [[Gebruiker:Maria The Scientist]], gaan kyk asb. na al die artikels wat jy vanmiddag geskep het en verander die Engels na Afrikaans. 'n Mens kan dit maklik sien. Ook, gebruik Lêer in stede van File. Ons is immers 'n Afrikaanse Wikipedia. Dankie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:45, 29 September 2026 (UTC) :dankie ek sal dit regmaak [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:04, 29 September 2026 (UTC) :maar ek kan nie die Engelse gedeelte sien nie [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:09, 29 September 2026 (UTC) :: [[Gebruiker:Maria The Scientist]], sien [[MIV]] ''Treatment and transmission''. 'n Paar ander lyk ook so. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:13, 29 September 2026 (UTC) mcvpaarzx3gzl04wfoitrcvrfcyib3k 2974019 2974010 2026-09-29T18:39:13Z Aliwal2012 39067 /* Engels in jou artikels */ 2974019 wikitext text/x-wiki == Welkom == Welkom by Wikipedia. Is julle besig met 'n skoolprojek of iets? Moet asb nie afskrik as julle bladsye geskrap word nie. Die ou toppies is maar anti-nuwelinge. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:52, 23 Februarie 2026 (UTC) :Ons is nie teen nuwelinge nie. Ons is teen mense wat nie weet hoe om 'n pen behoorlik vas te hou nie, want hul hou nog 'n dummy in hul monde vas! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:23, 29 September 2026 (UTC) ::Dis lelik. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:24, 29 September 2026 (UTC) == Engels in jou artikels == [[Gebruiker:Maria The Scientist]], gaan kyk asb. na al die artikels wat jy vanmiddag geskep het en verander die Engels na Afrikaans. 'n Mens kan dit maklik sien. Ook, gebruik Lêer in stede van File. Ons is immers 'n Afrikaanse Wikipedia. Dankie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:45, 29 September 2026 (UTC) :dankie ek sal dit regmaak [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:04, 29 September 2026 (UTC) :maar ek kan nie die Engelse gedeelte sien nie [[Gebruiker:Maria The Scientist|Maria The Scientist]] ([[Gebruikerbespreking:Maria The Scientist|kontak]]) 18:09, 29 September 2026 (UTC) :: [[Gebruiker:Maria The Scientist]], sien [[MIV]] ''Treatment and transmission''. 'n Paar ander lyk ook so. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:13, 29 September 2026 (UTC) :::Probeer asb dinge reg spel. Dit maak saak vir hoe hierdie masjien dit verstaan of lees (tot in Amerika Maria)!!--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:39, 29 September 2026 (UTC) quverzqhx2bqj6bmy1gtv1ccujzszbe 2 458380 2974144 2880411 2026-09-30T03:14:59Z HeavenlyAura 203713 Added draft 3 2974144 wikitext text/x-wiki My naam is HeavenlyAura [[Gebruiker:HeavenlyAura/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:HeavenlyAura/Draft 2|Draft 2]] Draft 3 sunl1f51mutzobhmlffu70tagim8zk8 2 458381 2973875 2973530 2026-09-29T12:16:59Z Nane2004 203715 2973875 wikitext text/x-wiki My naam is Nane2004 [[Gebruiker:Nane2004/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:Nane2004/Draft 2|Draft 2]] [[Draft 3|Draf 3]] lvt4yicbz8luqdfjfjj0kovtfi493ek 2 458382 2974052 2971677 2026-09-29T19:33:54Z Aliwal2012 39067 verwyder Drafts reeds as artikels geplaas 2974052 wikitext text/x-wiki My naam is Zeetharr [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 2|Draft 2]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 4|Draft 4]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 5|Draft 5]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7|Draft 7]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 8|Draft 8]] 9vdqzwco3jk92de56lmoxrj7glrdjia 2974053 2974052 2026-09-29T19:35:37Z Aliwal2012 39067 2974053 wikitext text/x-wiki My naam is Zeetharr [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 2|Draft 2]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7|Draft 7]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 8|Draft 8]] ggey2938heho5r76spbwfii3kl14gnb 2974065 2974053 2026-09-29T19:45:40Z Aliwal2012 39067 2974065 wikitext text/x-wiki My naam is Zeetharr [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 2|Draft 2]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7|Draft 7]] tp71bs55i1dkh2247wlcp4cqph6uu37 2974236 2974065 2026-09-30T11:04:07Z Zeetharr 203714 2974236 wikitext text/x-wiki My naam is Zeetharr [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 2|Draft 2]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7|Draft 7]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 10|Draft 10]] plimub2rotl9z1axa4o2fpyxner92qt 2974248 2974236 2026-09-30T11:25:21Z Zeetharr 203714 2974248 wikitext text/x-wiki My naam is Zeetharr [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 2|Draft 2]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7|Draft 7]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 10|Draft 10]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 11|Draft 11]] ml84gt658wrbxq937ywi0tviifvzhw7 0 458526 2973901 2882970 2026-09-29T13:45:00Z Maria The Scientist 203622 Created by translating the section "Effects" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1377226726|Teenage pregnancy]]" 2973901 wikitext text/x-wiki {{Skoonmaak2|rede=Uitleg moet verbeter word.}} '''Tienerswangerskap''', ook bekend as adolessenteswangerskap, verwys na swangerskap by ’n vrou onder die ouderdom van 20 jaar.<ref>{{Cite journal |last=Pietras |first=Joanna |last2=Jarząbek-Bielecka |first2=Grażyna |last3=Mizgier |first3=Małgorzata |last4=Markowska |first4=Anna |date=2024 |title=Adolescent pregnancy – medical, legal and social issues |journal=[[The Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine]] |volume=37 |issue=1 |doi=10.1080/14767058.2024.2391490 |pmid=39183188 |doi-access=free}}</ref> Wêreldwyd is swangerskapskomplikasies die hoofoorsaak van sterftes onder vroue en meisies tussen 15 en 19 jaar oud. Die definisie van tienerswangerskap sluit ook diegene in wat wettiglik as volwassenes in hul land beskou word. Die World Health Organization definieer adolessensie as die tydperk tussen die ouderdomme van 10 en 19 jaar. Swangerskap kan ná seksuele omgang plaasvind sodra ovulasie begin het, wat selfs voor die eerste menstruele periode (menarge) kan gebeur. By gesonde, goed gevoede meisies vind die eerste menstruasie gewoonlik tussen die ouderdomme van 12 en 13 jaar plaas. Swanger tieners ervaar baie van dieselfde swangerskapverwante probleme as ouer vroue. Tieners is egter meer geneig om swangerskapskomplikasies of moedersterfte te ervaar as vroue van 20 jaar en ouer. Daar is addisionele bekommernisse vir meisies jonger as 15 jaar, aangesien hulle minder geneig is om fisies voldoende ontwikkel te wees om ’n gesonde swangerskap te onderhou of geboorte te gee. Vir meisies tussen 15 en 19 jaar hou die risiko’s meer verband met sosio-ekonomiese faktore as met die biologiese effekte van ouderdom. Risiko’s soos lae geboortemassa, voortydige kraam, bloedarmoede en pre-eklampsie word nie noodwendig aan biologiese ouderdom gekoppel teen die tyd dat ’n meisie 16 jaar oud is nie, aangesien dit nie in geboortes van ouer tieners waargeneem word wanneer daar vir ander risikofaktore, soos toegang tot hoë gehalte prenatale sorg, gekontroleer word nie. Tienerswangerskappe wat egter saam met wanvoeding en swak gesondheidsorg voorkom, kan mediese probleme veroorsaak. Wanneer opvoedkundige intervensies met toegang tot voorbehoedmiddels gekombineer word, kan dit onbedoelde tienerswangerskappe verminder. In 2023 het ongeveer 41 uit elke 1 000 meisies wêreldwyd tussen die ouderdomme van 15 en 19 geboorte geskenk, vergeleke met ongeveer 65 geboortes per 1 000 in 2000. Tussen 2015 en 2021 het ’n geraamde 14 persent van adolessente meisies en jong vroue wêreldwyd gerapporteer dat hulle voor die ouderdom van 18 geboorte geskenk het. Die adolessente geboortesyfer is hoër in lae- en middelinkomstelande (LMIC’s) as in hoë-inkomstelande. In die ontwikkelende wêreld kry ongeveer 2,5 miljoen meisies tussen 15 en 19 jaar elke jaar kinders. Nog sowat 3,9 miljoen ondergaan aborsies. Tienerswangerskap kom meer algemeen in landelike gebiede as in stedelike gebiede voor. == Uitwerking == Volgens die Verenigde Nasies se Bevolkingsfonds (UNFPA) het swangerskappe onder meisies jonger as 18 jaar onherstelbare gevolge: "Dit skend die regte van meisies, met lewensgevaarlike gevolge in terme van seksuele en reproduktiewe gesondheid, en hou hoë ontwikkelingskoste vir gemeenskappe in, veral deur die siklus van armoede te laat voortduur." <ref name="Adolescent Pregnancy">{{Cite web|url=https://www.unfpa.org/publications/adolescent-pregnancy|title=Adolescent Pregnancy|year=2013|publisher=UNFPA}}</ref> Gesondheidsgevolge sluit in dat hulle nog nie fisies gereed is vir swangerskap en geboorte nie, wat tot komplikasies en wanvoeding lei, aangesien die meerderheid adolessente geneig is om uit lae-inkomste-huishoudings te kom. Die risiko van moedersterfte vir meisies onder die ouderdom van 15 in lae- en middelinkomstelande is hoër as vir vroue in hul twintigerjare. <ref name="Adolescent Pregnancy" /> Tienerswangerskappe beïnvloed ook meisies se opvoeding en inkomstepotensiaal, aangesien baie gedwing word om die skool te verlaat, wat uiteindelik hul toekomstige geleenthede en ekonomiese vooruitsigte bedreig.<ref name="unfpa.org">{{Cite web|url=https://www.unfpa.org/adolescent-pregnancy|title=Adolescent pregnancy – UNFPA – United Nations Population Fund|website=United Nations Population Fund}}</ref> Studies het die sosio-ekonomiese, mediese en sielkundige impak van swangerskap en ouerskap by tieners ondersoek.<ref>{{cite journal |last1=Corcoran |first1=Jacqueline |date=2016 |title=Teenage Pregnancy and Mental Health |journal=[[Societies (journal)|Societies]] |volume=6 |issue=3 |page=21 |doi=10.3390/soc6030021 |doi-access=free}}</ref> Lewensuitkomste vir tienermoeders en hul kinders verskil. Ander faktore, soos armoede of sosiale ondersteuning, kan belangriker wees as die ouderdom van die moeder by geboorte. Baie oplossings is voorgestel om die meer negatiewe bevindinge teen te werk. Tienerouers wat op gesins- en gemeenskapsondersteuning, maatskaplike dienste en kinderopvangondersteuning kan staatmaak, is meer geneig om hul opleiding voort te sit en hoër-betalende werk te kry namate hulle met hul opleiding vorder.<ref>{{Cite web|url=https://www.unfpa.org/adolescent-pregnancy|title=Adolescent pregnancy|website=United Nations Population Fund|language=en|access-date=19 February 2022}}</ref><ref>Stepp, G. (2009) [https://www.vision.org/visionmedia/family-relationships/teen-pregnancy/15432.aspx Teen Pregnancy: The Tangled Web].</ref> 'n Holistiese benadering is nodig om tienerswangerskappe aan te spreek. Dit beteken om nie op die verandering van meisies se gedrag te fokus nie, maar om die onderliggende redes vir adolessenteswangerskappe aan te spreek, soos armoede, geslagsongelykheid, sosiale druk en dwang. Hierdie benadering behoort die volgende in te sluit: "die verskaffing van ouderdomsgepaste, omvattende seksualiteitsopvoeding vir alle jongmense, belegging in meisies se opvoeding, die voorkoming van kinderhuwelike, seksuele geweld en dwang, die bou van geslagsgelyke samelewings deur meisies te bemagtig en mans en seuns te betrek, en die versekering van adolessente se toegang tot seksuele en reproduktiewe gesondheidsinligting, asook dienste wat hulle verwelkom en hul keuses vergemaklik.".<ref name="unfpa.org" /> n die Verenigde State het een derde van hoërskoolleerders berig dat hulle seksueel aktief is. In 2011–2013 het 79% van vroue berig dat hulle geboortebeperking gebruik het. Tienerswangerskappe plaas jong vroue in gevaar vir gesondheidsprobleme, asook ekonomiese, sosiale en finansiële probleme. <ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2015/p0407-teen-pregnancy.html|title=Few teens use the most effective types of birth control{{!}} CDC Online Newsroom {{!}} CDC|date=7 April 2015|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=26 July 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|accessdate=26 July 2017}}</ref> === Tiener === Om 'n jong ma in 'n eerstewêreldland te wees, kan 'n mens se opvoeding beïnvloed. Tienermoeders is meer geneig om hoërskool te verlaat. <nowiki>''</nowiki>n Studie uit 2001 het bevind dat vroue wat gedurende hul tienerjare geboorte gegee het, slegs 10–12% so gereeld hoërskoolonderrig voltooi het en 14–29% so gereeld post-sekondêre onderwys nagestreef het as vroue wat tot die ouderdom van 30 gewag het. <ref>{{Cite journal |vauthors=Hofferth SL, Reid L, Mott FL |year=2001 |title=The effects of early childbearing on schooling over time |journal=Family Planning Perspectives |volume=33 |issue=6 |pages=259–267 |doi=10.2307/3030193 |jstor=3030193 |pmid=11804435}}</ref> Volgens die National Campaign to Prevent Teen Pregnancy sal byna 1 uit 4 tienermoeders binne twee jaar na hul eerste kind weer swanger raak. Swangerskap en geboorte verhoog die kans aansienlik dat hierdie moeders hoërskooluitvallers sal word, en tot soveel as die helfte moet op welsyn staatmaak. Baie tienerouers het nie die intellektuele of emosionele volwassenheid wat nodig is om vir 'n ander lewe te voorsien nie. <ref name="Day 2009" /> Dikwels word hierdie swangerskappe maande lank weggesteek, wat lei tot 'n gebrek aan voldoende prenatale sorg en gevaarlike uitkomste vir die babas. <ref name="Day 2009">{{Cite journal |vauthors=Cornelius MD, Goldschmidt L, Willford JA, Leech SL, Larkby C, Day NL |year=2008 |title=Body Size and Intelligence in 6-year-olds: Are Offspring of Teenage Mothers at Risk? |journal=Maternal and Child Health Journal |volume=13 |issue=6 |pages=847–856 |doi=10.1007/s10995-008-0399-0 |pmc=2759844 |pmid=18683038}}</ref> Faktore wat bepaal watter moeders meer geneig is om kortstondige herhaalde geboortes te hê, sluit huwelik en opvoeding in. Die waarskynlikheid neem af met die vlak van opvoeding van die jong vrou of haar ouers, en neem toe indien sy trou.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kalmuss DS, Namerow PB |year=1994 |title=Subsequent childbearing among teenage mothers: the determinants of a closely spaced second birth |journal=Fam Plann Perspect |volume=26 |issue=4 |pages=149–53, 159 |doi=10.2307/2136238 |jstor=2136238 |pmid=7957815}}</ref> 'n Studie van geboortes in die Verenigde State in 2019–2021 het bevind dat meisies wat tussen die ouderdomme van 10–13 en 18–19 geboorte gegee het, hoër risiko's vir keisersneë gehad het in vergelyking met meisies tussen die ouderdomme van 14–17. <ref name="e690">{{Cite journal |last=Pineles |first=Beth L. |last2=Harris |first2=Anthony D. |last3=Goodman |first3=Katherine E. |date=2022-11-01 |title=Adverse Maternal and Delivery Outcomes in Children and Very Young (Age ≤13 Years) US Adolescents Compared With Older Adolescents and Adults |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2797884 |journal=JAMA |volume=328 |issue=17 |page=1766 |doi=10.1001/jama.2022.18340 |issn=0098-7484 |pmc=9627406 |pmid=36318140 |access-date=2026-04-11}}</ref> === Kind === Vroeë moederskap kan die psigososiale ontwikkeling van die baba beïnvloed. Die kinders van tienermoeders is meer geneig om voortydig gebore te word met 'n lae geboortegewig, wat hulle vatbaar maak vir baie ander lewenslange toestande.. <ref name="Gibbs-2012">{{Cite journal |last=Gibbs |first=CM. |last2=Wendt |first2=A. |last3=Peters |first3=S. |last4=Hogue |first4=CJ. |date=Jul 2012 |title=The impact of early age at first childbirth on maternal and infant health |journal=Paediatr Perinat Epidemiol |volume=26 Suppl 1 |issue=1 |pages=259–84 |doi=10.1111/j.1365-3016.2012.01290.x |pmc=4562289 |pmid=22742615}}</ref>Kinders van tienermoeders het 'n hoër risiko vir intellektuele, taal- en sosio-emosionele agterstande.<ref name="Day 2009" /> Ontwikkelingsgestremdhede en gedragsprobleme is meer algemeen by kinders wat vir tienermoeders gebore word.<ref name="aap">{{Cite journal |last=American Academy of Pediatrics. Committee On Adolescence Committee On Early Childhood Adoption |first=Dependent Care |year=2001 |title=American Academy of Pediatrics: Care of adolescent parents and their children |journal=Pediatrics |volume=107 |issue=2 |pages=429–34 |doi=10.1542/peds.107.2.429 |pmid=11158485 |s2cid=71188516 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Hofferth SL, Reid L |year=2002 |title=Early Childbearing and Children's Achievement And Behavior over Time |journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health |volume=34 |issue=1 |pages=41–49 |doi=10.2307/3030231 |jstor=3030231 |pmid=11990638 |s2cid=13558045}}</ref> Een studie het voorgestel dat adolessente moeders minder geneig is om hul baba [[Stimulasie|te stimuleer]] deur [[Toegeneentheid|liefdevolle gedrag]] soos aanraking, glimlag en [[Taalwetenskappe|verbale kommunikasie]], of om sensitief en aanvaardend teenoor hul behoeftes te wees. <ref name="aap" /> Nog een het bevind dat diegene wat meer sosiale ondersteuning gehad het, minder geneig was om [[woede]] teenoor hul kinders te toon of op straf staat te maak. <ref>{{Cite journal |last=Crockenberg S |year=1987 |title=Predictors and correlates of anger toward and punitive control of toddlers by adolescent mothers |journal=Child Dev |volume=58 |issue=4 |pages=964–75 |doi=10.2307/1130537 |jstor=1130537 |pmid=3608666}} </ref> Swak akademiese prestasie by die kinders van tienermoeders is ook opgemerk, met baie van die kinders wat 'n graadvlak teruggehou word, laer op gestandaardiseerde toetse behaal, en/of nie daarin slaag om van sekondêre skool te gradueer nie. Dogters wat vir adolessente ouers gebore word, is meer geneig om self tienermoeders te word. <ref name="natcamp" /> <ref name="Furstenberg">{{Cite journal |vauthors=Furstenberg FF, Levine JA, Brooks-Gunn J |year=1990 |title=The children of teenage mothers: patterns of early childbearing in two generations |journal=Fam Plann Perspect |volume=22 |issue=2 |pages=54–61 |doi=10.2307/2135509 |jstor=2135509 |pmid=2347409}}</ref> Seuns wat vir tienermoeders gebore word, is drie keer meer geneig om tronkstraf uit te dien. === Medies === === Prenatale sorg === Moeder- en voorgeboortelike gesondheid is van besondere belang onder tieners wat swanger is of ouerskap beoefen. Die wêreldwye voorkoms van premature geboorte en lae geboortegewig is hoër onder adolessente moeders. <ref name="makinson">{{Cite journal |last=Makinson C |year=1985 |title=The health consequences of teenage fertility |journal=Family Planning Perspectives |volume=17 |issue=3 |pages=132–139 |doi=10.2307/2135024 |jstor=2135024 |pmid=2431924}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Scholl TO, Hediger ML, Belsky DH |year=1994 |title=Prenatal care and maternal health during adolescent pregnancy: A review and meta-analysis |journal=The Journal of Adolescent Health |volume=15 |issue=6 |pages=444–456 |doi=10.1016/1054-139X(94)90491-K |pmid=7811676}}</ref> In 'n landelike hospitaal in Wes-Bengale was tienermoeders tussen 15 en 19 jaar oud meer geneig om anemie, premature kraam en 'n baba met 'n laer geboortegewig te hê as moeders tussen 20 en 24 jaar oud. <ref>{{Cite journal |vauthors=Banerjee B, Pandey G, Dutt D, Sengupta B, Mondal M, Deb S |year=2009 |title=Teenage pregnancy: A socially inflicted health hazard |journal=Indian Journal of Community Medicine |volume=34 |issue=3 |pages=227–231 |doi=10.4103/0970-0218.55289 |pmc=2800903 |pmid=20049301 |doi-access=free}}</ref> Navorsing dui daarop dat swanger tieners minder geneig is om voorgeboortelike sorg te ontvang en dit dikwels in die derde trimester soek, indien enigsins.<ref name="makinson" /> Die Guttmacher-instituut berig dat een-derde van swanger tieners onvoldoende voorgeboortelike sorg ontvang en dat hul kinders meer geneig is om gesondheidsprobleme in hul kinderjare te hê of gehospitaliseer te word as dié wat vir ouer vroue gebore word. In die Verenigde State staar tiener-Latinas wat swanger raak hindernisse in die gesig om gesondheidsorg te ontvang omdat hulle die minste versekerde groep in die land is. <ref name="Sterling 2009 19–28">{{Cite journal |last=Sterling |first=Sandra P. |date=2009 |title=Contraceptive Use Among Adolescent Latinas Living in the United States: The Impact of Culture and Acculturation |journal=Journal of Pediatric Health Care |volume=23 |issue=1 |pages=19–28 |doi=10.1016/j.pedhc.2008.02.004 |pmid=19103403}}</ref> Jong moeders wat hoëgehalte-kraamsorg ontvang, het aansienlik gesonder babas as dié wat dit nie ontvang nie. Baie van die gesondheidskwessies wat met tienermoeders geassosieer word, blyk die gevolg te wees van 'n gebrek aan toegang tot voldoende mediese sorg.<ref>{{Cite journal |vauthors=Raatikainen K, Heiskanen N, Verkasalo PK, Heinonen S |year=2005 |title=Good outcome of teenage pregnancies in high-quality maternity care |journal=The European Journal of Public Health |volume=16 |issue=2 |pages=157–161 |doi=10.1093/eurpub/cki158 |pmid=16141302 |doi-access=free}}</ref> Baie swanger tieners loop die risiko van voedingstekorte as gevolg van swak eetgewoontes wat algemeen in adolessensie voorkom, insluitend pogings om gewig te verloor deur te dieet, maaltye oor te slaan, voedselbeheptheid, peusel en die verbruik van kitskos.<ref>{{Cite journal |vauthors=Gutierrez Y, King JC |year=1993 |title=Nutrition during teenage pregnancy |journal=Pediatric Annals |volume=22 |issue=2 |pages=99–108 |doi=10.3928/0090-4481-19930201-07 |pmid=8493060}}</ref> Onvoldoende voeding tydens swangerskap is 'n selfs meer opvallende probleem onder tieners in ontwikkelende lande.<ref>{{Cite journal |vauthors=Sanchez PA, Idrisa A, Bobzom DN, Airede A, Hollis BW, Liston DE, Jones DD, Dasgupta A, Glew RH |year=1997 |title=Calcium and vitamin D status of pregnant teenagers in Maiduguri, Nigeria |journal=Journal of the National Medical Association |volume=89 |issue=12 |pages=805–811 |pmc=2608295 |pmid=9433060}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Peña E, Sánchez A, Solano L |year=2003 |title=Profile of nutritional risk in pregnant adolescents |journal=Archivos Latinoamericanos de Nutricion |volume=53 |issue=2 |pages=141–149 |pmid=14528603}}</ref> Komplikasies van swangerskap lei tot die dood van na raming 70 000 tienermeisies in ontwikkelende lande elke jaar. Jong moeders en hul babas loop ook 'n groter risiko om MIV op te doen. <ref name="savethechildren">{{Cite journal |last=Mayor S |year=2004 |title=Pregnancy and childbirth are leading causes of death in teenage girls in developing countries |journal=BMJ |volume=328 |issue=7449 |page=1152 |doi=10.1136/bmj.328.7449.1152-a |pmc=411126 |pmid=15142897}}</ref> Die Wêreldgesondheidsorganisasie beraam dat die risiko van dood ná swangerskap twee keer so hoog is vir meisies tussen 15 en 19 jaar oud as vir vroue tussen 20 en 24 jaar oud. Die moedersterftesyfer kan tot vyf keer hoër wees vir meisies tussen 10 en 14 jaar oud as vir vroue tussen 20 en 24 jaar oud. Onwettige aborsie hou ook baie risiko's in vir tienermeisies in gebiede soos Afrika suid van die Sahara. <ref name="subsahara">{{Cite journal |last=Locoh |first=Thérèse |date=1999 |title=Early Marriage and Motherhood in Sub-Saharan Africa |url=https://www.ajol.info/index.php/ae/article/view/22558 |journal=African Environment |volume=10 |issue=3 |pages=31–42 |s2cid=70677057}}</ref> Wêreldwyd is swangerskapskomplikasies die hoofoorsaak van dood vir vroue en meisies van 15 tot 19 jaar oud. <ref name="WHO2018">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-pregnancy|title=Adolescent pregnancy|date=23 February 2018|website=World Health Organization|access-date=2 November 2018}}</ref> Risiko's vir mediese komplikasies is groter vir meisies onder 15 jaar, aangesien 'n onderontwikkelde pelvis tot probleme met geboorte kan lei. Obstruktiewe kraam word gewoonlik met 'n keisersnee in geïndustrialiseerde lande behandel. In ontwikkelende streke waar mediese dienste dalk nie beskikbaar is nie, kan dit lei tot eklampsie, obstetriese fistel, babasterftes of moedersterfte.<ref name="savethechildren" /> <ref name="unfpa.org" /> Vir moeders wat ouer as vyftien is, is ouderdom nie 'n risikofaktor nie, en swak uitkomste word meer geassosieer met sosio-ekonomiese faktore eerder as met biologie. <ref name="makinson" /> === Voorgeboortelike sorg === In 2022 het UNICEF opgemerk dat: 84 persent van swanger adolessente tussen 15–19 jaar oud het ten minste een voorgeboortelike sorgbesoek bygewoon in vergelyking met 88 persent van alle vroue en meisies tussen 15–49 jaar oud. Minder adolessente meisies het bekwame kraamsorg ontvang in vergelyking met alle vroue en meisies (77 tot 84 persent). Daarbenewens het minder adolessente meisies nageboortelike sorg vir hulself ontvang in vergelyking met alle vroue en meisies (66 persent teenoor 69 persent).[53] Die agentskap het streeksverskille opgemerk en daarop gewys dat in Wes- en Sentraal-Afrika "48 persent van pasgeborenes van adolessente moeders 'n postnatale kontak gehad het in vergelyking met 52 persent van pasgeborenes van alle moeders".. <ref name="UNICEF dec22">{{Cite web|url=https://data.unicef.org/topic/child-health/adolescent-health/|title=Early childbearing|website=UNICEF Data|publisher=[[UNICEF]]}}</ref> === Ekonomie === Die leeftydgeleentheidskoste wat deur tienerswangerskappe in verskillende lande veroorsaak word, wissel van 1% tot 30% van die jaarlikse BBP, met 30% die syfer in Uganda.<ref name="UNFPA">{{Cite news|accessdate=22 March 2019}}</ref> In die Verenigde State het tienerswangerskappe belastingbetalers in 2016 tussen $9,4 en $28 miljard gekos, as gevolg van faktore soos pleegsorg en verlore belastinginkomste.<ref name="HHS">{{Cite web|url=https://www.hhs.gov/ash/oah/adolescent-development/reproductive-health-and-teen-pregnancy/teen-pregnancy-and-childbearing/teen-childbearing/index.html|title=Negative Impacts of Teen Childbearing|last=United States Department of Health and Human Services|date=2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321175033/https://www.hhs.gov/ash/oah/adolescent-development/reproductive-health-and-teen-pregnancy/teen-pregnancy-and-childbearing/teen-childbearing/index.html|archive-date=21 March 2019|access-date=22 March 2019}}</ref> 'n Studie in 2014 het beraam dat 'n toename in ekonomiese produktiwiteit as gevolg van die beëindiging van tienerswangerskappe in Brasilië en Indië onderskeidelik $3,5 miljard en $7,7 miljard werd sou wees. <ref name="UNFPA" /> Minder as een derde van tienermoeders ontvang enige vorm van kinderonderhoud, wat die waarskynlikheid dat hulle hulle tot die regering vir hulp sal wend, aansienlik verhoog. Die korrelasie tussen vroeëre kindergeboorte en die versuim om hoërskool te voltooi, verminder loopbaangeleenthede vir baie jong vroue. Een studie het bevind dat 60% van tienermoeders in 1988 [[Armoede|arm]] was tydens geboorte. <ref>{{Cite journal |vauthors=Coley RL, Chase-Lansdale PL |year=1998 |title=Adolescent pregnancy and parenthood. Recent evidence and future directions |journal=The American Psychologist |volume=53 |issue=2 |pages=152–166 |doi=10.1037/0003-066X.53.2.152 |pmid=9491745}}</ref> 'n Studie in 2002 het bevind dat byna 50% van alle adolessente moeders binne die eerste vyf jaar van hul kind se lewe maatskaplike hulp gesoek het. <ref name="natcamp" /> 'n Studie in 1999 van 100 tienermoeders in die Verenigde Koninkryk het bevind dat slegs 11% 'n salaris ontvang het, terwyl die oorblywende 89% werkloos was. Die meeste Britse tienermoeders leef in armoede, met byna die helfte in die onderste vyfde van die inkomsteverdeling.[1] == Sien ook == * [[Tienerswangerskap in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tienerswangerskap| ]] psq1678n3py0y6ocq2zg1hxvgvbnppz 2 458548 2973918 2924477 2026-09-29T14:36:08Z VamuhleOmuhle 203624 /* Bursera graveolens */ 2973918 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2973919 2973918 2026-09-29T14:36:54Z VamuhleOmuhle 203624 2973919 wikitext text/x-wiki '''Ṅwenda''' (ook geskryf as '''nwenda''' of '''minwenda''' in die meervoud) is ’n tradisionele kledingstuk wat met die [[Vhavenda]] van Suid-Afrika geassosieer word. Dit word van kleurvolle, gestreepte materiaal gemaak en vorm ’n belangrike deel van tradisionele [[Tshivenda]]-drag. Die kledingstuk word veral met vrouedrag geassosieer en word in verskillende vorme tydens kulturele geleenthede, feeste, troues en ander seremonies gedra. {"fallbackMarkdown":"(Vuk’uzenzele)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":913,"end_idx":946,"safe_urls":["https://nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA77-Online.pdf","https://nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA77-Online.pdf?utm_source=chatgpt.com","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Vuk’uzenzele)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"VENDA TRADITIONAL DRESS | Vuk'uzenzele","url":"https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Vuk’uzenzele","pub_date":1204329600,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[{"title":"The Venda\n\nVenda women wear a nwenda at the wais","url":"https://nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA77-Online.pdf?utm_source=chatgpt.com","pub_date":null,"snippet":"","attribution":"National Museum"}],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":2},{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":38}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} == Benaming == Die woord '''Ṅwenda''' verwys na die tradisionele kledingstuk, terwyl '''minwenda''' algemeen as die meervoudsvorm gebruik word. In moderne gebruik word die term ook gebruik vir die kenmerkende gestreepte materiaal waaruit die kledingstuk vervaardig word. Die spelling en transliterasie van Tshivenda-terme kan tussen bronne verskil. Die Vhavenda is ’n Suid-Afrikaanse etniese groep wie se taal [[Tshivenda]] is. Die term ''Venda'' word algemeen gebruik om na die volk, taal en kulturele erfenis te verwys, hoewel ''Vhavenda'' en ''Tshivenda'' meer spesifieke benamings is. == Tradisionele vrouedrag == Die tradisionele Ṅwenda word van ’n lengte materiaal met opvallende horisontale strepe gemaak. Die materiaal bevat gewoonlik verskeie helder kleure teen ’n donker agtergrond. In die tradisionele vorm word die materiaal om die liggaam gedra en met bande of ’n knoop aan die skouer vasgemaak. Dit kan ook om die middel gedra word. {"fallbackMarkdown":"(Traditional Attire)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":1899,"end_idx":1931,"safe_urls":["https://traditionalattire.co.za/venda-minwenda-traditional-attire/","https://traditionalattire.co.za/venda-minwenda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Traditional Attire)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"Venda Minwenda Traditional Attire | Traditional Attire SA","url":"https://traditionalattire.co.za/venda-minwenda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Traditional Attire","pub_date":null,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[{"title":"VENDA TRADITIONAL DRESS | Vuk'uzenzele","url":"https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com","pub_date":null,"snippet":"","attribution":"Vuk’uzenzele"}],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":0},{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":2}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} Volgens beskrywings van tradisionele Venda-drag het die boonste kledingstuk bestaan uit veelkleurige gestreepte materiaal, met ’n strook materiaal oor die bokant en twee bande wat oor die skouer vasgebind word. {"fallbackMarkdown":"(Vuk’uzenzele)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":2144,"end_idx":2163,"safe_urls":["https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Vuk’uzenzele)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"VENDA TRADITIONAL DRESS | Vuk'uzenzele","url":"https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Vuk’uzenzele","pub_date":1204329600,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":2}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} Benewens die Ṅwenda is verskeie ander kledingstukke en versierings histories deur Venda-vroue gebruik. Dit het onder meer voorskote, armbande, halssnoere en ander liggaamsversierings ingesluit. == Historiese kledingstukke == === Tshirivha === Die '''tshirivha''' was ’n tradisionele voorskoot van bokvel wat deur getroude vroue gedra is. Dit het die voor- en agterkant van die liggaam bedek. By spesiale geleenthede is ’n seremoniële agtervoorskoot, bekend as ’n '''gwana''', van skaapvel gedra. Moderne weergawes van hierdie tipe kledingstuk kan van Ṅwenda-materiaal gemaak word. {"fallbackMarkdown":"(Vuk’uzenzele)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":2749,"end_idx":2768,"safe_urls":["https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Vuk’uzenzele)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"VENDA TRADITIONAL DRESS | Vuk'uzenzele","url":"https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Vuk’uzenzele","pub_date":1204329600,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":2}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} === Maredo === Die '''maredo''' was ’n kledingstuk wat met jong meisies geassosieer is. Dit het uit smal stroke materiaal bestaan wat aan die voor- en agterkant tussen die bene gehang het en aan ’n gordel vasgemaak is. {"fallbackMarkdown":"(Vuk’uzenzele)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":2990,"end_idx":3009,"safe_urls":["https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Vuk’uzenzele)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"VENDA TRADITIONAL DRESS | Vuk'uzenzele","url":"https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Vuk’uzenzele","pub_date":1204329600,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":2}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} === Versierings === Tradisionele vrouedrag is dikwels met liggaamsversierings aangevul. Dit het onder meer halssnoere, armbande, enkelbande en hoofbande ingesluit. Sommige van hierdie versierings is van gras, metaal, krale of ander materiale vervaardig. {"fallbackMarkdown":"(Vuk’uzenzele)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":3266,"end_idx":3299,"safe_urls":["https://nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA77-Online.pdf","https://nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA77-Online.pdf?utm_source=chatgpt.com","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Vuk’uzenzele)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"VENDA TRADITIONAL DRESS | Vuk'uzenzele","url":"https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Vuk’uzenzele","pub_date":1204329600,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[{"title":"The Venda\n\nVenda women wear a nwenda at the wais","url":"https://nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA77-Online.pdf?utm_source=chatgpt.com","pub_date":null,"snippet":"","attribution":"National Museum"}],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":2},{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":38}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} == Kleure en materiaal == Ṅwenda-materiaal word gekenmerk deur opvallende kleurstrepe. Algemene kleure sluit rooi, geel, groen, blou, wit en swart in. Die presiese kleurkombinasies en patrone kan egter tussen kledingstukke en moderne ontwerpe verskil. {"fallbackMarkdown":"(Traditional Attire)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":3554,"end_idx":3586,"safe_urls":["https://traditionalattire.co.za/venda-minwenda-traditional-attire/","https://traditionalattire.co.za/venda-minwenda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com","https://traditionalattire.co.za/venda-traditional-attire/","https://traditionalattire.co.za/venda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Traditional Attire)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"Venda Minwenda Traditional Attire | Traditional Attire SA","url":"https://traditionalattire.co.za/venda-minwenda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Traditional Attire","pub_date":null,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[{"title":"Venda Traditional Attire | Traditional Attire SA","url":"https://traditionalattire.co.za/venda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com","pub_date":null,"snippet":"","attribution":"Traditional Attire"}],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":0},{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":1}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} Die tradisionele materiaal word in moderne klereontwerp ook gebruik vir rokke, rompe, hemde en ander kledingstukke. Só word die kenmerkende gestreepte voorkoms van die Ṅwenda behou terwyl die snit volgens hedendaagse modes aangepas word. == Gebruik in die moderne tyd == In die 21ste eeu word Ṅwenda en ander vorme van Venda-tradisionele drag steeds tydens kulturele geleenthede gebruik. Dit sluit onder meer troues, familiebyeenkomste, kulturele feeste, kerkgeleenthede en [[Erfenisdag]]-vieringe in. {"fallbackMarkdown":"(Traditional Attire)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":4092,"end_idx":4124,"safe_urls":["https://lotshaonaka.co.za/product/minwenda-traditional-venda-attire-for-women/","https://lotshaonaka.co.za/product/minwenda-traditional-venda-attire-for-women/?utm_source=chatgpt.com","https://traditionalattire.co.za/venda-traditional-attire/","https://traditionalattire.co.za/venda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Traditional Attire)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"Venda Traditional Attire | Traditional Attire SA","url":"https://traditionalattire.co.za/venda-traditional-attire/?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Traditional Attire","pub_date":null,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[{"title":"Minwenda Traditional Venda Attire for Young Girls – Women – Lotsha Onaka","url":"https://lotshaonaka.co.za/product/minwenda-traditional-venda-attire-for-women/?utm_source=chatgpt.com","pub_date":null,"snippet":"","attribution":"Lotsha Onaka"}],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":1},{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":3}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} Moderne vrouedrag kan die tradisionele materiaal in ’n verskeidenheid style inkorporeer. Dit sluit onder meer volledig gestreepte rokke, rompe en tweedelige uitrustings in. Sommige moderne ontwerpe gebruik slegs dele van die materiaal, soos gestreepte boorde, panele of moue. Die manier waarop tradisionele drag gedra word, kan volgens familie, gemeenskap, ouderdom, geleentheid en streek verskil. Daar is daarom nie noodwendig een enkele vorm van Venda-vrouedrag wat vir alle geleenthede geld nie. == Kulturele betekenis == Ṅwenda vorm deel van die kulturele identiteit en erfenis van die Vhavenda. Die gebruik daarvan tydens kulturele en familiegeleenthede dien as ’n sigbare uitdrukking van verbondenheid met Tshivenda-kultuur en tradisie. Die kledingstuk het ook ’n verband met veranderende opvattings oor vrouedrag. Histories is verskillende kledingstukke met ouderdom en huwelikstatus verbind, terwyl moderne drag dikwels tradisionele elemente met hedendaagse mode kombineer. {"fallbackMarkdown":"(Vuk’uzenzele)","reference":{"matched_text":"","prefix":null,"start_idx":5112,"end_idx":5131,"safe_urls":["https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress","https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com"],"refs":[],"alt":"(Vuk’uzenzele)","prompt_text":null,"type":"grouped_webpages","items":[{"title":"VENDA TRADITIONAL DRESS | Vuk'uzenzele","url":"https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress?utm_source=chatgpt.com","attribution":"Vuk’uzenzele","pub_date":1204329600,"snippet":"","attribution_segments":null,"supporting_websites":[],"refs":[{"turn_index":0,"ref_type":"search","ref_index":2}],"hue":null,"attributions":null}],"error":null,"fallback_items":null,"style":null,"status":"done"},"showLoginRequiredCard":false} == Sien ook == [[Vhavenda]] [[Tshivenda]] [[Tradisionele Afrikaklere]] [[Kultuur van Suid-Afrika]] [[Erfenisdag]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == [https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress ''Venda Traditional Dress'' – Vuk'uzenzele] osymz9e2u08ilvtu5wuett92gmtbmyv 2973922 2973919 2026-09-29T14:47:50Z VamuhleOmuhle 203624 inligting oor Nwenda ingesit 2973922 wikitext text/x-wiki = '''Ṅwenda''' = '''Ṅwenda''' (ook geskryf as '''nwenda''' of '''minwenda''' in die meervoud) is ’n tradisionele kledingstuk wat met die [[Vhavenda]] van Suid-Afrika geassosieer word. Dit word van kleurvolle, gestreepte materiaal gemaak en vorm ’n belangrike deel van tradisionele [[Tshivenda]]-drag. Die kledingstuk word veral met vrouedrag geassosieer en word in verskillende vorme tydens kulturele geleenthede, feeste, troues en ander seremonies gedra. == Benaming == Die woord '''Ṅwenda''' verwys na die tradisionele kledingstuk, terwyl '''minwenda''' algemeen as die meervoudsvorm gebruik word. In moderne gebruik word die term ook gebruik vir die kenmerkende gestreepte materiaal waaruit die kledingstuk vervaardig word. Die spelling en transliterasie van Tshivenda-terme kan tussen bronne verskil. Die Vhavenda is ’n Suid-Afrikaanse etniese groep wie se taal [[Tshivenda]] is. Die term ''Venda'' word algemeen gebruik om na die volk, taal en kulturele erfenis te verwys, hoewel ''Vhavenda'' en ''Tshivenda'' meer spesifieke benamings is. == Tradisionele vrouedrag == Die tradisionele Ṅwenda word van ’n lengte materiaal met opvallende horisontale strepe gemaak. Die materiaal bevat gewoonlik verskeie helder kleure teen ’n donker agtergrond. In die tradisionele vorm word die materiaal om die liggaam gedra en met bande of ’n knoop aan die skouer vasgemaak. Dit kan ook om die middel gedra word. Benewens die Ṅwenda is verskeie ander kledingstukke en versierings histories deur Venda-vroue gebruik. Dit het onder meer voorskote, armbande, halssnoere en ander liggaamsversierings ingesluit. == Historiese kledingstukke == === Tshirivha === Die '''tshirivha''' was ’n tradisionele voorskoot van bokvel wat deur getroude vroue gedra is. Dit het die voor- en agterkant van die liggaam bedek. By spesiale geleenthede is ’n seremoniële agtervoorskoot, bekend as ’n '''gwana''', van skaapvel gedra. Moderne weergawes van hierdie tipe kledingstuk kan van Ṅwenda-materiaal gemaak word. Maredo Die '''maredo''' was ’n kledingstuk wat met jong meisies geassosieer is. Dit het uit smal stroke materiaal bestaan wat aan die voor- en agterkant tussen die bene gehang het en aan ’n gordel vasgemaak is. === Versierings === Tradisionele vrouedrag is dikwels met liggaamsversierings aangevul. Dit het onder meer halssnoere, armbande, enkelbande en hoofbande ingesluit. Sommige van hierdie versierings is van gras, metaal, krale of ander materiale vervaardig. Ṅwenda-materiaal word gekenmerk deur opvallende kleurstrepe. Algemene kleure sluit rooi, geel, groen, blou, wit en swart in. Die presiese kleurkombinasies en patrone kan egter tussen kledingstukke en moderne ontwerpe verskil. rp ook gebruik vir rokke, rompe, hemde en ander kledingstukke. Só word die kenmerkende gestreepte voorkoms van die Ṅwenda behou terwyl die snit volgens hedendaagse modes aangepas word. Moderne vrouedrag kan die tradisionele materiaal in ’n verskeidenheid style inkorporeer. Dit sluit onder meer volledig gestreepte rokke, rompe en tweedelige uitrustings in. Sommige moderne ontwerpe gebruik slegs dele van die materiaal, soos gestreepte boorde, panele of moue. Die manier waarop tradisionele drag gedra word, kan volgens familie, gemeenskap, ouderdom, geleentheid en streek verskil. Daar is daarom nie noodwendig een enkele vorm van Venda-vrouedrag wat vir alle geleenthede geld nie. == Kulturele betekenis == Ṅwenda vorm deel van die kulturele identiteit en erfenis van die Vhavenda. Die gebruik daarvan tydens kulturele en familiegeleenthede dien as ’n sigbare uitdrukking van verbondenheid met Tshivenda-kultuur en tradisie. Die kledingstuk het ook ’n verband met veranderende opvattings oor vrouedrag. Histories is verskillende kledingstukke met ouderdom en huwelikstatus verbind, terwyl moderne drag dikwels tradisionele elemente met hedendaagse mode kombineer. [[Vhavenda]] [[Tshivenda]] [[Tradisionele Afrikaklere]] [[Kultuur van Suid-Afrika]] [[Erfenisdag]] == Eksterne skakels == [https://www.vukuzenzele.gov.za/venda-traditional-dress ''Venda Traditional Dress'' – Vuk'uzenzele] c7rl8fx3axa5sz9p73eyovvq4bdrg3l 3 458700 2973877 2882881 2026-09-29T12:21:39Z Dumbassman 62009 /* Oor en oor */ nuwe afdeling 2973877 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Oor en oor == Hallo. Let asb op dat jy artikels probeer skep wat klaar bestaan. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 12:21, 29 September 2026 (UTC) tv19bbkhvcriijxooxqieadszeg4sbx 2973880 2973877 2026-09-29T12:34:21Z Aliwal2012 39067 2973880 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Oor en oor == Hallo. Let asb op dat jy artikels probeer skep wat klaar bestaan. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 12:21, 29 September 2026 (UTC) Jy is nou geblokkeer op die Afrikaanse Wikipedia! Ons gaan jou nie elke keer waarsku om nie swak verbeterings aanlyn te plaas nie. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:34, 29 September 2026 (UTC) 1yjtvup1t08j4ujvm3ipw2jh574680j 6 464783 2973986 2964586 2026-09-29T17:42:51Z JMK 649 beskr 2973986 wikitext text/x-wiki {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van die apostel Paulus van Tarsus wat 'n rede lewer. Sy gelaat word hier gebaseer op 'n saamgestelde skets van die apostel Paulus van Tarsus (* 7-10; † 64-67); geskep deur kundiges van die Staatskriminele Polisiekantoor van Noordryn-Wesfale (LKA), gebaseer op historiese modelle en op voorstel van die Düsseldorfse historikus Michael Hesemann}} {{de|1=KI-Darstellung des Apostels Paulus von Tarsus / des Heiligen Paulus (* 7–10; † 64–67) bei einer Predigt. Seine Gesichtszüge basieren auf diesem [[:de:Phantombild|Phantombild]]; erstellt von Experten des [[:de:Landeskriminalamt Nordrhein-Westfalen|Landeskriminalamts NRW]] (LKA) anhand von historischen Vorlagen und auf Anregung des Düsseldorfer Historikers [[:de:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}} {{en|1=AI concept of the apostle Paul of Tarsus / Saint Paul (* 7-10; † 64-67) delivering a sermon. His features are based on this [[:en:Facial composite|Facial composite]] created by experts of the [[:en:Landeskriminalamt|Landeskriminalamt]] of North Rhine-Westphalia using historical sources, proposed by Düsseldorf historian [[:en:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}} |bron= LKA NRW Presse- und Öffentlichkeitsarbeit, Düsseldorf, Duitsland, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PaulusTarsus_LKANRW.jpg saamgestelde gelaatskets] as bron |datum=2008-02 |daarsteller= [[Gebruiker:Túrelio|Túrelio]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=LKA NRW |ander_weergawes= [[Lêer:File:PaulusTarsus LKANRW.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] cl3z2ommad2zpwg80s6lux9id9uobcv 2973989 2973986 2026-09-29T17:43:24Z JMK 649 Rol weergawe [[Special:Diff/2973986|2973986]] deur [[Special:Contributions/JMK|JMK]] ([[User talk:JMK|bespreek]]) terug. 2973989 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Ds [[Alexander MacKidd]], ca 1860}} |bron=[[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1924. ''Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824 - 1924''. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Ds_Alexander_MacKidd.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1860 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Ds Alexander MacKidd.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 58cd2ondgjkk8m9oaf0afbx64jvd549 0 465077 2974157 2927340 2026-09-30T04:54:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974157 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Three legged pot (Poto).jpg|links|duimnael]] Tradisionele kos speel ’n belangrike rol in ons kultuur en bring mense bymekaar. Wanneer ons familie en vriende besoek of spesiale geleenthede bywoon, bring ons dikwels tradisionele kosse saam om met ander te deel. Hierdie kosse herinner ons aan ons kultuur, tradisies en die mense wat dit aan ons oorgedra het.<ref>{{Cite journal |last=Debbarma |first=Alampik |date=2025-01-01 |title=Traditional Food as an Archive of History and Culture |url=https://www.researchgate.net/publication/392196072_Traditional_Food_as_an_Archive_of_History_and_Culture}}</ref> Een van die tradisionele kosse wat baie mense saambring, is samp en bone. Dit is ’n bekende gereg wat dikwels tydens familiebyeenkomste en spesiale geleenthede geëet word. Ander kosse soos pap, vleis, chakalaka en tradisionele groente word ook gereeld saamgebring en gedeel.<ref>{{Cite web|url=https://sustainablefoodtrust.org/news-views/preserving-the-practices-of-traditional-foods/|title=Preserving the practices of traditional foods|last=Frost|first=Alice|date=2024-03-27|website=Sustainable Food Trust|language=en-GB|access-date=2026-08-19}}</ref> Wanneer ons tradisionele kos saambring, wys ons respek vir ons kultuur en deel ons iets besonders met ander mense. Kos het die vermoë om mense nader aan mekaar te bring, omdat almal saam kan eet, gesels en herinneringe skep.<ref>{{Cite journal |last=Emmanuel |first=Michael |date=2024-10-30 |title=Traditional Food Systems: Preserving Culture, Health, and Sustainability. |url=https://www.interesjournals.org/articles/traditional-food-systems-preserving-culture-health-and-sustainability-112327.html |journal=African Journal of Food Science and Technology |language=en |pages=1–3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819110931/https://www.interesjournals.org/articles/traditional-food-systems-preserving-culture-health-and-sustainability-112327.html |archive-date=2026-08-19 |access-date=2026-08-19 |url-status=dead}}</ref> Tradisionele kosse is dus meer as net iets om te eet. Dit is ’n belangrike deel van ons erfenis en identiteit. Deur hierdie kosse aan te hou voorberei en met ander te deel, sorg ons dat ons tradisies van een generasie na die volgende oorgedra word.<ref>{{Cite web|url=https://www.southafrica.net/mw/en/travel/article/traditional-african-food-in-south-africa|title=Traditional African food in South Africa (MW)|website=www.southafrica.net|access-date=2026-08-19}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} mipf16jay52x3albh5f2brhqur8ap5t 0 468695 2974229 2970484 2026-09-30T10:37:31Z Sobaka 328 bywerk 2974229 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:Hendrik Claudius05.jpg|links|duimnael|200px|Hendrik Claudius se illustrasie van ''Cordylus cataphractus'' Boie, 1828.]] Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die [[Gamkarivier]] deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> == Negentiende-eeuse koloniale en landskapkuns == Gedurende die 19de eeu het Europese kunstradisies ’n toenemende invloed op die formele kunsproduksie in Suid-Afrika uitgeoefen. Landskappe, portrette, stadsgesigte en uitbeeldings van historiese gebeure het belangrike genres geword. Baie van hierdie werke is deur Europese kunstenaars, reisigers, landmeters en militêre kunstenaars vervaardig en was op ’n koloniale gehoor gerig. Die uitbreiding van nedersettings, die grensgebiede van die [[Kaapkolonie]], die [[Kaapse grensoorloë|Xhosa-oorloë]], ontdekkingsreise en die landskap van Suider-Afrika was algemene onderwerpe. Die kuns uit hierdie tydperk toon gevolglik noue stilistiese bande met 19de-eeuse Britse kuns.<ref name="NMMAM">{{Cite web |url=https://www.artmuseum.co.za/Content.aspx?pageID=4 |title=About the Collection |publisher=Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Landskappe is dikwels volgens Europese romantiese en topografiese konvensies uitgebeeld. Skilderye en tekeninge het die uitgestrektheid, plantegroei en geografiese kenmerke van die binneland aan Europese gehore bekend gestel. Hierdie werke het ’n dokumentêre waarde, maar was nie bloot neutrale weergawes van die omgewing nie. Die voorstelling van die landskap as ’n gebied wat ontdek, gekarteer of benut kon word, het dikwels met koloniale uitbreiding saamgeval. Inheemse gemeenskappe is soms as deel van die landskap of as etnografiese onderwerpe uitgebeeld, eerder as as historiese rolspelers met hul eie politieke en kulturele perspektiewe. [[Thomas Baines]] (1820–1875) was een van die bekendste kunstenaars wat die landskap, oorloë en ontdekkingsreise van hierdie tydperk visueel gedokumenteer het. Hy het in 1842 in Kaapstad aangekom en aanvanklik as dekor-, see- en portretskilder gewerk. Tussen 1848 en 1853 was hy hoofsaaklik in die [[Oos-Kaap]] gevestig, vanwaar hy verskeie reise na die binneland onderneem het. Hy het die [[Agtste Grensoorlog|Agtste Xhosa-oorlog]] van 1850 tot 1853 as amptelike oorlogskunstenaar uitgebeeld en word as Suid-Afrika se eerste amptelike oorlogskunstenaar beskou.<ref name="BainesSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/john-thomas-baines |title=John Thomas Baines |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Baines het later aan ontdekkingsreise in [[Australië]] en [[Suider-Afrika]] deelgeneem en onder meer tonele van die [[Zambezirivier]], die [[Victoria-waterval]] en gebiede in die huidige [[Namibië]] en [[Zimbabwe]] geskilder. Sy werke kombineer noukeurige topografiese waarneming met die dramatiese komposisie van romantiese landskapkuns. [[Frederick Timpson I'Ons]] (1802–1887) het hom in 1834 in [[Makhanda|Grahamstad]] gevestig, kort voor die uitbreek van die Sesde Xhosa-oorlog. Hy het landskappe, portrette, karikature en tonele uit die alledaagse lewe in die Oos-Kaapse grensgebied vervaardig. Militêre offisiere het hom opdrag gegee om portrette van onder andere die Xhosa-leiers [[Maqoma]] en [[Sandile kaNgqika|Sandile]] te skilder.<ref name="IOnsSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/frederick-timpson-ions |title=Frederick Timpson I’Ons |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Sy uitbeeldings van Xhosa- en Khoikhoi-individue word as belangrike visuele rekords van die grensgebied beskou, hoewel hulle ook binne die magsverhoudings en klassifikasies van die koloniale samelewing gelees moet word. I’Ons was een van die vroegste voltydse professionele kunstenaars in Suid-Afrika, en ’n belangrike versameling van sy werk word deur die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum bewaar.<ref name="NMMAM" /> Ander kunstenaars, waaronder [[Thomas William Bowler]], het Kaapse dorpe, hawens en landskappe in skilderye, waterverwe en afdrukke vasgelê. Saam vorm hierdie werke ’n belangrike visuele rekord van 19de-eeuse Suid-Afrika. Hulle dokumenteer veranderende nedersettings, omgewings en mense, maar weerspieël terselfdertyd die Europese kunsopvattings, koloniale belange en ongelyke magsverhoudings waarbinne hulle geskep en versamel is. == Sendingonderwys en vroeë swart Suid-Afrikaanse kunstenaars == Gedurende die laat 19de en vroeë 20ste eeu was sendinginstellings van die min plekke waar swart Suid-Afrikaners toegang tot formele onderwys en sekere vorme van kuns- en ambagsopleiding kon verkry. Hierdie opleiding het egter binne ’n koloniale en paternalistiese raamwerk plaasgevind. Die klem het dikwels op onderwysersopleiding, Christelike godsdiensonderrig en sogenaamde nuttige ambagte geval, eerder as op die ontwikkeling van kunstenaars wat onafhanklik kon werk. Formele opleiding in die skone kunste was vir swart studente feitlik ontoeganklik.<ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Een van die belangrikste instellings in hierdie ontwikkeling was die Anglikaanse Diocesan Training College by Grace Dieu, naby [[Pietersburg]], die huidige Polokwane. Die instelling het ’n werkswinkel gehad waar studente houtwerk, teken- en kerfwerk beoefen het. Die beeldhouer [[Ernest Mancoba]] het daar versierde meubels en kerklike voorwerpe vervaardig voordat hy selfstandige beeldhouwerke begin skep het. Sy ''African Madonna'' van 1929 word as een van die vroegste moderne beeldhouwerke deur ’n swart Suid-Afrikaanse kunstenaar beskou. Mancoba het later na [[Europa]] vertrek, waar hy met [[avant-garde]] kunstenaars verbind geraak en [[Abstrakte kuns|abstraksie]] begin ondersoek het.<ref>{{cite web |last=Cohen |first=Joshua I. |title=Identity and Abstraction: Ernest Mancoba in London and Paris, 1938–1940 |url=https://post.moma.org/identity-and-abstraction-ernest-mancoba-in-london-and-paris-1938-1940/ |date=9 May 2018 |publisher=Museum of Modern Art |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Five Things to Know: Ernest Mancoba |url=https://www.norvalfoundation.org/five-things-to-know-ernest-mancoba/ |date=4 December 2020 |publisher=Norval Foundation |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Job Kekana]] was nog ’n beeldhouer wat uit die Grace Dieu-werkswinkel bekend geword het. Hy het houtbeelde, reliëfs en kerkmeubels vir kerke en sendinginstellings vervaardig. Die godsdienstige onderwerpe en voorgeskrewe styl van hierdie opdragte het die beperkings van sendinggebaseerde kunsopleiding weerspieël. Terselfdertyd het kunstenaars soos Kekana en Mancoba Christelike beeldtaal begin aanpas deur Bybelse figure en temas binne ’n Afrika-konteks voor te stel.<ref>{{cite web |title=Job Kekana |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendingonderwys het ook ’n rol gespeel in die ontwikkeling van skilders. [[Moses Tladi]], wat aan die Lobethal-sendingsyasie opgevoed is, was grotendeels selfonderrig as kunstenaar. Hy het in die 1920’s landskappe begin skilder terwyl hy as tuinier in Johannesburg gewerk het. In 1931 het hy die eerste swart kunstenaar geword wie se werk formeel in die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]], die huidige Iziko Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum, uitgestal is.<ref>{{cite web |title=Moses Tladi |url=https://www.straussart.co.za/artists/moses-tladi |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[George Pemba]] het die Van der Kemp-sendinglaerskool bygewoon en in 1931 ’n onderwysdiploma aan die Lovedale-opleidingskollege verwerf. Hoewel kunsonderrig nie aan sy laerskool aangebied is nie, het hy reeds as kind geteken. By Lovedale het hy illustrasies vir boeke van die Lovedale Press vervaardig. Hy het later beperkte formele opleiding aan die [[Rhodes-universiteitskollege]] en in [[Maurice van Essche]] se ateljee in Kaapstad ontvang. Pemba se skilderye van die alledaagse lewe, portrette en stedelike gemeenskappe het hom een van die belangrikste swart Suid-Afrikaanse modernistiese skilders van die 20ste eeu gemaak.<ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza “George” Pemba |url=https://sahistory.org.za/people/milwa-mnyaluza-george-pemba |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza Pemba |url=https://www.gov.za/about-government/milwa-mnyaluza-pemba |publisher=South African Government |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Gerard Sekoto]] is in 1913 op die Lutherse sendingstasie [[Botshabelo, Mpumalanga|Botshabelo]] gebore en het later die onderwyserskollege by Grace Dieu bygewoon. Hoewel hy daar met teken- en handwerkaktiwiteite kennis gemaak het, het hy hom grotendeels onafhanklik as skilder ontwikkel. In 1938 het hy die onderwys verlaat en na Johannesburg verhuis om hom voltyds op kuns toe te spits. Sy voorstellings van die alledaagse lewe in [[Sophiatown]], [[Distrik Ses]] en Eastwood het swart stedelike gemeenskappe met ’n menslikheid en onmiddellikheid uitgebeeld wat van vroeëre koloniale voorstellings verskil het. In 1940 het die Johannesburgse Kunsmuseum een van sy werke aangekoop, die eerste skildery deur ’n swart kunstenaar wat tot dié museum se versameling toegevoeg is.<ref>{{cite web |title=South African artist Gerard Sekoto is born |url=https://sahistory.org.za/dated-event/south-african-artist-gerard-sekoto-born |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendinginstellings het gevolglik ’n teenstrydige rol in die Suid-Afrikaanse kunsgeskiedenis gespeel. Hulle het beperkte toegang tot onderwys, materiale en vaardighede gebied, maar het kuns terselfdertyd dikwels tot Christelike onderrig, handwerk en Europese estetiese norme beperk. Die kunstenaars wat uit hierdie omgewing voortgekom het, het hierdie opleiding egter nie bloot nagevolg nie. Hulle het die beskikbare tegnieke en instellings gebruik om nuwe kunsvorme te ontwikkel en die grondslag vir swart Suid-Afrikaanse modernisme te help lê. == Formele kunsinstellings en vroeë modernisme == Vanaf die laat 19de eeu het ’n meer georganiseerde kunswêreld in Suid-Afrika ontstaan deur die stigting van kunsverenigings, openbare kunsmuseums, uitstallings en opleidingsinstellings. Hierdie instellings was aanvanklik hoofsaaklik op Britse en Europese kuns gerig en het grotendeels die belange van die wit koloniale bevolking gedien. Die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] is in 1871 gedurende die Britse koloniale tydperk gestig, en sy vroeë versamelbeleid het veral Britse kuns beklemtoon.<ref>{{cite web |title=Historical Painting and Sculpture Collections |url=https://www.iziko.org.za/collection/historical-painting-and-sculpture-collections/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die Durbanse Kunsmuseum het sy oorsprong in 1892, terwyl die versameling van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] in 1910 tot stand gekom het en sy doelgeboude museum in 1915 geopen is.<ref>{{cite web |title=The Durban Art Gallery – KwaZulu-Natal’s home of art |url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-durban-art-gallery-kwazulu-natal-s-home-of-art |publisher=South African Tourism |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Johannesburg Art Gallery |url=https://www.joburg.org.za/play_/Pages/Play%20in%20Joburg/Things%20to%20do/ATTRACTIONS/Johannesburg-Art-Gallery.aspx |publisher=City of Johannesburg |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Kunstenaarsverenigings het ’n belangrike rol gespeel deur gereelde uitstallings te organiseer en ’n mark vir plaaslik vervaardigde kuns te help skep. Die South African Fine Arts Association is in 1871 in Kaapstad gestig met die doel om ’n openbare kunsmuseum tot stand te bring. Die South African Society of Artists, wat aanvanklik in 1897 gestig en in 1902 heringestel is, het professionele kunstenaars sowel as amateurs byeengebring en gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu ’n belangrike uitstalruimte gebied.<ref>{{cite web |title=Charles Gow, ''Peace and War'' (c. 1870), copy after Rubens |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-charles-gow-peace-and-war-c-1870-copy-after-rubens/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The South African Society of Artists and its exhibitors, 1902–1950 |url=https://sahistory.org.za/article/south-african-society-artists-and-its-exhibitors-1902-1950 |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die stigting van die Michaelis-kunsskool as die [[Universiteit van Kaapstad]] se departement van skone kunste in 1925 het formele tersiêre kunsopleiding verder gevestig.<ref>{{cite web |title=Prospectus |url=https://humanities.uct.ac.za/michaelis/about/prospectus |publisher=Michaelis School of Fine Art, University of Cape Town |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die eerste geslag professionele skilders het sterk op Europese akademiese kuns, naturalisme en [[impressionisme]] gesteun, maar hierdie invloede op die Suid-Afrikaanse landskap en ligstoestande toegepas. [[Hugo Naudé]] het ná kunsopleiding in [[Londen]], [[München]] en [[Italië]] na Suid-Afrika teruggekeer en is veral bekend vir sy landskappe van die Wes-Kaap en die blomvelde van [[Namakwaland]]. Sy gebruik van helder kleur en lig het hom een van die belangrikste vroeë vertolkers van impressionistiese landskapskildering in Suid-Afrika gemaak. Die Nederlands-gebore [[Pieter Wenning]] het vanaf 1905 in Suid-Afrika gewoon. Hy het Kaapse en Transvaalse landskappe, strate, bome en geboue in ’n los, atmosferiese styl geskilder en word saam met Naudé met die ontwikkeling van Kaapse impressionisme verbind. Anders as die grootse, geïdealiseerde landskappe wat later gewild geword het, het Wenning dikwels alledaagse omgewings en beskeie stads- en plattelandse tonele uitgebeeld. Naudé en Wenning het Europese impressionistiese tegnieke dus nie bloot nagevolg nie, maar dit by plaaslike lig, plantegroei en beboude omgewings aangepas. [[J.H. Pierneef]] het ’n meer gestileerde en monumentale voorstelling van die Suid-Afrikaanse landskap ontwikkel. Sy komposisies word gekenmerk deur vereenvoudigde geometriese vorme, sterk buitelyne en wyd uitgestrekte landskappe. Hy het invloede uit Europese modernisme, grafiese kuns en dekoratiewe ontwerp met Suid-Afrikaanse landskapmotiewe verbind. Sy landskappe, waaronder die panele wat vir die Johannesburgse stasie vervaardig is, het ’n invloedryke visuele voorstelling van die Suid-Afrikaanse binneland geskep.<ref>{{cite web |title=Jacob Hendrik Pierneef |url=https://sahistory.org.za/people/jacob-hendrik-pierneef |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hierdie voorstelling is later ook krities beskou omdat die skynbaar leë landskappe die swart gemeenskappe en arbeiders wat die land bewoon en bewerk het, meestal onsigbaar laat. In die 1920’s en 1930’s het [[Maggie Laubser]] en [[Irma Stern]] die ontwikkeling van Suid-Afrikaanse modernisme versnel deur ekspressionistiese en postimpressionistiese invloede bekend te stel. Albei het tyd in Europa deurgebring en is deur Duitse ekspressionisme beïnvloed. Laubser het haar landskappe, plaaswerkers, diere en portrette deur vereenvoudigde vorme, afgeplatte perspektief en sterk, nie-naturalistiese kleure weergegee. Haar werk is aanvanklik deur konserwatiewe plaaslike kritici bespot, maar het later wye erkenning ontvang. Sy word saam met Stern as een van die kunstenaars beskou wat ekspressionisme in Suid-Afrika gevestig het.<ref>{{cite web |last=Alluchon |first=Marion |title=Maggie Laubser |url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/maggie-laubser/ |publisher=Archives of Women Artists, Research and Exhibitions |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Stern het aan kunsakademies in [[Weimar]] en [[Berlyn]] studeer en is veral deur die Duitse ekspressionis Max Pechstein beïnvloed. Ná haar terugkeer na Suid-Afrika het haar kragtige kleurgebruik, verwronge vorme en dik aangewende verf aanvanklik sterk teenstand uitgelok. Haar portrette, stillewes en uitbeeldings van mense in Suid-Afrika en elders in Afrika het haar later een van die land se bekendste modernistiese kunstenaars gemaak.<ref>{{cite web |title=13 notable women in Cape Town’s history |url=https://sahistory.org.za/archive/13-notable-women-cape-towns-history-6-august-2015 |publisher=South African History Online |date=6 Augustus 2015 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hoewel Stern en Laubser swart mense met groter individuele teenwoordigheid as baie vroeëre koloniale kunstenaars uitgebeeld het, word sommige van hierdie werke ook binne die koloniale verhouding tussen wit kunstenaars en swart modelle geïnterpreteer. Die ontwikkeling van hierdie formele kunswêreld het dus ’n plaaslike mark, openbare versamelings en ’n beroepsidentiteit vir kunstenaars help vestig. Dit was egter nie ’n inklusiewe nasionale kunsstelsel nie. Kunsmuseums, verenigings en opleidingsinstellings het swart kunstenaars grotendeels uitgesluit of hulle werk as etnografiese voorwerpe eerder as skone kuns geklassifiseer. Die Europees-georiënteerde tradisie van Naudé, Wenning, Pierneef, Laubser en Stern het nietemin ’n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse modernisme gevorm, parallel met die ontwikkeling van swart kunstenaarspraktyke binne sendinginstellings en later in stedelike gemeenskappe. == Apartheid-era kuns en weerstandskuns == Die instelling van [[apartheid]] in 1948 het die ontwikkeling, opleiding, vertoning en verspreiding van Suid-Afrikaanse kuns ingrypend beïnvloed. Rasseskeiding het swart kunstenaars se toegang tot kunsskole, museums, galerye en ander formele instellings beperk. Vanaf die 1960's, en veral ná die [[Sharpeville-slagting]] van 1960 en die [[Soweto-opstand]] van 1976, het ’n groeiende aantal kunstenaars apartheid, gedwonge verskuiwings, staatsgeweld, armoede en vervreemding direk of indirek in hul werk aangespreek.<ref name="PollyStreet">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/archive/polly-street-era |title=The Polly Street Era |publisher=South African History Online |language=en |access-date=9 September 2026}}</ref> Die benaming '''weerstandskuns''' verwys breedweg na kuns wat apartheid teengestaan of die ervarings van onderdrukte gemeenskappe sigbaar gemaak het. Dit was egter nie ’n enkele styl of georganiseerde beweging nie. Sommige kunstenaars het herkenbare politieke simbole, slagspreuke en historiese gebeure uitgebeeld, terwyl ander van verwronge menslike figure, stedelike landskappe, dierebeelde en persoonlike ervarings gebruik gemaak het om geweld en ontmensliking meer indirek te verbeeld. Die onderskeid tussen politieke kuns, sosiale kommentaar en persoonlike uitdrukking was gevolglik dikwels vloeibaar. === Township-kuns en swart modernisme === Die term ''township-kuns'' is gedurende die apartheidstyd gebruik vir kuns wat hoofsaaklik deur swart kunstenaars in stedelike woongebiede vervaardig is. Werke het dikwels die alledaagse lewe, musiek, godsdiens, gesinslewe, oorbevolking en ekonomiese ontbering uitgebeeld. Die term is later gekritiseer omdat dit uiteenlopende kunstenaars volgens hul ras en woonplek saamgegroepeer en die formele en intellektuele kompleksiteit van hul werk onderskat het. Kunstenaars wat met die [[Pollystraat-kunssentrum]] en verwante Johannesburgse kunsnetwerke verbind was, het ’n belangrike rol in die ontwikkeling van swart modernisme gespeel. [[Dumile Feni]] het bekend geword vir groot, ekspressiewe tekeninge waarin verwronge menslike en dierlike figure die geweld, vrees en ontmensliking van die apartheidsgemeenskap oproep. Sy werk het persoonlike ervaring en politieke werklikheid nou met mekaar verbind.<ref name="PollyStreet" /> [[Ezrom Legae]] het eweneens menslike en dierlike vorme gebruik. Sy grafiese werke wat deur die dood van [[Steve Biko]] geïnspireer is, het onder meer hoenders, voëls en eiers as metafore vir geweld, kwesbaarheid en die ontwaking van politieke bewussyn aangewend.<ref name="PollyStreet" /> Hoewel kunstenaars soos Feni, Legae, [[Sydney Kumalo]] en [[David Koloane]] dikwels binne die geskiedenis van weerstandskuns geplaas word, was hul werk nie uitsluitlik illustrasies van politieke gebeurtenisse nie. Dit het ook temas soos spiritualiteit, stedelike identiteit, menslike lyding en die verhouding tussen Afrika-kunsvorme en internasionale modernisme ondersoek. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Kuns van Suid-Afrika| ]] giavihyw0p4x4wvjpfbff9u0b7tj5i6 2974231 2974229 2026-09-30T10:39:09Z Sobaka 328 /* Apartheid-era kuns en weerstandskuns */ opruim 2974231 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:Hendrik Claudius05.jpg|links|duimnael|200px|Hendrik Claudius se illustrasie van ''Cordylus cataphractus'' Boie, 1828.]] Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die [[Gamkarivier]] deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> == Negentiende-eeuse koloniale en landskapkuns == Gedurende die 19de eeu het Europese kunstradisies ’n toenemende invloed op die formele kunsproduksie in Suid-Afrika uitgeoefen. Landskappe, portrette, stadsgesigte en uitbeeldings van historiese gebeure het belangrike genres geword. Baie van hierdie werke is deur Europese kunstenaars, reisigers, landmeters en militêre kunstenaars vervaardig en was op ’n koloniale gehoor gerig. Die uitbreiding van nedersettings, die grensgebiede van die [[Kaapkolonie]], die [[Kaapse grensoorloë|Xhosa-oorloë]], ontdekkingsreise en die landskap van Suider-Afrika was algemene onderwerpe. Die kuns uit hierdie tydperk toon gevolglik noue stilistiese bande met 19de-eeuse Britse kuns.<ref name="NMMAM">{{Cite web |url=https://www.artmuseum.co.za/Content.aspx?pageID=4 |title=About the Collection |publisher=Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Landskappe is dikwels volgens Europese romantiese en topografiese konvensies uitgebeeld. Skilderye en tekeninge het die uitgestrektheid, plantegroei en geografiese kenmerke van die binneland aan Europese gehore bekend gestel. Hierdie werke het ’n dokumentêre waarde, maar was nie bloot neutrale weergawes van die omgewing nie. Die voorstelling van die landskap as ’n gebied wat ontdek, gekarteer of benut kon word, het dikwels met koloniale uitbreiding saamgeval. Inheemse gemeenskappe is soms as deel van die landskap of as etnografiese onderwerpe uitgebeeld, eerder as as historiese rolspelers met hul eie politieke en kulturele perspektiewe. [[Thomas Baines]] (1820–1875) was een van die bekendste kunstenaars wat die landskap, oorloë en ontdekkingsreise van hierdie tydperk visueel gedokumenteer het. Hy het in 1842 in Kaapstad aangekom en aanvanklik as dekor-, see- en portretskilder gewerk. Tussen 1848 en 1853 was hy hoofsaaklik in die [[Oos-Kaap]] gevestig, vanwaar hy verskeie reise na die binneland onderneem het. Hy het die [[Agtste Grensoorlog|Agtste Xhosa-oorlog]] van 1850 tot 1853 as amptelike oorlogskunstenaar uitgebeeld en word as Suid-Afrika se eerste amptelike oorlogskunstenaar beskou.<ref name="BainesSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/john-thomas-baines |title=John Thomas Baines |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Baines het later aan ontdekkingsreise in [[Australië]] en [[Suider-Afrika]] deelgeneem en onder meer tonele van die [[Zambezirivier]], die [[Victoria-waterval]] en gebiede in die huidige [[Namibië]] en [[Zimbabwe]] geskilder. Sy werke kombineer noukeurige topografiese waarneming met die dramatiese komposisie van romantiese landskapkuns. [[Frederick Timpson I'Ons]] (1802–1887) het hom in 1834 in [[Makhanda|Grahamstad]] gevestig, kort voor die uitbreek van die Sesde Xhosa-oorlog. Hy het landskappe, portrette, karikature en tonele uit die alledaagse lewe in die Oos-Kaapse grensgebied vervaardig. Militêre offisiere het hom opdrag gegee om portrette van onder andere die Xhosa-leiers [[Maqoma]] en [[Sandile kaNgqika|Sandile]] te skilder.<ref name="IOnsSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/frederick-timpson-ions |title=Frederick Timpson I’Ons |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Sy uitbeeldings van Xhosa- en Khoikhoi-individue word as belangrike visuele rekords van die grensgebied beskou, hoewel hulle ook binne die magsverhoudings en klassifikasies van die koloniale samelewing gelees moet word. I’Ons was een van die vroegste voltydse professionele kunstenaars in Suid-Afrika, en ’n belangrike versameling van sy werk word deur die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum bewaar.<ref name="NMMAM" /> Ander kunstenaars, waaronder [[Thomas William Bowler]], het Kaapse dorpe, hawens en landskappe in skilderye, waterverwe en afdrukke vasgelê. Saam vorm hierdie werke ’n belangrike visuele rekord van 19de-eeuse Suid-Afrika. Hulle dokumenteer veranderende nedersettings, omgewings en mense, maar weerspieël terselfdertyd die Europese kunsopvattings, koloniale belange en ongelyke magsverhoudings waarbinne hulle geskep en versamel is. == Sendingonderwys en vroeë swart Suid-Afrikaanse kunstenaars == Gedurende die laat 19de en vroeë 20ste eeu was sendinginstellings van die min plekke waar swart Suid-Afrikaners toegang tot formele onderwys en sekere vorme van kuns- en ambagsopleiding kon verkry. Hierdie opleiding het egter binne ’n koloniale en paternalistiese raamwerk plaasgevind. Die klem het dikwels op onderwysersopleiding, Christelike godsdiensonderrig en sogenaamde nuttige ambagte geval, eerder as op die ontwikkeling van kunstenaars wat onafhanklik kon werk. Formele opleiding in die skone kunste was vir swart studente feitlik ontoeganklik.<ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Een van die belangrikste instellings in hierdie ontwikkeling was die Anglikaanse Diocesan Training College by Grace Dieu, naby [[Pietersburg]], die huidige Polokwane. Die instelling het ’n werkswinkel gehad waar studente houtwerk, teken- en kerfwerk beoefen het. Die beeldhouer [[Ernest Mancoba]] het daar versierde meubels en kerklike voorwerpe vervaardig voordat hy selfstandige beeldhouwerke begin skep het. Sy ''African Madonna'' van 1929 word as een van die vroegste moderne beeldhouwerke deur ’n swart Suid-Afrikaanse kunstenaar beskou. Mancoba het later na [[Europa]] vertrek, waar hy met [[avant-garde]] kunstenaars verbind geraak en [[Abstrakte kuns|abstraksie]] begin ondersoek het.<ref>{{cite web |last=Cohen |first=Joshua I. |title=Identity and Abstraction: Ernest Mancoba in London and Paris, 1938–1940 |url=https://post.moma.org/identity-and-abstraction-ernest-mancoba-in-london-and-paris-1938-1940/ |date=9 May 2018 |publisher=Museum of Modern Art |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Five Things to Know: Ernest Mancoba |url=https://www.norvalfoundation.org/five-things-to-know-ernest-mancoba/ |date=4 December 2020 |publisher=Norval Foundation |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Job Kekana]] was nog ’n beeldhouer wat uit die Grace Dieu-werkswinkel bekend geword het. Hy het houtbeelde, reliëfs en kerkmeubels vir kerke en sendinginstellings vervaardig. Die godsdienstige onderwerpe en voorgeskrewe styl van hierdie opdragte het die beperkings van sendinggebaseerde kunsopleiding weerspieël. Terselfdertyd het kunstenaars soos Kekana en Mancoba Christelike beeldtaal begin aanpas deur Bybelse figure en temas binne ’n Afrika-konteks voor te stel.<ref>{{cite web |title=Job Kekana |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendingonderwys het ook ’n rol gespeel in die ontwikkeling van skilders. [[Moses Tladi]], wat aan die Lobethal-sendingsyasie opgevoed is, was grotendeels selfonderrig as kunstenaar. Hy het in die 1920’s landskappe begin skilder terwyl hy as tuinier in Johannesburg gewerk het. In 1931 het hy die eerste swart kunstenaar geword wie se werk formeel in die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]], die huidige Iziko Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum, uitgestal is.<ref>{{cite web |title=Moses Tladi |url=https://www.straussart.co.za/artists/moses-tladi |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[George Pemba]] het die Van der Kemp-sendinglaerskool bygewoon en in 1931 ’n onderwysdiploma aan die Lovedale-opleidingskollege verwerf. Hoewel kunsonderrig nie aan sy laerskool aangebied is nie, het hy reeds as kind geteken. By Lovedale het hy illustrasies vir boeke van die Lovedale Press vervaardig. Hy het later beperkte formele opleiding aan die [[Rhodes-universiteitskollege]] en in [[Maurice van Essche]] se ateljee in Kaapstad ontvang. Pemba se skilderye van die alledaagse lewe, portrette en stedelike gemeenskappe het hom een van die belangrikste swart Suid-Afrikaanse modernistiese skilders van die 20ste eeu gemaak.<ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza “George” Pemba |url=https://sahistory.org.za/people/milwa-mnyaluza-george-pemba |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza Pemba |url=https://www.gov.za/about-government/milwa-mnyaluza-pemba |publisher=South African Government |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Gerard Sekoto]] is in 1913 op die Lutherse sendingstasie [[Botshabelo, Mpumalanga|Botshabelo]] gebore en het later die onderwyserskollege by Grace Dieu bygewoon. Hoewel hy daar met teken- en handwerkaktiwiteite kennis gemaak het, het hy hom grotendeels onafhanklik as skilder ontwikkel. In 1938 het hy die onderwys verlaat en na Johannesburg verhuis om hom voltyds op kuns toe te spits. Sy voorstellings van die alledaagse lewe in [[Sophiatown]], [[Distrik Ses]] en Eastwood het swart stedelike gemeenskappe met ’n menslikheid en onmiddellikheid uitgebeeld wat van vroeëre koloniale voorstellings verskil het. In 1940 het die Johannesburgse Kunsmuseum een van sy werke aangekoop, die eerste skildery deur ’n swart kunstenaar wat tot dié museum se versameling toegevoeg is.<ref>{{cite web |title=South African artist Gerard Sekoto is born |url=https://sahistory.org.za/dated-event/south-african-artist-gerard-sekoto-born |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendinginstellings het gevolglik ’n teenstrydige rol in die Suid-Afrikaanse kunsgeskiedenis gespeel. Hulle het beperkte toegang tot onderwys, materiale en vaardighede gebied, maar het kuns terselfdertyd dikwels tot Christelike onderrig, handwerk en Europese estetiese norme beperk. Die kunstenaars wat uit hierdie omgewing voortgekom het, het hierdie opleiding egter nie bloot nagevolg nie. Hulle het die beskikbare tegnieke en instellings gebruik om nuwe kunsvorme te ontwikkel en die grondslag vir swart Suid-Afrikaanse modernisme te help lê. == Formele kunsinstellings en vroeë modernisme == Vanaf die laat 19de eeu het ’n meer georganiseerde kunswêreld in Suid-Afrika ontstaan deur die stigting van kunsverenigings, openbare kunsmuseums, uitstallings en opleidingsinstellings. Hierdie instellings was aanvanklik hoofsaaklik op Britse en Europese kuns gerig en het grotendeels die belange van die wit koloniale bevolking gedien. Die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] is in 1871 gedurende die Britse koloniale tydperk gestig, en sy vroeë versamelbeleid het veral Britse kuns beklemtoon.<ref>{{cite web |title=Historical Painting and Sculpture Collections |url=https://www.iziko.org.za/collection/historical-painting-and-sculpture-collections/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die Durbanse Kunsmuseum het sy oorsprong in 1892, terwyl die versameling van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] in 1910 tot stand gekom het en sy doelgeboude museum in 1915 geopen is.<ref>{{cite web |title=The Durban Art Gallery – KwaZulu-Natal’s home of art |url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-durban-art-gallery-kwazulu-natal-s-home-of-art |publisher=South African Tourism |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Johannesburg Art Gallery |url=https://www.joburg.org.za/play_/Pages/Play%20in%20Joburg/Things%20to%20do/ATTRACTIONS/Johannesburg-Art-Gallery.aspx |publisher=City of Johannesburg |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Kunstenaarsverenigings het ’n belangrike rol gespeel deur gereelde uitstallings te organiseer en ’n mark vir plaaslik vervaardigde kuns te help skep. Die South African Fine Arts Association is in 1871 in Kaapstad gestig met die doel om ’n openbare kunsmuseum tot stand te bring. Die South African Society of Artists, wat aanvanklik in 1897 gestig en in 1902 heringestel is, het professionele kunstenaars sowel as amateurs byeengebring en gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu ’n belangrike uitstalruimte gebied.<ref>{{cite web |title=Charles Gow, ''Peace and War'' (c. 1870), copy after Rubens |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-charles-gow-peace-and-war-c-1870-copy-after-rubens/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The South African Society of Artists and its exhibitors, 1902–1950 |url=https://sahistory.org.za/article/south-african-society-artists-and-its-exhibitors-1902-1950 |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die stigting van die Michaelis-kunsskool as die [[Universiteit van Kaapstad]] se departement van skone kunste in 1925 het formele tersiêre kunsopleiding verder gevestig.<ref>{{cite web |title=Prospectus |url=https://humanities.uct.ac.za/michaelis/about/prospectus |publisher=Michaelis School of Fine Art, University of Cape Town |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die eerste geslag professionele skilders het sterk op Europese akademiese kuns, naturalisme en [[impressionisme]] gesteun, maar hierdie invloede op die Suid-Afrikaanse landskap en ligstoestande toegepas. [[Hugo Naudé]] het ná kunsopleiding in [[Londen]], [[München]] en [[Italië]] na Suid-Afrika teruggekeer en is veral bekend vir sy landskappe van die Wes-Kaap en die blomvelde van [[Namakwaland]]. Sy gebruik van helder kleur en lig het hom een van die belangrikste vroeë vertolkers van impressionistiese landskapskildering in Suid-Afrika gemaak. Die Nederlands-gebore [[Pieter Wenning]] het vanaf 1905 in Suid-Afrika gewoon. Hy het Kaapse en Transvaalse landskappe, strate, bome en geboue in ’n los, atmosferiese styl geskilder en word saam met Naudé met die ontwikkeling van Kaapse impressionisme verbind. Anders as die grootse, geïdealiseerde landskappe wat later gewild geword het, het Wenning dikwels alledaagse omgewings en beskeie stads- en plattelandse tonele uitgebeeld. Naudé en Wenning het Europese impressionistiese tegnieke dus nie bloot nagevolg nie, maar dit by plaaslike lig, plantegroei en beboude omgewings aangepas. [[J.H. Pierneef]] het ’n meer gestileerde en monumentale voorstelling van die Suid-Afrikaanse landskap ontwikkel. Sy komposisies word gekenmerk deur vereenvoudigde geometriese vorme, sterk buitelyne en wyd uitgestrekte landskappe. Hy het invloede uit Europese modernisme, grafiese kuns en dekoratiewe ontwerp met Suid-Afrikaanse landskapmotiewe verbind. Sy landskappe, waaronder die panele wat vir die Johannesburgse stasie vervaardig is, het ’n invloedryke visuele voorstelling van die Suid-Afrikaanse binneland geskep.<ref>{{cite web |title=Jacob Hendrik Pierneef |url=https://sahistory.org.za/people/jacob-hendrik-pierneef |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hierdie voorstelling is later ook krities beskou omdat die skynbaar leë landskappe die swart gemeenskappe en arbeiders wat die land bewoon en bewerk het, meestal onsigbaar laat. In die 1920’s en 1930’s het [[Maggie Laubser]] en [[Irma Stern]] die ontwikkeling van Suid-Afrikaanse modernisme versnel deur ekspressionistiese en postimpressionistiese invloede bekend te stel. Albei het tyd in Europa deurgebring en is deur Duitse ekspressionisme beïnvloed. Laubser het haar landskappe, plaaswerkers, diere en portrette deur vereenvoudigde vorme, afgeplatte perspektief en sterk, nie-naturalistiese kleure weergegee. Haar werk is aanvanklik deur konserwatiewe plaaslike kritici bespot, maar het later wye erkenning ontvang. Sy word saam met Stern as een van die kunstenaars beskou wat ekspressionisme in Suid-Afrika gevestig het.<ref>{{cite web |last=Alluchon |first=Marion |title=Maggie Laubser |url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/maggie-laubser/ |publisher=Archives of Women Artists, Research and Exhibitions |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Stern het aan kunsakademies in [[Weimar]] en [[Berlyn]] studeer en is veral deur die Duitse ekspressionis Max Pechstein beïnvloed. Ná haar terugkeer na Suid-Afrika het haar kragtige kleurgebruik, verwronge vorme en dik aangewende verf aanvanklik sterk teenstand uitgelok. Haar portrette, stillewes en uitbeeldings van mense in Suid-Afrika en elders in Afrika het haar later een van die land se bekendste modernistiese kunstenaars gemaak.<ref>{{cite web |title=13 notable women in Cape Town’s history |url=https://sahistory.org.za/archive/13-notable-women-cape-towns-history-6-august-2015 |publisher=South African History Online |date=6 Augustus 2015 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hoewel Stern en Laubser swart mense met groter individuele teenwoordigheid as baie vroeëre koloniale kunstenaars uitgebeeld het, word sommige van hierdie werke ook binne die koloniale verhouding tussen wit kunstenaars en swart modelle geïnterpreteer. Die ontwikkeling van hierdie formele kunswêreld het dus ’n plaaslike mark, openbare versamelings en ’n beroepsidentiteit vir kunstenaars help vestig. Dit was egter nie ’n inklusiewe nasionale kunsstelsel nie. Kunsmuseums, verenigings en opleidingsinstellings het swart kunstenaars grotendeels uitgesluit of hulle werk as etnografiese voorwerpe eerder as skone kuns geklassifiseer. Die Europees-georiënteerde tradisie van Naudé, Wenning, Pierneef, Laubser en Stern het nietemin ’n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse modernisme gevorm, parallel met die ontwikkeling van swart kunstenaarspraktyke binne sendinginstellings en later in stedelike gemeenskappe. == Apartheid-era kuns en weerstandskuns == Die instelling van [[apartheid]] in 1948 het die ontwikkeling, opleiding, vertoning en verspreiding van Suid-Afrikaanse kuns ingrypend beïnvloed. Rasseskeiding het swart kunstenaars se toegang tot kunsskole, museums, galerye en ander formele instellings beperk. Vanaf die 1960's, en veral ná die [[Sharpeville-slagting]] van 1960 en die [[Soweto-opstand]] van 1976, het ’n groeiende aantal kunstenaars apartheid, gedwonge verskuiwings, staatsgeweld, armoede en vervreemding direk of indirek in hul werk aangespreek.<ref name="PollyStreet">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/archive/polly-street-era |title=The Polly Street Era |publisher=South African History Online |language=en |access-date=9 September 2026}}</ref> Die benaming "weerstandskuns" verwys breedweg na kuns wat apartheid teengestaan of die ervarings van onderdrukte gemeenskappe sigbaar gemaak het. Dit was egter nie ’n enkele styl of georganiseerde beweging nie. Sommige kunstenaars het herkenbare politieke simbole, slagspreuke en historiese gebeure uitgebeeld, terwyl ander van verwronge menslike figure, stedelike landskappe, dierebeelde en persoonlike ervarings gebruik gemaak het om geweld en ontmensliking meer indirek te verbeeld. Die onderskeid tussen politieke kuns, sosiale kommentaar en persoonlike uitdrukking was gevolglik dikwels vloeibaar. === Township-kuns en swart modernisme === Die term "township-kuns" is gedurende die apartheidstyd gebruik vir kuns wat hoofsaaklik deur swart kunstenaars in stedelike woongebiede vervaardig is. Werke het dikwels die alledaagse lewe, musiek, godsdiens, gesinslewe, oorbevolking en ekonomiese ontbering uitgebeeld. Die term is later gekritiseer omdat dit uiteenlopende kunstenaars volgens hul ras en woonplek saamgegroepeer en die formele en intellektuele kompleksiteit van hul werk onderskat het. Kunstenaars wat met die [[Pollystraat-kunssentrum]] en verwante Johannesburgse kunsnetwerke verbind was, het ’n belangrike rol in die ontwikkeling van swart modernisme gespeel. [[Dumile Feni]] het bekend geword vir groot, ekspressiewe tekeninge waarin verwronge menslike en dierlike figure die geweld, vrees en ontmensliking van die apartheidsgemeenskap oproep. Sy werk het persoonlike ervaring en politieke werklikheid nou met mekaar verbind.<ref name="PollyStreet" /> [[Ezrom Legae]] het eweneens menslike en dierlike vorme gebruik. Sy grafiese werke wat deur die dood van [[Steve Biko]] geïnspireer is, het onder meer hoenders, voëls en eiers as metafore vir geweld, kwesbaarheid en die ontwaking van politieke bewussyn aangewend.<ref name="PollyStreet" /> Hoewel kunstenaars soos Feni, Legae, [[Sydney Kumalo]] en [[David Koloane]] dikwels binne die geskiedenis van weerstandskuns geplaas word, was hul werk nie uitsluitlik illustrasies van politieke gebeurtenisse nie. Dit het ook temas soos spiritualiteit, stedelike identiteit, menslike lyding en die verhouding tussen Afrika-kunsvorme en internasionale modernisme ondersoek. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Kuns van Suid-Afrika| ]] 0z7no02szysb6zdljlxvs1czjq86n9t 0 468888 2974060 2966330 2026-09-29T19:40:20Z Aliwal2012 39067 2974060 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bootsa.jpg|duimnael|Gumboot-dans]] '''Gumboot-dans''' is ’n Suid-Afrikaanse dansvorm waarin dansers waterstewels dra en ritmiese bewegings met hulle voete en hande maak. Die dans het sy oorsprong in die myne van Suid-Afrika en het later ’n belangrike deel van die land se kultuur geword.<ref>[https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-fascinating-story-behind-the-birth-of-gumboot-dancing The fascinating story behind the birth of Gumboot dancing - South African Tourism]</ref> Die dans het meer as ’n eeu gelede onder migrantwerkers in die [[Witwatersrand]] se myne ontwikkel. Die werkers het waterstewels gedra om hulle voete teen water in die myne te beskerm. Omdat hulle nie toegelaat is om met mekaar te praat nie, het hulle ’n manier ontwikkel om met tikgeluide te kommunikeer.<ref>[https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-fascinating-story-behind-the-birth-of-gumboot-dancing The fascinating story behind the birth of Gumboot dancing - South African Tourism]</ref> Die geluide van die waterstewels, hande en ander liggaamsbewegings het later in ’n dansvorm ontwikkel. Die werkers het die danse tydens hulle vrye tyd uitgevoer en dit ook gebruik om hulle kulturele agtergrond uit te druk.<ref>[https://dsae.co.za/entry/gumboot-dance/e02843 Gumboot dance - Dictionary of South African English]</ref> Met verloop van tyd het gumboot-dans meer gewild geword. Dansgroepe en kompetisies het by die myne ontstaan, en die dans word vandag in verskillende dele van Suid-Afrika uitgevoer.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10137548.1990.9688012 The Gumboot Dance: An Historical, Socio-Economic and Cultural Perspective - South African Theatre Journal]</ref> Gumboot-dans is ook deur verskillende kulturele invloede gevorm. Navorsing toon onder meer invloede van Bhaca-danse, sendingstasies en ander dans- en musiekstyle.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10137548.1990.9688012 The Gumboot Dance: An Historical, Socio-Economic and Cultural Perspective - South African Theatre Journal]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} 1tcr14bmx7jppvkj3z3p5w0otzp7m8l 2974062 2974060 2026-09-29T19:43:01Z Aliwal2012 39067 2974062 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bootsa.jpg|duimnael|Gumboot-dans]] '''Gumboot-dans''' is ’n Suid-Afrikaanse dansvorm waarin dansers waterstewels dra en ritmiese bewegings met hulle voete en hande maak. Die dans het sy oorsprong in die myne van Suid-Afrika en het later ’n belangrike deel van die land se kultuur geword.<ref name="birth">[https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-fascinating-story-behind-the-birth-of-gumboot-dancing The fascinating story behind the birth of Gumboot dancing - South African Tourism]</ref> Die dans het meer as ’n eeu gelede onder migrantwerkers in die [[Witwatersrand]] se myne ontwikkel. Die werkers het waterstewels gedra om hulle voete teen water in die myne te beskerm. Omdat hulle nie toegelaat is om met mekaar te praat nie, het hulle ’n manier ontwikkel om met tikgeluide te kommunikeer.<ref name="birth"/> Die geluide van die waterstewels, hande en ander liggaamsbewegings het later in ’n dansvorm ontwikkel. Die werkers het die danse tydens hulle vrye tyd uitgevoer en dit ook gebruik om hulle kulturele agtergrond uit te druk.<ref>[https://dsae.co.za/entry/gumboot-dance/e02843 Gumboot dance - Dictionary of South African English]</ref> Met verloop van tyd het gumboot-dans meer gewild geword. Dansgroepe en kompetisies het by die myne ontstaan, en die dans word vandag in verskillende dele van Suid-Afrika uitgevoer.<ref name="theatre">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10137548.1990.9688012 The Gumboot Dance: An Historical, Socio-Economic and Cultural Perspective - South African Theatre Journal]</ref> Gumboot-dans is ook deur verskillende kulturele invloede gevorm. Navorsing toon onder meer invloede van Bhaca-danse, sendingstasies en ander dans- en musiekstyle.<ref name="theatre"/> == Verwysings == {{Verwysings}} nmlaw4nwif64ng7q436mcy9s1yaxscl 2974063 2974062 2026-09-29T19:43:32Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Dans]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974063 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bootsa.jpg|duimnael|Gumboot-dans]] '''Gumboot-dans''' is ’n Suid-Afrikaanse dansvorm waarin dansers waterstewels dra en ritmiese bewegings met hulle voete en hande maak. Die dans het sy oorsprong in die myne van Suid-Afrika en het later ’n belangrike deel van die land se kultuur geword.<ref name="birth">[https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-fascinating-story-behind-the-birth-of-gumboot-dancing The fascinating story behind the birth of Gumboot dancing - South African Tourism]</ref> Die dans het meer as ’n eeu gelede onder migrantwerkers in die [[Witwatersrand]] se myne ontwikkel. Die werkers het waterstewels gedra om hulle voete teen water in die myne te beskerm. Omdat hulle nie toegelaat is om met mekaar te praat nie, het hulle ’n manier ontwikkel om met tikgeluide te kommunikeer.<ref name="birth"/> Die geluide van die waterstewels, hande en ander liggaamsbewegings het later in ’n dansvorm ontwikkel. Die werkers het die danse tydens hulle vrye tyd uitgevoer en dit ook gebruik om hulle kulturele agtergrond uit te druk.<ref>[https://dsae.co.za/entry/gumboot-dance/e02843 Gumboot dance - Dictionary of South African English]</ref> Met verloop van tyd het gumboot-dans meer gewild geword. Dansgroepe en kompetisies het by die myne ontstaan, en die dans word vandag in verskillende dele van Suid-Afrika uitgevoer.<ref name="theatre">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10137548.1990.9688012 The Gumboot Dance: An Historical, Socio-Economic and Cultural Perspective - South African Theatre Journal]</ref> Gumboot-dans is ook deur verskillende kulturele invloede gevorm. Navorsing toon onder meer invloede van Bhaca-danse, sendingstasies en ander dans- en musiekstyle.<ref name="theatre"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Dans]] cip8zj8vksxidu7i4vzfetg461tye1j 0 468965 2974045 2967015 2026-09-29T19:30:07Z SpesBona 2720 + Inligtingskas & meer 2974045 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wêrelderfenisgebied |naam = ǀXam en ǂKhomani-hartland |beeld = [[Lêer:Kalahari Sunset ... (7017593771).jpg|290px]] |beeldbyskrif= [[Nossobrivier]]bed, [[Kgalagadi-vredespark]] |lande = {{vlagland|Suid-Afrika}} |onderafdelings = |tipe = Natuur |kriteria = iv, v |ID = 1545 |skakel = |streek = [[Afrika]] |duimdrukkerkaart = Suid-Afrika |duimdrukkerkaartbyskrif = Ligging van die ǀXam en ǂKhomani-hartland in Suid-Afrika |duimdrukkeretiketposisie = onderkant |duimdrukkerkaartgrootte = |kaart_byskrif = |breedtegraad = 25 |breedtegraad_m = 41 |breedtegraad_s = 15.4 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 20 |lengtegraad_m = 22 |lengtegraad_s = 28.5 |lengtegraad_OW = O |koördinate = |jaar = 2017 |sessie = 41ste |uitbreiding = |bedreigd = }} Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam pleks van ǃXam is die korrekte spelling – sien {{en}} Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]]-provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam- en ǂKhomani (meer korrek Nǁng)-mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) -mense, met hul onderskeie tale ([[ǀXam]] en [[Nǁng]]) wat deel was van die [[Tuu-tale|ǃKwi-taalgroep]]. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit [[Afrikaans]]sprekende [[bruin mense]] op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die voorkoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs baie min mense gepraat word (in die geval van Nǁnǂe). == Terreinbeskrywing == Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder andere uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>{{en}} Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Kaapstad: Struik Publishers.</ref><ref>{{en}} Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="Unesco">{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1545 |title=ǂKhomani Cultural Landscape |publisher=[[Unesco]] |accessdate=29 September 2026}}</ref> == Geskiedenis == Met die amptelike proklamering van die [[Kgalagadi-vredespark|Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. == Wêrelderfenisstatus == Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 by die kulturele kategorie by [[Unesco]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="Unesco" /> Die noordelike deel, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (Unesco), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite |title=ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage |accessdate=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418214327/https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite |archive-date=18 April 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1545 |title=ǂKhomani Cultural Landscape |publisher=[[Unesco]] |accessdate=29 September 2026}} * {{en}} Hilary Deacon en Janette Deacon (1999), ''Human beginnings in South Africa: uncovering the secrets of the Stone Age'', Rowman Altamira. {{ISBN|0-7619-9086-0}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|ǂKhomani people|ǂKhomani-mense}} * {{en}} [http://www.khomanisan.com/wp-content/uploads/2016/12/khomani-san-press-compilation.pdf ''ǂKhomani San Press Compilation''] * {{en}} [http://www.khomanisan.com/wp-content/uploads/2016/12/sahrcreport-final.pdf ''Sahrcreport final''] {{Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Karoo]] [[Kategorie:Noord-Kaap]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika]] mwla8eo7nztlwu46816z6g18lb1598u 118 469227 2973942 2968273 2026-09-29T15:40:52Z ~2026-52439-52 215345 Slop verwyderingsdiens 2973942 wikitext text/x-wiki {{Kortpad|WP:KI|WP:GKI}} {{Ombox | type = content | text = '''Hierdie bladsy is 'n ''voorstel'' vir 'n beleid van die [[Afrikaanse Wikipedia]] en is nog nie aangeneem nie.''' Bespreek dit by die [[Wikipedia:Geselshoekie|geselshoekie]]. Vervang hierdie kennisgewing met <nowiki>{{Beleid|WP:KI|WP:GKI}}</nowiki> sodra daar konsensus is. }} {{Ombox | type = notice | text = '''In kort:''' generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) mag nie gebruik word om artikels te skryf nie. Dit mag wel gebruik word om artikels uit ander taalweergawes van Wikipedia te vertaal, solank die bronartikel se bronne saamkom en erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word. }} Wikipedia se inhoud word deur mense nagevors, geskryf en nagegaan. [[Kunsmatige intelligensie]] wat op [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] gebou is, soos [[ChatGPT]], Gemini, [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] of Copilot – bied geen waarborg oor die betroubaarheid, die [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|verifieerbaarheid]] of die vrye hergebruik van die teks wat dit lewer nie. '''Die gebruik van sulke gereedskap om artikels te skryf, is op die Afrikaanse Wikipedia verbode.''' ('''Sobaka''': ''Huidige formulering: Die gebruik van sulke gereedskap om artikels te skryf, is op die Afrikaanse Wikipedia verbode. Dit bots met die latere toelating van opsomming, herformulering, terminologiehulp en vertaling. Gebruik eerder:'' "Die plaas van wesenlik KI-gegenereerde ensiklopediese inhoud wat nie deur die bydraer inhoudelik nagegaan, teen betroubare bronne gekontroleer en redaksioneel verwerk is nie, is op die Afrikaanse Wikipedia verbode." ''Dit behou ’n streng norm, maar maak die onderskeid tussen ’n hulpmiddel en ’n plaasvervanger vir menslike redigering duidelik''.) Hierdie beleid verbied nie die gereedskap self nie, maar wel gegenereerde inhoud wat as jou eie ensiklopediese werk aangebied word. Die '''vertaling''' van artikels uit ander taalweergawes van Wikipedia is die belangrikste toegelate gebruik en word hieronder afsonderlik en breedvoerig behandel. ('''Sobaka''': ''Ek sal hierdie formulering aanpas. Dit is nodig om “gegenereerde teks” en “KI-hulp” te definieer. Die beleid behandel ’n hele artikel wat deur KI geskryf is en die verandering van een sin amper as dieselfde ding. Ek sou voorstel dat die paragraaf as volg verander word:'' “Hierdie beleid verbied nie die gereedskap self nie, maar wel wesenlik KI-gegenereerde inhoud wat as jou eie ensiklopediese werk aangebied word. Vir die doel van hierdie beleid beteken wesenlik KI-gegenereerde inhoud: teks, beelde of ander inhoud waarvan die substantiewe feite, verklarings, struktuur of gevolgtrekkings hoofsaaklik deur ’n generatiewe model gelewer is. Dit sluit nie gewone spelkontrole, beperkte taalversorging, formaat- of wikitekshulp en soortgelyke tegniese hulpmiddels in nie.” ''Sodanige formuleering sal baie toekomstige geskille voorkom''.) Jy bly self, ook regtens, verantwoordelik vir elke wysiging wat jy stoor, ongeag watter gereedskap jy gebruik het. ('''Sobaka:''' ''Moontlike alternatiewe formulering wat meer duidelik kan wees'', “Die gebruiker wat KI gebruik vir wysigings en vertalings, bly volledig verantwoordelik vir die finale inhoud. KI is ’n hulpmiddel en nie ’n mede-outeur wat aanspreeklikheid kan dra nie.”) == Waarom hierdie beperking? == * '''Versinde inhoud en bronne.''' Taalmodelle lewer teks wat statisties waarskynlik lyk, nie teks wat waar is nie. [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|Hallusinasies]] sluit verwysings in na boeke, artikels en webblaaie wat nooit bestaan het nie, of na werklike bronne wat nie sê wat die teks beweer nie. Dit is presies wat [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Betroubare bronne]] wil verhoed. * '''Oorspronklike navorsing.''' 'n Model wat gapings vul, doen in werklikheid 'n eie sintese. Sien [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing]]. * '''Kopiereg.''' Gegenereerde teks kan beskermde formulerings woordeliks of effens herskryf weergee. Sien [[Wikipedia:Kopiereg]]. * '''Neutraliteit en styl.''' Gegenereerde teks neig na aanprysende, vae of Amerikaans-gekleurde formulerings wat nie by [[Wikipedia:Neutrale standpunt]] of [[Wikipedia:Styl]] pas nie. * '''Afrikaans spesifiek.''' Die modelle is op baie minder Afrikaanse as Engelse teks opgelei. Die gevolg is Nederlandse en verengelste vorme, verkeerde vakterme en onafrikaanse sinsbou – foute wat 'n leser nie altyd raaksien nie, maar wat 'n artikel onbruikbaar maak. * '''Tyd.''' Wat vir die een bydraer soos 'n tydbesparing lyk, word vir die res van die gemeenskap 'n nasienlas. Ons is 'n klein gemeenskap; ons kan nie groot hoeveelhede ongekontroleerde teks nagaan nie.('''Sobaka:''' ''Meer neutraal geformuleer:'' "Die gebruik van KI kan die skep van inhoud versnel, maar kan terselfdertyd bykomende nasienwerk vir ander bydraers meebring. As ’n klein gemeenskap het die Afrikaanse Wikipedia beperkte kapasiteit om groot hoeveelhede ongekontroleerde teks na te gaan.") == Wat nie toegelaat word nie == In die artikelnaamruimte: # '''Die skep of herskryf van artikels met gegenereerde teks.''' Dit sluit in dat jy 'n model vra om 'n artikel, 'n afdeling, 'n inleiding of 'n opsomming oor 'n onderwerp te skryf en die resultaat hier plaas. Teks waarvan 'n mens by lees kan aflei dat dit gegenereer is, mag herskryf of verwyder word.('''Sobaka''': ''Verwyder “Teks waarvan 'n mens by lees kan aflei dat dit gegenereer is, mag herskryf of verwyder word.” Dit is subjektief en weerspreek die latere erkenning dat KI-inhoud nie betroubaar aan styl uitgeken kan word nie. Vervang dit deur:'' “Teks mag herskryf of verwyder word wanneer dit nie aan Wikipedia se inhoudsvereistes voldoen nie, byvoorbeeld omdat dit nie deur 'n betroubare bron gesteun word nie, onverifieerbaar, feitelik foutief, stilisties onvanpas of moontlik ’n kopieregskending is. Vermoedelike KI-oorsprong alleen is nie voldoende rede vir verwydering nie.“ ''Die fokus moet op die gehalte en verifieerbaarheid van die inhoud val, nie op spekulasie oor die skryfproses nie.'') # '''Gegenereerde verwysings.''' Moenie 'n model vra om bronne te verskaf en dié dan aanhaal sonder dat jy die bron self gesien het nie. ('''Sobaka:''' ''Moontlike beter formulering'': "KI kan gebruik word om moontlike bronne op te spoor, maar elke bron moet bestaan, deur die bydraer geraadpleeg word en die betrokke bewering werklik ondersteun voordat dit aangehaal word. KI-uitsette is nie self ’n bron nie.") # '''Gegenereerde beelde''', behalwe as voorbeeld in artikels oor KI en beeldgenerators self, en dan net ná bespreking en konsensus op die artikel se besprekingsblad en met 'n duidelike aanduiding dat die beeld deur KI geskep is. 'n KI-beeld mag nooit 'n ontbrekende werklike beeld vervang nie, veral nie 'n portret van 'n persoon nie. ('''Sobaka:''' ''Hier voel ek die vereiste is te beperkend. Ek sou eerder voorstel:'' “KI-gegenereerde beelde mag gebruik word waar dit ’n toepaslike illustratiewe of verduidelikende bydrae tot ’n artikel lewer. By die oplaai daarvan moet duidelik vermeld word dat die beeld deur KI gegenereer is, asook watter hulpmiddel gebruik is. Die beeld moet aan die toepaslike lisensie-, kopiereg- en Wikimedia Commons-vereistes voldoen en mag nie misleidend as ’n historiese, dokumentêre of werklike afbeelding aangebied word nie. ’n KI-beeld mag nie ’n ontbrekende werklike beeld vervang nie, veral nie ’n portret van ’n werklike persoon of ’n voorstelling van ’n historiese gebeurtenis nie.” # '''Outomatiese wysigings sonder menslike nasien.''' Gereedskap wat self wysigings maak, val onder [[Wikipedia:Robot]] en het goedkeuring nodig. Elke wysiging moet deur 'n mens goedgekeur word voordat dit gestoor word. # '''Publikasies wat kenbaar deur 'n taalmodel geskryf is''' (webwerwe, boeke, nuusberigte), is nie geskikte bronne vir artikels nie. ('''Sobaka:''' ''Kenbaar is subjektief, en ’n publikasie is nie noodwendig onbruikbaar bloot omdat KI in die produksieproses gebruik is nie. Moontlike beter formulering:'' “KI-gegenereerde materiaal sonder identifiseerbare outeurskap, redaksionele beheer, bronverantwoording of ’n gevestigde uitgewer is normaalweg nie ’n betroubare bron nie. Die betroubaarheid van ’n publikasie word volgens die gewone maatstawwe van outeurskap, uitgewersbeheer, reputasie en verifieerbaarheid beoordeel.” Masjienleer wat nie inhoud genereer nie – ruisverwydering in beeldverwerking, spelkontroleerders, gereedskap wat wysigings vir nasien uitwys – val nie onder hierdie beleid nie. == Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia == {{Kortpad|WP:KIVERTAAL}} Die Afrikaanse Wikipedia groei grootliks deur vertaling, en die inhoud van ander taalweergawes is reeds deur 'n gemeenskap van redigeerders geskryf en nagegaan. '''Masjienvertaling en KI-vertaalhulp is daarom uitdruklik toegelaat''', ook vir 'n volledige artikel, op die volgende voorwaardes. Hierdie afdeling geld net vir vertaling uit 'n ander Wikipedia; die vertaling van teks van buite Wikipedia is 'n afgeleide werk van 'n beskermde teks en bly verbode (sien [[Wikipedia:Vertaalriglyne]]). ('''Sobaka:''' ''Die stelling dat vertaling van alle teks buite Wikipedia verbode is, is te wyd. Die aangehaalde vertaalriglyne verwys na dat dit onwettig is om materiaal wat nog deur kopiereg beskerm word, te vertaal en by Wikipedia te plaas sonder toestemming van die kopiereghouer. Sommige tekste kan in die openbare domein wees, onder ’n versoenbare lisensie verskyn, of met toestemming gebruik word. Voorgestelde formulering:'' “Die vertaling van kopieregbeskermde teks van buite Wikipedia kan ’n afgeleide werk wees en mag nie sonder ’n versoenbare lisensie of toepaslike toestemming oorgeneem word nie. Feite uit sulke bronne mag egter, ná inhoudelike verifiëring, in die bydraer se eie ensiklopediese formulering weergegee en behoorlik aangehaal word.”) === Voorwaardes === # '''Die bronne kom saam.''' Die bronartikel se verwysings word saam met die teks oorgedra, met die titels, skrywers, datums en skakels soos hulle daar staan. 'n Bewering waarvan die verwysing nie oorgedra is nie, hoort nie in die Afrikaanse artikel nie: laat dit weg. Ander Wikipedias – ook die Engelse – is self nie 'n geldige bron nie; die erkenning in punt 2 vervang nie 'n bronnelys nie. # '''Erkenning aan die oorspronklike artikel.''' Die lisensie vereis dit. Gee die erkenning soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf, met {{Sj|Vertaalvanaf}} of {{Sj|Wikivertaling}} en 'n permanente skakel (''permalink'') na die weergawe waaruit jy vertaal het, en noem die bronartikel ook in die wysigingsopsomming. # '''Jy lees die hele vertaling self na.''' Die Afrikaans moet lees soos Afrikaans, die vakterme moet klop (sien [[Wikipedia:Terminologie]]), en plek- en eiename kry hul Afrikaanse vorm waar dié bestaan. Jy moet die artikel wat jy stoor, self verstaan. # '''Voeg niks by wat nie in die bronartikel staan nie.''' As 'n model 'n gaping vul, 'n datum "regstel" of 'n afdeling aanvul, is dit nie meer vertaling nie, maar generering, en val dit onder die verbod hierbo. ('''Sobaka:''' ''Verander “Voeg niks by wat nie in die bronartikel staan nie” Hierdie reël is te absoluut en verhinder normale verbetering van ’n vertaalde artikel. Gebruik eerder:'' “Moenie KI-gegenereerde feite of verklarings byvoeg bloot omdat dit geloofwaardig voorkom nie. Aanvullende inhoud wat nie in die bronartikel voorkom nie, mag wel bygevoeg word indien die bydraer dit teen ’n betroubare bron nagegaan en behoorlik aangehaal het.”) # '''Kies 'n ordentlike bronartikel.''' Vermy artikels met onderhoudsbaniere, onbebronde afdelings of duidelike eensydigheid, en moenie sulke gedeeltes oordra nie. Wees veral versigtig met artikels oor lewende persone; onbebronde bewerings oor hulle word dadelik verwyder. # '''Werk die teks vir ons leserspubliek om.''' 'n Sterk Amerikaanse, Britse of Noordelike-halfrondkleur word geneutraliseer, sonder om die artikel oormatig Suid-Afrika-gesentreerd te maak. # '''Rou masjienvertaling is nie 'n artikel nie.''' Teks wat sigbaar onvertaal, verwronge of onverstaanbaar is, mag verwyder word, en 'n bydraer wat sulke teks herhaaldelik plaas, tree in stryd met hierdie beleid op. # '''Koppel die artikel aan [[Wikidata]]''', sodat die taalweergawes bymekaar uitkom. === Wat nie van jou verwag word nie === Sommige taalweergawes vereis dat 'n vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan voordat die vertaling gepubliseer word. '''Hierdie beleid stel nie so 'n vereiste nie.''' Van jou word verwag om die bronne oor te dra, die erkenning te gee en die Afrikaanse teks na te lees – nie om die bronartikel se verwysings een vir een te kontroleer nie. Die rede is prakties sowel as beginselvas: so 'n vereiste maak vertaling vir 'n klein gemeenskap onhaalbaar en sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Die bewerings staan in die aangehaalde bronne, en elke leser en redigeerder kan hulle daar nagaan. ('''Sobaka:''' ''Die sin: ‘… sou beteken dat ons die werk van ’n hele ander gemeenskap wantrou.’ is nie ’n sterk Wikipedia-beginsel nie. Ander Wikipedias bevat ook foute, en Wikipedia kan nie sigself as gesag gebruik nie. Ek stel voor:'' “Daar word nie verwag dat ’n vertaler elke bron volledig herondersoek voordat ’n vertaling gepubliseer word nie. Die vertaler behoort egter kernbeweringe, omstrede stellings, buitengewone aansprake en inligting oor lewende persone teen die aangehaalde bronne na te gaan. Indien ’n bron nie toeganklik is nie, moet die vertaler besondere versigtigheid aan die dag lê en nie voorgee dat dit persoonlik geverifieer is nie.” ''Dit is steeds prakties vir ’n klein gemeenskap, maar bied beter beskerming teen die oordrag van foute.'') Dit ontslaan jou nie van gesonde verstand nie. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, 'n bewering wat die bron klaarblyklik nie steun nie, syfers wat mekaar binne dieselfde artikel weerspreek – laat jy weg of maak jy reg. 'n Artikel wat in sy geheel swak bebron is, vertaal jy eerder nie. == Ander toegelate gebruike == * Spel-, tik- en grammatikakontrole, en hulp met leestekens en tipografie. * Hulp om jou ''eie'' teks te herformuleer. Let op: dit is geen beskerming teen [[plagiaat]] nie – 'n herformulering van 'n beskermde bron bly 'n kopieregskending. * Die opsomming van 'n bron wat jy self gelees het, mits jy die opsomming teen die bron nagaan en presies bebron. * Terminologiehulp: die betekenis van 'n vreemde woord naslaan of Afrikaanse vorme voorstel. Kontroleer dit teen 'n woordeboek of vakhandboek; 'n woordelikse vertaling is dikwels verkeerd. * Navorsingshulp om moontlike bronne te vind. Die materiaal wat jy so kry, moet jy self lees en self beoordeel voordat jy dit aanhaal. * Tegniese hulp met wikiteks, sjablone, modules, tabelle en soekpatrone. == Deursigtigheid == Sê in die wysigingsopsomming watter gereedskap jy gebruik het en waarvoor, byvoorbeeld "vertaal uit die Nederlandse Wikipedia met DeepL, self nagegaan" of "spelkontrole met ChatGPT". By 'n vertaling hoort die bronartikel en sy permanente skakel in dieselfde opsomming, saam met die erkenningsjabloon in die artikel.('''Sobaka:''' ''Maak deursigtigheid proporsioneel. Om elke gebruik van KI vir spelling of leestekens te verklaar, gaan waarskynlik onnodige administrasie skep. Vervang die verpligte verklaring met:'' “Maak wesenlike KI-gebruik in die wysigingsopsomming bekend, veral waar KI vir vertaling, opsomming, herstrukturering of omvangryke taalversorging gebruik is. Die bekendmaking van gewone spelkontrole, outovoltooiing of geringe tegniese hulp is nie nodig nie.” ''‘Wesenlik’ kan hier beteken dat die hulpmiddel ’n merkbare invloed op die gepubliseerde teks gehad het.'') Deursigtigheid is nie 'n bekentenis nie; dit laat ander toe om jou werk te help nagaan, en dit bly die maklikste manier om 'n misverstand te vermy. == Op besprekingsblaaie == Skryf besprekingsbydraes in jou eie woorde. Gegenereerde antwoorde haal gewoonlik beleid aan wat die skrywer nie gelees het nie, en dit maak 'n gesprek langer in plaas van korter. Twee gevalle is wel in orde: * jy skryf die boodskap self en laat 'n model dit net taalkundig nagaan; * jy is nie Afrikaanssprekend nie en skryf in 'n taal wat jy magtig is, met 'n masjienvertaling daarby. Sê dit dan in die boodskap. == As jy KI-inhoud vermoed == KI-verklikkers is onbetroubaar, en 'n mens kan nie aan styl alleen sien wie 'n teks geskryf het nie. Moenie 'n bydraer van KI-gebruik beskuldig sonder meer as 'n vermoede nie, en gaan uit van goeie trou ([[Wikipedia:Beleefdheid]], [[Wikipedia:Geen persoonlike aanvalle]]). Gaan eerder na die inhoud: klop die verwysings, bestaan die bronne, sê hulle wat die teks beweer? Jy kan dan: * die probleem regmaak as jy kan; * die onbebronde of foutiewe gedeelte verwyder, met 'n duidelike wysigingsopsomming; * die probleem op die artikel se besprekingsblad meld; * 'n artikel wat klaarblyklik versin is, vir [[Wikipedia:Spoedige verwyderings|spoedige verwydering]] voordra – versinde inhoud is [[Wikipedia:Vandalisme|vandalisme]]; ('''Sobaka:''' ''Sou hierdie net ietwat duideliker formuleer:'' “’n artikel wat hoofsaaklik uit versinde of onverifieerbare inhoud bestaan, kan vir [[Wikipedia:Spoedige verwyderings|spoedige verwydering]] voorgedra word. Die doelbewuste plaas van versinde inhoud kan as vandalisme behandel word.”) * die bydraer aanspreek en na hierdie bladsy verwys; * die saak by die [[Wikipedia:Geselshoekie|geselshoekie]] opper as dit nie duidelik is nie. Artikels oor lewende persone kry voorkeur: onbebronde bewerings daar word onmiddellik verwyder, nie eers bespreek nie. == Sanksies == 'n Bydraer wat, ná waarskuwing, aanhou om gegenereerde teks in artikels te plaas, of dit op groot skaal doen, kan deur 'n [[Wikipedia:Administrateur|administrateur]] geblokkeer word. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. By twyfel word daar nie geblokkeer nie.: ('''Sobaka:''' ''Verfyn die sanksiebepaling deur ‘n geleidelike reaksie by te voeg:'' “Normaalweg word die bydraer eers ingelig en die problematiese inhoud reggestel of verwyder. Herhaalde of grootskaalse oortredings kan tot ’n tydelike beperking of blokkering lei. Opset, omvang, vorige waarskuwings en die bydraer se bereidwilligheid om probleme reg te stel, word in aanmerking geneem.”) == Hersieningsklousule== ('''Sobaka:''' ''Omdat die tegnologie vinnig verander, behoort die beleid nie as finaal en onveranderlik aangebied te word nie:'' “Hierdie beleid behoort minstens jaarliks, of wanneer beduidende tegnologiese of Wikimedia-beleidsveranderinge plaasvind, deur die gemeenskap hersien te word. Enige verslapping of uitbreiding daarvan vereis gemeenskapskonsensus”) == Sien ook == * [[Wikipedia:Vertaalriglyne]] * [[Wikipedia:Haal bronne aan]] * [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] * [[Wikipedia:Betroubare bronne]] * [[Wikipedia:Kopiereg]] * [[Wikipedia:Robot]] * [[Wikipedia:Gebruik van beelde]] * [[commons:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] * Ander taalweergawes: [[:en:Wikipedia:Large language models]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative]], [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia]] [[Kategorie:Wikipedia-beleide]] ksfaqb3k5cpiylyvwmvmr5mwirr0v57 2973944 2973942 2026-09-29T15:42:35Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-52439-52|~2026-52439-52]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Sobaka|Sobaka]] 2968273 wikitext text/x-wiki {{Kortpad|WP:KI|WP:GKI}} {{Ombox | type = content | text = '''Hierdie bladsy is 'n ''voorstel'' vir 'n beleid van die [[Afrikaanse Wikipedia]] en is nog nie aangeneem nie.''' Bespreek dit by die [[Wikipedia:Geselshoekie|geselshoekie]]. Vervang hierdie kennisgewing met <nowiki>{{Beleid|WP:KI|WP:GKI}}</nowiki> sodra daar konsensus is. }} {{Ombox | type = notice | text = '''In kort:''' generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) mag nie gebruik word om artikels te skryf nie. Dit mag wel gebruik word om artikels uit ander taalweergawes van Wikipedia te vertaal, solank die bronartikel se bronne saamkom en erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word. }} Wikipedia se inhoud word deur mense nagevors, geskryf en nagegaan. Generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] – gereedskap wat op [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] gebou is, soos [[ChatGPT]], Gemini, [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] of Copilot – bied geen waarborg oor die betroubaarheid, die [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|verifieerbaarheid]] of die vrye hergebruik van die teks wat dit lewer nie. '''Die gebruik van sulke gereedskap om artikels te skryf, is op die Afrikaanse Wikipedia verbode.''' ('''Sobaka''': ''Huidige formulering: Die gebruik van sulke gereedskap om artikels te skryf, is op die Afrikaanse Wikipedia verbode. Dit bots met die latere toelating van opsomming, herformulering, terminologiehulp en vertaling. Gebruik eerder:'' "Die plaas van wesenlik KI-gegenereerde ensiklopediese inhoud wat nie deur die bydraer inhoudelik nagegaan, teen betroubare bronne gekontroleer en redaksioneel verwerk is nie, is op die Afrikaanse Wikipedia verbode." ''Dit behou ’n streng norm, maar maak die onderskeid tussen ’n hulpmiddel en ’n plaasvervanger vir menslike redigering duidelik''.) Hierdie beleid verbied nie die gereedskap self nie, maar wel gegenereerde inhoud wat as jou eie ensiklopediese werk aangebied word. Die '''vertaling''' van artikels uit ander taalweergawes van Wikipedia is die belangrikste toegelate gebruik en word hieronder afsonderlik en breedvoerig behandel. ('''Sobaka''': ''Ek sal hierdie formulering aanpas. Dit is nodig om “gegenereerde teks” en “KI-hulp” te definieer. Die beleid behandel ’n hele artikel wat deur KI geskryf is en die verandering van een sin amper as dieselfde ding. Ek sou voorstel dat die paragraaf as volg verander word:'' “Hierdie beleid verbied nie die gereedskap self nie, maar wel wesenlik KI-gegenereerde inhoud wat as jou eie ensiklopediese werk aangebied word. Vir die doel van hierdie beleid beteken wesenlik KI-gegenereerde inhoud: teks, beelde of ander inhoud waarvan die substantiewe feite, verklarings, struktuur of gevolgtrekkings hoofsaaklik deur ’n generatiewe model gelewer is. Dit sluit nie gewone spelkontrole, beperkte taalversorging, formaat- of wikitekshulp en soortgelyke tegniese hulpmiddels in nie.” ''Sodanige formuleering sal baie toekomstige geskille voorkom''.) Jy bly self, ook regtens, verantwoordelik vir elke wysiging wat jy stoor, ongeag watter gereedskap jy gebruik het. ('''Sobaka:''' ''Moontlike alternatiewe formulering wat meer duidelik kan wees'', “Die gebruiker wat KI gebruik vir wysigings en vertalings, bly volledig verantwoordelik vir die finale inhoud. KI is ’n hulpmiddel en nie ’n mede-outeur wat aanspreeklikheid kan dra nie.”) == Waarom hierdie beperking? == * '''Versinde inhoud en bronne.''' Taalmodelle lewer teks wat statisties waarskynlik lyk, nie teks wat waar is nie. [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|Hallusinasies]] sluit verwysings in na boeke, artikels en webblaaie wat nooit bestaan het nie, of na werklike bronne wat nie sê wat die teks beweer nie. Dit is presies wat [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Betroubare bronne]] wil verhoed. * '''Oorspronklike navorsing.''' 'n Model wat gapings vul, doen in werklikheid 'n eie sintese. Sien [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing]]. * '''Kopiereg.''' Gegenereerde teks kan beskermde formulerings woordeliks of effens herskryf weergee. Sien [[Wikipedia:Kopiereg]]. * '''Neutraliteit en styl.''' Gegenereerde teks neig na aanprysende, vae of Amerikaans-gekleurde formulerings wat nie by [[Wikipedia:Neutrale standpunt]] of [[Wikipedia:Styl]] pas nie. * '''Afrikaans spesifiek.''' Die modelle is op baie minder Afrikaanse as Engelse teks opgelei. Die gevolg is Nederlandse en verengelste vorme, verkeerde vakterme en onafrikaanse sinsbou – foute wat 'n leser nie altyd raaksien nie, maar wat 'n artikel onbruikbaar maak. * '''Tyd.''' Wat vir die een bydraer soos 'n tydbesparing lyk, word vir die res van die gemeenskap 'n nasienlas. Ons is 'n klein gemeenskap; ons kan nie groot hoeveelhede ongekontroleerde teks nagaan nie.('''Sobaka:''' ''Meer neutraal geformuleer:'' "Die gebruik van KI kan die skep van inhoud versnel, maar kan terselfdertyd bykomende nasienwerk vir ander bydraers meebring. As ’n klein gemeenskap het die Afrikaanse Wikipedia beperkte kapasiteit om groot hoeveelhede ongekontroleerde teks na te gaan.") == Wat nie toegelaat word nie == In die artikelnaamruimte: # '''Die skep of herskryf van artikels met gegenereerde teks.''' Dit sluit in dat jy 'n model vra om 'n artikel, 'n afdeling, 'n inleiding of 'n opsomming oor 'n onderwerp te skryf en die resultaat hier plaas. Teks waarvan 'n mens by lees kan aflei dat dit gegenereer is, mag herskryf of verwyder word.('''Sobaka''': ''Verwyder “Teks waarvan 'n mens by lees kan aflei dat dit gegenereer is, mag herskryf of verwyder word.” Dit is subjektief en weerspreek die latere erkenning dat KI-inhoud nie betroubaar aan styl uitgeken kan word nie. Vervang dit deur:'' “Teks mag herskryf of verwyder word wanneer dit nie aan Wikipedia se inhoudsvereistes voldoen nie, byvoorbeeld omdat dit nie deur 'n betroubare bron gesteun word nie, onverifieerbaar, feitelik foutief, stilisties onvanpas of moontlik ’n kopieregskending is. Vermoedelike KI-oorsprong alleen is nie voldoende rede vir verwydering nie.“ ''Die fokus moet op die gehalte en verifieerbaarheid van die inhoud val, nie op spekulasie oor die skryfproses nie.'') # '''Gegenereerde verwysings.''' Moenie 'n model vra om bronne te verskaf en dié dan aanhaal sonder dat jy die bron self gesien het nie. ('''Sobaka:''' ''Moontlike beter formulering'': "KI kan gebruik word om moontlike bronne op te spoor, maar elke bron moet bestaan, deur die bydraer geraadpleeg word en die betrokke bewering werklik ondersteun voordat dit aangehaal word. KI-uitsette is nie self ’n bron nie.") # '''Gegenereerde beelde''', behalwe as voorbeeld in artikels oor KI en beeldgenerators self, en dan net ná bespreking en konsensus op die artikel se besprekingsblad en met 'n duidelike aanduiding dat die beeld deur KI geskep is. 'n KI-beeld mag nooit 'n ontbrekende werklike beeld vervang nie, veral nie 'n portret van 'n persoon nie. ('''Sobaka:''' ''Hier voel ek die vereiste is te beperkend. Ek sou eerder voorstel:'' “KI-gegenereerde beelde mag gebruik word waar dit ’n toepaslike illustratiewe of verduidelikende bydrae tot ’n artikel lewer. By die oplaai daarvan moet duidelik vermeld word dat die beeld deur KI gegenereer is, asook watter hulpmiddel gebruik is. Die beeld moet aan die toepaslike lisensie-, kopiereg- en Wikimedia Commons-vereistes voldoen en mag nie misleidend as ’n historiese, dokumentêre of werklike afbeelding aangebied word nie. ’n KI-beeld mag nie ’n ontbrekende werklike beeld vervang nie, veral nie ’n portret van ’n werklike persoon of ’n voorstelling van ’n historiese gebeurtenis nie.” # '''Outomatiese wysigings sonder menslike nasien.''' Gereedskap wat self wysigings maak, val onder [[Wikipedia:Robot]] en het goedkeuring nodig. Elke wysiging moet deur 'n mens goedgekeur word voordat dit gestoor word. # '''Publikasies wat kenbaar deur 'n taalmodel geskryf is''' (webwerwe, boeke, nuusberigte), is nie geskikte bronne vir artikels nie. ('''Sobaka:''' ''Kenbaar is subjektief, en ’n publikasie is nie noodwendig onbruikbaar bloot omdat KI in die produksieproses gebruik is nie. Moontlike beter formulering:'' “KI-gegenereerde materiaal sonder identifiseerbare outeurskap, redaksionele beheer, bronverantwoording of ’n gevestigde uitgewer is normaalweg nie ’n betroubare bron nie. Die betroubaarheid van ’n publikasie word volgens die gewone maatstawwe van outeurskap, uitgewersbeheer, reputasie en verifieerbaarheid beoordeel.” Masjienleer wat nie inhoud genereer nie – ruisverwydering in beeldverwerking, spelkontroleerders, gereedskap wat wysigings vir nasien uitwys – val nie onder hierdie beleid nie. == Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia == {{Kortpad|WP:KIVERTAAL}} Die Afrikaanse Wikipedia groei grootliks deur vertaling, en die inhoud van ander taalweergawes is reeds deur 'n gemeenskap van redigeerders geskryf en nagegaan. '''Masjienvertaling en KI-vertaalhulp is daarom uitdruklik toegelaat''', ook vir 'n volledige artikel, op die volgende voorwaardes. Hierdie afdeling geld net vir vertaling uit 'n ander Wikipedia; die vertaling van teks van buite Wikipedia is 'n afgeleide werk van 'n beskermde teks en bly verbode (sien [[Wikipedia:Vertaalriglyne]]). ('''Sobaka:''' ''Die stelling dat vertaling van alle teks buite Wikipedia verbode is, is te wyd. Die aangehaalde vertaalriglyne verwys na dat dit onwettig is om materiaal wat nog deur kopiereg beskerm word, te vertaal en by Wikipedia te plaas sonder toestemming van die kopiereghouer. Sommige tekste kan in die openbare domein wees, onder ’n versoenbare lisensie verskyn, of met toestemming gebruik word. Voorgestelde formulering:'' “Die vertaling van kopieregbeskermde teks van buite Wikipedia kan ’n afgeleide werk wees en mag nie sonder ’n versoenbare lisensie of toepaslike toestemming oorgeneem word nie. Feite uit sulke bronne mag egter, ná inhoudelike verifiëring, in die bydraer se eie ensiklopediese formulering weergegee en behoorlik aangehaal word.”) === Voorwaardes === # '''Die bronne kom saam.''' Die bronartikel se verwysings word saam met die teks oorgedra, met die titels, skrywers, datums en skakels soos hulle daar staan. 'n Bewering waarvan die verwysing nie oorgedra is nie, hoort nie in die Afrikaanse artikel nie: laat dit weg. Ander Wikipedias – ook die Engelse – is self nie 'n geldige bron nie; die erkenning in punt 2 vervang nie 'n bronnelys nie. # '''Erkenning aan die oorspronklike artikel.''' Die lisensie vereis dit. Gee die erkenning soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf, met {{Sj|Vertaalvanaf}} of {{Sj|Wikivertaling}} en 'n permanente skakel (''permalink'') na die weergawe waaruit jy vertaal het, en noem die bronartikel ook in die wysigingsopsomming. # '''Jy lees die hele vertaling self na.''' Die Afrikaans moet lees soos Afrikaans, die vakterme moet klop (sien [[Wikipedia:Terminologie]]), en plek- en eiename kry hul Afrikaanse vorm waar dié bestaan. Jy moet die artikel wat jy stoor, self verstaan. # '''Voeg niks by wat nie in die bronartikel staan nie.''' As 'n model 'n gaping vul, 'n datum "regstel" of 'n afdeling aanvul, is dit nie meer vertaling nie, maar generering, en val dit onder die verbod hierbo. ('''Sobaka:''' ''Verander “Voeg niks by wat nie in die bronartikel staan nie” Hierdie reël is te absoluut en verhinder normale verbetering van ’n vertaalde artikel. Gebruik eerder:'' “Moenie KI-gegenereerde feite of verklarings byvoeg bloot omdat dit geloofwaardig voorkom nie. Aanvullende inhoud wat nie in die bronartikel voorkom nie, mag wel bygevoeg word indien die bydraer dit teen ’n betroubare bron nagegaan en behoorlik aangehaal het.”) # '''Kies 'n ordentlike bronartikel.''' Vermy artikels met onderhoudsbaniere, onbebronde afdelings of duidelike eensydigheid, en moenie sulke gedeeltes oordra nie. Wees veral versigtig met artikels oor lewende persone; onbebronde bewerings oor hulle word dadelik verwyder. # '''Werk die teks vir ons leserspubliek om.''' 'n Sterk Amerikaanse, Britse of Noordelike-halfrondkleur word geneutraliseer, sonder om die artikel oormatig Suid-Afrika-gesentreerd te maak. # '''Rou masjienvertaling is nie 'n artikel nie.''' Teks wat sigbaar onvertaal, verwronge of onverstaanbaar is, mag verwyder word, en 'n bydraer wat sulke teks herhaaldelik plaas, tree in stryd met hierdie beleid op. # '''Koppel die artikel aan [[Wikidata]]''', sodat die taalweergawes bymekaar uitkom. === Wat nie van jou verwag word nie === Sommige taalweergawes vereis dat 'n vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan voordat die vertaling gepubliseer word. '''Hierdie beleid stel nie so 'n vereiste nie.''' Van jou word verwag om die bronne oor te dra, die erkenning te gee en die Afrikaanse teks na te lees – nie om die bronartikel se verwysings een vir een te kontroleer nie. Die rede is prakties sowel as beginselvas: so 'n vereiste maak vertaling vir 'n klein gemeenskap onhaalbaar en sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Die bewerings staan in die aangehaalde bronne, en elke leser en redigeerder kan hulle daar nagaan. ('''Sobaka:''' ''Die sin: ‘… sou beteken dat ons die werk van ’n hele ander gemeenskap wantrou.’ is nie ’n sterk Wikipedia-beginsel nie. Ander Wikipedias bevat ook foute, en Wikipedia kan nie sigself as gesag gebruik nie. Ek stel voor:'' “Daar word nie verwag dat ’n vertaler elke bron volledig herondersoek voordat ’n vertaling gepubliseer word nie. Die vertaler behoort egter kernbeweringe, omstrede stellings, buitengewone aansprake en inligting oor lewende persone teen die aangehaalde bronne na te gaan. Indien ’n bron nie toeganklik is nie, moet die vertaler besondere versigtigheid aan die dag lê en nie voorgee dat dit persoonlik geverifieer is nie.” ''Dit is steeds prakties vir ’n klein gemeenskap, maar bied beter beskerming teen die oordrag van foute.'') Dit ontslaan jou nie van gesonde verstand nie. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, 'n bewering wat die bron klaarblyklik nie steun nie, syfers wat mekaar binne dieselfde artikel weerspreek – laat jy weg of maak jy reg. 'n Artikel wat in sy geheel swak bebron is, vertaal jy eerder nie. == Ander toegelate gebruike == * Spel-, tik- en grammatikakontrole, en hulp met leestekens en tipografie. * Hulp om jou ''eie'' teks te herformuleer. Let op: dit is geen beskerming teen [[plagiaat]] nie – 'n herformulering van 'n beskermde bron bly 'n kopieregskending. * Die opsomming van 'n bron wat jy self gelees het, mits jy die opsomming teen die bron nagaan en presies bebron. * Terminologiehulp: die betekenis van 'n vreemde woord naslaan of Afrikaanse vorme voorstel. Kontroleer dit teen 'n woordeboek of vakhandboek; 'n woordelikse vertaling is dikwels verkeerd. * Navorsingshulp om moontlike bronne te vind. Die materiaal wat jy so kry, moet jy self lees en self beoordeel voordat jy dit aanhaal. * Tegniese hulp met wikiteks, sjablone, modules, tabelle en soekpatrone. == Deursigtigheid == Sê in die wysigingsopsomming watter gereedskap jy gebruik het en waarvoor, byvoorbeeld "vertaal uit die Nederlandse Wikipedia met DeepL, self nagegaan" of "spelkontrole met ChatGPT". By 'n vertaling hoort die bronartikel en sy permanente skakel in dieselfde opsomming, saam met die erkenningsjabloon in die artikel.('''Sobaka:''' ''Maak deursigtigheid proporsioneel. Om elke gebruik van KI vir spelling of leestekens te verklaar, gaan waarskynlik onnodige administrasie skep. Vervang die verpligte verklaring met:'' “Maak wesenlike KI-gebruik in die wysigingsopsomming bekend, veral waar KI vir vertaling, opsomming, herstrukturering of omvangryke taalversorging gebruik is. Die bekendmaking van gewone spelkontrole, outovoltooiing of geringe tegniese hulp is nie nodig nie.” ''‘Wesenlik’ kan hier beteken dat die hulpmiddel ’n merkbare invloed op die gepubliseerde teks gehad het.'') Deursigtigheid is nie 'n bekentenis nie; dit laat ander toe om jou werk te help nagaan, en dit bly die maklikste manier om 'n misverstand te vermy. == Op besprekingsblaaie == Skryf besprekingsbydraes in jou eie woorde. Gegenereerde antwoorde haal gewoonlik beleid aan wat die skrywer nie gelees het nie, en dit maak 'n gesprek langer in plaas van korter. Twee gevalle is wel in orde: * jy skryf die boodskap self en laat 'n model dit net taalkundig nagaan; * jy is nie Afrikaanssprekend nie en skryf in 'n taal wat jy magtig is, met 'n masjienvertaling daarby. Sê dit dan in die boodskap. == As jy KI-inhoud vermoed == KI-verklikkers is onbetroubaar, en 'n mens kan nie aan styl alleen sien wie 'n teks geskryf het nie. Moenie 'n bydraer van KI-gebruik beskuldig sonder meer as 'n vermoede nie, en gaan uit van goeie trou ([[Wikipedia:Beleefdheid]], [[Wikipedia:Geen persoonlike aanvalle]]). Gaan eerder na die inhoud: klop die verwysings, bestaan die bronne, sê hulle wat die teks beweer? Jy kan dan: * die probleem regmaak as jy kan; * die onbebronde of foutiewe gedeelte verwyder, met 'n duidelike wysigingsopsomming; * die probleem op die artikel se besprekingsblad meld; * 'n artikel wat klaarblyklik versin is, vir [[Wikipedia:Spoedige verwyderings|spoedige verwydering]] voordra – versinde inhoud is [[Wikipedia:Vandalisme|vandalisme]]; ('''Sobaka:''' ''Sou hierdie net ietwat duideliker formuleer:'' “’n artikel wat hoofsaaklik uit versinde of onverifieerbare inhoud bestaan, kan vir [[Wikipedia:Spoedige verwyderings|spoedige verwydering]] voorgedra word. Die doelbewuste plaas van versinde inhoud kan as vandalisme behandel word.”) * die bydraer aanspreek en na hierdie bladsy verwys; * die saak by die [[Wikipedia:Geselshoekie|geselshoekie]] opper as dit nie duidelik is nie. Artikels oor lewende persone kry voorkeur: onbebronde bewerings daar word onmiddellik verwyder, nie eers bespreek nie. == Sanksies == 'n Bydraer wat, ná waarskuwing, aanhou om gegenereerde teks in artikels te plaas, of dit op groot skaal doen, kan deur 'n [[Wikipedia:Administrateur|administrateur]] geblokkeer word. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. By twyfel word daar nie geblokkeer nie.: ('''Sobaka:''' ''Verfyn die sanksiebepaling deur ‘n geleidelike reaksie by te voeg:'' “Normaalweg word die bydraer eers ingelig en die problematiese inhoud reggestel of verwyder. Herhaalde of grootskaalse oortredings kan tot ’n tydelike beperking of blokkering lei. Opset, omvang, vorige waarskuwings en die bydraer se bereidwilligheid om probleme reg te stel, word in aanmerking geneem.”) == Hersieningsklousule== ('''Sobaka:''' ''Omdat die tegnologie vinnig verander, behoort die beleid nie as finaal en onveranderlik aangebied te word nie:'' “Hierdie beleid behoort minstens jaarliks, of wanneer beduidende tegnologiese of Wikimedia-beleidsveranderinge plaasvind, deur die gemeenskap hersien te word. Enige verslapping of uitbreiding daarvan vereis gemeenskapskonsensus”) == Sien ook == * [[Wikipedia:Vertaalriglyne]] * [[Wikipedia:Haal bronne aan]] * [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] * [[Wikipedia:Betroubare bronne]] * [[Wikipedia:Kopiereg]] * [[Wikipedia:Robot]] * [[Wikipedia:Gebruik van beelde]] * [[commons:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] * Ander taalweergawes: [[:en:Wikipedia:Large language models]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative]], [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia]] [[Kategorie:Wikipedia-beleide]] 1tdl1bf1mf2s69kt1wf3je584ayr5lc 0 469428 2973980 2969698 2026-09-29T17:36:25Z Sobaka 328 /* Chronologie */ regstelling 2973980 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|duimnael|'n Replika van die "Fat Man" atoombom ontwerp soortgelyk aan die "Third Shot" bom]] Die '''Third Shot''' was 'n Amerikaanse kernwapen wat bedoel was vir gebruik teen [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], na die kernaanvalle op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]]. Dit sou op 19 Augustus 1945, tien dae ná die aanval op Nagasaki, gebruik word.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Third Shot |url=https://outrider.org/nuclear-weapons/articles/third-shot |access-date=2024-03-18 |website=Outrider}}</ref> Dit was die eerste in 'n reeks bykomende atoombomme wat versamel is om Japan aan te val, maar dit is nooit gebruik nie, aangesien die land se oorgawe op 15 Augustus 'n einde aan die oorlog gebring het.<ref name=":0" /><ref name=LANL/> Die Third Shot was 'n [[plutonium]]-239-gebaseerde ineenploftipe kernwapen volgens die [[Fat Man]]-ontwerp, soortgelyk aan die bom wat op Nagasaki laat val is.<ref name=LANL>{{Cite web |last=Laboratory |first=Los Alamos National |title=A Tale of Two Bomb Designs |url=https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |access-date=2024-03-18 |website=Los Alamos National Laboratory |language=en |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318080741/https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |url-status=dead }}</ref> == Chronologie == [[Lêer:Memorandum from Major General Leslie Groves to Army Chief of Staff George Marshall.jpg|duimnael|upright|Memorandum van Leslie Groves aan George C. Marshall oor die derde bom, met Marshall se handgeskrewe voorbehoud dat die derde bom nie sonder uitdruklike opdrag van die president gebruik mag word nie.]] Generaal-majoor [[Leslie Groves]] het verwag om nog 'n "Fat Man"-atoombom teen 19 Augustus gereed te hê vir gebruik, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Generals">{{cite web |title=The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources| work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | publisher=[[George Washington University]]| date=13 August 1945|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Op 10 Augustus het hy 'n memorandum aan generaal [[George C. Marshall]] gestuur: "die volgende bom ... behoort gereed te wees vir aflewering tydens die eerste geskikte weertoestande na 17 of 18 Augustus." Die memorandum van vandag bevat 'n handgeskrewe opmerking deur Marshall: "Dit mag nie oor Japan losgelaat word sonder uitdruklike magtiging van die President nie."<ref name="Generals" /> Tydens die kabinetsvergadering daardie oggend het die Amerikaanse president [[Harry S. Truman]] hierdie optrede bespreek. Die Amerikaanse minister van verdediging, James Forrestal, het Truman se woorde soos volg weergegee: "daar sal nie verder atoombomme gegooi word nie," terwyl die voormalige vise-president en minister van handel, Henry A. Wallace, in sy dagboek aangeteken het: "Truman het gesê hy het opdrag gegee om atoombombardemente te staak. Hy het gesê die gedagte daaraan om nog 100 000 mense uit te wis, was te afgryslik. Hy het nie gehou van die idee om, soos hy dit gestel het, 'al daardie kinders' dood te maak nie."{{sfn|Rhodes|1986|pp=743}} Die vorige bevel dat die teikenstede met atoombomme aangeval moes word "soos hulle gereedgemaak is", is dus gewysig.{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} Daar was reeds bespreking in die Oorlogsdepartement oor die bewaring van die bomme wat in produksie is vir Operasie Downfall, en dat die oorblywende stede op die teikenlys gespaar moet word van aanvalle met atoombomme. Hierdie stede, die vermoedelike teikens vir 'n derde bom, was Kokura, Niigata en [[Jokohama]].{{sfn|Giangreco|2009|pp=111–112}} Nog twee Fat Man-bomme is gereedgemaak en geskeduleer om op 11 en 14 Augustus vanaf Kirtland Field na Tinian vervoer te word, {{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}} en kolonel Paul Tibbets het opdrag van generaal Curtis LeMay gekry om na Kirtland terug te keer en hulle te gaan haal.<ref name="PaulTibbets StudsTerkel">{{cite web| url=http://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| title=Paul Tibbets Interview| last=Terkel| first=Studs| author-link=Studs Terkel| publisher=Aviation Publishing Group| date=1 November 2007| access-date=2 January 2012| archive-date=13 August 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200813040655/https://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| url-status=dead}}</ref> By die Los Alamos-laboratorium het tegnici 24 uur lank ononderbroke gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Voices of the Manhattan Project |access-date=27 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301064230/https://www.manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |archive-date=1 March 2019 }}</ref>Alhoewel dit gegiet was, moes dit steeds gepers en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |website=nuclearsecrecy.com |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 August 2013 |access-date=27 January 2015 }}</ref> Dit kon dus teen 19 Augustus gereed vir gebruik gewees het. Omdat hy nie vir Marshall of die Minister van Oorlog, [[Henry L. Stimson]], in die hande kon kry nie, het Groves op 13 Augustus op eie gesag beveel dat die kern nie verskeep word nie.{{sfn|Groves|1962|p=352-353}}{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} == Agterna == Nadat daar besluit is om nie die bom te gebruik nie, is die plutoniumkern behou vir navorsingsdoeleindes. Die kern het die bynaam "Rufus" gekry en het bekend geword as die demoonkern ná twee opeenvolgende dodelike kritiese ongelukke.<ref>{{Cite web |last=Bernhardt |first=Darren |date=29 July 2023 |title=Louis Slotin and the demon core: Winnipeg's Oppenheimer connection |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/louis-slotin-oppenheimer-atomic-bomb-winnipeg-1.6915932 |access-date=2024-03-18 |website=CBC News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Milner |first=Richard |date=2021-04-10 |title=The Wild True Story Of World War II's Third, Unused A-Bomb |url=https://www.grunge.com/379283/the-wild-true-story-of-world-war-iis-third-unused-a-bomb/ |access-date=2024-03-18 |website=Grunge |language=en-US}}</ref> Die kern is in die somer van 1946 omgesmelt en die materiaal herwin vir gebruik in ander kerne.<ref name="New Yorker">{{cite news |last=Wellerstein |first=Alex |date=21 May 2016 |title=The Demon Core and the Strange Death of Louis Slotin |url=http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524022150/http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |archive-date=24 May 2016 |access-date=22 May 2016 |newspaper=[[The New Yorker]]}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|2}} == Bronne == * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7 |oclc=13793436 |title-link=The Making of the Atomic Bomb}} * {{cite journal |first=Barton J. |last=Bernstein | author-link = Barton Bernstein |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1991_15_4/page/149 |journal=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |pages=149–173 |date=Spring 1991 |jstor=2539014 |doi=10.2307/2539014 |s2cid=153724357 }} * {{cite book |last=Giangreco |first=D.M. |title=Hell to Pay: Operation Downfall and the Invasion of Japan 1945–1947 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, Maryland |year=2009 |isbn=978-1-59114-316-1 |oclc=643381863 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |author-link=Lillian Hoddeson |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |author4-link=Catherine Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} [[Kategorie:Bomme]] [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] it554b4ando8smiw2cnt6cilycxm4v5 2973982 2973980 2026-09-29T17:37:33Z Sobaka 328 /* Chronologie */ regstelling 2973982 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|duimnael|'n Replika van die "Fat Man" atoombom ontwerp soortgelyk aan die "Third Shot" bom]] Die '''Third Shot''' was 'n Amerikaanse kernwapen wat bedoel was vir gebruik teen [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], na die kernaanvalle op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]]. Dit sou op 19 Augustus 1945, tien dae ná die aanval op Nagasaki, gebruik word.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Third Shot |url=https://outrider.org/nuclear-weapons/articles/third-shot |access-date=2024-03-18 |website=Outrider}}</ref> Dit was die eerste in 'n reeks bykomende atoombomme wat versamel is om Japan aan te val, maar dit is nooit gebruik nie, aangesien die land se oorgawe op 15 Augustus 'n einde aan die oorlog gebring het.<ref name=":0" /><ref name=LANL/> Die Third Shot was 'n [[plutonium]]-239-gebaseerde ineenploftipe kernwapen volgens die [[Fat Man]]-ontwerp, soortgelyk aan die bom wat op Nagasaki laat val is.<ref name=LANL>{{Cite web |last=Laboratory |first=Los Alamos National |title=A Tale of Two Bomb Designs |url=https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |access-date=2024-03-18 |website=Los Alamos National Laboratory |language=en |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318080741/https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |url-status=dead }}</ref> == Chronologie == [[Lêer:Memorandum from Major General Leslie Groves to Army Chief of Staff George Marshall.jpg|duimnael|upright|Memorandum van Leslie Groves aan George C. Marshall oor die derde bom, met Marshall se handgeskrewe voorbehoud dat die derde bom nie sonder uitdruklike opdrag van die president gebruik mag word nie.]] Generaal-majoor [[Leslie Groves]] het verwag om nog 'n "Fat Man"-atoombom teen 19 Augustus gereed te hê vir gebruik, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Generals">{{cite web |title=The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources| work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | publisher=[[George Washington University]]| date=13 August 1945|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Op 10 Augustus het hy 'n memorandum aan generaal [[George C. Marshall]] gestuur: "die volgende bom ... behoort gereed te wees vir aflewering tydens die eerste geskikte weertoestande na 17 of 18 Augustus." Die memorandum van vandag bevat 'n handgeskrewe opmerking deur Marshall: "Dit mag nie oor Japan losgelaat word sonder uitdruklike magtiging van die President nie."<ref name="Generals" /> Tydens die kabinetsvergadering daardie oggend het die Amerikaanse president [[Harry S. Truman]] hierdie optrede bespreek. Die Amerikaanse minister van die vloot, James Forrestal, het Truman se woorde soos volg weergegee: "daar sal nie verder atoombomme gegooi word nie," terwyl die voormalige vise-president en minister van handel, Henry A. Wallace, in sy dagboek aangeteken het: "Truman het gesê hy het opdrag gegee om atoombombardemente te staak. Hy het gesê die gedagte daaraan om nog 100 000 mense uit te wis, was te afgryslik. Hy het nie gehou van die idee om, soos hy dit gestel het, 'al daardie kinders' dood te maak nie."{{sfn|Rhodes|1986|pp=743}} Die vorige bevel dat die teikenstede met atoombomme aangeval moes word "soos hulle gereedgemaak is", is dus gewysig.{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} Daar was reeds bespreking in die Oorlogsdepartement oor die bewaring van die bomme wat in produksie is vir Operasie Downfall, en dat die oorblywende stede op die teikenlys gespaar moet word van aanvalle met atoombomme. Hierdie stede, die vermoedelike teikens vir 'n derde bom, was Kokura, Niigata en [[Jokohama]].{{sfn|Giangreco|2009|pp=111–112}} Nog twee Fat Man-bomme is gereedgemaak en geskeduleer om op 11 en 14 Augustus vanaf Kirtland Field na Tinian vervoer te word, {{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}} en kolonel Paul Tibbets het opdrag van generaal Curtis LeMay gekry om na Kirtland terug te keer en hulle te gaan haal.<ref name="PaulTibbets StudsTerkel">{{cite web| url=http://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| title=Paul Tibbets Interview| last=Terkel| first=Studs| author-link=Studs Terkel| publisher=Aviation Publishing Group| date=1 November 2007| access-date=2 January 2012| archive-date=13 August 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200813040655/https://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| url-status=dead}}</ref> By die Los Alamos-laboratorium het tegnici 24 uur lank ononderbroke gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Voices of the Manhattan Project |access-date=27 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301064230/https://www.manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |archive-date=1 March 2019 }}</ref>Alhoewel dit gegiet was, moes dit steeds gepers en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |website=nuclearsecrecy.com |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 August 2013 |access-date=27 January 2015 }}</ref> Dit kon dus teen 19 Augustus gereed vir gebruik gewees het. Omdat hy nie vir Marshall of die Minister van Oorlog, [[Henry L. Stimson]], in die hande kon kry nie, het Groves op 13 Augustus op eie gesag beveel dat die kern nie verskeep word nie.{{sfn|Groves|1962|p=352-353}}{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} == Agterna == Nadat daar besluit is om nie die bom te gebruik nie, is die plutoniumkern behou vir navorsingsdoeleindes. Die kern het die bynaam "Rufus" gekry en het bekend geword as die demoonkern ná twee opeenvolgende dodelike kritiese ongelukke.<ref>{{Cite web |last=Bernhardt |first=Darren |date=29 July 2023 |title=Louis Slotin and the demon core: Winnipeg's Oppenheimer connection |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/louis-slotin-oppenheimer-atomic-bomb-winnipeg-1.6915932 |access-date=2024-03-18 |website=CBC News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Milner |first=Richard |date=2021-04-10 |title=The Wild True Story Of World War II's Third, Unused A-Bomb |url=https://www.grunge.com/379283/the-wild-true-story-of-world-war-iis-third-unused-a-bomb/ |access-date=2024-03-18 |website=Grunge |language=en-US}}</ref> Die kern is in die somer van 1946 omgesmelt en die materiaal herwin vir gebruik in ander kerne.<ref name="New Yorker">{{cite news |last=Wellerstein |first=Alex |date=21 May 2016 |title=The Demon Core and the Strange Death of Louis Slotin |url=http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524022150/http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |archive-date=24 May 2016 |access-date=22 May 2016 |newspaper=[[The New Yorker]]}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|2}} == Bronne == * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7 |oclc=13793436 |title-link=The Making of the Atomic Bomb}} * {{cite journal |first=Barton J. |last=Bernstein | author-link = Barton Bernstein |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1991_15_4/page/149 |journal=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |pages=149–173 |date=Spring 1991 |jstor=2539014 |doi=10.2307/2539014 |s2cid=153724357 }} * {{cite book |last=Giangreco |first=D.M. |title=Hell to Pay: Operation Downfall and the Invasion of Japan 1945–1947 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, Maryland |year=2009 |isbn=978-1-59114-316-1 |oclc=643381863 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |author-link=Lillian Hoddeson |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |author4-link=Catherine Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} [[Kategorie:Bomme]] [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] j6pwbt21qgx8yseyyj2usjay44dfbfe 2973983 2973982 2026-09-29T17:39:06Z Sobaka 328 /* Agterna */ korrekte term 2973983 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|duimnael|'n Replika van die "Fat Man" atoombom ontwerp soortgelyk aan die "Third Shot" bom]] Die '''Third Shot''' was 'n Amerikaanse kernwapen wat bedoel was vir gebruik teen [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], na die kernaanvalle op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]]. Dit sou op 19 Augustus 1945, tien dae ná die aanval op Nagasaki, gebruik word.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Third Shot |url=https://outrider.org/nuclear-weapons/articles/third-shot |access-date=2024-03-18 |website=Outrider}}</ref> Dit was die eerste in 'n reeks bykomende atoombomme wat versamel is om Japan aan te val, maar dit is nooit gebruik nie, aangesien die land se oorgawe op 15 Augustus 'n einde aan die oorlog gebring het.<ref name=":0" /><ref name=LANL/> Die Third Shot was 'n [[plutonium]]-239-gebaseerde ineenploftipe kernwapen volgens die [[Fat Man]]-ontwerp, soortgelyk aan die bom wat op Nagasaki laat val is.<ref name=LANL>{{Cite web |last=Laboratory |first=Los Alamos National |title=A Tale of Two Bomb Designs |url=https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |access-date=2024-03-18 |website=Los Alamos National Laboratory |language=en |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318080741/https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |url-status=dead }}</ref> == Chronologie == [[Lêer:Memorandum from Major General Leslie Groves to Army Chief of Staff George Marshall.jpg|duimnael|upright|Memorandum van Leslie Groves aan George C. Marshall oor die derde bom, met Marshall se handgeskrewe voorbehoud dat die derde bom nie sonder uitdruklike opdrag van die president gebruik mag word nie.]] Generaal-majoor [[Leslie Groves]] het verwag om nog 'n "Fat Man"-atoombom teen 19 Augustus gereed te hê vir gebruik, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Generals">{{cite web |title=The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources| work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | publisher=[[George Washington University]]| date=13 August 1945|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Op 10 Augustus het hy 'n memorandum aan generaal [[George C. Marshall]] gestuur: "die volgende bom ... behoort gereed te wees vir aflewering tydens die eerste geskikte weertoestande na 17 of 18 Augustus." Die memorandum van vandag bevat 'n handgeskrewe opmerking deur Marshall: "Dit mag nie oor Japan losgelaat word sonder uitdruklike magtiging van die President nie."<ref name="Generals" /> Tydens die kabinetsvergadering daardie oggend het die Amerikaanse president [[Harry S. Truman]] hierdie optrede bespreek. Die Amerikaanse minister van die vloot, James Forrestal, het Truman se woorde soos volg weergegee: "daar sal nie verder atoombomme gegooi word nie," terwyl die voormalige vise-president en minister van handel, Henry A. Wallace, in sy dagboek aangeteken het: "Truman het gesê hy het opdrag gegee om atoombombardemente te staak. Hy het gesê die gedagte daaraan om nog 100 000 mense uit te wis, was te afgryslik. Hy het nie gehou van die idee om, soos hy dit gestel het, 'al daardie kinders' dood te maak nie."{{sfn|Rhodes|1986|pp=743}} Die vorige bevel dat die teikenstede met atoombomme aangeval moes word "soos hulle gereedgemaak is", is dus gewysig.{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} Daar was reeds bespreking in die Oorlogsdepartement oor die bewaring van die bomme wat in produksie is vir Operasie Downfall, en dat die oorblywende stede op die teikenlys gespaar moet word van aanvalle met atoombomme. Hierdie stede, die vermoedelike teikens vir 'n derde bom, was Kokura, Niigata en [[Jokohama]].{{sfn|Giangreco|2009|pp=111–112}} Nog twee Fat Man-bomme is gereedgemaak en geskeduleer om op 11 en 14 Augustus vanaf Kirtland Field na Tinian vervoer te word, {{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}} en kolonel Paul Tibbets het opdrag van generaal Curtis LeMay gekry om na Kirtland terug te keer en hulle te gaan haal.<ref name="PaulTibbets StudsTerkel">{{cite web| url=http://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| title=Paul Tibbets Interview| last=Terkel| first=Studs| author-link=Studs Terkel| publisher=Aviation Publishing Group| date=1 November 2007| access-date=2 January 2012| archive-date=13 August 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200813040655/https://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| url-status=dead}}</ref> By die Los Alamos-laboratorium het tegnici 24 uur lank ononderbroke gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Voices of the Manhattan Project |access-date=27 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301064230/https://www.manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |archive-date=1 March 2019 }}</ref>Alhoewel dit gegiet was, moes dit steeds gepers en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |website=nuclearsecrecy.com |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 August 2013 |access-date=27 January 2015 }}</ref> Dit kon dus teen 19 Augustus gereed vir gebruik gewees het. Omdat hy nie vir Marshall of die Minister van Oorlog, [[Henry L. Stimson]], in die hande kon kry nie, het Groves op 13 Augustus op eie gesag beveel dat die kern nie verskeep word nie.{{sfn|Groves|1962|p=352-353}}{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} == Agterna == Nadat daar besluit is om nie die bom te gebruik nie, is die plutoniumkern behou vir navorsingsdoeleindes. Die kern het die bynaam "Rufus" gekry en het bekend geword as die demoonkern ná twee opeenvolgende dodelike kritikaliteitsongelukke.<ref>{{Cite web |last=Bernhardt |first=Darren |date=29 July 2023 |title=Louis Slotin and the demon core: Winnipeg's Oppenheimer connection |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/louis-slotin-oppenheimer-atomic-bomb-winnipeg-1.6915932 |access-date=2024-03-18 |website=CBC News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Milner |first=Richard |date=2021-04-10 |title=The Wild True Story Of World War II's Third, Unused A-Bomb |url=https://www.grunge.com/379283/the-wild-true-story-of-world-war-iis-third-unused-a-bomb/ |access-date=2024-03-18 |website=Grunge |language=en-US}}</ref> Die kern is in die somer van 1946 omgesmelt en die materiaal herwin vir gebruik in ander kerne.<ref name="New Yorker">{{cite news |last=Wellerstein |first=Alex |date=21 May 2016 |title=The Demon Core and the Strange Death of Louis Slotin |url=http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524022150/http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |archive-date=24 May 2016 |access-date=22 May 2016 |newspaper=[[The New Yorker]]}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|2}} == Bronne == * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7 |oclc=13793436 |title-link=The Making of the Atomic Bomb}} * {{cite journal |first=Barton J. |last=Bernstein | author-link = Barton Bernstein |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1991_15_4/page/149 |journal=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |pages=149–173 |date=Spring 1991 |jstor=2539014 |doi=10.2307/2539014 |s2cid=153724357 }} * {{cite book |last=Giangreco |first=D.M. |title=Hell to Pay: Operation Downfall and the Invasion of Japan 1945–1947 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, Maryland |year=2009 |isbn=978-1-59114-316-1 |oclc=643381863 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |author-link=Lillian Hoddeson |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |author4-link=Catherine Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} [[Kategorie:Bomme]] [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 64c35knh8nenuuuyml6mcjbgf0lqju2 2973984 2973983 2026-09-29T17:40:31Z Sobaka 328 /* Agterna */ opruim 2973984 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|duimnael|'n Replika van die "Fat Man" atoombom ontwerp soortgelyk aan die "Third Shot" bom]] Die '''Third Shot''' was 'n Amerikaanse kernwapen wat bedoel was vir gebruik teen [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], na die kernaanvalle op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]]. Dit sou op 19 Augustus 1945, tien dae ná die aanval op Nagasaki, gebruik word.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Third Shot |url=https://outrider.org/nuclear-weapons/articles/third-shot |access-date=2024-03-18 |website=Outrider}}</ref> Dit was die eerste in 'n reeks bykomende atoombomme wat versamel is om Japan aan te val, maar dit is nooit gebruik nie, aangesien die land se oorgawe op 15 Augustus 'n einde aan die oorlog gebring het.<ref name=":0" /><ref name=LANL/> Die Third Shot was 'n [[plutonium]]-239-gebaseerde ineenploftipe kernwapen volgens die [[Fat Man]]-ontwerp, soortgelyk aan die bom wat op Nagasaki laat val is.<ref name=LANL>{{Cite web |last=Laboratory |first=Los Alamos National |title=A Tale of Two Bomb Designs |url=https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |access-date=2024-03-18 |website=Los Alamos National Laboratory |language=en |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318080741/https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |url-status=dead }}</ref> == Chronologie == [[Lêer:Memorandum from Major General Leslie Groves to Army Chief of Staff George Marshall.jpg|duimnael|upright|Memorandum van Leslie Groves aan George C. Marshall oor die derde bom, met Marshall se handgeskrewe voorbehoud dat die derde bom nie sonder uitdruklike opdrag van die president gebruik mag word nie.]] Generaal-majoor [[Leslie Groves]] het verwag om nog 'n "Fat Man"-atoombom teen 19 Augustus gereed te hê vir gebruik, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Generals">{{cite web |title=The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources| work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | publisher=[[George Washington University]]| date=13 August 1945|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Op 10 Augustus het hy 'n memorandum aan generaal [[George C. Marshall]] gestuur: "die volgende bom ... behoort gereed te wees vir aflewering tydens die eerste geskikte weertoestande na 17 of 18 Augustus." Die memorandum van vandag bevat 'n handgeskrewe opmerking deur Marshall: "Dit mag nie oor Japan losgelaat word sonder uitdruklike magtiging van die President nie."<ref name="Generals" /> Tydens die kabinetsvergadering daardie oggend het die Amerikaanse president [[Harry S. Truman]] hierdie optrede bespreek. Die Amerikaanse minister van die vloot, James Forrestal, het Truman se woorde soos volg weergegee: "daar sal nie verder atoombomme gegooi word nie," terwyl die voormalige vise-president en minister van handel, Henry A. Wallace, in sy dagboek aangeteken het: "Truman het gesê hy het opdrag gegee om atoombombardemente te staak. Hy het gesê die gedagte daaraan om nog 100 000 mense uit te wis, was te afgryslik. Hy het nie gehou van die idee om, soos hy dit gestel het, 'al daardie kinders' dood te maak nie."{{sfn|Rhodes|1986|pp=743}} Die vorige bevel dat die teikenstede met atoombomme aangeval moes word "soos hulle gereedgemaak is", is dus gewysig.{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} Daar was reeds bespreking in die Oorlogsdepartement oor die bewaring van die bomme wat in produksie is vir Operasie Downfall, en dat die oorblywende stede op die teikenlys gespaar moet word van aanvalle met atoombomme. Hierdie stede, die vermoedelike teikens vir 'n derde bom, was Kokura, Niigata en [[Jokohama]].{{sfn|Giangreco|2009|pp=111–112}} Nog twee Fat Man-bomme is gereedgemaak en geskeduleer om op 11 en 14 Augustus vanaf Kirtland Field na Tinian vervoer te word, {{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}} en kolonel Paul Tibbets het opdrag van generaal Curtis LeMay gekry om na Kirtland terug te keer en hulle te gaan haal.<ref name="PaulTibbets StudsTerkel">{{cite web| url=http://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| title=Paul Tibbets Interview| last=Terkel| first=Studs| author-link=Studs Terkel| publisher=Aviation Publishing Group| date=1 November 2007| access-date=2 January 2012| archive-date=13 August 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200813040655/https://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| url-status=dead}}</ref> By die Los Alamos-laboratorium het tegnici 24 uur lank ononderbroke gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Voices of the Manhattan Project |access-date=27 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301064230/https://www.manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |archive-date=1 March 2019 }}</ref>Alhoewel dit gegiet was, moes dit steeds gepers en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |website=nuclearsecrecy.com |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 August 2013 |access-date=27 January 2015 }}</ref> Dit kon dus teen 19 Augustus gereed vir gebruik gewees het. Omdat hy nie vir Marshall of die Minister van Oorlog, [[Henry L. Stimson]], in die hande kon kry nie, het Groves op 13 Augustus op eie gesag beveel dat die kern nie verskeep word nie.{{sfn|Groves|1962|p=352-353}}{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} == Agterna == Nadat daar besluit is om nie die bom te gebruik nie, is die plutoniumkern behou vir navorsingsdoeleindes. Die kern het die bynaam "Rufus" gekry en het bekend geword as die “demoonkern” (''demon core'') ná twee opeenvolgende dodelike kritikaliteitsongelukke.<ref>{{Cite web |last=Bernhardt |first=Darren |date=29 July 2023 |title=Louis Slotin and the demon core: Winnipeg's Oppenheimer connection |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/louis-slotin-oppenheimer-atomic-bomb-winnipeg-1.6915932 |access-date=2024-03-18 |website=CBC News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Milner |first=Richard |date=2021-04-10 |title=The Wild True Story Of World War II's Third, Unused A-Bomb |url=https://www.grunge.com/379283/the-wild-true-story-of-world-war-iis-third-unused-a-bomb/ |access-date=2024-03-18 |website=Grunge |language=en-US}}</ref> Die kern is in die somer van 1946 omgesmelt en die materiaal herwin vir gebruik in ander kerne.<ref name="New Yorker">{{cite news |last=Wellerstein |first=Alex |date=21 May 2016 |title=The Demon Core and the Strange Death of Louis Slotin |url=http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524022150/http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |archive-date=24 May 2016 |access-date=22 May 2016 |newspaper=[[The New Yorker]]}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|2}} == Bronne == * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7 |oclc=13793436 |title-link=The Making of the Atomic Bomb}} * {{cite journal |first=Barton J. |last=Bernstein | author-link = Barton Bernstein |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1991_15_4/page/149 |journal=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |pages=149–173 |date=Spring 1991 |jstor=2539014 |doi=10.2307/2539014 |s2cid=153724357 }} * {{cite book |last=Giangreco |first=D.M. |title=Hell to Pay: Operation Downfall and the Invasion of Japan 1945–1947 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, Maryland |year=2009 |isbn=978-1-59114-316-1 |oclc=643381863 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |author-link=Lillian Hoddeson |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |author4-link=Catherine Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} [[Kategorie:Bomme]] [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] rn90kulf51b0lljldfcbzdvbux7q82x 2973985 2973984 2026-09-29T17:42:18Z Sobaka 328 /* Bronne */ rooi skakels uitgehaal 2973985 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|duimnael|'n Replika van die "Fat Man" atoombom ontwerp soortgelyk aan die "Third Shot" bom]] Die '''Third Shot''' was 'n Amerikaanse kernwapen wat bedoel was vir gebruik teen [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], na die kernaanvalle op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]]. Dit sou op 19 Augustus 1945, tien dae ná die aanval op Nagasaki, gebruik word.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Third Shot |url=https://outrider.org/nuclear-weapons/articles/third-shot |access-date=2024-03-18 |website=Outrider}}</ref> Dit was die eerste in 'n reeks bykomende atoombomme wat versamel is om Japan aan te val, maar dit is nooit gebruik nie, aangesien die land se oorgawe op 15 Augustus 'n einde aan die oorlog gebring het.<ref name=":0" /><ref name=LANL/> Die Third Shot was 'n [[plutonium]]-239-gebaseerde ineenploftipe kernwapen volgens die [[Fat Man]]-ontwerp, soortgelyk aan die bom wat op Nagasaki laat val is.<ref name=LANL>{{Cite web |last=Laboratory |first=Los Alamos National |title=A Tale of Two Bomb Designs |url=https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |access-date=2024-03-18 |website=Los Alamos National Laboratory |language=en |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318080741/https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |url-status=dead }}</ref> == Chronologie == [[Lêer:Memorandum from Major General Leslie Groves to Army Chief of Staff George Marshall.jpg|duimnael|upright|Memorandum van Leslie Groves aan George C. Marshall oor die derde bom, met Marshall se handgeskrewe voorbehoud dat die derde bom nie sonder uitdruklike opdrag van die president gebruik mag word nie.]] Generaal-majoor [[Leslie Groves]] het verwag om nog 'n "Fat Man"-atoombom teen 19 Augustus gereed te hê vir gebruik, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Generals">{{cite web |title=The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources| work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | publisher=[[George Washington University]]| date=13 August 1945|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Op 10 Augustus het hy 'n memorandum aan generaal [[George C. Marshall]] gestuur: "die volgende bom ... behoort gereed te wees vir aflewering tydens die eerste geskikte weertoestande na 17 of 18 Augustus." Die memorandum van vandag bevat 'n handgeskrewe opmerking deur Marshall: "Dit mag nie oor Japan losgelaat word sonder uitdruklike magtiging van die President nie."<ref name="Generals" /> Tydens die kabinetsvergadering daardie oggend het die Amerikaanse president [[Harry S. Truman]] hierdie optrede bespreek. Die Amerikaanse minister van die vloot, James Forrestal, het Truman se woorde soos volg weergegee: "daar sal nie verder atoombomme gegooi word nie," terwyl die voormalige vise-president en minister van handel, Henry A. Wallace, in sy dagboek aangeteken het: "Truman het gesê hy het opdrag gegee om atoombombardemente te staak. Hy het gesê die gedagte daaraan om nog 100 000 mense uit te wis, was te afgryslik. Hy het nie gehou van die idee om, soos hy dit gestel het, 'al daardie kinders' dood te maak nie."{{sfn|Rhodes|1986|pp=743}} Die vorige bevel dat die teikenstede met atoombomme aangeval moes word "soos hulle gereedgemaak is", is dus gewysig.{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} Daar was reeds bespreking in die Oorlogsdepartement oor die bewaring van die bomme wat in produksie is vir Operasie Downfall, en dat die oorblywende stede op die teikenlys gespaar moet word van aanvalle met atoombomme. Hierdie stede, die vermoedelike teikens vir 'n derde bom, was Kokura, Niigata en [[Jokohama]].{{sfn|Giangreco|2009|pp=111–112}} Nog twee Fat Man-bomme is gereedgemaak en geskeduleer om op 11 en 14 Augustus vanaf Kirtland Field na Tinian vervoer te word, {{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}} en kolonel Paul Tibbets het opdrag van generaal Curtis LeMay gekry om na Kirtland terug te keer en hulle te gaan haal.<ref name="PaulTibbets StudsTerkel">{{cite web| url=http://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| title=Paul Tibbets Interview| last=Terkel| first=Studs| author-link=Studs Terkel| publisher=Aviation Publishing Group| date=1 November 2007| access-date=2 January 2012| archive-date=13 August 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200813040655/https://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| url-status=dead}}</ref> By die Los Alamos-laboratorium het tegnici 24 uur lank ononderbroke gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Voices of the Manhattan Project |access-date=27 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301064230/https://www.manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |archive-date=1 March 2019 }}</ref>Alhoewel dit gegiet was, moes dit steeds gepers en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |website=nuclearsecrecy.com |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 August 2013 |access-date=27 January 2015 }}</ref> Dit kon dus teen 19 Augustus gereed vir gebruik gewees het. Omdat hy nie vir Marshall of die Minister van Oorlog, [[Henry L. Stimson]], in die hande kon kry nie, het Groves op 13 Augustus op eie gesag beveel dat die kern nie verskeep word nie.{{sfn|Groves|1962|p=352-353}}{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} == Agterna == Nadat daar besluit is om nie die bom te gebruik nie, is die plutoniumkern behou vir navorsingsdoeleindes. Die kern het die bynaam "Rufus" gekry en het bekend geword as die “demoonkern” (''demon core'') ná twee opeenvolgende dodelike kritikaliteitsongelukke.<ref>{{Cite web |last=Bernhardt |first=Darren |date=29 July 2023 |title=Louis Slotin and the demon core: Winnipeg's Oppenheimer connection |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/louis-slotin-oppenheimer-atomic-bomb-winnipeg-1.6915932 |access-date=2024-03-18 |website=CBC News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Milner |first=Richard |date=2021-04-10 |title=The Wild True Story Of World War II's Third, Unused A-Bomb |url=https://www.grunge.com/379283/the-wild-true-story-of-world-war-iis-third-unused-a-bomb/ |access-date=2024-03-18 |website=Grunge |language=en-US}}</ref> Die kern is in die somer van 1946 omgesmelt en die materiaal herwin vir gebruik in ander kerne.<ref name="New Yorker">{{cite news |last=Wellerstein |first=Alex |date=21 May 2016 |title=The Demon Core and the Strange Death of Louis Slotin |url=http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524022150/http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |archive-date=24 May 2016 |access-date=22 May 2016 |newspaper=[[The New Yorker]]}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|2}} == Bronne == * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7 |oclc=13793436}} * {{cite journal |first=Barton J. |last=Bernstein | title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1991_15_4/page/149 |journal=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |pages=149–173 |date=Spring 1991 |jstor=2539014 |doi=10.2307/2539014 |s2cid=153724357 }} * {{cite book |last=Giangreco |first=D.M. |title=Hell to Pay: Operation Downfall and the Invasion of Japan 1945–1947 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, Maryland |year=2009 |isbn=978-1-59114-316-1 |oclc=643381863 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} [[Kategorie:Bomme]] [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 3rzhsum3ytyra1y4a1cf93351p7x4lg 2973988 2973985 2026-09-29T17:43:20Z Sobaka 328 /* Agterna */ benaming 2973988 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|duimnael|'n Replika van die "Fat Man" atoombom ontwerp soortgelyk aan die "Third Shot" bom]] Die '''Third Shot''' was 'n Amerikaanse kernwapen wat bedoel was vir gebruik teen [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], na die kernaanvalle op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]]. Dit sou op 19 Augustus 1945, tien dae ná die aanval op Nagasaki, gebruik word.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Third Shot |url=https://outrider.org/nuclear-weapons/articles/third-shot |access-date=2024-03-18 |website=Outrider}}</ref> Dit was die eerste in 'n reeks bykomende atoombomme wat versamel is om Japan aan te val, maar dit is nooit gebruik nie, aangesien die land se oorgawe op 15 Augustus 'n einde aan die oorlog gebring het.<ref name=":0" /><ref name=LANL/> Die Third Shot was 'n [[plutonium]]-239-gebaseerde ineenploftipe kernwapen volgens die [[Fat Man]]-ontwerp, soortgelyk aan die bom wat op Nagasaki laat val is.<ref name=LANL>{{Cite web |last=Laboratory |first=Los Alamos National |title=A Tale of Two Bomb Designs |url=https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |access-date=2024-03-18 |website=Los Alamos National Laboratory |language=en |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318080741/https://discover.lanl.gov/publications/the-vault/the-vault-2023/a-tale-of-two-bomb-designs/ |url-status=dead }}</ref> == Chronologie == [[Lêer:Memorandum from Major General Leslie Groves to Army Chief of Staff George Marshall.jpg|duimnael|upright|Memorandum van Leslie Groves aan George C. Marshall oor die derde bom, met Marshall se handgeskrewe voorbehoud dat die derde bom nie sonder uitdruklike opdrag van die president gebruik mag word nie.]] Generaal-majoor [[Leslie Groves]] het verwag om nog 'n "Fat Man"-atoombom teen 19 Augustus gereed te hê vir gebruik, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Generals">{{cite web |title=The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources| work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | publisher=[[George Washington University]]| date=13 August 1945|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Op 10 Augustus het hy 'n memorandum aan generaal [[George C. Marshall]] gestuur: "die volgende bom ... behoort gereed te wees vir aflewering tydens die eerste geskikte weertoestande na 17 of 18 Augustus." Die memorandum van vandag bevat 'n handgeskrewe opmerking deur Marshall: "Dit mag nie oor Japan losgelaat word sonder uitdruklike magtiging van die President nie."<ref name="Generals" /> Tydens die kabinetsvergadering daardie oggend het die Amerikaanse president [[Harry S. Truman]] hierdie optrede bespreek. Die Amerikaanse minister van die vloot, James Forrestal, het Truman se woorde soos volg weergegee: "daar sal nie verder atoombomme gegooi word nie," terwyl die voormalige vise-president en minister van handel, Henry A. Wallace, in sy dagboek aangeteken het: "Truman het gesê hy het opdrag gegee om atoombombardemente te staak. Hy het gesê die gedagte daaraan om nog 100 000 mense uit te wis, was te afgryslik. Hy het nie gehou van die idee om, soos hy dit gestel het, 'al daardie kinders' dood te maak nie."{{sfn|Rhodes|1986|pp=743}} Die vorige bevel dat die teikenstede met atoombomme aangeval moes word "soos hulle gereedgemaak is", is dus gewysig.{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} Daar was reeds bespreking in die Oorlogsdepartement oor die bewaring van die bomme wat in produksie is vir Operasie Downfall, en dat die oorblywende stede op die teikenlys gespaar moet word van aanvalle met atoombomme. Hierdie stede, die vermoedelike teikens vir 'n derde bom, was Kokura, Niigata en [[Jokohama]].{{sfn|Giangreco|2009|pp=111–112}} Nog twee Fat Man-bomme is gereedgemaak en geskeduleer om op 11 en 14 Augustus vanaf Kirtland Field na Tinian vervoer te word, {{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}} en kolonel Paul Tibbets het opdrag van generaal Curtis LeMay gekry om na Kirtland terug te keer en hulle te gaan haal.<ref name="PaulTibbets StudsTerkel">{{cite web| url=http://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| title=Paul Tibbets Interview| last=Terkel| first=Studs| author-link=Studs Terkel| publisher=Aviation Publishing Group| date=1 November 2007| access-date=2 January 2012| archive-date=13 August 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200813040655/https://www.avweb.com/news/profiles/PaulTibbets_StudsTerkel_EnolaGayInterview_2002_196499-1.html| url-status=dead}}</ref> By die Los Alamos-laboratorium het tegnici 24 uur lank ononderbroke gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Voices of the Manhattan Project |access-date=27 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301064230/https://www.manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |archive-date=1 March 2019 }}</ref>Alhoewel dit gegiet was, moes dit steeds gepers en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |website=nuclearsecrecy.com |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 August 2013 |access-date=27 January 2015 }}</ref> Dit kon dus teen 19 Augustus gereed vir gebruik gewees het. Omdat hy nie vir Marshall of die Minister van Oorlog, [[Henry L. Stimson]], in die hande kon kry nie, het Groves op 13 Augustus op eie gesag beveel dat die kern nie verskeep word nie.{{sfn|Groves|1962|p=352-353}}{{sfn|Bernstein|1991|pp=149–173}} == Latere geskiedenis == Nadat daar besluit is om nie die bom te gebruik nie, is die plutoniumkern behou vir navorsingsdoeleindes. Die kern het die bynaam "Rufus" gekry en het bekend geword as die “demoonkern” (''demon core'') ná twee opeenvolgende dodelike kritikaliteitsongelukke.<ref>{{Cite web |last=Bernhardt |first=Darren |date=29 July 2023 |title=Louis Slotin and the demon core: Winnipeg's Oppenheimer connection |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/louis-slotin-oppenheimer-atomic-bomb-winnipeg-1.6915932 |access-date=2024-03-18 |website=CBC News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Milner |first=Richard |date=2021-04-10 |title=The Wild True Story Of World War II's Third, Unused A-Bomb |url=https://www.grunge.com/379283/the-wild-true-story-of-world-war-iis-third-unused-a-bomb/ |access-date=2024-03-18 |website=Grunge |language=en-US}}</ref> Die kern is in die somer van 1946 omgesmelt en die materiaal herwin vir gebruik in ander kerne.<ref name="New Yorker">{{cite news |last=Wellerstein |first=Alex |date=21 May 2016 |title=The Demon Core and the Strange Death of Louis Slotin |url=http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524022150/http://www.newyorker.com/tech/elements/demon-core-the-strange-death-of-louis-slotin?intcid=mod-latest |archive-date=24 May 2016 |access-date=22 May 2016 |newspaper=[[The New Yorker]]}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|2}} == Bronne == * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7 |oclc=13793436}} * {{cite journal |first=Barton J. |last=Bernstein | title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1991_15_4/page/149 |journal=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |pages=149–173 |date=Spring 1991 |jstor=2539014 |doi=10.2307/2539014 |s2cid=153724357 }} * {{cite book |last=Giangreco |first=D.M. |title=Hell to Pay: Operation Downfall and the Invasion of Japan 1945–1947 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, Maryland |year=2009 |isbn=978-1-59114-316-1 |oclc=643381863 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} [[Kategorie:Bomme]] [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 0v6xb9jwathkkft76hgfabz2yp6ss5h 0 469625 2974161 2970531 2026-09-30T05:15:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974161 wikitext text/x-wiki </ref>{{gaan taal na}} {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn" id="7" |Troubridge-eiland vuurtoring<span class="qs" style="display: none;">&#x20;[[File:Commons_to_Wikidata_QuickStatements.svg|skakel=https://quickstatements.toolforge.org/#/v1=Q19880085%7CP31%7CQ39715%7C%7CQ19880085%7CP625%7C@-35.117000%2F137.827667%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP571%7C%2B1856-00-00T00%3A00%3A00Z%2F9%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP730%7C%2B2001-00-00T00%3A00%3A00Z%2F9%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP793%7CQ24410992%7CP585%7C%2B1981-00-00T00%3A00%3A00Z%2F9%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP2048%7C24U11573%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP2923%7C25U11573%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP3041%7Cwhite:U83216%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP2929%7Cwhite:U93318%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP1030%7C%22Fl%20WR%2010s.%20%28white%20with%20red%20sector%29%22%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP18%7C%22Troubridge%20Island%20Lighthouse.jpg%22%7CS143%7CQ328|20x20px]]</span> | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Troubridge_Island_Lighthouse.jpg|raamloos]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |<mapframe zoom="5" frameless="1" align="center" longitude="137.82766666667" latitude="-35.117" height="200" width="270">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[137.82766666666666,-35.117],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Troubridge Island Lighthouse","marker-symbol":"lighthouse"}}</mapframe><div class="infobox-caption"></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ligging | class="infobox-data label" |[[Troubridge Island|Troubridge-eiland]]<br /><br />Suid-Australië<br /><br /> Australië |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Geographic coordinate system|Koördinate]] | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Troubridge_Island_Lighthouse&params=35_07_01.2_S_137_49_39.6_E_ <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°07′01.2″S</span> <span class="longitude">137°49′39.6″O</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35.117000°S 137.827667°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">-35.117000; 137.827667</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:17}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Troubridge_Island_Lighthouse&params=35_07_01.2_S_137_49_39.6_E_ <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°07′01.2″S</span> <span class="longitude">137°49′39.6″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35.117000°S 137.827667°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">-35.117000; 137.827667</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- style="background:#b9deed;color:inherit;" ! colspan="2" class="infobox-header" |Toring |- ! class="infobox-label" scope="row" |Toring gebou | class="infobox-data" |1856 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Konstruksie | class="infobox-data" |Gietyster-toring<ref name="Rowlett" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Geoutomatiseer | class="infobox-data" |1981 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Hoogte | class="infobox-data" |24 metres (79&nbsp;voet)<ref name="Rowlett" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Vorm | class="infobox-data" |Silindriese toring met balkon en lantern<ref name="Rowlett" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Merktekens | class="infobox-data note" |Rooi toring met 'n wit horisontale band, wit lantern en reling<ref name="Rowlett" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Kragbron | class="infobox-data" |Sonkrag&nbsp;<span class="penicon autoconfirmed-show">[[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|skakel=https://www.wikidata.org/wiki/Q19880085?uselang=en#P618|teks-bo|raamloos|10x10px|Edit this on Wikidata]]</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Operateur | class="infobox-data" |Deelstaatregering |- ! class="infobox-label" scope="row" |Erfenisstatus | class="infobox-data" |Deelstaaterfeniswerf sedert 23 September 1982 |- class="infobox-hiddenrow" style="display:none" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- style="background:#FAF884; color:inherit;" ! colspan="2" class="infobox-header" |Lig |- ! class="infobox-label" scope="row" |Gadeaktiveer | class="infobox-data" |2001<ref name="Rowlett" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Fokushoogte | class="infobox-data" |25 metres (82&nbsp;voet) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Intensiteit | class="infobox-data" |Wit: 1800 cd<br /><br />Rooi: 360 cd |- ! class="infobox-label" scope="row" |Reikwydte | class="infobox-data" |Wit: 10 seemyl (19&nbsp;km; 12&nbsp;mi)<br /><br />Rooi: 7 seemyl (13&nbsp;km; 8.1&nbsp;mi)<ref name="Macdonald" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Karakteristiek | class="infobox-data note" |Fl WR 10s. (wit met rooi sekte)<ref name="Macdonald" /> |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''Die Troubridge-eiland-vuurtoring''' is 'n buitebedryfgestelde [[vuurtoring]] vuurtoring op Troubridge-eiland in Gulf St. Vincent in die Australiese deelstaat Suid-Australië. Dit is ongeveer 74 km suidwes van die deelstaathoofstad Adelaide geleë, en sowat 8 km suidoos-by-oos van Edithburgh op die Yorke-skiereiland. == Geskiedenis == Die vuurtoring is in 1856 in gebruik geneem om te keer dat nog skepe op die Troubridge-sandbanke (Troubridge Shoals) strand. Die Tsjeggies-gebore [[Surrealisme|surrealistiese]] kunstenaar Voitre Marek, wat in 1949 na [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]] verhuis het, het van 1957 tot 1960 saam met sy vrou en jong kinders as vuurtoringwagter op Troubridge-eiland gewoon. Hulle het soontoe verhuis vanaf die Cape du Couedic-vuurtoring nadat die vuurtoring geoutomatiseer is en die personeel onttrek is.<ref name="conv2021">{{Cite web|url=http://theconversation.com/surrealists-at-sea-dusan-and-voitre-marek-finally-receive-their-place-in-the-pantheon-of-australian-surrealism-163249|title=Surrealists at Sea: Dušan and Voitre Marek finally receive their place in the pantheon of Australian surrealism|last=Speck|first=Catherine|date=27 June 2021|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|access-date=1 September 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://lighthouses.org.au/sa/cape-du-couedic-lighthouse/|title=Cape Du Couedic Lighthouse|date=29 January 2018|website=Lighthouses of Australia Inc.|access-date=1 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901115503/https://lighthouses.org.au/sa/cape-du-couedic-lighthouse/|archive-date= 1 September 2021|url-status=dead}}</ref> Die vuurtoring is in 1981 geoutomatiseer en in 2001 buite bedrfy gestel. Sy rol as navigasiehulpmiddel is vanaf 1980 geleidelik oorgeneem deur die nuwe Troubridge Hill-vuurtoring, wat op Troubridge Hill ten wes van die Troubridge-sandbanke (Troubridge Shoals) geleë is. <ref>{{Cite book |last=Coroneos |first=Cosmos |title=Shipwrecks of the Investigator Strait and the Lower Yorke Peninsula |last2=McKinnon |first2=Robert |date=1997 |publisher=Department of Environment and Natural Resources |isbn=0-9588496-3-3 |location=Adelaide |page=18}}</ref> Die vuurtoring is in 1978 op die nou afgeskafte Register of the National Estate opgeneem. Die voormalige Troubridge-eiland-vuurtoring en die meegaande vuurtoringwagtershuisies, wat op die Suid-Australian Heritage Register gelys is, vorm nou deel van die toeriste-attraksies binne die Troubridge-Eiland-bewaringspark. (Troubridge-Island Conservation Park).<ref>{{Cite book |url=http://www.environment.sa.gov.au/files/3fbcb962-2f67-4e9b-ae0d-9e4f00b16923/cons-gen-althorpe-goose-troubridge-parkmgmtplan-adopted.pdf |title=Management Plan – Althorpe Islands, Goose Island and Troubridge Island Conservation Parks |publisher=Department of Environment & Heritage (DEH) |year=2009 |isbn=978-1-921466-76-2 |location=Adelaide |pages=1–3, 7–8, 27, 35 & 36}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://apps.planning.sa.gov.au/HeritageSearch/HeritageItem.aspx?p_heritageno=8|title=Troubridge Island Lighthouse Keepers' Cottages, Troubridge Island Conservation Park|publisher=Department of Environment Water and Natural Resources|access-date=24 January 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|location=Adelaide|accessdate=18 August 2014}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Robinson |first=A. C. |url=http://www.environment.sa.gov.au/files/5a7dbb25-70b9-4ceb-bbfd-a25800961994/offshore-islands-gen.pdf |title=South Australia's offshore islands |last2=Canty, P. |last3=Mooney, T. |last4=Rudduck, P. |publisher=Australian Heritage Commission |year=1996 |isbn=978-0-644-35011-2 |pages=290 & 292 |access-date=13 December 2013}}</ref> == Sien ook == * Lys van vuurtorings in Australië == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.amsa.gov.au/navigation/ Australiese Maritieme Veiligheidsowerheid] [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] f1jarlgoa9w85odli64mu8n4yt5f9am 0 469645 2974046 2970606 2026-09-29T19:31:00Z Aliwal2012 39067 opruim na vertaling 2974046 wikitext text/x-wiki '''Kerrievis''' is ’n Suid-Afrikaanse visgereg wat veral met die Wes-Kaap en Kaapse Maleise kookkuns verbind word. Die gereg word ook as ingelegde vis beskryf en is bekend vir sy soet-suur smaak en die gebruik van kerrie en ander speserye. Kerrievis word gewoonlik koud geëet en is veral gewild tydens Paasfees.<ref>{{cite web |url=https://www.namibian.com.na/the-culture-of-kaapse-kerrievis/ |title=The Culture Of Kaapse Kerrievis |website=The Namibian |date=3 April 2020}}</ref> Die gereg word gemaak deur vis eers gaar te maak en dit daarna met ’n sous van asyn, suiker, uie en speserye te bedek. Speserye wat algemeen gebruik word, sluit borrie, koljander, komyn en lourierblare in. Verskillende resepte gebruik verskillende soorte vis, maar stokvis, snoek en geelstert word gereeld gebruik. <ref>{{cite web |url=https://taste.co.za/recipes/cape-malay-style-pickled-fish/ |title=Homemade Cape Malay-style pickled fish |website=TASTE |date=23 March 2020}}</ref> Kerrievis het ’n lang geskiedenis in die Kaap en word met die Kaapse Maleise gemeenskap verbind. Die presiese oorsprong van die gereg is egter nie heeltemal duidelik nie. In die tyd voordat verkoeling algemeen beskikbaar was, is ingelegde vis gebruik om vis langer te bewaar. Die gebruik van speserye en die manier waarop die vis voorberei word, het mettertyd deel van die Kaapse kooktradisie geword. <ref>{{cite web |url=https://www.malaymail.com/news/eat/drink/2016/03/22/south-africas-pickled-fish-a-sweet-and-sour-treat/1084875 |title=South Africa’s pickled fish: A sweet and sour treat |website=Malay Mail |date=22 March 2016}}</ref> Die gebruik van kerrievis tydens Paasfees het ’n belangrike deel van die gereg se kulturele betekenis geword. Dit word veral in die Wes-Kaap tydens die Paastyd voorberei en word dikwels saam met brood of Paasbolletjies geëet. Die tradisie kom in verskillende gemeenskappe voor en word van een geslag na die volgende oorgedra.<ref>{{cite web |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/celebrating-the-easter-weekend-with-pickled-fish-and-hot-cross-buns/ |title=Celebrating the Easter weekend with pickled fish and hot cross buns |website=SABC News |date=8 April 2023}}</ref> Daar is nie net een vaste resep vir kerrievis nie. Die bestanddele en speserye kan tussen families en streke verskil. Sommige resepte gebruik meer suiker of asyn, terwyl ander verskillende speserye of soorte vis verkies. Die vis word gewoonlik vir ’n tyd in die sous gelos sodat dit die geure kan absorbeer.<ref>{{cite web |url=https://www.woolworths.co.za/content/recipe/cape-malay-pickled-fish/_/A-cmp204782 |title=Cape Malay-Style pickled fish |website=Woolworths South Africa}}</ref> Kerrievis word vandag steeds as ’n bekende Suid-Afrikaanse gereg beskou. Alhoewel dit sterk met die Kaap en Paasfees verbind word, word dit ook op ander tye van die jaar geëet. Die gereg is deel van ’n breër Suid-Afrikaanse koskultuur waarin verskillende kulturele invloede oor baie jare saamgekom het.<ref>{{cite web |url=https://www.foodformzansi.co.za/taste-the-magic-of-easter-with-pickled-fish-rooted-in-tradition/ |title=Taste the magic of Easter with pickled fish rooted in tradition |website=Food For Mzansi |date=22 March 2024}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} 8jsr1d4okqjwgw86vfn6xd11vvzowxn 2974069 2974046 2026-09-29T19:54:45Z Oesjaar 7467 Sjoe, nou verlang ek na my kinderdae in Knysna! 2974069 wikitext text/x-wiki '''Kerrievis''' is ’n Suid-Afrikaanse visgereg wat veral met die [[Wes-Kaap]] en Kaapse Maleise kookkuns verbind word. Die gereg word ook as ingelegde vis beskryf en is bekend vir sy soet-suur smaak en die gebruik van [[kerrie]] en ander speserye. Kerrievis word gewoonlik koud geëet en is veral gewild tydens [[Paasfees]].<ref>{{cite web |url=https://www.namibian.com.na/the-culture-of-kaapse-kerrievis/ |title=The Culture Of Kaapse Kerrievis |website=The Namibian |date=3 April 2020}}</ref> Die gereg word gemaak deur [[vis]] eers gaar te maak en dit daarna met ’n sous van [[asyn]], [[suiker]], [[uie]] en speserye te bedek. Speserye wat algemeen gebruik word, sluit [[borrie]], [[koljander]], [[komyn]] en lourierblare in. Verskillende resepte gebruik verskillende soorte vis, maar [[stokvis]], [[snoek]] en [[geelstert]] word gereeld gebruik. <ref>{{cite web |url=https://taste.co.za/recipes/cape-malay-style-pickled-fish/ |title=Homemade Cape Malay-style pickled fish |website=TASTE |date=23 March 2020}}</ref> Kerrievis het ’n lang geskiedenis in die Kaap en word met die Kaapse Maleise gemeenskap verbind. Die presiese oorsprong van die gereg is egter nie heeltemal duidelik nie. In die tyd voordat verkoeling algemeen beskikbaar was, is ingelegde vis gebruik om vis langer te bewaar. Die gebruik van speserye en die manier waarop die vis voorberei word, het mettertyd deel van die Kaapse kooktradisie geword. <ref>{{cite web |url=https://www.malaymail.com/news/eat/drink/2016/03/22/south-africas-pickled-fish-a-sweet-and-sour-treat/1084875 |title=South Africa’s pickled fish: A sweet and sour treat |website=Malay Mail |date=22 March 2016}}</ref> Die gebruik van kerrievis tydens Paasfees het ’n belangrike deel van die gereg se kulturele betekenis geword. Dit word veral in die Wes-Kaap tydens die Paastyd voorberei en word dikwels saam met brood of Paasbolletjies geëet. Die tradisie kom in verskillende gemeenskappe voor en word van een geslag na die volgende oorgedra.<ref>{{cite web |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/celebrating-the-easter-weekend-with-pickled-fish-and-hot-cross-buns/ |title=Celebrating the Easter weekend with pickled fish and hot cross buns |website=SABC News |date=8 April 2023}}</ref> Daar is nie net een vaste resep vir kerrievis nie. Die bestanddele en speserye kan tussen families en streke verskil. Sommige resepte gebruik meer suiker of asyn, terwyl ander verskillende speserye of soorte vis verkies. Die vis word gewoonlik vir ’n tyd in die sous gelos sodat dit die geure kan absorbeer.<ref>{{cite web |url=https://www.woolworths.co.za/content/recipe/cape-malay-pickled-fish/_/A-cmp204782 |title=Cape Malay-Style pickled fish |website=Woolworths South Africa}}</ref> Kerrievis word vandag steeds as ’n bekende Suid-Afrikaanse gereg beskou. Alhoewel dit sterk met die Kaap en Paasfees verbind word, word dit ook op ander tye van die jaar geëet. Die gereg is deel van ’n breër Suid-Afrikaanse koskultuur waarin verskillende kulturele invloede oor baie jare saamgekom het.<ref>{{cite web |url=https://www.foodformzansi.co.za/taste-the-magic-of-easter-with-pickled-fish-rooted-in-tradition/ |title=Taste the magic of Easter with pickled fish rooted in tradition |website=Food For Mzansi |date=22 March 2024}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} 8ifi3w0jmua41sfbp92w49k0yj03ykj 2974070 2974069 2026-09-29T19:55:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974070 wikitext text/x-wiki '''Kerrievis''' is ’n Suid-Afrikaanse visgereg wat veral met die [[Wes-Kaap]] en Kaapse Maleise kookkuns verbind word. Die gereg word ook as ingelegde vis beskryf en is bekend vir sy soet-suur smaak en die gebruik van [[kerrie]] en ander speserye. Kerrievis word gewoonlik koud geëet en is veral gewild tydens [[Paasfees]].<ref>{{cite web |url=https://www.namibian.com.na/the-culture-of-kaapse-kerrievis/ |title=The Culture Of Kaapse Kerrievis |website=The Namibian |date=3 April 2020}}</ref> Die gereg word gemaak deur [[vis]] eers gaar te maak en dit daarna met ’n sous van [[asyn]], [[suiker]], [[ui]]e en speserye te bedek. Speserye wat algemeen gebruik word, sluit [[borrie]], [[koljander]], [[komyn]] en lourierblare in. Verskillende resepte gebruik verskillende soorte vis, maar [[stokvis]], [[snoek]] en [[geelstert]] word gereeld gebruik. <ref>{{cite web |url=https://taste.co.za/recipes/cape-malay-style-pickled-fish/ |title=Homemade Cape Malay-style pickled fish |website=TASTE |date=23 March 2020}}</ref> Kerrievis het ’n lang geskiedenis in die Kaap en word met die Kaapse Maleise gemeenskap verbind. Die presiese oorsprong van die gereg is egter nie heeltemal duidelik nie. In die tyd voordat verkoeling algemeen beskikbaar was, is ingelegde vis gebruik om vis langer te bewaar. Die gebruik van speserye en die manier waarop die vis voorberei word, het mettertyd deel van die Kaapse kooktradisie geword. <ref>{{cite web |url=https://www.malaymail.com/news/eat/drink/2016/03/22/south-africas-pickled-fish-a-sweet-and-sour-treat/1084875 |title=South Africa’s pickled fish: A sweet and sour treat |website=Malay Mail |date=22 March 2016}}</ref> Die gebruik van kerrievis tydens Paasfees het ’n belangrike deel van die gereg se kulturele betekenis geword. Dit word veral in die Wes-Kaap tydens die Paastyd voorberei en word dikwels saam met brood of Paasbolletjies geëet. Die tradisie kom in verskillende gemeenskappe voor en word van een geslag na die volgende oorgedra.<ref>{{cite web |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/celebrating-the-easter-weekend-with-pickled-fish-and-hot-cross-buns/ |title=Celebrating the Easter weekend with pickled fish and hot cross buns |website=SABC News |date=8 April 2023}}</ref> Daar is nie net een vaste resep vir kerrievis nie. Die bestanddele en speserye kan tussen families en streke verskil. Sommige resepte gebruik meer suiker of asyn, terwyl ander verskillende speserye of soorte vis verkies. Die vis word gewoonlik vir ’n tyd in die sous gelos sodat dit die geure kan absorbeer.<ref>{{cite web |url=https://www.woolworths.co.za/content/recipe/cape-malay-pickled-fish/_/A-cmp204782 |title=Cape Malay-Style pickled fish |website=Woolworths South Africa}}</ref> Kerrievis word vandag steeds as ’n bekende Suid-Afrikaanse gereg beskou. Alhoewel dit sterk met die Kaap en Paasfees verbind word, word dit ook op ander tye van die jaar geëet. Die gereg is deel van ’n breër Suid-Afrikaanse koskultuur waarin verskillende kulturele invloede oor baie jare saamgekom het.<ref>{{cite web |url=https://www.foodformzansi.co.za/taste-the-magic-of-easter-with-pickled-fish-rooted-in-tradition/ |title=Taste the magic of Easter with pickled fish rooted in tradition |website=Food For Mzansi |date=22 March 2024}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} i6wwfy2lezgksnz29t8wd63sdphhps4 2974071 2974070 2026-09-29T19:56:43Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Kategorie. 2974071 wikitext text/x-wiki '''Kerrievis''' is ’n Suid-Afrikaanse visgereg wat veral met die [[Wes-Kaap]] en Kaapse Maleise kookkuns verbind word. Die gereg word ook as ingelegde vis beskryf en is bekend vir sy soet-suur smaak en die gebruik van [[kerrie]] en ander speserye. Kerrievis word gewoonlik koud geëet en is veral gewild tydens [[Paasfees]].<ref>{{cite web |url=https://www.namibian.com.na/the-culture-of-kaapse-kerrievis/ |title=The Culture Of Kaapse Kerrievis |website=The Namibian |date=3 April 2020}}</ref> Die gereg word gemaak deur [[vis]] eers gaar te maak en dit daarna met ’n sous van [[asyn]], [[suiker]], [[ui]]e en speserye te bedek. Speserye wat algemeen gebruik word, sluit [[borrie]], [[koljander]], [[komyn]] en lourierblare in. Verskillende resepte gebruik verskillende soorte vis, maar [[stokvis]], [[snoek]] en [[geelstert]] word gereeld gebruik. <ref>{{cite web |url=https://taste.co.za/recipes/cape-malay-style-pickled-fish/ |title=Homemade Cape Malay-style pickled fish |website=TASTE |date=23 March 2020}}</ref> Kerrievis het ’n lang geskiedenis in die Kaap en word met die Kaapse Maleise gemeenskap verbind. Die presiese oorsprong van die gereg is egter nie heeltemal duidelik nie. In die tyd voordat verkoeling algemeen beskikbaar was, is ingelegde vis gebruik om vis langer te bewaar. Die gebruik van speserye en die manier waarop die vis voorberei word, het mettertyd deel van die Kaapse kooktradisie geword. <ref>{{cite web |url=https://www.malaymail.com/news/eat/drink/2016/03/22/south-africas-pickled-fish-a-sweet-and-sour-treat/1084875 |title=South Africa’s pickled fish: A sweet and sour treat |website=Malay Mail |date=22 March 2016}}</ref> Die gebruik van kerrievis tydens Paasfees het ’n belangrike deel van die gereg se kulturele betekenis geword. Dit word veral in die Wes-Kaap tydens die Paastyd voorberei en word dikwels saam met brood of Paasbolletjies geëet. Die tradisie kom in verskillende gemeenskappe voor en word van een geslag na die volgende oorgedra.<ref>{{cite web |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/celebrating-the-easter-weekend-with-pickled-fish-and-hot-cross-buns/ |title=Celebrating the Easter weekend with pickled fish and hot cross buns |website=SABC News |date=8 April 2023}}</ref> Daar is nie net een vaste resep vir kerrievis nie. Die bestanddele en speserye kan tussen families en streke verskil. Sommige resepte gebruik meer suiker of asyn, terwyl ander verskillende speserye of soorte vis verkies. Die vis word gewoonlik vir ’n tyd in die sous gelos sodat dit die geure kan absorbeer.<ref>{{cite web |url=https://www.woolworths.co.za/content/recipe/cape-malay-pickled-fish/_/A-cmp204782 |title=Cape Malay-Style pickled fish |website=Woolworths South Africa}}</ref> Kerrievis word vandag steeds as ’n bekende Suid-Afrikaanse gereg beskou. Alhoewel dit sterk met die Kaap en Paasfees verbind word, word dit ook op ander tye van die jaar geëet. Die gereg is deel van ’n breër Suid-Afrikaanse koskultuur waarin verskillende kulturele invloede oor baie jare saamgekom het.<ref>{{cite web |url=https://www.foodformzansi.co.za/taste-the-magic-of-easter-with-pickled-fish-rooted-in-tradition/ |title=Taste the magic of Easter with pickled fish rooted in tradition |website=Food For Mzansi |date=22 March 2024}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{normdata}} [[Kategorie:Visgeregte]] gwlsguz10fagsctma65q1n7mniluc61 2974075 2974071 2026-09-29T20:00:18Z Sobaka 328 sjaboon 2974075 wikitext text/x-wiki '''Kerrievis''' is ’n Suid-Afrikaanse visgereg wat veral met die [[Wes-Kaap]] en Kaapse Maleise kookkuns verbind word. Die gereg word ook as ingelegde vis beskryf en is bekend vir sy soet-suur smaak en die gebruik van [[kerrie]] en ander speserye. Kerrievis word gewoonlik koud geëet en is veral gewild tydens [[Paasfees]].<ref>{{cite web |url=https://www.namibian.com.na/the-culture-of-kaapse-kerrievis/ |title=The Culture Of Kaapse Kerrievis |website=The Namibian |date=3 April 2020}}</ref> Die gereg word gemaak deur [[vis]] eers gaar te maak en dit daarna met ’n sous van [[asyn]], [[suiker]], [[ui]]e en speserye te bedek. Speserye wat algemeen gebruik word, sluit [[borrie]], [[koljander]], [[komyn]] en lourierblare in. Verskillende resepte gebruik verskillende soorte vis, maar [[stokvis]], [[snoek]] en [[geelstert]] word gereeld gebruik. <ref>{{cite web |url=https://taste.co.za/recipes/cape-malay-style-pickled-fish/ |title=Homemade Cape Malay-style pickled fish |website=TASTE |date=23 March 2020}}</ref> Kerrievis het ’n lang geskiedenis in die Kaap en word met die Kaapse Maleise gemeenskap verbind. Die presiese oorsprong van die gereg is egter nie heeltemal duidelik nie. In die tyd voordat verkoeling algemeen beskikbaar was, is ingelegde vis gebruik om vis langer te bewaar. Die gebruik van speserye en die manier waarop die vis voorberei word, het mettertyd deel van die Kaapse kooktradisie geword. <ref>{{cite web |url=https://www.malaymail.com/news/eat/drink/2016/03/22/south-africas-pickled-fish-a-sweet-and-sour-treat/1084875 |title=South Africa’s pickled fish: A sweet and sour treat |website=Malay Mail |date=22 March 2016}}</ref> Die gebruik van kerrievis tydens Paasfees het ’n belangrike deel van die gereg se kulturele betekenis geword. Dit word veral in die Wes-Kaap tydens die Paastyd voorberei en word dikwels saam met brood of Paasbolletjies geëet. Die tradisie kom in verskillende gemeenskappe voor en word van een geslag na die volgende oorgedra.<ref>{{cite web |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/celebrating-the-easter-weekend-with-pickled-fish-and-hot-cross-buns/ |title=Celebrating the Easter weekend with pickled fish and hot cross buns |website=SABC News |date=8 April 2023}}</ref> Daar is nie net een vaste resep vir kerrievis nie. Die bestanddele en speserye kan tussen families en streke verskil. Sommige resepte gebruik meer suiker of asyn, terwyl ander verskillende speserye of soorte vis verkies. Die vis word gewoonlik vir ’n tyd in die sous gelos sodat dit die geure kan absorbeer.<ref>{{cite web |url=https://www.woolworths.co.za/content/recipe/cape-malay-pickled-fish/_/A-cmp204782 |title=Cape Malay-Style pickled fish |website=Woolworths South Africa}}</ref> Kerrievis word vandag steeds as ’n bekende Suid-Afrikaanse gereg beskou. Alhoewel dit sterk met die Kaap en Paasfees verbind word, word dit ook op ander tye van die jaar geëet. Die gereg is deel van ’n breër Suid-Afrikaanse koskultuur waarin verskillende kulturele invloede oor baie jare saamgekom het.<ref>{{cite web |url=https://www.foodformzansi.co.za/taste-the-magic-of-easter-with-pickled-fish-rooted-in-tradition/ |title=Taste the magic of Easter with pickled fish rooted in tradition |website=Food For Mzansi |date=22 March 2024}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=autocollapse}} {{Normdata}} [[Kategorie:Visgeregte]] jjxdrmorbxvrhusxddi0bgaqrrvoeme 0 469650 2974036 2970625 2026-09-29T19:19:31Z Aliwal2012 39067 2974036 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Lesedi Cultural Village, Hartbeespoort, North West, South Africa (20517297875).jpg|duimnael|Zoeloemans wat aan tradisionele stokgeveg deelneem]] '''Donga-geveg''' is 'n tradisionele vorm van stokgeveg wat onder sommige Nguni-gemeenskappe in Suid-Afrika beoefen word. Dit het 'n lang geskiedenis en was veral deel van die lewe van jong seuns en mans in hierdie gemeenskappe.<ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Tydens 'n stokgeveg gebruik die deelnemers stokke om teen mekaar te veg. Die deelnemers moet leer hoe om aan te val en hulself teen die ander persoon se aanvalle te beskerm. In sommige vorme van die geveg word meer as een stok en ook 'n skild gebruik.<ref>{{cite web |title=stick-fight |url=https://dsae.co.za/entry/stickfight/e06888 |website=Dictionary of South African English}}</ref> Jong seuns het dikwels stokgeveg geleer terwyl hulle vee opgepas het. Hulle het deur oefening en deur na ouer mense te kyk geleer hoe om die stokke te gebruik. Die vaardigheid het hulle ook gehelp om sterk en selfversekerd te word.<ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Stokgevegte was nie net 'n manier om te veg nie. Dit het ook 'n rol in die sosiale lewe van jong mans gespeel. Navorsing oor Zulu-stokgevegte wys dat die praktyk ook met selfbeheersing, eer en die ontwikkeling van jong mans verbind is.<ref>{{cite journal |last1=Carton |first1=Benedict |last2=Morrell |first2=Robert |title=Zulu Masculinities, Warrior Culture and Stick Fighting: Reassessing Male Violence and Virtue in South Africa |journal=Journal of Southern African Studies |volume=38 |issue=1 |pages=31–53 |year=2012 |doi=10.1080/03057070.2011.640073}}</ref> Die tradisie van stokgeveg bestaan steeds in Suid-Afrika. Dit word in sommige gemeenskappe en tydens kulturele geleenthede beoefen. Daar is ook programme waar jong mense die tradisionele vaardigheid leer.<ref>{{cite web |title=Cape Town kids learn stick fighting |url=https://groundup.org.za/article/cape-town-kids-learn-stick-fighting_1969/ |website=GroundUp}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} 8yabbwyvelbniyz2xnr9uxwjj5kqq6h 2974039 2974036 2026-09-29T19:23:12Z Aliwal2012 39067 2974039 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Lesedi Cultural Village, Hartbeespoort, North West, South Africa (20517297875).jpg|duimnael|Zoeloemans wat aan tradisionele stokgeveg deelneem]] '''Donga-geveg''' is 'n tradisionele vorm van stokgeveg wat onder sommige Nguni-gemeenskappe in Suid-Afrika beoefen word. Dit het 'n lang geskiedenis en was veral deel van die lewe van jong seuns en mans in hierdie gemeenskappe.<ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Tydens 'n stokgeveg gebruik die deelnemers stokke om teen mekaar te veg. Die deelnemers moet leer hoe om aan te val en hulself teen die ander persoon se aanvalle te beskerm. In sommige vorme van die geveg word meer as een stok en ook 'n skild gebruik.<ref>{{cite web |title=stick-fight |url=https://dsae.co.za/entry/stickfight/e06888 |website=Dictionary of South African English}}</ref> Jong seuns het dikwels stokgeveg geleer terwyl hulle vee opgepas het. Hulle het deur oefening en deur na ouer mense te kyk geleer hoe om die stokke te gebruik. Die vaardigheid het hulle ook gehelp om sterk en selfversekerd te word.<ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Stokgevegte was nie net 'n manier om te veg nie. Dit het ook 'n rol in die sosiale lewe van jong mans gespeel. Navorsing oor Zoeloestokgevegte wys dat die praktyk ook met selfbeheersing, eer en die ontwikkeling van jong mans verbind word.<ref>{{cite journal |last1=Carton |first1=Benedict |last2=Morrell |first2=Robert |title=Zulu Masculinities, Warrior Culture and Stick Fighting: Reassessing Male Violence and Virtue in South Africa |journal=Journal of Southern African Studies |volume=38 |issue=1 |pages=31–53 |year=2012 |doi=10.1080/03057070.2011.640073}}</ref> Die tradisie van stokgevegte bestaan steeds in Suid-Afrika. Dit word meestal tydens kulturele geleenthede beoefen. Daar is ook programme waar jongmense die tradisionele vaardigheid kan aanleer.<ref>{{cite web |title=Cape Town kids learn stick fighting |url=https://groundup.org.za/article/cape-town-kids-learn-stick-fighting_1969/ |website=GroundUp}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} 1u5a9rt3lhtcglmk34rojncikxqdv2j 0 469654 2974043 2970643 2026-09-29T19:26:09Z Aliwal2012 39067 2974043 wikitext text/x-wiki [[Lêer:South africa - zulu reed dance ceremony (6563648943).jpg|duimnael|Jong Zoeloe-vroue tydens Umkhosi woMhlanga]] '''Umkhosi woMhlanga''' is 'n tradisionele Zoeloe-kulturele seremonie wat ook as die Rietdans bekend staan. Dit word elke jaar in KwaZulu-Natal gehou en trek duisende jong vroue uit verskillende dele van die provinsie.<ref>{{cite web |title=Royal Reed Dance celebrates 25 years |url=https://www.gov.za/news/media-advisories/royal-reed-dance-celebrates-25-years-07-sep-2009 |website=South African Government |date=7 September 2009}}</ref> Die seremonie word by die eNyokeni Koninklike Paleis naby [[Nongoma]] in KwaZulu-Natal gehou. Die deelnemers bring riete na die seremonie en neem daarna deel aan danse en ander kulturele aktiwiteite.<ref>{{cite web |title=MEC Ntuthuko Mahlaba hosts annual Reed Dance Celebration, 9 Sept |url=https://www.gov.za/news/media-advisories/government-activities/mec-ntuthuko-mahlaba-hosts-annual-reed-dance |website=South African Government |date=8 September 2023}}</ref> Umkhosi woMhlanga het 'n belangrike plek in die Zoeloe-kultuur en erfenis. Die seremonie is in 1991 deur koning Goodwill Zwelithini heringestel en het daarna 'n belangrike jaarlikse kulturele gebeurtenis geword.<ref>{{cite web |title=40 000 maidens expected at Reed Dance |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/40-000-maidens-expected-reed-dance |website=SAnews |date=30 August 2013}}</ref> Tydens die seremonie dra die jong vroue die riete en gee dit aan die koning. Die riete en die seremonie het 'n simboliese betekenis en word met selfrespek en die behoud van tradisionele waardes verbind.<ref>{{cite web |title=KWAZULU-NATAL PROVINCIAL GOVERNMENT: Heritage Month Activities 2023 |url=https://www.gov.za/sites/default/files/Heritage_activities_2023.pdf |website=KwaZulu-Natal Department of Sport, Arts and Culture |date=2023}}</ref> Die seremonie het met verloop van tyd ook 'n belangrike kulturele en toerismegeleentheid geword. Dit bring mense van verskillende dele van Suid-Afrika en ander lande na KwaZulu-Natal en help om Zoeloe-kultuur en tradisies aan 'n groter publiek bekend te stel.<ref>{{cite web |title=KZN cultural precinct gets off the ground |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/kzn-cultural-precinct-gets-ground |website=SAnews |date=5 May 2014}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} 32bj9v6ek850ydphr4ud2uzhxyof3vi 0 469679 2974247 2970774 2026-09-30T11:21:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974247 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Maatskaplike bevoorregting op grond van veltint}} '''Wit bevoorregting''' is die maatskaplike bevoorregting wat [[Wit mense|wit mense]] in sommige samelewings bevoordeel in vergelyking met nie-wit mense onder dieselfde maatskaplike, politieke of ekonomiese omstandighede.<ref name="phenomenon" /><ref name="Neville" /> Met wortels in die Europese [[kolonialisme]] en [[imperialisme]]<ref name="jamesstephens1824">{{Cite book |last=Stephen |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511756528/type/book |title=The Slavery of the British West India Colonies Delineated: As it Exists Both in Law and Practice, and Compared with the Slavery of Other Countries, Antient and Modern |date=30 September 2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-02082-4 |edition=1 |page=179 |doi=10.1017/cbo9780511756528}}</ref> en die [[Transatlantiese slawehandel|transatlantiese slawehandel]] het wit bevoorregting ontwikkel in omstandighede wat in die breë daarop gemik was om wit rassevoorregte,<ref name="colonialismandbeyond2013" /><ref name="modernpolitical2003"/> verskeie nasionale burgerskappe en ander regte of besondere voordele te beskerm.<ref name="racialprofiling2006"/><ref name="livingracism2017"/> In die studie van wit bevoorregting en die breër veld van witheidstudies, wat albei in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] begin is, gebruik akademiese benaderings soos die [[kritiese rasteorie]] die begrip om te ontleed hoe [[rassisme]] en gerassifiseerde samelewings die lewens van wit of witvellige mense raak.<ref name="Banks-2012" /><ref>{{Cite book|last=Cole |first=Mike |title=Marxism and educational theory: origins and issues |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-39732-9 |location=Londen |pages=36-49 |oclc=182658565}}</ref> Die Amerikaanse akademikus Peggy McIntosh het byvoorbeeld die voordele wat wittes in [[Weste|Westerse]] samelewings geniet en wat nie-wittes nie ervaar nie, as "'n onsigbare pak onverdiende bates" beskryf.<ref name="Unpacking"/> Wit bevoorregting dui op sowel ooglopende as minder ooglopende passiewe voordele waarvan wit mense dalk nie bewus is dat hulle dit het nie, wat dit van openlike sydigheid of vooroordeel onderskei. Dit sluit in kulturele bevestiging van 'n mens se eie waarde, 'n veronderstelde hoër maatskaplike status en die vryheid om te beweeg, te koop, te werk, te speel en [[Vryheid van spraak|vryelik te praat]]. Die uitwerking daarvan is in beroeps-, opvoedkundige en persoonlike kontekste sigbaar. Die begrip impliseer ook die reg om die algemeengeldigheid van 'n mens se eie ervarings te veronderstel, wat ander as anders of uitsonderlik merk terwyl 'n mens jouself as normaal beskou.<ref name="Vice">{{cite journal |last=Vice |first=Samantha |title=How Do I Live in This Strange Place? |journal=Journal of Social Philosophy |date=7 September 2010 |volume=41 |issue=3 |pages=323-342 |doi=10.1111/j.1467-9833.2010.01496.x}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008">{{cite journal |last=Martin-McDonald |first=K. |author2=McCarthy, A. |title='Marking' the white terrain in indigenous health research: literature review |journal=Journal of Advanced Nursing |date=Januarie 2008 |volume=61 |issue=2 |pages=126-33 |pmid=18186904 |doi=10.1111/j.1365-2648.2007.04438.x |url=https://eprints.qut.edu.au/19655/1/19655.pdf}}</ref> Sommige akademici sê die term gebruik die begrip "witheid" as plaasvervanger vir klas of ander maatskaplike bevoorregting, of as afleiding van dieper onderliggende probleme van ongelykheid.<ref name="Arnesen">{{cite journal |first=Eric |last=Arnesen |title=Whiteness and the Historians' Imagination |journal=International Labor and Working-Class History |volume=60 |date=Oktober 2001 |pages=3-32 |doi=10.1017/S0147547901004380 |s2cid=202921126}}</ref><ref name="Hartigan2005">Hartigan, ''Odd Tribes'' (2005), pp. 1-2.</ref> Ander sê dit is nie dat witheid 'n plaasvervanger is nie, maar dat baie ander maatskaplike voorregte daarmee verweef is, wat komplekse en noukeurige ontleding verg om vas te stel hoe witheid tot bevoorregting bydra.<ref name="Privilege"/> Ander kommentators stel alternatiewe definisies van witheid en uitsonderings op of grense van wit identiteit voor. Hulle voer aan dat die begrip wit bevoorregting belangrike verskille tussen wit subbevolkings en individue misken, en dat die idee van witheid nie alle wit mense kan insluit nie.<ref name="uws">{{cite journal |last1=Forrest |first1=James |last2=Dunn |first2=Kevin |title='Core' Culture Hegemony and Multiculturalism |journal=Ethnicities |date=Junie 2006 |volume=6 |number=2 |doi=10.1177/1468796806063753 |url=http://www.uws.edu.au/__data/assets/pdf_file/0008/29645/A23.pdf |pages=203-230 |s2cid=16710756}}</ref><ref name="Privilege"/> Hulle wys op die probleem om die verskeidenheid nie-wit mense en [[Etniese groep|etnisiteit]] binne hierdie groepe te erken.<ref name="Privilege"/> Sommige kommentators het opgemerk dat die "akademies klinkende begrip van wit bevoorregting" soms verdedigendheid en misverstand onder wit mense uitlok, deels weens die wyse waarop die begrip vinnig in die hoofstroom deur veldtogte op [[sosiale media]] soos [[Black Lives Matter]] beland het.<ref name="brydum">{{cite news |last1=Brydum |first1=Sunnivie |title=The Year in Hashtags: 2014 |url=http://www.advocate.com/year-review/2014/12/31/year-hashtags |access-date=23 Januarie 2016 |agency=The Advocate |date=31 Desember 2014}}</ref> As 'n akademiese begrip wat eers onlangs in die hoofstroom beland het, word wit bevoorregting gereeld deur niekenners verkeerd vertolk; sommige akademici wat dit dekades lank ongestoord bestudeer het, was deur die teenkanting van [[Regs (politiek)|regse]] kritici sedert ongeveer 2014 verras.<ref name="weinburg">{{cite news |last1=Weinburg |first1=Cory |title=The White Privilege Moment |url=https://www.insidehighered.com/news/2014/05/28/academics-who-study-white-privilege-experience-attention-and-criticism |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Inside Higher Ed |date=28 Mei 2014}}</ref> Die akademiese begrip is as essensialisties beskryf.<ref name="l850">{{cite journal |last=de Montigny |first=Gerald AJ |title=The essentialism of whiteness: Abandoning empirical engagement |journal=Journal of Social Work |volume=13 |issue=6 |date=2013 |issn=1468-0173 |doi=10.1177/1468017312475279 |pages=633-651 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468017312475279 |access-date=25 Mei 2026 |url-access=subscription}}</ref> ==Definisie== Wit bevoorregting is 'n versameling maatskaplike voordele wat aan wit mense toekom ongeag hulle sosio-ekonomiese klas,<ref name="phenomenon"> * {{cite book |title=The Heart of Whiteness: Confronting Race, Racism and White Privilege |first1=Robert |last1=Jensen |quote=White privilege, like any social phenomenon, is complex. |date=2005 |publisher=City Lights Publishers |isbn=978-0-87286-449-8 |page=8 |chapter=Race Words and Race Stories |chapter-url=https://archive.org/details/heartofwhiteness0000jens/page/8}} * {{cite book |title=First Voices: An Aboriginal Women's Reader |first1=Patricia Anne |last1=Monture |author2=Patricia Danielle McGuire |quote=Peggy Mcintosh's work on this issue, titled "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack," remains one of the best resources for beginning to understanding this social phenomenon. |date=2009 |publisher=Inanna Publications |isbn=978-0-9808822-9-2 |page=523}} * {{cite book |title=Deconstructing Privilege: Teaching and Learning as Allies in the Classroom |editor=Kim Case |first=Tim |last=Wise |quote=For example, I (Tim) often point to examples that illustrate such exceptions to highlight white privilege as a measurable social phenomenon even though poor White people exist. |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-64146-3 |page=26}} * {{cite book |title=Bourdieu for Educators: Policy and Practice |first1=Fenwick W. |last1=English |author2=Cheryl L. Bolton |quote=Some educational researchers today have called this phenomenon "white privilege" (Apple, 2004; Swalwell & Sherman, 2012). |date=2015 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-9659-4 |page=45 |chapter=Chapter 2: Unmasking the School Asymmetry and the Social System}}</ref> in samelewings wat deur rasseongelykheid gekenmerk word.<ref>{{cite web |title=Definition of WHITE PRIVILEGE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/white%20privilege |website=www.merriam-webster.com |access-date=30 Mei 2025 |language=en}}</ref> Volgens die American Anthropological Association is die algemene publiek gekondisioneer om verskillende menslike "rasse" as werklike afsonderlike verdelings van die menslike spesie te beskou, in stryd met [[Genetika|genetiese]] bewyse wat duidelik toon dat alle menslike "rasse" na aan mekaar verwant is.<ref name="AAA" /> Die verkeerde oortuiging dat ras werklik bestaan, het daartoe gelei dat sommige groepe (soos [[Swart mense|swart mense]]) as minderwaardig beskou word, terwyl dit ander (soos wit mense) onbillike toegang tot voorregte, mag en [[rykdom]] gee.<ref name="AAA">{{Cite web |last=American Anthropological Association |date=1998 |title=AAA Statement on Race |url=https://www.americananthro.org/ConnectWithAAA/Content.aspx?ItemNumber=2583 |access-date=21 Junie 2021}}</ref> Studies oor wit bevoorregting probeer verduidelik hoe rassisme voordele aan wit mense verleen.<ref>{{Cite journal |year=2000 |last1=Pulido |first1=L. |doi=10.1111/0004-5608.00182 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |page=15 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |url=https://atrium.lib.uoguelph.ca/xmlui/bitstream/10214/1833/1/30-Pulido.pdf |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Andersen |first1=Chris |title=Critical Indigenous Studies in the Classroom: Exploring 'the Local' using Primary Evidence |journal=International Journal of Critical Indigenous Studies |date=2012 |volume=5 |issue=1 |doi=10.5204/ijcis.v5i1.95 |url=http://www.isrn.qut.edu.au/publications/internationaljournal/documents/Final_Anderson_IJCIS.pdf |doi-access=free}}</ref> Die meeste definisies en besprekings van die begrip neem daarom McIntosh se metafoor van die "onsigbare rugsak" wat wit mense onbewustelik "dra" in 'n samelewing waar rassisme algemeen voorkom, as vertrekpunt.<ref name="Marcus2017">{{cite news |last1=Marcus |first1=David |title=A Conservative Defense of Privilege Theory |url=https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222645/https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-date=26 Oktober 2018 |work=The Weekly Standard |date=6 November 2017 |language=en |quote=First described by Peggy McIntosh in the late 1980s, white privilege basically describes somewhat hidden advantages that white people in our society enjoy, that they did not earn.}}</ref><ref name="Banks-2012">{{Cite book |year=2012 |last=Banks |first=J. |title=Encyclopedia of Diversity in Education |publisher=SAGE Publications |location=Thousand Oaks, Kalifornië |isbn=978-1-4129-8152-1 |page=2300}}</ref><ref>{{Cite journal |year=2010 |last1=Lund |first1=C. L. |title=The nature of white privilege in the teaching and training of adults |doi=10.1002/ace.359 |journal=New Directions for Adult and Continuing Education |volume=2010 |issue=125 |page=18}}</ref><ref name="Neville">Neville, H., Worthington, R., Spanierman, L. (2001). ''Race, Power, and Multicultural Counseling Psychology: Understanding White Privilege and Color Blind Racial Attitudes.'' In Ponterotto, J., Casas, M., Suzuki, L., en Alexander, C. (reds.), ''Handbook of Multicultural Counseling'', Thousand Oaks, Kalifornië: SAGE.</ref> ==Geskiedenis== ===Europese kolonialisme=== {{Hoofartikel|Kolonialisme}} {{Sien ook|Postkolonialisme}} Europese kolonialisme, wat van die vroegste beduidende kontak tussen Europeërs en [[Inheemse volke|inheemse volke]] ingesluit het, was van deurslaggewende belang in die grondlegging en ontwikkeling van wit bevoorregting.<ref name="modernpolitical2003">{{cite book |title=Modern Political Culture in the Caribbean |editor1=Henke, Holger |editor2=Fred Reno |first1=Percy C. |last1=Hintzen |quote=In making their claims to white elite status, the elite of colonial Africa and its colonized diaspora have managed to reproduce, in postcolonial political economy, the very forms of domination that existed under colonialism. These forms are rooted in racial exclusivity and racial privilege. |date=2003 |publisher=University Press of the West Indies |isbn=978-976-640-135-1 |page=396}}</ref><ref name="racialprofiling2006">{{cite book |last1=Henry |first1=Frances |title=Racial Profiling in Canada: Challenging the Myth of 'a Few Bad Apples' |author2=Carol Tator |date=2006 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8714-0 |page=22 |quote=Whiteness studies analyse the link between white skin and the position of privilege operating in most societies, including those which have been subjected to European colonialism.}}</ref> Akademici soos Charles V. Hamilton het ondersoek hoe Europese kolonialisme en [[slawerny]] in die vroegmoderne tyd,<ref name="livingracism2017">{{cite book |title=Living Racism: Through the Barrel of the Book |editor1=Theresa Rajack-Talley |editor2=Derrick R. Brooms |first1=Clarence R. |last1=Talley |quote=Stokely Carmichael and Charles V. Hamilton in their book, ''Black Power: The Politics of Liberation in America'', argue that the internal colonialism of the Black population occurs as the purposeful relegation of the Black population to inferior political and economic status both during and subsequent to slavery. |date=2017 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-4431-3 |page=17}}</ref> insluitend die transatlantiese slawehandel en Europa se [[Kolonisasie|kolonisering]] van Amerika, 'n eeue lange verloop van wit bevoorregting en nie-wit onderwerping aan die gang gesit het.<ref name="colonialismandbeyond2013">{{cite book |title=Colonialism and Beyond: Race and Migration from a Postcolonial Perspective |first1=Eva |last1=Bischoff |author2=Elisabeth Engel |quote=Whiteness scholars mostly concentrate on the idea of power as a white economic and political privilege, which is assumed to have been formed over centuries and to still be unconsciously perpetuated by individuals. |date=2013 |publisher=LIT Verlag |isbn=978-3-643-90261-0 |page=33}}</ref> Die [[sosiologie|sosioloog]] Bob Blauner het voorgestel dat hierdie tydperk van Europese kolonialisme en slawerny die hoogtepunt, of die uiterste vorm, van wit bevoorregting in die opgetekende geskiedenis was.<ref>{{cite book |title=Racial Oppression in America |first1=Bob |last1=Blauner |quote=White privilege, while real and significant, is not as inherently crucial to our economic system and social life styles as it was in classical colonialism. |date=1972 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-040771-1 |page=26 |url=https://archive.org/details/racialoppression0000blau/page/26}}</ref> William Miller Macmillan voer aan dat die [[Groot Trek]] 'n poging was om die rassevoorregte van [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] te behou. Antislawernybeleid is deur die [[Nederlands]]sprekende setlaars as 'n bedreiging beskou; hulle was bang om hulle Afrika- en Asiatiese slawe en hulle hoër status as mense van Europese afkoms te verloor.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the British Empire |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.508933 |author1=Macmillan, William Miller |editor1=John Holland Rose |editor2=Arthur Percival Newton |editor3=Ernest Alfred Benians |editor4=Henry Dodwell |date=1929 |publisher=The Macmillan Company |page=322 |edition=Volume 8 |chapter=The Frontier and the Kaffir Wars, 1792-1836}}</ref> Berigte in die pers van daardie tyd het soortgelyke waarnemings gemaak.<ref>{{cite news |title=Zaire Church News |first1=Willard |last1=Gliden Cram |edition=Volume 80-96 |date=1932 |page=16}}</ref> ===Vroeg-20ste eeu=== [[Lêer:White and colored water fountain then and now - crop.jpg|thumb|150px|Segregasie in die [[Jim Crow-wette|Jim Crow]]-Suide het die gebruik van afsonderlike drinkfonteine vir swart Amerikaners voorgeskryf.]] 'n Toespraak oor ''Social Equities'' in 'n publikasie van 1910 van die National Council of the Congregational Churches of the United States toon van die vroegste terminologie wat in die begrip van witvelbevoorregting ontwikkel het: {{Blockquote|Watter oneindige wreedhede en ongeregtighede is nie begaan deur mense wat geglo het dat 'n wit vel besondere voorregte meebring nie, en wat naas die goddelike reg van konings ook die goddelike reg van die wittes gereken het! Ons is almal bereid om die las van die wit man op te neem as daardie las die voorreg meebring om die wit man se meerderwaardigheid te laat geld, om die mens van 'n mindere soort uit te buit en hom sy plek te laat ken en hou.<ref>{{cite book |title=National Council Fourteenth Triennial Session Addresses and Discussions |chapter=Social Equities |first1=George Luther |last1=Cady |date=1910 |publisher=National Council of the Congregational Churches of the United States |location=Boston, Massachusetts |edition=10-20 Oktober, Fourteenth Triennial Session |page=65}}</ref>}} In sy ''Black Reconstruction in America'' van 1935 het W. E. B. Du Bois die begrip van 'n "sielkundige loon" vir wit arbeiders ingevoer. Hy het geskryf dat hierdie besondere status die arbeidersbeweging verdeel het deurdat laagbesoldigde wit werkers meerderwaardig gevoel het teenoor laagbesoldigde swart werkers.<ref name="DuBois"/> Du Bois het [[wit oppergesag]] geïdentifiseer as 'n wêreldwye verskynsel wat maatskaplike toestande dwarsoor die wêreld deur kolonialisme beïnvloed.<ref name="Leonardo">{{cite journal |last1=Leonardo |first1=Zeus |year=2010 |title=The Souls of White Folk: critical pedagogy, whiteness studies, and globalization discourse |journal=Race Ethnicity and Education |volume=5 |issue=1 |page=2002 |doi=10.1080/13613320120117180 |s2cid=145354229}}</ref> Du Bois het byvoorbeeld geskryf: {{Blockquote|Daar moet onthou word dat die wit groep arbeiders, hoewel hulle 'n lae loon ontvang het, gedeeltelik vergoed is met 'n soort openbare en sielkundige loon. Hulle het openbare eerbetoon en beleefdheidstitels gekry omdat hulle wit was. Hulle is vrylik saam met alle klasse wit mense tot openbare byeenkomste, openbare parke en die beste skole toegelaat. Die polisie is uit hulle geledere getrek, en die howe, wat van hulle stemme afhanklik was, het hulle met sodanige toegeeflikheid behandel dat dit wetteloosheid aangemoedig het. Hulle stem het openbare amptenare gekies, en hoewel dit min uitwerking op die ekonomiese situasie gehad het, het dit 'n groot uitwerking gehad op hulle persoonlike behandeling en die eerbied wat aan hulle betoon is. Wit skoolgeboue was die beste in die gemeenskap en opvallend geleë, en dit het van twee tot tien keer soveel per kop gekos as die skole vir swart kinders. Die koerante het gespesialiseer in nuus wat die arm wittes gevlei het en die Neger byna heeltemal geïgnoreer behalwe in misdaad en bespotting.<ref name="DuBois">Du Bois, W. E. B., ''Black Reconstruction in America, 1860-1880'' (New York: Free Press, 1995-heruitgawe van die 1935-oorspronklike), pp. 700-701. {{ISBN|0-684-85657-3}}.</ref>}} In 'n uitgawe van die tydskrif ''Modern Review'' van 1942 het Ramananda Chatterjee [[Winston Churchill]] van skynheilige beleidstandpunte beskuldig omdat hy, soos Chatterjee dit gesien het, rassegelykheid in die [[Verenigde Koninkryk]] en die Verenigde State ondersteun het maar nie in [[Brits-Indië]] nie: "Mnr. Churchill kan wit bevoorregting en monopolie in Indië ondersteun terwyl hy voorregte en monopolie aan albei kante van die Atlantiese Oseaan teenstaan."<ref>{{cite news |title=The Modern Review |first1=Ramananda |last1=Chatterjee |edition=Volume 71 |date=1942 |page=20}}</ref> In 1943, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die sosioloog Alfred McClung Lee se ''Race Riot, Detroit 1943'' die "Nazi-agtige waarborg van wit bevoorregting" in die Amerikaanse samelewing aangespreek: {{Blockquote|Wit Amerikaners kan hulleself gerus afvra: Waarom het wittes soveel besondere voordele nodig in hulle mededinging met Negers? Soortgelyke taktiek om Joodse mededinging in [[Nazi-Duitsland]] uit te skakel, het die geskokte veroordeling van die beskaafde wêreld ontlok.<ref>{{cite book |title=Race Riot, Detroit 1943 |first1=Alfred |last1=McClung Lee |author2=Norman Daymond Humphrey |date=1943 |publisher=The Dryden Press |page=139}}</ref>}} ===Laat 20ste eeu=== {{Sien ook|Interseksionaliteit}} Die begrip wit bevoorregting is in radikale kringe gebruik vir selfkritiek deur antirassistiese wittes.<ref name="newyorker">{{cite news |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2014/05/the-woman-who-coined-the-term-white-privilege.html |access-date=14 Mei 2014 |magazine=The New Yorker |date=13 Mei 2014}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008" /><ref>{{Cite journal |last=McIntosh |first=Peggy |date=1988 |title=White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies |url=https://www.collegeart.org/pdf/diversity/white-privilege-and-male-privilege.pdf |website=www.collegeart.org}}</ref><ref name="Unpacking">{{cite web |first1=Peggy |last1=McIntosh |title=White privilege: Unpacking the Invisible Knapsack |url=https://med.umn.edu/sites/med.umn.edu/files/2022-12/White-Privilege_McIntosh-1989.pdf |access-date=31 Mei 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307160330/http://people.westminstercollege.edu/faculty/jsibbett/readings/White_Privilege.pdf |archive-date=7 Maart 2016}} ''Independent School'', Winter 1990, Vol. 49, uitgawe 2, p. 31.</ref> In die 1960's het Theodore W. Allen wit Amerikaners aangespoor om hulle "witvelvoorregte" prys te gee.<ref>Allen, Theodore W., "A Call ... John Brown Memorial Pilgrimage ... December 4, 1965", John Brown Commemoration Committee, 1965; en Jeffrey B. Perry, [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Some Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', 2010.</ref> In dieselfde tydperk het die Students for a Democratic Society opgeroep "vir 'n algehele stryd teen 'witvelvoorregte'".<ref>Sien Ignatin (Ignatiev), Noel, en Ted (Theodore W.) Allen, [http://www.sds-1960s.org/WhiteBlindspot.pdf "'White Blindspot' and 'Can White Workers Radicals Be Radicalized?'"] (Detroit: The Radical Education Project en New York: NYC Revolutionary Youth Movement, 1969); Thomas R. Brooks, [https://www.nytimes.com/1969/06/15/archives/the-new-left-is-showing-its-age-the-new-left-is-showing-its-age.html "The New Left is Showing Its Age"], ''The New York Times'', 15 Junie 1969, p. 20.</ref> Allen het sy ontleding van wit bevoorregting na die koloniale tydperk uitgebrei.<ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/2006/allen.html ''Class Struggle and the Origin of Racial Slavery: The Invention of the White Race''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406121446/http://clogic.eserver.org/2006/allen.html |date=6 April 2011}} (Hoboken: Hoboken Education Project, 1975), in 2006 heruitgegee met 'n inleiding deur Jeffrey B. Perry by die Center for the Study of Working Class Life, SUNY, Stony Brook.</ref><ref>Allen, Theodore W., ''The Invention of the White Race'', Vol. I: ''Racial Oppression and Social Control'' (New York: Verso, 1994, 2012, {{ISBN|978-1-84467-769-6}}) en Vol. II: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (New York: Verso, 1997, 2012, {{ISBN|978-1-84467-770-2}}).</ref><ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html "Summary of the Argument of The Invention of the White Race", Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107233149/http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html |date=7 November 2011}}, #8, ''Cultural Logic'', I, No. 2 (lente 1998).</ref> Hy het verskeie punte gehandhaaf: naamlik dat die begrip van 'n "wit ras" uitgedink is as 'n element van maatskaplike beheer. Sentraal tot hierdie proses was die toekenning van voorregte aan wit werkersmense wat teen die belange van swart mense en ander minderhede was. Allen voer ook aan dat hierdie bevoorregting die grootste rem op klassebewussyn in die Verenigde State is.<ref>Perry, Jeffrey B., [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight Against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', Julie 2010, pp. 10-11, 34.</ref> In die 1980's het Peggy McIntosh een van die vroegste teoretiese begrippe van wit bevoorregting ontwikkel.<ref name="m4505">{{cite magazine |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |magazine=The New Yorker |date=12 Mei 2014 |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-origins-of-privilege |access-date=20 Junie 2024}}</ref> Haar vroeë werk word steeds gereeld deur latere geslagte akademici en joernaliste as 'n belangrike invloed aangehaal.<ref name="crosley-corcoran">{{cite news |last1=Crosley-Corcoran |first1=Gina |title=Explaining White Privilege to a Broke White Person |url=http://www.huffingtonpost.com/gina-crosleycorcoran/explaining-white-privilege-to-a-broke-white-person_b_5269255.html |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Huffington Post |date=8 Mei 2014}}</ref><ref name="weinburg" /> In dieselfde tydperk is die Amerikaanse [[feminisme|feministiese]] beweging gekritiseer omdat dit "klassebevoorregting" en "wit bevoorregting" vertoon het.<ref name="Bennett">Bennett, Jacob (Mei 2012), "White Privilege: A History of the Concept", meestersgraadverhandeling, Georgia State University.</ref> In later jare het die teorie van [[interseksionaliteit]] ook op die voorgrond getree.<ref>{{cite news |last1=Thomas |first1=Sheila |last2=Crenshaw |first2=Kimberlé |title=Intersectionality: the double bind of race and gender |work=Perspectives Magazine |date=2004 |page=2 |publisher=American Bar Association |url=http://www.americanbar.org/publications/perspectives_magazine_home/perspectives_magazine_index.html}}</ref> Teen 2003 het die meeste akademici wat rasseverhoudinge bestudeer, die begrip wit bevoorregting aanvaar.<ref>{{cite book |first1=Ella L. J. |last1=Edmondson |first2=Stella M. |last2=Nkomo |title=Our Separate Ways: Black and White Women and the Struggle for Professional Identity |publisher=Harvard Business Review Press |year=2003 |isbn=978-1-59139-189-0}}</ref> In dieselfde jaar het sosioloë van die American Mosaic Project aan die Universiteit van [[Minnesota]] berig dat daar in die Verenigde State 'n wydverspreide oortuiging was dat wit bevoorregting werklik bestaan. Volgens hulle peiling het 59&nbsp;% van die wit respondente, 83&nbsp;% van die swart respondente en 84&nbsp;% van die Hispaniese respondente dit bevestig.<ref>{{cite web |work=American Mosaic Project |publisher=University of Minnesota |url=http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf |title=The Role of Prejudice and Discrimination in Americans' Explanations of Black Disadvantage and White Privilege |year=2006 |access-date=15 Junie 2010 |archive-date=27 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727194415/http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf}}</ref> ===21ste eeu=== Die begrip wit bevoorregting het in die vroeë 2010's deur [[sosiale media]] van die akademie na groter hoofstroombekendheid beweeg, veral in 2014 – die jaar waarin Black Lives Matter tot 'n groot beweging gevorm het en die woord "hashtag" self by die Merriam-Webster-woordeboek gevoeg is.<ref name="brydum"/> Brandt en Kizer bespreek in hulle artikel "From Street to Tweet" (2015) hoe die Amerikaanse publiek se persepsie van bevoorregting in die hoofstroomkultuur, wit bevoorregting ingesluit, deur sosiale media beïnvloed word.<ref name="brandt-kizer">{{cite book |last1=Brandt |first1=Jenn |last2=Kizer |first2=Sam |title=From Street to Tweet: Popular Culture and Feminist Activism |publisher=SensePublishers |isbn=978-94-6300-061-1 |pages=115-127 |doi=10.1007/978-94-6300-061-1_9 |chapter=From Street to Tweet |year=2015 |s2cid=155352216}}</ref> Hua Hsu, 'n professor in Engels aan Vassar College, begin sy resensie in ''The New Yorker'' van die [[MTV]]-film ''White People'' van 2015 met die stelling dat wit mense bewus geword het van hulle bevoorregting.<ref name="huahsu-ny">{{cite news |last1=Hsu |first1=Hua |title=The Trouble with "White People" |url=http://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/the-trouble-with-white-people |access-date=15 Februarie 2016 |magazine=The New Yorker |date=30 Julie 2015}}</ref> Hsu skryf dit toe aan geslagsverandering, wat hy as 'n newe-produk van die "[[Barack Obama|Obama]]-era" beskou.<ref name="huahsu-ny" /> Die dokumentêr ''White People'', vervaardig deur Jose Antonio Vargas, volg verskeie wit tieners wat hulle gedagtes en gevoelens oor wit bevoorregting voor die kamera uitspreek. Vargas voer 'n onderhoud met 'n wit kollegestudent, Katy, wat haar onvermoë om 'n studiebeurs te kry toeskryf aan omgekeerde rassisme teen wit mense; Vargas wys dan daarop dat wit studente "40&nbsp;% meer waarskynlik" verdienstelike befondsing ontvang.<ref name="amyzimmerman">{{cite news |last1=Zimmerman |first1=Amy |title='White People': MTV Takes On White Privilege |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/07/20/white-people-mtv-takes-on-white-privilege.html |access-date=16 Februarie 2016 |agency=The Daily Beast |date=20 Julie 2015}}</ref> In Januarie 2016 het die [[Hip-hop-musiek|hiphop]]groep Macklemore and Ryan Lewis "White Privilege II" vrygestel, 'n [[Enkelspeler|enkelsnit]] van hulle album ''This Unruly Mess I've Made'', waarin Macklemore rap dat hy en ander wit kunstenaars geweldig baat gevind het by die kulturele toe-eiening van swart kultuur, soos Iggy Azalea.<ref name="jagannathan">{{cite news |last1=Jagannathan |first1=Meera |title=Macklemore slams Miley Cyrus, Iggy Azalea for appropriating black culture, tackles racism and Black Lives Matter in new track 'White Privilege II' |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/macklemore-slams-miley-iggy-azalea-white-privilege-ii-article-1.2505788 |access-date=23 Januarie 2016 |agency=New York Daily News |date=22 Januarie 2016}}</ref> Volgens Fredrik deBoer is dit 'n gewilde neiging onder wit mense om hulle wit bevoorregting aanlyn te erken. DeBoer het hierdie praktyk gekritiseer omdat dit selfingenomenheid bevorder en geen werklike ongelykhede oplos nie.<ref>{{cite news |last1=deBoer |first1=Fredrik |title=Admitting that white privilege helps you is really just congratulating yourself |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/01/28/when-white-people-admit-white-privilege-theyre-really-just-congratulating-themselves/ |access-date=14 Februarie 2016 |newspaper=The Washington Post |date=28 Januarie 2016}}</ref> Michael J. Monahan voer aan dat die retoriek van bevoorregting "net soveel verberg as wat dit belig", en dat ons "beter gedien sou word deur te begin met 'n meer verfynde begrip van rassistiese onderdrukking as sistemies, en van individuele agente as wesenlik betrokke by daardie stelsel".<ref>Suarez, Cyndi (26 Maart 2019), [https://nonprofitquarterly.org/putting-privilege-in-perspective/ "Putting 'Privilege' in Perspective"], ''Non Profit Quarterly''.</ref><ref>Monahan, Michael J. (17 Maart 2014), [https://philarchive.org/archive/MONTCO-21v1 "The concept of privilege: a critical appraisal"], ''South African Journal of Philosophy''.</ref> Volgens die teorie van sogenaamde ''white adjacency'' (wit nabyheid) is sommige groepe nie-wit mense nouer met wit mense vereenselwig as ander, wat aan hulle 'n mate van wit bevoorregting verleen.<ref name="Arcia">{{cite book |last1=Tecun |first1=Arcia |url=https://books.google.com/books?id=I0iWEAAAQBAJ |title=Towards a Grammar of Race: In Aotearoa New Zealand |last2=Lopesi |first2=Lana |last3=Sankar |first3=Anisha |date=21 Oktober 2022 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-1-990046-60-5 |page=4 |language=en}}</ref> ==Toepassing in die onderwysstelsel== Wit bevoorregting as begrip was invloedryk in multikulturele [[onderwys]], onderwyseropleiding, etniese en geslagstudies, [[sosiologie]], [[sielkunde]], [[politieke wetenskap]], Amerikanistiek en opleiding in [[maatskaplike werk]].<ref name="readings">{{cite book |editor-last1=Rothenberg |editor-first1=Paula S. |title=White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism |edition=5de |publisher=Worth Publishers |year=2015 |isbn=978-1-4292-4220-2}}</ref><ref>{{cite journal |last=Gillespie |first=Diane |title=The pedagogical value of teaching white privilege through a case study |journal=Teaching Sociology |volume=31 |issue=4 |year=2003 |pages=469-477 |doi=10.2307/3211370 |jstor=3211370}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Abrams |first1=Laura S. |last2=Gibson |first2=Priscilla |title=Teaching notes: Reframing multicultural education: Teaching white privilege in the social work curriculum |journal=Journal of Social Work Education |volume=43 |issue=1 |year=2007 |pages=147-160 |doi=10.5175/JSWE.2007.200500529 |s2cid=145640470}}</ref><ref name="Privilege">{{cite journal |last1=Blum |first1=Lawrence |title='White Privilege': A Mild Critique |journal=Theory and Research in Education |volume=6 |issue=3 |year=2008 |pages=309-321 |doi=10.1177/1477878508095586 |s2cid=144471761}}</ref> ===Wit verdedigendheid=== Wit studente is soms afkerig van die idee van wit bevoorregting, 'n verskynsel wat as wit verdedigendheid bekend staan. Een verslag het opgemerk dat wit studente dikwels op klasbesprekings oor wit bevoorregting reageer met gedrag wat wissel van openlike vyandigheid tot 'n "muur van stilte".<ref name="Pence">{{cite journal |last=Pence |first=Dan J. |author2=Fields, J. Arthur |date=April 1999 |title=Teaching about Race and Ethnicity: Trying to Uncover White Privilege for a White Audience |journal=Teaching Sociology |volume=27 |issue=2 |pages=150-8 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318701 |jstor=1318701}}</ref> 'n Paar studies onder 'n breër bevolking deur Branscombe ''et al.'' het bevind dat die stel van rassekwessies in terme van wit bevoorregting, eerder as in terme van die nadele wat nie-wittes ondervind, 'n groter mate van rassevooroordeel kan ontlok by wittes met hoër vlakke van rasse-identifikasie. Branscombe ''et al.'' toon dat die stel van rasseongelykheid in terme van die voorregte van wittes die vlakke van wit skuldgevoel onder wit respondente verhoog het. Dié met hoë rasse-identifikasie was meer geneig om antwoorde te gee wat met moderne rassistiese houdings ooreengestem het as dié met lae rasse-identifikasie.<ref name="Branscombe">{{cite journal |last=Branscombe |first=Nyla R. |author2=Schmitt, Michael T. |author3=Schiffhauer, Kristin |date=25 Augustus 2006 |title=Racial Attitudes in Response to Thoughts of White Privilege |journal=European Journal of Social Psychology |volume=37 |issue=2 |pages=203-15 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112771384/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |access-date=19 Julie 2008 |doi=10.1002/ejsp.348 |url-access=subscription}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Volgens die outeurs van die studies dui hierdie bevindings daarop dat die voorstelling van ongelykheid in terme van die nadele van 'n buitegroep lede van die bevoorregte groep in staat stel om die negatiewe implikasies van ongelykheid te vermy.<ref name="Powell">{{cite journal |last=Powell |first=Adam A. |author2=Branscombe, Nyla R. |author3=Schmitt, Michael T. |year=2005 |title=Inequality as Ingroup Privilege or Outgroup Disadvantage: The Impact of Group Focus on Collective Guilt and Interracial Attitudes |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |volume=31 |issue=4 |pages=508-21 |url=http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522013408/http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-date=22 Mei 2013 |access-date=15 April 2013 |doi=10.1177/0146167204271713 |pmid=15743985 |s2cid=11601487}}</ref> 'n Eksperiment in 2019 het bevind dat studie oor wit bevoorregting nie empatie met minderhede verhoog het nie, en dat wit studente selfs empatie met minderhede verloor het. Een van die studie se outeurs het gesê dit toon hoe belangrik dit is om individuele verskille te erken wanneer daar oor wit bevoorregting onderrig word.<ref name="GreaterGood">{{cite news |last1=Jilani |first1=Zaid |title=What Happens When You Educate Liberals About White Privilege? |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/what_happens_when_you_educate_liberals_about_white_privilege |access-date=4 Junie 2019 |work=Greater Good |publisher=Greater Good Science Center |language=en}}</ref><ref name="Cooley2019">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Erin |last2=Brown-Iannuzzi |first2=Jazmin L. |last3=Lei |first3=Ryan F. |last4=Cipolli |first4=William |title=Complex intersections of race and class: Among social liberals, learning about White privilege reduces sympathy, increases blame, and decreases external attributions for White people struggling with poverty |journal=Journal of Experimental Psychology: General |volume=148 |issue=12 |pages=2218-2228 |date=29 April 2019 |doi=10.1037/xge0000605 |pmid=31033321 |s2cid=139104272}}</ref> Volgens Robin DiAngelo kan die rassespanning wat ontstaan wanneer wit bevoorregting uitgedaag word, 'n reeks verdedigende reaksies ontlok.<ref>{{Cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/anna-kegler/the-sugarcoated-language-of-white-fragility_b_10909350.html |title=The Sugarcoated Language Of White Fragility |last1=Kegler |first1=Anna |date=22 Julie 2016 |website=The Huffington Post |access-date=30 September 2016}}</ref><ref name="IJCP"/> Sommige wit mense reageer byvoorbeeld met afwysing, ontsteltenis of ander verdedigende reaksies wanneer hulle met rassekwessies oor wit bevoorregting gekonfronteer word, omdat hulle dalk voel dat hulle persoonlik by wit oppergesag betrek word.<ref name="Waldman18" /><ref name="Lopez17">{{cite news |last1=Lopez |first1=German |title=The Charlottesville protests are white fragility in action |url=https://www.vox.com/identities/2017/8/12/16138558/charlottesville-va-white-fragility |access-date=12 Oktober 2018 |work=Vox |date=12 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harmon |first1=Amy |title=Prove You're Not White: For an Article About Race-Verification on Reddit, I Had an Unusual Request |url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/reader-center/08insider-reddit-race-black-people-twitter-reporting.html |work=The New York Times |date=8 Oktober 2019}}</ref> DiAngelo skryf ook dat wit bevoorregting baie selde bespreek word, en dat ras dikwels omskryf word as iets wat net swart mense raak, met die uitsluiting van ander minderhede.<ref name="IJCP">{{cite journal |last=DiAngelo |first=Robin |title=White Fragility |journal=The International Journal of Critical Pedagogy |year=2011 |pages=54-70 |volume=3 |issue=3 |url=https://libjournal.uncg.edu/index.php/ijcp/article/download/249/116 |access-date=27 Maart 2015}}</ref> DiAngelo voer aan dat wit verdedigendheid nie irrasioneel is nie, maar dikwels gedryf word deur onderbewuste, soms selfs goedbedoelde, houdings teenoor rassisme.<ref name="Waldman18">{{cite news |last1=Waldman |first1=Katy |title=A Sociologist Examines the "White Fragility" That Prevents White Americans from Confronting Racism |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/a-sociologist-examines-the-white-fragility-that-prevents-white-americans-from-confronting-racism |access-date=12 Oktober 2018 |magazine=The New Yorker |date=23 Julie 2018}}</ref> DiAngelo se boek is gekritiseer omdat dit "selfvervullend" en "oorvereenvoudig" sou wees.<ref>{{Cite news |last=Lozada |first=Carlos |date=18 Junie 2020 |title=White fragility is real. But 'White Fragility' is flawed |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/18/white-fragility-is-real-white-fragility-is-flawed/ |access-date=18 Maart 2021}}</ref> Wit teenreaksie is beskryf as 'n moontlike reaksie op die maatskaplike ondersoek van wit bevoorregting, of op die vermeende werklike of hipotetiese verlies van daardie rassevoorreg.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/24/george-yancy-dear-white-america-philosopher-confront-racism |title=Is white America ready to confront its racism? Philosopher George Yancy says we need a 'crisis' |last=Blasdel |first=Alex |date=24 April 2018 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/04/24/author-discusses-new-book-how-americans-respond-discussions-race |title=Backlash |last=Jaschik |first=Scott |date=24 April 2018 |website=Inside Higher Ed}}</ref> Een studie dui daarop dat teenreaksie uit bedreigings vir wit bevoorregting voortspruit.<ref name="whitebacklash2015">{{cite journal |last=Smith |first=Terry |title=White Backlash in a Brown Country |journal=Valparaiso University Law Review |year=2015 |pages=89-132 |volume=50 |issue=1 |url=http://scholar.valpo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2399&context=vulr |quote=Most importantly, voter suppression abets an addiction to white privilege—which is the source of white backlash—by advancing the idea that the voters who are prevented from accessing the polls were less worthy to vote in the first place.}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.businessinsider.com/donald-trumps-troubling-us-constituency-2015-9 |title=Trump is tapping into a troubling US constituency |first=Danielle |last=Allen |date=7 September 2015 |work=Business Insider}}</ref> George Yancy dui eweneens aan dat die teenreaksie 'n uiterste reaksie op die verlies van bevoorregting is.<ref>{{cite book |title=Backlash: What Happens When We Talk Honestly about Racism in America |first1=George |last1=Yancy |quote=The responses that I received, however, speak to something more extreme than just reactionary or unreceptive responses. Rather than "white fragility", these responses are ones that speak to deep forms of white world-making |date=2018 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-5381-0405-7 |page=50}}</ref> ==Wêreldwye perspektiewe== Wit bevoorregting werk verskillend op verskillende plekke. 'n Mens se wit vel sal nie op elke denkbare plek of in elke situasie 'n bate wees nie. Wit mense is ook 'n wêreldwye minderheid, en dit raak die ervarings wat hulle buite hulle tuisgebiede het. Tog beskryf sommige mense wat die term "wit bevoorregting" gebruik dit as 'n wêreldwye verskynsel wat uit die geskiedenis van kolonialisme deur wit Wes-Europeërs voortspruit. Een skrywer sê dat wit Amerikaanse mans byna oral in die wêreld bevoorreg is, al is baie lande nooit deur Wes-Europeërs gekoloniseer nie.<ref>Jacques, Martin (19 September 2003), "[https://www.theguardian.com/world/2003/sep/20/race.uk The global hierarchy of race: As the only racial group that never suffers systemic racism, whites are in denial about its impact]", ''[[The Guardian]]''.</ref><ref>{{cite journal |last1=Merryfield |first1=Merry M. |year=2000 |title=Why aren't teachers being prepared to teach for diversity, equity, and global interconnectedness? A study of lived experiences in the making of multicultural and global educators |journal=Teaching and Teacher Education |volume=16 |issue=4 |pages=429-443 |doi=10.1016/S0742-051X(00)00004-4 |quote=Although white, middle class Americans may experience outsider status as expatriates in another country, there are few places on the planet where white male Americans are not privileged through their language, relative wealth and global political power.}}</ref> In sommige weergawes hou wêreldwye wit bevoorregting verband met Amerikaanse uitsonderlikheid en hegemonie.<ref>Bush, Melanie E. L., "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf White World Supremacy and the Creation of Nation: 'American Dream' or Global Nightmare?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228013350/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf |date=28 Februarie 2015}}", ''ACRAWSA e-journal'' 6(1), 2010.</ref> ==Volgens land== ===Afrika=== ====Namibië==== Die [[apartheid]]stelsel in [[Namibië]] het die regsomgewing geskep om wit bevoorregting te vestig en in stand te hou. Die segregasie van volke het rassevoorregte bewaar en eenheidsnasiebou belemmer.<ref>{{cite book |title=Namibia: Conquest to Independence: Formation of a Nation |author=Godfrey Mwakikagile |date=2015 |isbn=978-9987-16-044-0 |publisher=New Africa Press |page=210 |quote=The Apartheid system preserved white privilege in a divided society, segregated and invented divergent ethnic cultures and truncated the growth of a common national identity. Thus, Namibia lacked any facilitating conditions for unitary nation building}}</ref> In die jare waarin oor Namibiese onafhanklikheid onderhandel is, het die land se administrasie, wat deur wit Namibiërs oorheers is, die mag behou. In 'n ontleding in ''[[The New York Times]]'' in 1981 het Joseph Lelyveld berig hoe maatreëls wat wit bevoorregting in die land sou uitdaag, ter syde gestel is, en hoe politici soos [[Dirk Mudge]], wat die beleid van rassevoorregte verontagsaam het, verkiesingsbedreigings van die swart meerderheid in die gesig gestaar het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1981/06/17/world/council-in-namibia-finds-whites-grip-still-strong.html |title=Council In Namibia Finds Whites' Grip Still Strong |author=Joseph Lelyveld |quote=The new ministers find they can only make suggestions to the bureaucrats and the Administrator General and that when these suggestions touch on sensitive areas of white privilege, they tend to be shelved. |date=17 Junie 1981 |work=The New York Times}}</ref> In 1988, twee jaar voor die land se onafhanklikheid, het [[Frene Ginwala]] gesê daar is 'n algemene weiering deur die wit vroue wat volgens Ginwala die wit bevoorregting van apartheid geniet het, om die onderdrukking van swart vroue in die land te erken.<ref>{{cite book |title=Women Journalists in Namibia's Liberation Struggle, 1985-1990 |author=Maria Mboono Nghidinwa |date=2008 |isbn=978-3-905758-07-8 |publisher=Basler Afrika Bibliographien |page=46 |quote=She further argues that due to the "white privilege" that white women enjoyed during apartheid Namibia, these white women generally also refused to acknowledge the oppression of black women and have generally failed to question their own status (Ginwala, 1988).}}</ref> Navorsing wat in 2008 in die ''Journal of Southern African Studies'' gepubliseer is, het ondersoek hoe wit bevoorregting van geslag tot geslag oorgedra word, met besondere klem op die nakomelinge van Duitse Namibiërs wat in die 1950's en 1960's aangekom het.<ref>{{Citation |title='With Hard Work and Determination You Can Make It Here': Narratives of Identity among German Immigrants in Post-Colonial Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2008 |publisher=Taylor & Francis |location=Journal of Southern African Studies |edition=Volume 34 |pages=611-628 |quote=Silences, ambivalences, and contradictions at the narrative level reveal these generational cohorts to be slightly different, yet equally evasive about the problematic inheritance of white privilege.}}</ref> In 2010 het die ''Journal of Ethnic and Migration Studies'' wit bevoorregting in postkoloniale Namibië verder ontleed.<ref>{{Citation |title='Realising the Self and Developing the African': German Immigrants in Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2010 |publisher=Journal of Ethnic and Migration Studies |edition=Volume 36 |pages=1229-1246 |quote=As Leonard (2010b) observes, since Western migrants in less developed countries enjoy certain privileges and status, the connotation of the word "expatriate" has evolved so that it now implies white privilege.}}</ref> ====Suid-Afrika==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Afrika]] deur [[apartheid]] in die reg verskans. Apartheid is in 1948 geïnstitusionaliseer en het formeel tot in die vroeë 1990's geduur. Onder apartheid was rassevoorregte nie net maatskaplik betekenisvol nie – dit is burokraties gereguleer. Wette soos die [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] van 1950 het maatstawwe daargestel om Suid-Afrikaners amptelik volgens ras te klassifiseer: wit, [[Indiese Suid-Afrikaners|Indiër]], [[Bruin mense|kleurling]] (gemeng) of swart.<ref>Deborah Posel, [https://www.jstor.org/stable/525576 "Race as Common Sense: Racial Classification in Twentieth-Century South Africa"], ''African Studies Review'' 44 (2), September 2001.</ref> Baie akademici sê "witheid" stem steeds ooreen met 'n stel maatskaplike voordele in Suid-Afrika, en verwys gewoonlik na hierdie voordele as "wit bevoorregting". Die stelsel van wit bevoorregting geld sowel vir die manier waarop 'n persoon deur ander behandel word as vir 'n stel gedrag, gevoelens en gedagtes wat aangeleer en versterk kan word. Hierdie elemente van "witheid" vestig maatskaplike status en waarborg voordele vir sommige mense sonder om regstreeks op velkleur of ander aspekte van 'n persoon se voorkoms te steun.<ref name="Vice"/> Wit bevoorregting in Suid-Afrika het kleinskaalse uitwerkings, soos voorkeurbehandeling in die openbaar vir mense wat wit lyk, en grootskaalse uitwerkings, soos die meer as vyfvoudige verskil in gemiddelde inkomste per kop tussen mense wat as wit of swart geïdentifiseer word.<ref>Matthews, Sally (12 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-12-inherited-or-earned-advantage Inherited or earned advantage?]", ''Mail & Guardian''.</ref> "[[Afrikaners|Afrikanerwitheid]]" is ook beskryf as 'n gedeeltelik ondergeskikte identiteit, in verhouding tot die [[Britse Ryk]] en Boerehaat ('n soort vooroordeel teenoor Afrikaners), wat met die einde van apartheid verder in onguns geraak het.<ref>{{cite journal |last1=Steyn |first1=Melissa E. |year=2004 |title=Rehabilitating a whiteness disgraced: Afrikaner white talk in post-apartheid South Africa |journal=Communication Quarterly |volume=52 |issue=2 |pages=143-169 |doi=10.1080/01463370409370187 |s2cid=145673861}}</ref> Sommige vrees dat wit Suid-Afrikaners omgekeerde rassisme in die hande van die land se pas bemagtigde meerderheid ly.<ref>Vice, Samantha (2 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-02-why-my-opinions-on-whiteness-touched-a-nerve/ Why my opinions on whiteness touched a nerve]", ''Mail & Guardian''.</ref> "Onbillike" rassediskriminasie word deur artikel 9 van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] verbied, en hierdie artikel laat ook toe dat wette gemaak word om onbillike diskriminasie aan te spreek. "Billike diskriminasie" word deur subartikel 5 geduld.<ref>{{cite web |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights#9 |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 2: Bill of Rights |website=www.gov.za}}</ref> ===Asië=== ====Japan==== Volgens die Japannese sosioloog Itsuko Kamoro het wit mans in 2008 die "toppunt" van romantiese begeerlikheid vir jong Japannese vroue verteenwoordig.<ref name="o662">{{cite book |last=Debnár |first=M. |title=Migration, Whiteness, and Cosmopolitanism: Europeans in Japan |publisher=Palgrave Macmillan US |year=2016 |isbn=978-1-137-56149-7 |url=https://books.google.com/books?id=eloBDgAAQBAJ&pg=PA129 |access-date=20 Junie 2024 |page=129}}</ref> Baie skrywers het 'n wydverspreide fetisjering van wit mans deur Japannese vroue beskryf, en kulturele faktore binne [[Japan]] gee wit mans 'n soort "gegenderde wit bevoorregting" wat hulle in staat stel om maklik 'n romantiese maat te vind.<ref name="o662" /> Toe Japan in die vroeë 2000's ryker was, was baie Japannese vroue selfs bereid om 'n wit man wat minder as hulle verdien vir die huwelik te oorweeg. Dit het die hegemoniese manlikheid van wit mans in Japan weerspieël.<ref name="m797">{{cite book |last1=Fresnoza-Flot |first1=A. |last2=Liu-Farrer |first2=G. |title=Tangled Mobilities: Places, Affects, and Personhood Across Social Spheres in Asian Migration |publisher=Berghahn Books |year=2022 |isbn=978-1-80073-567-5 |url=https://books.google.com/books?id=P4VzEAAAQBAJ&pg=PA30 |access-date=20 Junie 2024 |page=30}}</ref> Dieselfde begeerlikheid word nie aan wit vroue in Japan toegeken nie; hulle word gestereotipeer as "mansagtig" of "luidrugtig" en daarom as onbegeerlik deur Japannese mans beskou.<ref name="o009">{{cite book |last=Seilhamer |first=M. F. |title=Gender, Neoliberalism and Distinction through Linguistic Capital: Taiwanese Narratives of Struggle and Strategy |publisher=Channel View Publications |year=2019 |isbn=978-1-78892-303-3 |url=https://books.google.com/books?id=tcaqDwAAQBAJ&pg=PT173 |access-date=20 Junie 2024 |page=173}}</ref> Wit Engelssprekendes is bevoorreg in hulle vermoë om werk as Engelsonderwysers by ''eikaiwa''-skole in Japan te kry, ongeag hulle vaardigheid in Japannees of hulle professionele kwalifikasies.<ref>{{cite book |title=The Handbook of Intercultural Discourse and Communication |editor1=Paulston, Christina Bratt |editor2=Scott F. Kiesling |editor3=Elizabeth S. Rangel |quote=The privilege that White native-speaking English teachers have in Japan, as Kelly describes by drawing on Lummis (1977), indexes institutional racism. By virtue of being a White speaker of English, even if not a native English speaker, one has the privilege of obtaining employment to teach ''eikaiwa'' [English conversation] without professional qualifications or an ability to speak Japanese. |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-6272-2 |page=98 |chapter=Critical Approaches to IDC}}</ref> ====Suid-Korea==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Korea]] ontleed en is as wydverspreid in die [[Koreane|Koreaanse]] samelewing beskryf. Daar is opgemerk dat wit inwoners en toeriste besondere behandeling ontvang,<ref>{{cite book |author=Sharon H. Chang |title=Raising Mixed Race: Multiracial Asian Children in a Post-Racial World |chapter=Mirror and Exteriors: The Face of the Future |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-99946-6 |quote=In Asia, as in Asian America, negative associations with Blackness (of African descent and/for dark complexion) and positive associations with lightness and whiteness are incredibly pervasive. "Traveling through Asia," said a white father plainly, "there's a huge amount of white privilege."}}</ref> en veral wit Amerikaners is soms kultureel vereer.<ref>{{cite book |author=David C. Oh |title=Korean Diaspora across the World: Homeland in History, Memory, Imagination, Media, and Reality |chapter="I am Korean American" |date=2019 |page=182 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-9922-1 |quote=However, some group members expressed discontent with the premise of the post, asking "Why Koreans love white people so much? So many Koreans speak English in America ... Let's stop supporting white privilege".}}</ref> Professor Helene K. Lee het opgemerk dat gemengde wit en Koreaanse afkoms – of spesifiek die fisiese voorkoms daarvan – aan 'n tweerassige individu wit bevoorregting in die land kan verleen.<ref>{{cite book |author=Helene K. Lee |title=Between Foreign and Family |chapter=Of "Kings" and "Lepers" |date=2017 |page=78 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-8613-7 |quote=Even as he emphatically refuses it, Sae Il's biracial appearance may actually grant him white privilege in Seoul.}}</ref> In 2009 het die skrywer Jane Jeong Trenka geskryf dat dit vir haar, as aangenome kind van 'n wit gesin in die Verenigde State, makliker was om die werking daarvan in die Koreaanse kultuur te herken.<ref>{{cite book |author=Jane Jeong Trenka |title=Fugitive Visions: An Adoptee's Return to Korea |date=2009 |page=148 |publisher=Graywolf Press |isbn=978-1-55597-529-6 |quote=To adoptees, what is Western is always easier to see – Baskin-Robbins, Krispy Kreme, the American military, the English language, the fetishists so much more visible and happy here because everyone want to be loved, even if they have to use their white privilege to get it.}}</ref> Die kultuur van die Amerikaanse militêre kampdorpe in Suid-Korea, 'n oorblyfsel van die [[Korea-oorlog]], is bestudeer as 'n omgewing vir wit bevoorregting en as 'n vererging van die rasseskeiding tussen wit Amerikaanse en [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] soldate op die basisse sowel as met plaaslike Koreane.<ref>{{citation |title=Journal of Transnational American Studies |chapter=Black and Korean: Racialized Development and the Korean American Subject in Korean/American Fiction |date=2013 |location=University of California, Santa Barbara |author=Lim, Jeehyun |publisher=California Digital Library |quote=Whereas such an understanding of Asians as fundamentally foreign yet unthreatening to white privilege permeates the racialization of Asians in the US, the racial dynamics of the camptown in Korea establishes a clear distinction between Koreans and white Americans while blurring that between Koreans and black Americans.}}</ref> ===Noord-Amerika=== ====Kanada==== In 2014 het die Elementary Teachers' Federation of [[Ontario]] mediadekking gekry toe dit 'n werkswinkel vir opvoeders openbaar geadverteer het oor metodes om leerlinge oor wit bevoorregting te onderrig. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" het een van sy mees aanbevole onderrighulpmiddels geword.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/how-legos-helped-build-a-classroom-lesson-on-white-privilege/article36610854/ |title=How Legos helped build a classroom lesson on white privilege |first=Dakshana |last=Bascaramurty |date=16 Oktober 2017 |work=The Globe and Mail}}</ref> Tydens die burgemeestersverkiesing in [[Toronto]] in 2014 het die destydse kandidaat John Tory die bestaan van wit bevoorregting in 'n debat ontken.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/what-is-white-privilege-1.2852643 |title=What is white privilege? |quote=During the municipal election campaign, John Tory, who takes office next week as mayor of Toronto, was asked bluntly: "Does white privilege exist?" Tory's response was, "White privilege? No, I don't know that it does." |date=27 November 2014 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.vice.com/en/article/outrage-frustration-and-roasting-at-ontarios-first-anti-racism-public-meeting/ |title=Outrage, Frustration, and Roasting at Ontario's First Anti-Racism Public Meeting |first=Eternity |last=Martis |date=15 Julie 2016 |publisher=Vice Media}}</ref> In 2019 het die Canadian Federation for the Humanities and Social Sciences 'n man vir drie jaar van sy jaarvergadering geskors omdat hy 'n swart Kanadese akademikus op grond van ras geprofileer het. Die federasie het gesê dit vereis dat die oortreder moet toon dat hy stappe gedoen het om sy bewustheid van wit bevoorregting te verhoog voordat hy enige toekomstige kongres sal mag bywoon.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-man-suspended-from-meetings-for-racial-profiling-of-black-scholar-at/ |title=Man suspended from meetings for racial profiling of black scholar at University of British Columbia humanities congress |first=Michael |last=Tutton |date=29 Augustus 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> Later in dieselfde jaar het 'n voormalige grootkaptein van die Eerste Nasies in [[Manitoba]] gesê dat baie inheemse Kanadese die Kanadese hofstelsel beskou as diskriminerend teenoor hulle onder die struktuur van witvelbevoorregting.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/supreme-court-winnipeg-1.5291278 |title=Supreme Court hears cases in Winnipeg this week in historic first |first=Karen |last=Pauls |date=23 September 2019 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> Die joernalis Gary Mason het voorgestel dat die verskynsel in die kultuur van studentebroederskappe en -susterskappe in [[Kanada]] ingebed is.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-is-it-time-we-said-goodbye-to-fraternities/ |title=Is it time we said goodbye to fraternities? |first=Gary |last=Mason |date=4 Oktober 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> ====Verenigde State==== Sommige akademici skryf wit bevoorregting, wat hulle as informele rassisme beskryf, toe aan die formele rassisme (naamlik [[slawerny]] gevolg deur die [[Jim Crow-wette]]) wat vir 'n groot deel van die Amerikaanse geskiedenis bestaan het.<ref>Williams, ''Constraint of Race'' (2004).</ref> In haar boek ''Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America'' skryf Stephanie M. Wildman dat baie Amerikaners wat 'n verdienstegebaseerde, raslose wêreldbeskouing voorstaan, nie die stelsels van bevoorregting erken wat hulle bevoordeel het nie. Baie Amerikaners steun byvoorbeeld op 'n maatskaplike of finansiële [[erfenis]] van vorige geslagte, 'n erfenis wat onwaarskynlik is as 'n mens se voorouers slawe was.<ref name="Wildman">{{cite book |last=Wildman |first=Stephanie M. |author2=Armstrong, Margalynne |author3=Davis, Adrienne D. |author4=Grillo, Trina |title=Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America |publisher=NYU Press |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-8147-9303-9 |url=https://archive.org/details/privilegereveale00wild |url-access=registration |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Wittes is soms geleenthede en voordele gegun wat vir ander onbeskikbaar was. In die middel van die 20ste eeu het die regering wit huiseienaarskap deur die Federal Housing Administration gesubsidieer, maar nie huiseienaarskap deur minderhede nie.<ref name="Massey">{{cite book |last=Massey |first=Douglas |author2=Denton, Nancy |title=American Apartheid: Segregation and the Making of the Underclass |publisher=Harvard University Press |date=15 Januarie 1998 |isbn=978-0-674-01821-1}}</ref> Sommige sosiale wetenskaplikes stel ook voor dat die historiese prosesse van voorstedelike uitbreiding en desentralisasie voorbeelde van wit bevoorregting is wat tot hedendaagse patrone van omgewingsrassisme bygedra het.<ref name="Pulido">{{cite journal |last=Pulido |first=Laura |date=Maart 2000 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |pages=12-40 |issn=0004-5608 |url=https://docs.wixstatic.com/ugd/d5c05a_6d6995e3507140cebbb3b29bc62f40bb.pdf |access-date=22 Desember 2017 |doi=10.1111/0004-5608.00182 |jstor=1515377 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Boston Protester White Privilege.jpg|thumb|upright|'n Betoger hou 'n plakkaat by 'n Black Lives Matter-betoging op.]] In Blum se ontleding van die onderliggende struktuur van wit bevoorregting is "gespaarde ongeregtigheid" wanneer 'n persoon van kleur onregverdige behandeling ondergaan en 'n wit persoon nie. Sy voorbeeld hiervan is wanneer "'n swart persoon sonder gegronde rede deur die polisie voorgekeer word maar 'n wit persoon nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Hy identifiseer "onregverdige verryking"-voorregte as dié waar wittes die ongeregtigheid van 'n situasie gespaar bly en op hulle beurt by die ongeregtigheid teenoor ander baat vind. Byvoorbeeld: "as die polisie te veel daarop ingestel is om swart wetsoortreders te soek, is hulle dalk minder waaksaam teenoor wit oortreders, wat 'n onregverdige verrykingsvoordeel gee aan wittes wat wel die wet oortree maar om hierdie rede vrykom."<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Blum beskryf "nie-ongeregtigheidsverwante" voorregte as dié wat nie met ongeregtighede teenoor mense van kleur verband hou nie, maar wat betrekking het op 'n meerderheidsgroep se voordele bo 'n minderheidsgroep. Dié wat in die meerderheid is, gewoonlik wit mense, verkry "onverdiende voorregte wat nie op ongeregtigheid gegrond is nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Volgens Blum is werkplekkulture geneig om gedeeltelik etnokultureel van aard te wees, sodat lede van sommige etniese of rassegroepe hulle gemakliker daarin vind as ander.<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} =====Welvaart===== Volgens Roderick Harrison is "welvaart 'n maatstaf van kumulatiewe voordeel of nadeel", en "die feit dat swart en Hispaniese welvaart 'n breukdeel van wit welvaart is, weerspieël ook 'n geskiedenis van diskriminasie".<ref>"[https://www.nytimes.com/2004/10/18/national/18wealth.html Study Says White Families' Wealth Advantage Has Grown]", ''The New York Times'', 18 Oktober 2004.</ref> Wittes het histories meer geleenthede gehad om [[rykdom|welvaart]] op te bou.<ref name="wealth">{{cite book |first1=Melvin L. |last1=Oliver |author2=Thomas M. Shapiro |title=Black Wealth, White Wealth: A New Perspective on Racial Inequality |url=https://books.google.com/books?id=4ksJuX02DNwC&pg=PT53 |year=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-95167-8 |pages=53-4}}</ref> Sommige van die instellings vir welvaartskepping onder Amerikaanse burgers was uitsluitlik vir wittes oop.<ref name="wealth"/> Soortgelyke verskille het gegeld vir die Social Security Act (wat landbou- en huiswerkers uitgesluit het, sektore waarin die meeste swart werkers destyds was),<ref>Ira Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA43 When Affirmative Action Was White]'', p. 43.</ref> vergoeding vir militêre offisiere, en die onderwysvoordele wat ná die Tweede Wêreldoorlog aan terugkerende soldate gebied is.<ref>Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA114 When Affirmative Action Was White]'', p. 114.</ref> Thomas Shapiro, professor in reg en maatskaplike beleid aan die Brandeis-universiteit, wat die verskynsel ontleed het, sê: "Die welvaartsgaping is nie net 'n verhaal van verdienste en prestasie nie, dis ook 'n verhaal van die historiese nalatenskap van ras in die Verenigde State."<ref>{{cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna15704759 |title=Census Report: Broad Racial Disparities Persist |date=14 November 2006 |publisher=NBC News |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Formele [[diskriminasie]] in die Verenigde State het oor die afgelope dekades afgeneem; die ongelykheid in welvaart tussen rassegroepe duur egter voort.<ref name="wealth"/> George Lipsitz voer aan dat wit Amerikaners gemiddeld voortdurend voordele opbou omdat welgestelde wittes hulle welvaart in die vorm van erfporsies en transformerende bates (geërfde welvaart wat 'n gesin bo hulle eie prestasies lig) kon oordra.<ref name="possessive"/>{{rp|107-8}} Reeds bestaande verskille in welvaart word vererger deur belastingbeleid wat belegging bo loon beloon, verbande subsidieer en privaatsektorontwikkelaars subsidieer.<ref name="Lipsitz">{{cite journal |last=Lipsitz |first=George |date=September 1995 |title=The Possessive Investment in Whiteness: Racialized Social Democracy and the "White" Problem in American Studies |journal=American Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=369-87 |doi=10.2307/2713291 |jstor=2713291 |s2cid=147180034}}</ref> Thomas Shapiro het geskryf dat welvaart van geslag tot geslag oorgedra word, wat wittes 'n beter "vertrekpunt" in die lewe gee as ander rasse. Volgens Shapiro ontvang baie wittes finansiële hulp van hulle ouers wat hulle in staat stel om bo hulle inkomste te leef. Dit stel hulle weer in staat om huise en groot bates te koop wat help om welvaart op te bou. Aangesien huise in wit woonbuurte vinniger in waarde styg, is dit onwaarskynlik dat selfs Afro-Amerikaners wat hulle "vertrekpunt" kan oorkom, welvaart so vinnig soos wittes sal opbou. Shapiro voer aan dat dit 'n voortdurende kringloop is waaruit wittes deurgaans voordeel trek.<ref name="Shapiro">{{cite book |first=Thomas M. |last=Shapiro |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-518138-8 |date=12 Desember 2003 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap}}</ref> Hierdie voordele het ook uitwerkings op skoolonderrig en ander lewensgeleenthede.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} =====Indiensneming en ekonomie===== [[Lêer:US gender pay gap, by sex, race-ethnicity-2009.png|thumb|upright=1.5|Mediaan weeklikse verdienste van voltydse loon- en salariswerkers volgens geslag, ras en etnisiteit, Verenigde State, 2009<ref name="bls2009">U.S. Bureau of Labor Statistics, [http://www.bls.gov/cps/cpswom2009.pdf ''Highlights of Women's Earnings in 2009'']. Verslag 1025, Junie 2010.</ref>]] Gerassifiseerde indiensnemingsnetwerke kan wittes bevoordeel ten koste van nie-wit minderhede.<ref name="Royster">{{cite book |first=Deirdre A. |last=Royster |title=Race and the Invisible Hand |url=https://archive.org/details/raceinvisiblehan00deir |url-access=registration |location=Los Angeles |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23951-7 |year=2003}}</ref> Asiatiese Amerikaners, byvoorbeeld, styg selde tot hoë poste in die werkplek, hoewel hulle as 'n "modelminderheid" geprys word: slegs agt van die Fortune 500-maatskappye het Asiaties-Amerikaanse hoof uitvoerende beamptes, wat 1,6&nbsp;% van dié poste uitmaak terwyl Asiatiese Amerikaners 4,8&nbsp;% van die bevolking is.<ref name="DiversityInc">{{citation |url=http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |title=Asian Americans In Leadership: The Invisible Minority |author=Edna Chun |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308170848/http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |archive-date=8 Maart 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308170848/http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |archivedate= 8 Maart 2015 |access-date=25 September 2026}}</ref> In 'n studie wat in 2003 gepubliseer is, het die sosioloog Deirdre A. Royster swart en wit mans wat dieselfde skool met dieselfde vaardighede voltooi het, vergelyk. Sy het bevind dat wit gegradueerdes meer dikwels in geskoolde ambagte gewerk het, meer verdien het, hoërstatusposte beklee het, meer bevorderings ontvang het en korter tydperke van [[werkloosheid]] beleef het. Aangesien alle ander faktore soortgelyk was, is die verskille in indiensnemingservarings aan ras toegeskryf. Royster het tot die gevolgtrekking gekom dat die vernaamste oorsaak van hierdie rasseverskille [[sosiale netwerk]]e was. Die begrip "wie jy ken" het vir hierdie gegradueerdes net so belangrik gelyk soos "wat jy weet". Volgens die kenmerkendheidsteorie, voorgestel deur professor Ajay Mehra van die Universiteit van Kentucky en sy kollegas, vereenselwig mense hulle met ander mense wat eienskappe deel wat andersins skaars in hulle omgewing is: vroue vereenselwig hulle meer met vroue, wittes met ander wittes. Mehra bevind daarom dat wit mans weens hulle getalle geneig is om baie sentraal in hulle sosiale netwerke te wees.<ref>{{cite book |editor1-last=Karsten |editor1-first=Margaret Foegen |title=Gender, Race, and Ethnicity in the Workplace: Organizational practices and individual strategies for women and minorities |date=2006 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98805-0 |page=120 |edition=1ste |url=https://books.google.com/books?id=3OHETydthM0C&q=white%20males%20social%20network&pg=PA120}}</ref> Royster sê dat hierdie hulp, wat buite verhouding tot wittes beskikbaar is, 'n voordeel is wat swart mans dikwels in die werksektor benadeel. Volgens Royster "gee hierdie ideologieë 'n hedendaagse doodsteek aan werkersklas-swart mans se kanse om 'n vastrapplek in die tradisionele ambagte te kry".<ref name="Royster" /> Ander navorsing toon dat daar 'n korrelasie is tussen 'n persoon se naam en die waarskynlikheid dat hy of sy teruggebel word vir 'n werksonderhoud. Marianne Bertrand en Sendhil Mullainathan het in 'n veldeksperiment in Boston en Chicago bevind dat mense met "wit klinkende" name 50&nbsp;% meer waarskynlik teruggebel word as mense met "swart klinkende" name, ondanks gelyke gehalte van die curriculum vitae tussen die twee rassegroepe.<ref name="Bertrand">{{cite journal |last=Bertrand |first=Marianne |author2=Mullainathan, Sendhil |date=September 2004 |title=Are Emily and Greg More Employable Than Lakisha and Jamal? A Field Experiment in Labor Market Discrimination |journal=American Economic Review |volume=94 |issue=4 |pages=991-1013 |doi=10.1257/0002828042002561}}</ref> Wit Amerikaners se aansoeke om sakelenings word meer waarskynlik goedgekeur as dié van swart Amerikaners, selfs wanneer ander faktore soos kredietrekords vergelykbaar is.<ref name="Bates">{{cite book |last=Bates |first=Timothy |author2=Austin Turner, Margery |title=Minority Business Development: Identification and Measurement of Discriminatory Barriers |editor=Fix, Michael E. |editor2=Austin Turner, Margery |publisher=Urban Institute |location=Washington, D.C. |date=Maart 1998 |series=A National Report Card on Discrimination in America: The Role of Testing |chapter=5 |isbn=978-0-87766-696-7 |chapter-url=http://www.urban.org/url.cfm?ID=308024 |access-date=18 Julie 2008 |page=104}}</ref> Swart en Latino-gegradueerdes is minder waarskynlik as wit gegradueerdes om in 'n bestuurspos te beland, selfs wanneer ander faktore soos ouderdom, ervaring en akademiese rekords soortgelyk is.<ref name="Williams">Williams, ''Constraint of Race'' (2004), p. 359, fig. 7.1.</ref><ref>{{cite news |title=Income Gaps Persist Among Races |last=Hartnett |first=William M. |date=20 Oktober 2003 |newspaper=Palm Beach Post}}</ref><ref name="Mason">{{cite journal |last=Mason |first=Patrick L. |date=Mei-Junie 1998 |title=Race, Cognitive Ability, and Wage Inequality |journal=Challenge |volume=41 |issue=3 |pages=62-81 |issn=1077-193X |url=https://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008111512/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |url-status=usurped |archive-date=8 Oktober 2008 |access-date=18 Julie 2008}}</ref> Cheryl Harris verbind witheid aan die idee van "gerassifiseerde bevoorregting" in die artikel "Whiteness as Property": sy beskryf dit as "'n soort status waarin wit rasse-identiteit die grondslag gevorm het vir die toekenning van maatskaplike voordele, sowel privaat as openbaar".<ref>{{cite journal |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |year=1998 |first=Cheryl |last=Harris |volume=106 |issue=8 |pages=1707-1791 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref> Daniel A. Farber en Suzanna Sherry voer aan dat die aandeel Jode en Asiate wat suksesvol is in verhouding tot die wit manlike bevolking 'n onoplosbare raaisel inhou vir voorstanders van wat hulle "radikale multikulturalisme" noem, wat volgens hulle die rol van geslag en ras in die Amerikaanse samelewing oorbeklemtoon.<ref>{{cite book |first1=Daniel A. |last1=Farber |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Beyond All Reason: The Radical Assault on Truth in American Law |date=1997 |publisher=Oxford University Press |pages=57-58 |isbn=978-0-19-510717-3 |language=en |url=https://archive.org/details/beyondallreasonr00farb}}</ref> =====Behuising===== Diskriminasie in behuisingsbeleid is in 1934 geformaliseer onder die Federal Housing Act, wat staatskrediet aan private lenings vir huiskopers verskaf het.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Ingevolge die wet het die Federal Housing Agency die bevoegdheid gehad om al die geld na wit huiskopers eerder as na minderhede te kanaliseer.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Die FHA het ná die Tweede Wêreldoorlog ook geld weg van binnestedelike buurte gekanaliseer en dit eerder in die hande geplaas van wit huiskopers wat na gesegregeerde voorstede sou trek.<ref>{{cite book |first=Paula S. |last=Rothenberg |year=2005 |title=White Privilege |location=New York |publisher=Worth Publishers |isbn=978-0-7167-8733-4}}</ref> Hierdie en ander praktyke het houdings van segregasie en ongelykheid versterk. Die "grootste enkele bron van welvaart" vir wit Amerikaners is die waardestyging van hulle eie woonhuise. Die gesinswelvaart wat so opgebou word, is die belangrikste bydrae tot die welvaartsverskil tussen swart en wit Amerikaners.<ref name="possessive">{{cite book |first=George |last=Lipsitz |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics, Revised and Expanded Edition |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C |date=21 Augustus 2009 |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-59213-495-3 |pages=32-3}}</ref>{{rp|32-33}} Daar word gesê dat voortgesette diskriminasie in die verbandbedryf hierdie ongelykheid bestendig – nie net vir swart huiseienaars wat hoër verbandkoerse as hulle wit eweknieë betaal nie, maar ook vir dié wat deur hierdie faktore heeltemal uit die behuisingsmark gesluit word en dus uitgesluit word van die finansiële voordele van sowel kapitaalgroei as die belastingaftrekkings wat met huiseienaarskap gepaard gaan.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} Brown, Carnoy en Oppenheimer skryf in ''Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society'' dat die finansiële ongelykhede wat deur diskriminerende behuisingspraktyke geskep is, ook 'n voortdurende uitwerking op jong swart gesinne het, aangesien die netto waarde van 'n mens se ouers die beste voorspeller van 'n mens se eie netto waarde is, sodat diskriminerende finansiële beleid van die verlede tot rasseverwante finansiële ongelykhede van vandag bydra.<ref name="whitewashing">{{cite book |first1=Michael K. |last1=Brown |author2=Martin Carnoy |author3=David B. Oppenheimer |title=Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society |url=https://books.google.com/books?id=_EwuLgYWeYMC&pg=PA79 |date=18 September 2003 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93875-5 |page=79}}</ref> Daar word byvoorbeeld gesê dat wittes selfs wanneer daar vir inkomste gekontroleer word, aansienlik meer welvaart as swartes het, en dat hierdie huidige feit gedeeltelik toegeskryf kan word aan federale finansiële beleid van die verlede wat wittes bo swartes bevoordeel het.<ref name="whitewashing"/> =====Onderwys===== Akademiese en maatskaplike idees oor ras was geneig om uitsluitlik op die nadele wat rasseminderhede ly te fokus, en die voordelige uitwerkings wat wittes toeval, oor die hoof te sien.<ref name="Lucal">{{cite journal |last=Lucal |first=Betsy |date=Julie 1996 |title=Oppression and Privilege: Toward a Relational Conceptualization of Race |journal=Teaching Sociology |volume=24 |issue=3 |pages=245-55 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318739 |jstor=1318739 |s2cid=51912528}}</ref><ref name="Harris">{{cite journal |first=Cheryl I. |last=Harris |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |volume=106 |issue=8 |pages=1709-95 |date=Junie 1993 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref><ref>{{cite book |last=Lipsitz |first=George |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit From Identity Politics |year=2006 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia, Pennsylvanië |isbn=978-1-59213-493-9 |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C}}</ref> Volgens Stephanie Wildman en Ruth Olson het onderwysbeleid in die Verenigde State bygedra tot die skepping en versterking van wit bevoorregting.<ref>Wildman, Stephanie M., [https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf "The Persistence of White Privilege"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605103641/https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf |date=5 Junie 2011}}, 18 Maart 2010.</ref><ref name="White">Olson, Ruth, "White Privilege in Schools", in ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee, Teaching for Change, 1998.</ref> Wildman sê dat selfs skole wat geïntegreerd lyk, leerlinge dikwels op grond van vermoëns skei. Dit kan wit leerlinge se aanvanklike opvoedkundige voorsprong vergroot en die "ongelyke klaskamerervaring van Afro-Amerikaanse leerlinge" en minderhede versterk.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=144 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/144}}</ref> Williams en Rivers (1972b) het getoon dat toetsinstruksies in Standaardengels die swart kind benadeel het, en dat die kind se prestasie in die toetse aansienlik verbeter as die taal van die toets in bekende terme gestel word sonder opleiding of afrigting.<ref>Williams, R. L. en Rivers, L. W. (1972b). ''The use of standard and nonstandard English in testing black children.'' Voorgedra by die jaarvergadering van die American Psychological Association.</ref> Volgens Cazden behoort 'n kind se taalontwikkeling beoordeel te word aan die hand van sy vordering ten opsigte van die norme vir sy besondere spraakgemeenskap.<ref>Cazden, C. B. (1966). [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED011325.pdf ''Subcultural Differences in Child Language: An Inter-disciplinary Review'']. ''Merrill-Palmer Quarterly'', 1966, 12, pp. 185-214.</ref> Ander studies wat sinsherhalingstake gebruik het, het bevind dat wit proefpersone in sowel graad 3 as graad 5 Standaardengelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as swart proefpersone, terwyl swart proefpersone nie-standaard Engelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as wit proefpersone.<ref name="Marwit">{{cite journal |last=Marwit |first=Samuel J. |author2=Walker, Elaine F. |author3=Marwit, Karen L. |date=Desember 1977 |title=Reliability of Standard English Differences among Black and White Children at Second, Fourth, and Seventh Grades |journal=Child Development |volume=48 |issue=4 |pages=1739-42 |doi=10.2307/1128548 |jstor=1128548}}</ref> Volgens Janet E. Helms is tradisionele sielkundige en akademiese assessering gegrond op vaardighede wat as belangrik beskou word binne die wit, Westerse middelklaskultuur, maar wat dalk nie binne die Afro-Amerikaanse kultuur op die voorgrond is of waardeer word nie.<ref>Helms, J. E. (1997). "The triple quandary of race, culture, and social class in standardized cognitive ability testing". In D. P. Flanagan, J. L. Genshaft en P. L. Harrison (reds.), ''Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues'' (pp. 517-532). New York: Guilford Press.</ref><ref>{{cite journal |last1=Helms |first1=J. E. |year=1992 |title=Why is there no study of cultural equivalence in standardized cognitive ability testing? |journal=American Psychologist |volume=47 |issue=9 |pages=1083-1101 |doi=10.1037/0003-066X.47.9.1083}}</ref> Wanneer toetse se stimuli kultureel meer toepaslik op die ervarings van Afro-Amerikaners is, verbeter hulle prestasie.<ref>Hayles, V. R. (1991). "African American Strengths: a survey of empirical findings". In R. L. Jones (red.), ''Black Psychology'' (3de uitg., pp. 379-400). Berkeley, Kalifornië: Cobb & Henry Publishers.</ref> Kritici van die begrip wit bevoorregting sê dat leerlinge se akademiese vordering in skoolonderwys gemeet word aan landwye gestandaardiseerde toetse wat nasionale standaarde weerspieël.<ref>{{cite news |title=Common set of school standards to be proposed |first=Nick |last=Anderson |newspaper=The Washington Post |page=A1 |date=10 Maart 2010}}</ref><ref>Vergelyk egter {{cite web |url=http://www.fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html |title=Joint Organizational Statement on No Child Left Behind (NCLB) Act |date=21 Oktober 2004 |access-date=3 Januarie 2008 |archive-date=14 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014063412/http://fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html}}</ref> Afro-Amerikaners word buite verhouding na spesiale onderwysklasse in hulle skole gestuur en word as ontwrigtend of as lyers aan 'n leergestremdheid geïdentifiseer. Hierdie leerlinge word vir die grootste deel van die skooldag afgesonder, deur ongesertifiseerde onderwysers onderrig, en ontvang nie hoërskooldiplomas nie. Wanda Blanchett het gesê dat wit leerlinge deurgaans bevoorregte interaksies met die spesiale onderwysstelsel het, wat aan "nie-normale" wittes die hulpbronne verskaf wat hulle nodig het om by die hoofstroom wit onderwysstruktuur baat te vind.<ref>{{cite journal |last1=Blanchett |first1=Wanda J. |year=2006 |title=Disproportionate Representation of African American Students in Special Education: Acknowledging the Role of White Privilege and Racism |journal=Educational Researcher |volume=35 |issue=24 |page=2006 |doi=10.3102/0013189X035006024 |s2cid=145514632}}</ref> Die Amerikaanse behuisingsmark het histories teen swart Amerikaners gediskrimineer deur praktyke soos [[rooilyn]]trekkery.<ref name="rothenberg2008">{{cite book |last1=Rothenberg |first1=Paula S. |title=White Privilege |date=2008 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4292-0660-0 |pages=75-85 |url=https://books.google.com/books?id=hSwJKwwjVl0C&pg=PA77 |language=en}}</ref> Aangesien huiseienaarskap een van die winsgewendste bronne van welvaart in die Verenigde State is, met huiswaardes wat sedert die 1990's teen 'n buitengewone tempo gestyg het, het dit 'n groot bron van geslagswelvaart aan 'n beduidende aantal swart Amerikaners ontsê. Dit het gevolge wat veel verder as persoonlike welvaart strek: dit raak ook die gehalte van swart woonbuurte en swart skole.<ref name="rothenberg2008" /><ref>{{cite book |last1=National Center for Education Statistics |title=The Condition of Education 2000 |date=2000 |publisher=U.S. Government Printing Office |location=Washington, D.C. |page=102 |url=http://nces.ed.gov/pubs2000/2000062.pdf |access-date=15 Julie 2014}}</ref><ref>{{cite journal |first=Erin E. |last=Kelly |year=1995 |title=All Students Are Not Created Equal: The Inequitable Combination of Property Tax-Based School Finance Systems and Local Control |journal=Duke Law Journal |volume=45 |issue=2 |pages=397-435 |doi=10.2307/1372907 |jstor=1372907 |url=https://scholarship.law.duke.edu/dlj/vol45/iss2/3 |url-access=subscription}}</ref> Die oorgrote meerderheid skole wat as deel van distriksverantwoordingspogings op akademiese proef geplaas word, is oorwegend Afro-Amerikaans en laeinkomste.<ref>Diamond, John B., en James P. Spillane (2004), "High Stakes Accountability in Urban Elementary Schools: Challenging or Reproducing Inequality?", ''Teachers College Record'', 106(6), 1140-1171.</ref> Ongelykhede in welvaart en behuising gee 'n groter aandeel wit ouers die keuse om na beter skooldistrikte te trek of om hulle kinders in privaatskole te plaas as hulle nie van die buurt se skole hou nie.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=157 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/157}}</ref> Volgens Lawrence Blum: {{Blockquote|Wanneer swartes toegang tot begeerlike huise geweier word, is dit byvoorbeeld nie net 'n ongeregtigheid teenoor swartes nie, maar 'n positiewe voordeel vir wittes wat nou 'n wyer keuse van woonplekke het as wat hulle sou gehad het indien swartes gelyke toegang tot behuising gehad het. Wanneer stedelike skole hulle Latino- en swart leerlinge swak onderrig, bevoordeel dit wittes in die sin dat dit hulle onregverdig bevoordeel in die wedywering om hoër vlakke van onderwys en werk. Wittes in die algemeen kan nie vermy om by die historiese nalatenskap van rassediskriminasie en onderdrukking te baat nie. Onregverdige verryking is dus byna nooit afwesig uit die lewensituasie van wittes nie.<ref name="Privilege"/>{{rp|311}}}} Sommige studies beweer dat minderheidsleerlinge minder waarskynlik in eresklasse geplaas word, selfs wanneer toetsuitslae dit regverdig.<ref>Gordon, Rebecca (1998). ''Education and Race''. Oakland: Applied Research Center, pp. 48-9.</ref><ref>Fischer, Claude S. ''et al.'' (1996). ''Inequality by Design: Cracking the Bell Curve Myth''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, p. 163.</ref><ref>Steinhorn, Leonard, en Barbara Diggs-Brown (1999). ''By the Color of Our Skin: The Illusion of Integration and the Reality of Race''. New York: Dutton, pp. 95-6.</ref> Verskeie studies beweer ook dat leerlinge uit sigbare minderhede meer waarskynlik as wit leerlinge uit die skool geskors of weggestuur word, hoewel die syfers vir ernstige skoolreëloortredings nie beduidend volgens ras verskil nie.<ref>Skiba, Russell J. ''et al.'', [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED468512.pdf ''The Color of Discipline: Sources of Racial and Gender Disproportionality in School Punishment'']. Indiana Education Policy Center, Policy Research Report SRS1, Junie 2000.</ref><ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention, ''Youth Risk Behavior Surveillance System: Youth 2003, Online Comprehensive Results'', 2004.</ref> Die volwasse-onderwysspesialis Elaine Manglitz sê die onderwysstelsel in die Verenigde State het diep gewortelde sydigheid ten gunste van die wit meerderheid in assessering, leerplanne en magsverhoudinge.<ref>{{cite journal |last=Manglitz |first=E. |year=2003 |title=Challenging white privilege in adult education: a critical review of the literature |journal=Adult Education Quarterly |issue=2 |pages=119-134 |doi=10.1177/0741713602238907 |volume=53 |s2cid=145417598}}</ref> In 'n bespreking van ongelyke toetsuitslae tussen openbare skole se leerlinge betreur die rubriekskrywer Matt Rosenberg die Seattle Public Schools se klem op "institusionele rassisme" en "wit bevoorregting": {{Blockquote|Die verskil is nie bloot 'n kwessie van kleur nie: die skooldistrik se data dui daarop dat inkomste, vaardigheid in Engels en huisstabiliteit ook belangrike korrelate van prestasie is ... Deur die "wit bevoorregting"-verdigsel te bevorder en 'n indoktrinasieplan vir leerlinge te ontwerp, plaas die Seattle-skooldistrik agteruitstrewende, linkse politiek bo akademie, terwyl die daders van "wit bevoorregting" die vermoëns van minderhede verkleineer.<ref name="STRosen">Rosenberg, Matt (11 April 2007), [http://seattletimes.nwsource.com/html/opinion/2003661182_matt11.html "Putting politics ahead of kids"], ''The Seattle Times''.</ref>}} Die konserwatiewe skrywer Shelby Steele glo dat die uitwerking van wit bevoorregting oordryf word. Hy sê swartes blameer hulle persoonlike mislukkings dalk verkeerdelik op wit onderdrukking, en dat daar baie "minderheidsvoorregte" is: "As ek vandag 'n swart hoërskoolleerling is ... is daar wit Amerikaanse instellings, universiteite, wat oor my hang om my geleenthede te bied: byna elke instelling het 'n diversiteitskomitee ... Daar is 'n honger in hierdie samelewing om die regte ding te doen wat ras betref, om nie rassisties te wees nie."<ref name="abc">{{cite news |title=Does White Privilege Exist in America? Scholars Debate Whether Society Overlooks Minorities |url=https://abcnews.go.com/2020/story?id=2629192&page=1 |date=5 November 2006 |last1=Stossel |first1=John |author2=Gena Binkley |publisher=ABC News |work=20/20}}</ref><ref>{{Cite book |title=Shame: How America's Past Sins Have Polarized Our Country |last=Steele |first=Shelby |publisher=Basic Books |year=2015 |pages=1-28}}</ref> Anthony P. Carnevale en Jeff Strohl toon dat wittes 'n beter kans het om tot selektiewe instellings toegelaat te word, terwyl Afro-Amerikaners en Hispaniese Amerikaners gewoonlik by ope-toegang-instellings beland en 'n kleiner kans het om 'n baccalaureusgraad te verwerf.<ref>[http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate&Unequal.FR.pdf ''Separate and Unequal''], Georgetown University {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907064328/http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate%26Unequal.FR.pdf |date=7 September 2013}}</ref> In 2019 het 'n studie van die National Bureau of Economic Research sydigheid ten gunste van wit bevoorregting gevind in die [[Harvard-universiteit]] se aansoekproses vir toelating op grond van familiebande.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2019/oct/01/harvard-admissions-process-white-privilege |title=This is how white privilege plays out in the Harvard admissions process |first=Poppy |last=Noor |date=1 Oktober 2019 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> =====Weermag===== In 'n nuusberig in 2013 het Fox News berig: "'n Omstrede handleiding van meer as 600 bladsye wat deur die weermag gebruik word om sy gelykegeleentheidsbeamptes op te lei, leer dat 'gesonde, wit, heteroseksuele, Christelike' mans 'n onbillike voordeel bo ander rasse geniet, en waarsku uitvoerig teen 'n sogenaamde 'Wit Manneklub'. ... Die handleiding, wat Fox News bekom het, gee ook opdrag aan troepe om 'die leierskap van nie-wit mense te ondersteun. Doen dit konsekwent, maar nie onkrities nie,' lui die handleiding."<ref>"[https://www.foxnews.com/opinion/pentagon-training-manual-white-males-have-unfair-advantages/ Pentagon training manual: white males have unfair advantages]", Fox News, 31 Oktober 2013.</ref> Die handleiding is opgestel deur die Defense Equal Opportunity Management Institute, 'n amptelike eenheid van die Departement van Verdediging onder beheer van die minister van verdediging.<ref>Sien [https://www.deomi.org "Defense Equal Opportunity Management Institute"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514022615/https://www.deomi.org/ |date=14 Mei 2016}}</ref> ===Oseanië=== ====Australië==== Inheemse Australiërs is histories uitgesluit van die proses wat tot die federasie van [[Australië]] gelei het, en die Wit Australië-beleid het die vryhede van nie-wit mense beperk, veral met betrekking tot immigrasie. Inheemse mense is deur die Aborigines Protection Board regeer en as 'n afsonderlike onderklas van nie-burgers behandel.<ref name="Perera2005">Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf Who Will I Become? The multiple formations of Australian whiteness] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063153/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association Journal'' 1, 2005.</ref> Voor 'n referendum wat in 1967 gehou is, was dit ongrondwetlik om inheemse Australiërs in bevolkingstatistiek te tel. Holly Randell-Moon het gesê dat nuusmedia op wit mense en hulle belange ingestel is, en dat dit 'n voorbeeld van wit bevoorregting is.<ref>Howard-Wagner, Deirdre, "[http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf The performance of whiteness: accounts of Aboriginal marginalization and racism in Newcastle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020062132/http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf |date=20 Oktober 2013}}", in ''The Future of Sociology'', red. Lockie ''et al.'', Australian Sociological Association, Desember 2009.</ref> Michele Lobo beweer dat wit buurte gewoonlik as "goeie gehalte" bestempel word, terwyl "etniese" buurte gestigmatiseer, agteruitgestel en verwaarloos kan word.<ref name="Lobo">{{cite journal |last1=Lobo |first1=Michele |title=Re-Imagining Citizenship in Suburban Australia |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010}}</ref> Sommige akademici beweer dat wit mense by voorbaat as "Australies" en as die prototipiese burgers beskou word.<ref name="Lobo"/><ref name="Ganley"/> Catherine Koerner beweer dat 'n groot deel van wit Australiese bevoorregting die vermoë is om in Australië self te wees, en dat dit versterk word deur diskoerse oor nie-wit buitestanders, onder wie asielsoekers en ongedokumenteerde immigrante.<ref>{{cite journal |last1=Koerner |first1=Catherine |title=Whose Security? How white possession is reinforced in everyday speech about asylum seekers |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409210237/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |archive-date=9 April 2013}}</ref> Sommige akademici het voorgestel dat openbare vertoon van multikulturalisme, soos die viering van die kuns en verhale van inheemse Australiërs, op blote simboliek neerkom, aangesien inheemse Australiërs se stemme grootliks uitgesluit word van die kulturele diskoers oor die geskiedenis van kolonialisme en die verhaal van Europese koloniseerders as vreedsame setlaars. Hierdie akademici stel voor dat wit bevoorregting in Australië, soos wit bevoorregting elders, die vermoë behels om die grense te bepaal van wat in 'n "multikulturele" samelewing ingesluit kan word.<ref>{{cite web |last=Larbalestier |first=Jan |title=White Over Black: Discourses of Whiteness in Australian Culture |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm |work=Borderlands e-Journal |access-date=9 November 2012 |archive-date=16 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616062149/http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm}}</ref><ref>Deirdre Howard-Wagner, "[https://tasa.org.au/wp-content/uploads/2015/02/Howard-Wagner.pdf 'Practices of Inclusiveness' in Newcastle: protocols of whiteness, Indigenous protocols and power relations]", TASA-konferensie, Desember 2006.</ref><ref>Maryrose Casey, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf Colonisation, Notions of Authenticity and Aboriginal Australian Performance] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210111/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Inheemse studies aan Australiese [[universiteit]]e word steeds grootliks deur wit mense beheer, stel baie wit professore aan, en omarm nie altyd politieke veranderinge wat inheemse mense bevoordeel nie.<ref>{{cite journal |last1=Fredericks |first1=Bronwyn |title=The Epistemology That Maintains White Race Privilege, Power and Control of Indigenous Studies and Indigenous Peoples' Participation in Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410062923/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |archive-date=10 April 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lampert |first1=Jo |title=The Alabaster Academy: Being a Non-Indigenous Academic in Indigenous Studies |url=http://eprints.qut.edu.au/6253/1/6253.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref name="Hart2003">{{cite journal |last1=Hart |first1=Victor |title=Teaching Black and Teaching Back |url=http://www.geocities.ws/parentsaspartners/teachingblack.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gunstone |first1=Andrew |title=Whites, Indigenous People, and Australian Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228013434/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |archive-date=28 Februarie 2015}}</ref> Akademici sê ook dat heersende vorme van Westerse kennisleer en pedagogie, wat met die dominante wit kultuur geassosieer word, as universeel behandel word, terwyl inheemse perspektiewe uitgesluit of slegs as studieobjekte behandel word.<ref name="Hart2003"/><ref>Lester-Irabinna Rigney, "[https://ncis.anu.edu.au/_lib/doc/LI_Rigney_First_perspective.pdf A first perspective of Indigenous Australian participation in science: framing Indigenous research towards Indigenous Australian intellectual sovereignty]", ''Kaurna Higher Education Journal'' 7, Augustus 2001.</ref><ref>Moreton-Robinson, Aileen (2004), "Whiteness, epistemology, and indigenous representation", in ''Whitening Race: Essays In Social And Cultural Criticism'', red. Aileen Moreton-Robinson, Aboriginal Studies Press. {{ISBN|978-0-85575-465-5}}.</ref><ref>Kelly, Ben, en Nura Gili (2009), "[http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf Conflict and collaboration – a sociology of knowledge production in the field of Indigenous Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103133214/http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf |date=3 November 2013}}", ''Australian Social Policy Conference''.</ref> Een Australiese universiteitsprofessor berig dat wit studente inheemse akademici dalk as begunstigdes van omgekeerde rassisme beskou.<ref name="Nicoll">{{cite journal |last1=Nicoll |first1=Fiona |title='Are you calling me a racist?': Teaching critical whiteness theory in indigenous sovereignty |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/nicoll_teaching.htm |journal=Borderlands |volume=3 |issue=2 |year=2004}}</ref> Sommige akademici het beweer dat nog 'n aspek van bevoorregting vir wit Australiërs die vermoë is om hulle te vereenselwig met 'n wêreldwye diaspora van ander wit mense in die Verenigde State, Europa en elders. Hierdie bevoorregting staan in teenstelling met die skeiding van inheemse Australiërs van ander inheemse volke in Suidoos-Asië.<ref name="Perera2005"/><ref>Randell-Moon, Holly, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf Racial Legitimations and the Unbearable Whiteness of Being] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210109/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Hulle beweer ook dat wêreldwye politieke kwessies soos klimaatsverandering gestel word in terme van wit rolspelers en gevolge vir lande wat oorwegend wit is.<ref>{{cite journal |last1=Jensen |first1=Lars |title=The whiteness of climate change |url=http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |journal=Journal of the European Association of Studies on Australia |volume=2 |issue=2 |year=2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103072740/http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |archive-date=3 November 2013}}</ref> Wit bevoorregting wissel van plek tot plek en van situasie tot situasie. Ray Minniecon, direkteur van Crossroads Aboriginal Ministries, het die stad [[Sydney]] spesifiek beskryf as "die mees vreemde en onherbergsame plek van almal vir die [[Aborigines|Aborigine]]-kultuur en -mense".<ref>Minniecon, Ray (17 Februarie 2004), "[http://www.smh.com.au/articles/2004/02/16/1076779903465.html Despair the reality for a race lost in the alien space of Redfern]", ''Sydney Morning Herald''; aangehaal deur Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf 'Aussie Luck': the Border Politics of Citizenship Post Cronulla Beach] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063014/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''ACRAWSA e-journal'' 3(1), 2007.</ref> Aan die ander kant van die spektrum mag antirassistiese wit Australiërs wat met inheemse mense werk, hulle bevoorregting as 'n pynlike "stigma" ervaar.<ref>{{cite journal |last=Kowal |first=Emma |journal=Cultural Studies |date=1 Mei 2011 |volume=25 |issue=3 |pages=313-333 |doi=10.1080/09502386.2010.491159 |title=The Stigma of White Privilege |s2cid=142845038}}</ref> Studies oor wit bevoorregting in Australië het sedert die laat 1990's toegeneem, met verskeie boeke wat oor die geskiedenis van hoe witheid 'n dominante identiteit geword het, gepubliseer is. Aileen Moreton-Robinson se ''Talkin' Up to the White Woman'' is 'n kritiek op onbevraagtekende wit bevoorregting in die Australiese feministiese beweging.<ref name="Ganley">{{cite journal |last1=Ganley |first1=Toby |title=What's all this talk about whiteness? |url=http://www.polsis.uq.edu.au/dialogue/vol-1-2-4.pdf |journal=Dialogue |volume=1 |issue=2 |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428181555/http://www.polsis.uq.edu.au//dialogue/vol-1-2-4.pdf |archive-date=28 April 2013}}</ref> Die Australian Critical Race and Whiteness Studies Association is in 2005 gestig om rassebevoorregting te bestudeer en respek vir inheemse soewereiniteite te bevorder; dit gee 'n aanlyn joernaal genaamd ''Critical Race and Whiteness Studies'' uit.<ref>"ACRAWSA: About", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association'', bygewerk 30 Januarie 2012; geraadpleeg 19 November 2012.</ref> ====Nieu-Seeland==== In [[Nieu-Seeland]] het 'n plaaslike verhouding tot die begrip ontwikkel, dikwels Pākehā-bevoorregting genoem,<ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11794425 |title=Why the Treaty of Waitangi matters |date=4 Februarie 2017 |work=The New Zealand Herald}}</ref> weens die nalatenskap van die Europese setlaars wat die land gekoloniseer het.<ref>{{cite book |first=Max |last=Harris |quote=In South Africa and the US, among other places, there is an increasing literature on whiteness and white privilege. But much less has been written or said about white privilege, or Pākehā privilege, in New Zealand – though this is changing. |title=The New Zealand Project |date=2017 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-0-947492-58-8 |page=68}}</ref> Die akademikus Huia Jahnke se boek ''Mana Tangata: Politics of Empowerment'' het ondersoek hoe Europese Nieu-Seelanders, deur die "een volk"-nasionale verhaal te verwerp en die etiket Pākehā ("buitelander") te aanvaar, ruimte geskep het om wit bevoorregting en die maatskaplike marginalisering van die [[Maori's]] te ondersoek.<ref>{{cite book |first=Bronwyn |last=Campbell |editor1=Huia Tomlins-Jahnke |editor2=Malcolm Mulholland |quote=Pākehā naming themselves as 'other' also demonstrates a willingness to challenge both Pākehā privilege and Maori marginalisation (Spoonley 1995a; Bell 1996). |title=Mana Tangata: Politics of Empowerment |date=2013 |publisher=Huia Publishers |isbn=978-1-77550-021-6 |chapter=Te Tiriti o Waitangi: A Blueprint for the Future}}</ref> Net so het Malcolm Mulholland, 'n akademikus van die Massey-universiteit, aangevoer dat "die bestudering van ongelykhede tussen Maori- en nie-Maori-uitkomste ons in staat stel om Pākehā-bevoorregting te identifiseer en te benoem".<ref>{{cite book |title=State of the Māori Nation: Twenty-first Century Issues in Aotearoa |first=Malcolm |last=Mulholland |date=2006 |publisher=Reed Publishing |isbn=978-0-7900-1042-7 |page=29}}</ref> In hulle boek ''Healing Our History'' voer Robert en Joanna Consedine aan dat Pākehā-bevoorregting in die koloniale tydperk in skoolklaskamers afgedwing is deur streng tydperke, Europese simbole en die uitsluiting van ''te reo'' (die Maoritaal), wat Maori-kinders benadeel het en tot die onderdrukking van die Maori-kultuur bygedra het.<ref>{{cite book |last1=Consedine |first1=Robert |title=Healing Our History: The Challenge of the Treaty of Waitangi |author2=Joanna Consedine |date=2012 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-356769-1 |page=123 |quote=In colonial times a range of mechanisms were used in schools to reinforce Pākehā privilege and values, including rigid time periods, European symbols around the room, and the exclusion of Maori language.}}</ref> In 2016, op die 65ste herdenking van die Māori Women's Welfare League, het die liga se president die "dominante Pakeha-kultuur" in Nieu-Seeland en ingebedde Pākehā-bevoorregting gekritiseer.<ref>{{Cite web |url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/maori-womens-welfare-league-leader-slams-embedded-pakeha-privilege |title=Maori Women's Welfare League leader slams 'embedded Pakeha privilege' |date=28 September 2016 |publisher=TVNZ}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} ==Bibliografie== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race: Racial Oppression and Social Control'' (Verso, 1994). {{ISBN|0-86091-660-X}}. * Blum, Lawrence (2008). "'White Privilege': A Mild Critique". ''Theory and Research in Education'' 6:309. {{doi|10.1177/1477878508095586}}. * Hartigan, John. ''Odd Tribes: Toward a Cultural Analysis of White People''. Duke University Press, 2005. {{ISBN|978-0-8223-3597-9}}. * Lipsitz, George. ''The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics'', hersiene en uitgebreide uitgawe. Temple University Press, 2006. {{ISBN|1-56639-635-2}}. * Olson, Ruth. "White Privilege in Schools". In ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee. Teaching for Change, 1998. * McIntosh, Peggy. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" (uittreksel uit werksdokument nr. 189, "White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies" (1988), Wellesley College Center for Research on Women, Wellesley, Massachusetts). * {{cite book |last=Williams |first=Linda Faye |title=The Constraint of Race: Legacies of White Skin Privilege in America |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park, Pennsylvanië |date=30 Augustus 2004 |isbn=978-0-271-02535-3 |url=http://www.psupress.org/books/titles/0-271-02253-1.html |access-date=18 Julie 2008 |page=429}} ==Verdere leesstof== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 1: ''Racial Oppression and Social Control'' (Verso Books, 1994; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-769-6}}. * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 2: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (Verso Books, 1997; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-770-2}}. * Brown, C. S. (2002). ''Refusing Racism: White allies and the struggle of civil right''. New York: Teachers College Press. * Du Bois, W. E. B. (1920). "The Souls of White Folk", in ''Darkwater''. * {{cite book |last=Dyer |first=Richard |title=White: Essays on Race and Culture |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=978-0-415-09537-2}} * [[Frantz Fanon|Fanon, Frantz]]. ''Black Skin, White Masks''. * {{cite book |title=Black Americans and White Racism |first=Marcel Lucien |last=Goldschmid |publisher=Holt, Rinehart and Winston |date=1970 |isbn=978-0-03-077685-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/blackamericanswh0000unse}} * {{cite journal |last1=Levine-Rasky |first1=C. |year=2000 |title=Framing whiteness: working through the tensions in introducing whiteness to educators |journal=Race Ethnicity and Education |volume=3 |issue=3 |pages=271-292 |doi=10.1080/713693039 |s2cid=144612377}} * {{cite book |title=The White Bonus: Five Families and the Cash Value of Racism in America |first=Tracie |last=McMillan |publisher=Henry Holt and Co. |year=2024 |isbn=978-1-250-61942-6}} * Roediger, David R. ''The Wages of Whiteness: Race and the Making of the American Working Class'' (Verso, 1991). {{ISBN|0-86091-334-1}}. * Roediger, David R. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=a8i2y8jUDQQC Working toward whiteness: How America's immigrants became white. The strange journey from Ellis Island to the suburbs.]'' New York: Basic Books. * Rothenberg, Paula S. (red.). ''White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism'' (Worth, 2004). {{ISBN|0-7167-8733-4}}. * {{Cite journal |doi=10.1080/13613320500110519 |last1=Solomona |first1=R. P. |last2=Portelli |first2=J. P. |last3=Daniel |first3=B-J. |last4=Campbell |first4=A. |year=2005 |title=The discourse of denial: how white teacher candidates construct race, racism and 'white privilege' |journal=Race Ethnicity and Education |volume=8 |issue=2 |pages=147-169 |s2cid=145139963}} * {{cite book |title=White Guilt: How Blacks and Whites Together Destroyed the Promise of the Civil Rights Era |last=Steele |first=Shelby |publisher=HarperCollins |date=2 Mei 2006 |isbn=978-0-06-057862-6}} * Steyn, Melissa E. ''Whiteness Just Isn't What It Used to Be: White Identity in a Changing South Africa''. Albany: SUNY Press, 2001. {{ISBN|978-0-7914-5080-2}}. * {{cite book |first=Tim |last=Wise |title=White Like Me: Reflections on Race from a Privileged Son |date=2007 |publisher=Soft Skull Press |isbn=978-1-933368-99-3}} ==Eksterne skakels== * {{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2017/12/27/2017-was-the-year-i-learned-about-my-white-privilege/ |title=2017 Was the Year I Learned About My White Privilege |first=Max |last=Boot |date=27 Desember 2017 |work=Foreign Policy}} * {{cite journal |first=Mark |last=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324141128/http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |title=An African-Centered Perspective on White Supremacy |journal=Journal of Black Studies |volume=33 |issue=2 |date=November 2002 |pages=179-198 |doi=10.1177/002193402237224 |s2cid=145806158 |url=http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |archive-date=24 Maart 2017}} * {{cite web |last1=Pearson |first1=Luke |last2=Verass |first2=Sophie |title=10 things you should know about white privilege |website=NITV |date=13 Oktober 2016 |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/2016/10/13/10-things-you-should-know-about-white-privilege}} * {{cite web |url=http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100627/http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |title=Towards a Bibliography of Critical Whiteness Studies |publisher=Center for Democracy in a Multiracial Society, University of Illinois at Urbana-Champaign |date=November 2006 |archive-date=1 Januarie 2019}} {{Authority control}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Sosiologie]] e50fpzkag2sf1av1tuzd0ffj7yqmyk7 0 469701 2974203 2970967 2026-09-30T08:58:13Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2974203 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} '''Sosiolinguistiek''' is die wetenskaplike studie van die manier waarop [[taal]] binne 'n bepaalde [[Gemeenskap|samelewing]] gevorm en gebruik word. Die vakgebied ondersoek veral hoe taal tussen verskillende [[Sosiale groep|sosiale groepe]] en onder die invloed van verskillende kulturele [[Sosiale norm|norme]], verwagtinge en [[Context (language use)|kontekste]] varieer. Dit ondersoek ook die rol wat hierdie variasie in [[taalverandering]] speel. Sosiolinguistiek verbind die ouer vakgebied van [[dialektologie]] met die [[Sosiale wetenskap|sosiale wetenskappe]] om [[Dialek|streeksdialekte]], [[Sociolect|sosiolekte]], [[Ethnolect|etnolekte]] en ander [[Taalverskeidenheid|subvariëteite]] en [[Styl|style]] van 'n taal te identifiseer. Studies op die gebied van sosiolinguistiek gebruik 'n verskeidenheid navorsingsmetodes, waaronder etnografie en deelnemende waarneming,asook die ontleding van oudio- of video-opnames van werklike gesprekke of onderhoude met lede van 'n bevolking wat van belang is. Sommige sosiolinguiste ondersoek die realisering van sosiale en linguistiese veranderlikes in die resulterende spraakkorpus. Ander navorsingsmetodes in sosiolinguistiek sluit in ooreenstemmende-guise-toetse (waarin luisteraars hul evaluasies van taalkundige kenmerke wat hulle hoor, deel), dialekopnames en analise van reeds bestaande korpora. Sosiolinguistiek kan in subvelde verdeel word wat verskillende navorsingsmetodes gebruik en verskillende doelwitte het. Dialektoloë doen onderhoude met mense en stel kaarte saam. Etnograwe soos Dell Hymes en sy studente woon dikwels tussen die mense wat hulle bestudeer. Gespreksontleders soos Harvey Sacks en interaksionele sosiolinguiste soos John J. Gumperz neem oudio of video van natuurlike gesprekke op en ontleed die opnames daarna in besonderhede. Sosiolinguiste is geneig om bewus te wees van hoe die onderhoudvoering die antwoorde wat gegee word, kan beïnvloed. [[Kategorie:Sosiolinguistiek]] 30l2180ag3jbfw56bcq2uzlqnx01had 0 469804 2974249 2971678 2026-09-30T11:26:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974249 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Wit nasionalistiese samesweringsteorie}} [[Lêer:Calais - Manifestation contre les clandestins, l'immigration-invasion et l'islamisation de l'Europe, 8 novembre 2015 (22).JPG|duimnael|300px|Betogers teen immigrasie in [[Calais]] hou 'n bord op wat in Frans lui "Diversiteit is 'n kodewoord vir wit volksmoord", bo 'n banier wat tot remigrasie oproep (8 November 2015).]] Die '''witvolksmoordsamesweringsteorie''', ook bekend as '''wit uitwissing'''<ref>{{bulleted list|{{cite news |title=How Deeply Has Germany's Murderous Far Right Penetrated the Security Forces? |url=https://www.thedailybeast.com/germanys-murderous-far-right-how-deeply-has-it-penetrated-the-security-forces |first=Josephine |last=Huetlin |work=The Daily Beast |date=19 Junie 2019 |quote=Andre S. (Hannibal) has views that echo the white extinction conspiracy that the Christchurch shooter propagated: when officials went to his barracks in 2017 to question him, he told them that 'Islam will be the No. 1 state religion in the Netherlands in 10 years time.' |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108003451/https://www.thedailybeast.com/germanys-murderous-far-right-how-deeply-has-it-penetrated-the-security-forces |url-status=live}}|{{cite news |title=Alabama's Abortion Bill Is Great News For White Supremacists |url=https://www.huffpost.com/entry/alabama-abortion-bill-white-supremacists_n_5cdc4247e4b066205c602829 |first=Andy |last=Campbell |work=HuffPost |date=15 Mei 2019 |quote=Many white supremacists subscribe to the bogus conspiracy theory that white people are going extinct due to immigration and falling birthrates among white women. |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121021812/https://www.huffpost.com/entry/alabama-abortion-bill-white-supremacists_n_5cdc4247e4b066205c602829 |url-status=live}}|{{cite news |title=Hateful graffiti turns up in Winnipeg, alarming residents, Jewish group |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/anti-semitic-graffiti-1.4248969 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=16 Augustus 2017 |quote=The words under 'Soros' in the graffiti are 'white extinction,' and this refers to a conspiracy theory that is common on the far right. One might even say on the alt-right, and among white supremacists and neo-Nazis, that George Soros is the frontman for some sort of Jewish plot to exterminate the white race. |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110012556/https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/anti-semitic-graffiti-1.4248969 |url-status=live}}|{{cite news |title=US higher ed: A system of meritocracy that never was |url=https://mg.co.za/article/2019-03-27-00-us-higher-ed-a-system-of-meritocracy-that-never-was |work=Mail & Guardian |date=27 Maart 2019 |quote=The Trump administration – supported by many adherents to the white supremacist conspiracy theory that whites are threatened with extinction due to an assault by inferior people of colour through immigration, affirmative action and demographic changes |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=25 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225024602/https://mg.co.za/article/2019-03-27-00-us-higher-ed-a-system-of-meritocracy-that-never-was/ |url-status=live}}|{{cite news |title=Far right groups have Winnipeg supporters and must be opposed, says activist, former professor |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/manitoba-professor-hate-groups-1.4250745 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=17 Augustus 2017 |quote=One of the graffiti here mentions Soros and then spoke about white extinction, and that's a very interesting trope which is being used by a number of far-right groups these days, to claim that there is a so-called white genocide that is being orchestrated by the government through immigration policies, by anti-racists, human rights activists and so on. |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110013158/https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/manitoba-professor-hate-groups-1.4250745 |url-status=live}}}}</ref> of '''wit vervanging''',<ref>{{cite news |title='These People Aren't Coming From Norway': Refugees in a Minnesota City Face a Backlash |url=https://www.nytimes.com/2019/06/20/us/politics/minnesota-refugees-trump.html |first=Astead W. |last=Herndon |work=New York Times |date=20 Junie 2019 |quote=But for others, the changes have fueled talk about 'white replacement,' a racist conspiracy theory tied to the declining birthrates of white Americans that has spread in far-right circles and online chat rooms and is now surfacing in some communities. |access-date=21 Junie 2019 |archive-date=4 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804083857/https://www.nytimes.com/2019/06/20/us/politics/minnesota-refugees-trump.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=A splintered movement: How the far-right found a foothold on campus |url=https://www.ubyssey.ca/features/a-splintered-movement-far-right-on-campus/ |work=The Ubyssey |date=20 April 2019 |quote='White replacement' does not just refer to a demographic change. It is a conspiracy theory spread by white supremacists who believe international governments are intentionally 'replacing' white people with non-white immigrants through liberal immigration policies. |access-date=21 Junie 2019 |archive-date=30 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730182254/https://www.ubyssey.ca/features/a-splintered-movement-far-right-on-campus/ |url-status=live}}</ref><ref name="GQ - white replacement">{{cite news |title=How the 'White Replacement' Conspiracy Theory Spread Around the Globe |url=https://www.gq.com/story/white-replacement-conspiracy-theory |work=GQ |date=21 Junie 2019 |quote=The 'great replacement,' also known as 'white genocide,' is summed up by its name: a secretive cabal of elites, often Jewish, is trying to deliberately destroy the white race through demographic change in importing immigrants and refugees. |access-date=26 Junie 2019 |archive-date=24 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724230410/https://www.gq.com/story/white-replacement-conspiracy-theory |url-status=live}}</ref> is 'n wit nasionalistiese<ref name="Wilson-2018">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Andrew Fergus |title=#whitegenocide, the alt-right and conspiracy theory: How secrecy and suspicion contributed to the mainstreaming of hate |journal=Secrecy and Society |date=16 Februarie 2018 |volume=1 |issue=2 |doi=10.31979/2377-6188.2018.010201 |hdl=10545/622321 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kelly |first1=Annie |title=The alt-right: reactionary rehabilitation for white masculinity |journal=Soundings |date=15 Augustus 2017 |volume=66 |issue=66 |pages=68-78 |doi=10.3898/136266217821733688 |s2cid=149076795}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Kevin C. |last1=Thompson |title=Watching the Stormfront: White Nationalists and the Building of Community in Cyberspace |jstor=23169989 |journal=Social Analysis: The International Journal of Social and Cultural Practice |date=April 2001 |pages=32-52 |volume=45 |issue=1}}</ref> [[samesweringsteorie]] wat beweer dat daar 'n doelbewuste komplot bestaan om wit mense deur gedwonge assimilasie,<ref name="smh" /> massa-immigrasie of gewelddadige [[volksmoord]] te laat uitsterf.<ref>{{bulleted list| | {{cite book |last1=Kaplan |first1=Jeffrey |url=https://books.google.com/books?id=nNWbbhUYv8oC&pg=PA539 |title=Encyclopedia of White Power: A Sourcebook on the Radical Racist Right |date=2000 |publisher=AltaMira Press |isbn=9780742503403 |page=539 |access-date=1 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320161634/https://books.google.com/books?id=nNWbbhUYv8oC&pg=PA539#v=onepage&q&f=false |archive-date=20 Maart 2024 |url-status=live}} | {{cite web |title='White Genocide' Billboard Removed |url=https://www.nbcnews.com/video/white-genocide-billboard-removed-384737859715 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104213640/https://www.nbcnews.com/video/white-genocide-billboard-removed-384737859715 |archive-date=4 November 2021 |access-date=1 Mei 2015 |work=NBC News}} | {{cite book |last=Eager |first=Paige Whaley |title=From Freedom Fighters to Terrorists: Women and Political Violence |publisher=Ashgate Publishing |year=2013 |isbn=9781409498575 |page=[https://books.google.com/books?id=WQ2UytrgOkIC&pg=PA90 90]}} }}</ref><ref name="KivistoRundblad" /> Die teorie hou voor dat rassevermenging,<ref name="urlThe alt-right is fueled by toxic masculinity">{{cite news |last=Futrelle |first=David |date=1 April 2019 |title=The 'alt-right' is fueled by toxic masculinity — and vice versa |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/alt-right-fueled-toxic-masculinity-vice-versa-ncna989031 |work=NBC News |access-date=12 Maart 2020 |archive-date=24 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124173015/https://www.nbcnews.com/think/opinion/alt-right-fueled-toxic-masculinity-vice-versa-ncna989031 |url-status=live}}</ref> gemengde huwelike, massa-immigrasie van nie-wit mense, die assimilasie van immigrante, rasse-integrasie, lae vrugbaarheidsyfers, [[aborsie]], [[pornografie]],<ref>{{Cite news |last=Kuznia |first=Rob |date=7 Junie 2019 |title=Among Some Hate Groups, Porn Is Viewed as a Conspiracy |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/06/07/us/hate-groups-porn-conspiracy.html |access-date=31 Augustus 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=9 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609090230/https://www.nytimes.com/2019/06/07/us/hate-groups-porn-conspiracy.html |url-status=live}}</ref> [[LGBT]]-identiteite,<ref>{{Cite web |title=Antisemitism & Anti-LGBTQ+ Hate Converge in Extremist and Conspiratorial Beliefs |url=https://www.adl.org/resources/blog/antisemitism-anti-lgbtq-hate-converge-extremist-and-conspiratorial-beliefs |access-date=31 Augustus 2023 |website=Anti-Defamation League |language=en |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901230909/https://www.adl.org/resources/blog/antisemitism-anti-lgbtq-hate-converge-extremist-and-conspiratorial-beliefs |url-status=live}}</ref> staatsonteiening van wit mense se grond, georganiseerde geweld<ref name="smh">{{cite news |url=https://www.smh.com.au/world/oceania/the-high-price-of-white-genocide-politics-for-australia-20180724-p4zt9k.html |title=The high price of 'white genocide' politics for Australia |newspaper=The Sydney Morning Herald |date=12 Augustus 2018 |access-date=11 Augustus 2018 |archive-date=12 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712195921/https://www.smh.com.au/world/oceania/the-high-price-of-white-genocide-politics-for-australia-20180724-p4zt9k.html |url-status=live}}</ref> en uitwissingsdenke in lande met 'n wit meerderheid alles hierdie doel bevorder.<ref name="Wilson-2018" /> In sommige weergawes word [[swart mense]],<ref name="Pogue">{{cite magazine |last1=Pogue |first1=James |title=The Myth of White Genocide: An unfinished civil war inspires a global delusion |url=https://harpers.org/archive/2019/03/the-myth-of-white-genocide-in-south-africa/ |date=28 Maart 2019 |magazine=Harper's Magazine |access-date=3 November 2019 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102044040/https://harpers.org/archive/2019/03/the-myth-of-white-genocide-in-south-africa/ |url-status=live}}</ref> nie-wit Hispanics,<ref name="white baby challenge">{{cite news |last1=Eltahawy |first1=Mona |title=Steve King's rape comments reveal the misogyny at the heart of white supremacist ideology |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/steve-king-s-rape-comments-reveal-misogyny-heart-white-supremacist-ncna1042536 |work=NBC News |access-date=17 Mei 2025 |date=15 Augustus 2019}}</ref> Suid-Asiate, Suidoos-Asiate en [[Arabiere]]<ref name="ABC - white replacement">{{cite news |title=The far right, the 'White Replacement' myth and the 'Race War' brewing |url=https://www.ecaj.org.au/the-far-right-the-white-replacement-myth-and-the-race-war-brewing/ |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=12 Februarie 2019 |quote=What is new is the concept of 'White Replacement' (sometimes called 'White Genocide') which claims that there is a global Jewish plot to 'import' non-Europeans ― especially Africans, Asians and Arabs ― into Europe, North America and Australasia for the express purpose of 'destroying' European culture, subjugating and ultimately decimating people who are of European ethnicity. |access-date=30 September 2021 |archive-date=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602113423/http://www.ecaj.org.au/2019/the-far-right-the-white-replacement-myth-and-the-race-war-brewing/ |url-status=live}}</ref> vir die geheime komplot blameer, maar gewoonlik as immigrante wat vinniger aanteel,<ref name="debunking">{{cite news |last1=Saletan |first1=William |title=White Nationalists Are Debunking White Supremacy |url=https://slate.com/news-and-politics/2019/08/white-nationalists-debunking-white-supremacy.html |access-date=15 Augustus 2019 |work=Slate Magazine |date=7 Augustus 2019 |language=en |quote=Crusius claimed to be fighting a 'Hispanic invasion of Texas. They are the instigators, not me,' he wrote. 'I am simply defending my country from cultural and ethnic replacement brought on by an invasion.' |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011816/https://slate.com/news-and-politics/2019/08/white-nationalists-debunking-white-supremacy.html |url-status=live}}</ref> as indringers,<ref name="common" /> parasiete of gewelddadige aanvallers,<ref name="echoed">{{cite news |last1=Peters |first1=Jeremy W. |last2=Grynbaum |first2=Michael M. |last3=Collins |first3=Keith |last4=Harris |first4=Rich |last5=Taylor |first5=Rumsey |title=How the El Paso Killer Echoed the Incendiary Words of Conservative Media Stars |url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/08/11/business/media/el-paso-killer-conservative-media.html |access-date=12 Augustus 2019 |work=The New York Times |date=12 Augustus 2019 |archive-date=16 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516143827/https://www.nytimes.com/interactive/2019/08/11/business/media/el-paso-killer-conservative-media.html |url-status=live}}</ref> en nie as die breinmense daaragter nie.<ref name="ADirkMoses" /> Die komplot word dikwels aan [[Jode]] toegeskryf.<ref name="Wilson-2018" /><ref name="Nathan-2018">{{cite web |url=https://www.abc.net.au/religion/white-genocide-is-incitement-to-murder/10442966 |title='White Genocide' and the Pittsburgh synagogue massacre |last=Nathan |first=Julie |date=29 Oktober 2018 |website=ABC Religion & Ethics |language=en |access-date=8 Mei 2019 |archive-date=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602040239/https://www.abc.net.au/religion/white-genocide-is-incitement-to-murder/10442966 |url-status=live}}</ref> 'n Verwante maar afsonderlike samesweringsteorie is die Groot Vervanging. Wit volksmoord is 'n politieke mite<ref name="PerryB" /><ref name="myth">{{cite news |date=23 Augustus 2018 |title=The dangerous myth of 'white genocide' in South Africa |publisher=Southern Poverty Law Center |url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2018/08/23/dangerous-myth-white-genocide-south-africa |access-date=20 September 2018 |archive-date=11 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711012735/https://www.splcenter.org/hatewatch/2018/08/23/dangerous-myth-white-genocide-south-africa |url-status=live}}</ref><ref name="Pogue" /> wat op [[pseudowetenskap]], pseudogeskiedenis en etniese haat gegrond is,<ref name="RisingE" /> en dit word deur 'n sielkundige paniek aangedryf wat dikwels "wit uitwissingsangs" genoem word.<ref name="Baldwin" /><ref name="White Extinction Panic" /> Objektief gesien is wit mense nie aan die uitsterf nie en staar hulle ook nie uitwissing in die gesig nie.<ref>{{Cite news |last1=Wang |first1=Hansi Lo |last2=Talbot |first2=Ruth |date=22 Augustus 2021 |title=This Is How The White Population Is Actually Changing Based On New Census Data |url=https://www.npr.org/2021/08/22/1029609786/2020-census-data-results-white-population-shrinking-decline-non-hispanic-race |access-date=14 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref name="NewStatesmanNoWhiteGenocide">{{cite news |url=https://www.newstatesman.com/world/2018/05/no-katie-hopkins-there-no-white-genocide-south-africa |first=Joe |last=Walsh |date=22 Mei 2018 |newspaper=New Statesman |access-date=30 September 2021 |title=No, Katie Hopkins, there is no white genocide in South Africa |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104220040/https://www.newstatesman.com/world/2018/05/no-katie-hopkins-there-no-white-genocide-south-africa |url-status=live}}</ref><ref name="ADirkMoses">{{cite journal |last1=Moses |first1=A. Dirk |title='White Genocide' and the Ethics of Public Analysis |journal=Journal of Genocide Research |date=29 Maart 2019 |volume=21 |issue=2 |pages=201-213 |doi=10.1080/14623528.2019.1599493 |s2cid=132394485}}</ref> Die samesweringsteorie se doel is om 'n verbintenis tot 'n wit nasionalistiese agenda te regverdig<ref name="TaylorK" /> en sodoende oproepe tot geweld te ondersteun.<ref name="PerryB" /><ref name="echoed" /><ref name="common">{{cite news |title=NY Times reporter: The white nationalist 'great replacement' theory is 'startlingly common' in right-wing media |url=https://www.mediamatters.org/fox-news/ny-times-reporter-white-nationalist-great-replacement-theory-startlingly-common-right-wing |access-date=17 Augustus 2019 |work=Media Matters for America |date=12 Augustus 2019 |language=en |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930224315/https://www.mediamatters.org/fox-news/ny-times-reporter-white-nationalist-great-replacement-theory-startlingly-common-right-wing |url-status=live}}</ref> Die teorie is omstreeks 1995 deur die wit separatistiese [[Neo-Nazisme|neo-Nazi]] David Lane gepopulariseer en is in [[Europa]], [[Noord-Amerika]], [[Suid-Afrika]] en [[Australië]] as propaganda ingespan. Soortgelyke samesweringsteorieë was in [[Nazi-Duitsland]] algemeen,<ref name="DrFB" /> en word vandag as wisselvorm van<ref name="Day trope">{{cite news |url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2018/04/19/day-trope-white-nationalist-memes-thrive-reddits-rthedonald |title=Day of the trope: White nationalist memes thrive on Reddit's r/The_Donald |date=19 April 2018 |publisher=Southern Poverty Law Center |access-date=19 September 2018 |archive-date=1 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201162606/https://www.splcenter.org/hatewatch/2018/04/19/day-trope-white-nationalist-memes-thrive-reddits-rthedonald |url-status=live}}</ref> en as 'n breër en meer uiterste weergawe van Renaud Camus se ''{{lang|fr|Le Grand Remplacement}}'' (Die Groot Vervanging) van 2011 gebruik, wat op die wit bevolking van [[Frankryk]] gerig is.<ref name="Overland">{{cite magazine |url=https://overland.org.au/2018/07/why-the-alt-right-want-to-call-australia-home |title=Why the alt-right want to call Australia home |date=18 Julie 2018 |magazine=Overland |access-date=19 September 2018 |archive-date=19 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419184325/https://overland.org.au/2018/07/why-the-alt-right-want-to-call-australia-home/ |url-status=live}}</ref><ref name="New face">{{cite news |last1=Poulter |first1=James |title=Meet the Snowflakes Who Are the New Face of Race Hate |url=https://www.vice.com/en/article/meet-the-snowflakes-who-are-the-new-face-of-race-hate/ |work=Vice Media |date=12 Maart 2018 |access-date=16 Mei 2022 |archive-date=22 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622072656/https://www.vice.com/en_uk/article/wj45zy/meet-the-snowflakes-who-are-the-new-face-of-race-hate |url-status=live}}</ref> Sedert die skietaanvalle in [[Christchurch]] en El Paso in 2019, waarvan die aanvallers se manifeste 'n "wit vervanging" aangekla en na die begrip "Groot Vervanging" verwys het, word Camus se samesweringsteorie (dikwels "vervangingsteorie" of "bevolkingsvervanging" genoem),<ref name="Spinoff - eurabia">{{cite news |title=How the swarm of white extremism spreads itself online |url=https://thespinoff.co.nz/media/28-03-2019/how-the-swarm-of-white-extremism-spreads-itself-online/ |work=The Spinoff |date=28 Maart 2019 |quote=In French, introduced by Renaud Camus, it is called Le Grand Remplacement (The Great Replacement). It comes in different guises, such as the Eurabia thesis that argues that Muslims are 'invading' Europe and are a fifth column waiting to take control of the continent. In English, the most famous iteration is 'white genocide' |access-date=21 Junie 2019 |archive-date=23 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423004445/https://thespinoff.co.nz/media/28-03-2019/how-the-swarm-of-white-extremism-spreads-itself-online/ |url-status=live}}</ref> saam met Bat Ye'or se Eurabië-begrip van 2002<ref name="BI - eurabia">{{cite news |date=15 Maart 2019 |title=A white nationalist conspiracy theory was at the heart of the New Zealand shooting. This isn't the first time it's been associated with terror attacks. |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.sg/white-genocide-racist-conspiracy-theory-fueled-new-zealand-shooting-2019-3/ |quote=Breivik wrote in his 1,518-page manifesto that Islamic immigrants and the European Union were on a mission to create 'Eurabia.' The idea was a variation on the white genocide conspiracy theory, which purported that anti-Israel powers were attempting to 'Arabise' Europe. |access-date=21 Junie 2019 |archive-date=10 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110131225/https://www.businessinsider.sg/white-genocide-racist-conspiracy-theory-fueled-new-zealand-shooting-2019-3/ |url-status=dead}}</ref> en Gerd Honsik se herlewende mite van 'n Kalergi-plan uit die 1970's,<ref name="Day trope" /> alles as sinoniem vir "wit volksmoord" gebruik en toenemend as variasies van die samesweringsteorie beskryf. In Augustus 2018 is die Amerikaanse president [[Donald Trump]] daarvan beskuldig dat hy die samesweringsteorie in 'n buitelandsebeleidsboodskap op Twitter onderskryf het toe hy die minister van buitelandse sake, [[Mike Pompeo]], opdrag gegee het om Suid-Afrikaanse "grond- en plaasbeslagleggings en onteienings en die grootskaalse doodmaak van boere" te ondersoek,<ref>{{cite web |last=Trump |first=Donald |title=I have asked Secretary of State @SecPompeo to closely study the South Africa land and farm seizures and expropriations and the large scale killing of farmers. South African Government is now seizing land from white farmers @TuckerCarlson @FoxNews |url=https://twitter.com/realDonaldTrump/status/1032454567152246785 |website=Twitter |date=22 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823022929/https://twitter.com/realDonaldTrump/status/1032454567152246785 |archive-date=23 Augustus 2018 |url-status=dead |access-date=23 Augustus 2018}}</ref><ref name="The Washington Post">{{cite news |url=https://www.latimes.com/world/la-fg-south-africa-trump-farmers-land-20180823-story.html |newspaper=Los Angeles Times |title=South Africa blasts Trump over racially divisive tweet |date=23 Augustus 2018 |agency=Associated Press |access-date=21 Februarie 2020 |archive-date=14 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314005731/https://www.latimes.com/world/la-fg-south-africa-trump-farmers-land-20180823-story.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP1">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/politics/dangerous-and-poisoned-critics-blast-trump-for-endorsing-white-nationalist-conspiracy-theory-on-south-africa/2018/08/23/6c3b160e-a6df-11e8-a656-943eefab5daf_story.html |first1=David |last1=Nakamura |first2=John |last2=Hudson |first3=Isaac |last3=Stanley-Becker |title='Dangerous and poisoned': Critics blast Trump for endorsing white nationalist conspiracy theory on South Africa |date=23 Augustus 2018 |newspaper=The Washington Post |access-date=24 Augustus 2018 |archive-date=6 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206105141/https://www.washingtonpost.com/politics/dangerous-and-poisoned-critics-blast-trump-for-endorsing-white-nationalist-conspiracy-theory-on-south-africa/2018/08/23/6c3b160e-a6df-11e8-a656-943eefab5daf_story.html |url-status=live}}</ref> met die bewering dat die "Suid-Afrikaanse regering nou grond van [[Afrikaners|wit boere]] afneem".<ref name="NYmag">{{cite magazine |title=Trump Echoes Neo-Nazi Propaganda About South Africa (That He Heard on Fox News) |url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2018/08/south-african-farmers-land-trump-tweet-white-genocide.html |magazine=New York |date=23 Augustus 2018 |quote=White nationalists in the West love the idea that their 'people' are facing imminent threat of oppression and/or genocide. This fantasy serves to justify white supremacy, by positing white dominance as the only alternative to white subjugation. |access-date=21 Februarie 2020 |archive-date=25 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925120942/http://nymag.com/daily/intelligencer/2018/08/south-african-farmers-land-trump-tweet-white-genocide.html |url-status=live}}</ref> Ongegronde bewerings dat die [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle in Suid-Afrika]] buite verhouding op wit mense gemik is, vorm 'n kernelement van die samesweringsteorie,<ref name="False claims" /><ref>{{bulleted list| | {{Cite news |title=South Africa hits back at Trump over land seizure tweet |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/south-africa-hits-back-at-trump-over-land-seizure-tweet/ |access-date=27 Augustus 2018 |archive-date=27 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180827024600/https://www.cbsnews.com/news/south-africa-hits-back-at-trump-over-land-seizure-tweet/ |url-status=live}} | {{Cite news |title=Fox's Carlson stunned by reaction to stories on South Africa |language=en-US |work=AP News |url=https://apnews.com/69edd18af846491fa2c27b5bd3d483d4 |access-date=27 Augustus 2018 |archive-date=28 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828035602/https://apnews.com/69edd18af846491fa2c27b5bd3d483d4 |url-status=live}} | {{Cite news |last=Holmes |first=Carolyne |date=15 Mei 2019 |title=Tucker Carlson, those South African white rights activists aren't telling you the whole truth |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/05/15/tucker-carlson-those-south-african-white-rights-activists-arent-telling-you-whole-truth/ |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109023546/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/05/15/tucker-carlson-those-south-african-white-rights-activists-arent-telling-you-whole-truth/ |url-status=live}} }}</ref><ref name="Burke-2018">{{Cite news |last1=Burke |first1=Jason |last2=Smith |first2=David |date=23 Augustus 2018 |title=Donald Trump's land seizures tweet sparks anger in South Africa |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/aug/23/trump-orders-close-study-of-south-africa-farmer-killings |access-date=27 Augustus 2018 |work=The Guardian |language=en |archive-date=14 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114222821/https://www.theguardian.com/us-news/2018/aug/23/trump-orders-close-study-of-south-africa-farmer-killings |url-status=live}}</ref> en word in die media as 'n toegangs- of plaasvervangende kwessie tot "wit volksmoord" binne die breër konteks van die Westerse wêreld voorgehou.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/education/2018/10/02/castrate-their-corpses-professor-says-gop-senators-white-genocide-tucker-carlson-cries |title='Castrate their corpses', professor says of GOP senators. White 'genocide!' Tucker Carlson cries. |date=2 Oktober 2018 |newspaper=The Washington Post |quote=Carlson had been flogging the issue of land seizures in South Africa – a known proxy issue for those who believe in 'white genocide'. |access-date=4 Oktober 2018 |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921043449/https://www.washingtonpost.com/education/2018/10/02/castrate-their-corpses-professor-says-gop-senators-white-genocide-tucker-carlson-cries/ |url-status=live}}</ref><ref name="NYmag" /> Die onderwerp van plaasbeslagleggings in Suid-Afrika en [[Zimbabwe]] het 'n strydkreet van wit nasionaliste en alt-regse groepe geword<ref name="NBC">{{cite news |title=Trump under fire for claim of 'large scale killing' of white farmers in South Africa |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-under-fire-claim-large-scale-killing-white-farmers-south-n903171 |work=NBC News |date=23 Augustus 2018 |access-date=23 Augustus 2018 |archive-date=14 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214065443/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-under-fire-claim-large-scale-killing-white-farmers-south-n903171 |url-status=live}}</ref><ref name="Vox explained">{{Cite news |date=23 Augustus 2018 |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/8/23/17772056/south-africa-trump-tweet-afriforum-white-farmers-violence |title=Trump's tweet echoing white nationalist propaganda about South African farmers, explained |work=Vox |access-date=4 September 2018 |archive-date=29 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729203727/https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/8/23/17772056/south-africa-trump-tweet-afriforum-white-farmers-violence |url-status=live}}</ref> wat dit gebruik om hul visie van wit meerderwaardigheid te regverdig.<ref name="far-right idea">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/23/white-farmers-trump-south-africa-tucker-carlson-far-right-influence |title=White farmers: how a far-right idea was planted in Donald Trump's mind |last=Wilson |first=Jason |date=24 Augustus 2018 |newspaper=The Guardian |language=en |access-date=4 September 2018 |quote=...South Africa and Zimbabwe in particular have exerted a fascination on the racist far right because in the mind of white nationalists, they show what happens to a white minority after they lose control of countries they once ruled. |archive-date=22 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022083425/https://www.theguardian.com/world/2018/aug/23/white-farmers-trump-south-africa-tucker-carlson-far-right-influence |url-status=live}}</ref><ref name="NYmag" /> In 2025 het Trump openlik beweer dat daar 'n wit volksmoord in Suid-Afrika aan die gang is.<ref name="Hutzler 05212025">{{Cite news |last1=Hutzler |first1=Alexandra |last2=Walsh |first2=Kelsey |date=21 Mei 2025 |title=Trump confronts South Africa's president in Oval Office, pushes false claims of white genocide |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-host-south-africas-president-amid-tensions-us/story?id=122002870 |access-date=21 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702210538/https://abcnews.go.com/Politics/trump-host-south-africas-president-amid-tensions-us/story?id=122002870 |archive-date=2 Julie 2025}}</ref> == Geskiedenis == Die idee van 'n afsonderlike wit [[Mens|menseras]] kan aangevoer word om in 1758 te begin, toe die Sweedse bioloog [[Carolus Linnaeus]] voorgestel het wat hy as natuurlike taksonomiese kategorieë van die menslike spesie beskou het. Hy het tussen ''Homo sapiens'' en ''Homo sapiens europaeus'' onderskei en later vier geografiese onderafdelings van die mens bygevoeg: wit Europeërs, rooi Amerikaners, geel Asiate en swart Afrikane.<ref name="nature1">Sarah A. Tishkoff en Kenneth K. Kidd (2004): [http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1438.html "Implications of biography of human populations for 'race' and medicine"] ({{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160714020241/http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1438.html |date=14 Julie 2016}}), ''Nature Genetics''.</ref> === Agtergrond === ==== Frankryk ==== Die idee van 'n "vervanging" van wit mense onder leiding van 'n vyandige elite kan na antisemitiese samesweringsteorieë van voor die Tweede Wêreldoorlog teruggevoer word wat voorgehou het dat daar 'n Joodse komplot bestaan om Europa deur rassevermenging te vernietig, veral in [[Antisemitisme|antisemitiese]] blitsverkoper ''{{lang|fr|La France juive}}'' (1886) van Édouard Drumont.<ref name="WeilTruong">{{cite book |first1=Patrick |last1=Weil |first2=Nicolas |last2=Truong |title=Le sens de la République |publisher=Grasset |date=2015 |isbn=9782246858232}}</ref> Die historikus Nicolas Lebourg en die politieke wetenskaplike Jean-Yves Camus het oor hierdie ooreenkoms gesê dat Renaud Camus se bydrae in ''The Great Replacement'' (2011) was om die antisemitiese elemente met 'n beskawingsbotsing tussen Moslems en Europeërs te vervang.<ref name="CamusLebourg2017">{{cite book |first1=Jean-Yves |last1=Camus |first2=Nicolas |last2=Lebourg |title=Far-Right Politics in Europe |publisher=Harvard University Press |date=2017 |pages=206-207 |isbn=978-0-674-97153-0 |url=https://books.google.com/books?id=_j5YDgAAQBAJ&pg=PA206 |access-date=2 September 2019 |archive-date=20 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320161744/https://books.google.com/books?id=_j5YDgAAQBAJ&pg=PA206#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Aan die einde van die 19de eeu het imperialistiese politici die ''{{lang|fr|Péril jaune}}'' (Geel Gevaar) in hul negatiewe vergelykings tussen Frankryk se lae geboortesyfer en die hoë geboortesyfers van Asiatiese lande opgeroep. Uit daardie bewering het 'n kunsmatige, kulturele vrees ontstaan dat Asiatiese immigrante-werkers Frankryk binnekort sou "oorstroom". Hierdie gevaar kon volgens hulle slegs deur 'n groter vrugbaarheid onder Franse vroue suksesvol gekeer word. Frankryk sou dan genoeg soldate besit om die uiteindelike vloed immigrante uit Asië te stuit.<ref>{{cite book |first=Margaret Cook |last=Anderson |title=Regeneration Through Empire: French Pronatalists and Colonial Settlement in the Third Republic |publisher=University of Nebraska Press |date=2014 |page=25}}</ref> Maurice Barrès se nasionalistiese geskrifte uit daardie tydperk is ook in die ideologiese geslagsregister van die "Groot Vervanging" uitgesonder, aangesien Barrès in sowel 1889 as 1900 aangevoer het dat 'n vervanging van die inheemse bevolking in Frankryk onder die gesamentlike uitwerking van immigrasie en 'n dalende geboortesyfer plaasvind.<ref>{{Cite book |title=Le Nouveau FN. Les vieux habits du populisme: Les vieux habits du populisme |last=Kauffmann |first=Grégoire |date=2016 |page=[https://books.google.com/books?id=IY_gDAAAQBAJ&pg=PT78 PT78] |no-pp=y |publisher=Le Seuil |isbn=978-2021300307 |language=fr}}</ref><ref name="WeilTruong" /> ==== Eugenetika ==== Die samesweringsteorie het voorlopers in [[eugenetika]]-teorieë van die vroeë 20ste eeu gehad,<ref>{{cite news |url=https://washingtonmonthly.com/2019/03/15/when-the-president-inspires-violence/ |title=When the President Inspires Violence |date=15 Maart 2019 |work=Washington Monthly |access-date=2 Julie 2019 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416234752/https://washingtonmonthly.com/2019/03/15/when-the-president-inspires-violence/ |url-status=live}}</ref> wat in lande met 'n wit meerderheid soos Australië en [[Nieu-Seeland]] gewild was, waar gevrees is dat nie-wit immigrante die wit bevolking uiteindelik sou verdring.<ref>{{Cite book |last1=Paul |first1=Diane |last2=Stenhouse |first2=John |last3=Spencer |first3=Hamish |date=2018 |title=Eugenics at the Edges of Empire: New Zealand, Australia, Canada and South Africa |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-64685-5}}</ref> ==== Madison Grant in die Verenigde State ==== [[Lêer:Photo of Madison Grant.jpg|duimnael|upright=0.75|Madison Grant]] In 1916 het die Amerikaanse eugenetikus en advokaat Madison Grant 'n boek met die titel ''The Passing of the Great Race'' geskryf wat, hoewel dit met sy eerste verskyning grootliks geïgnoreer is, vier uitgawes gehaal het, in die 1920's deel van die Amerikaanse populêre kultuur geword het en in die proses die ideologie voortgebring het dat die stigtersbevolking van die Verenigde State, die sogenaamde Nordiese ras, deur assimilasie met nie-wittes met uitsterwing bedreig word. Grant het daaroor geskryf: {{Blockquote|Nóg die swarte, nóg die bruine, nóg die gele, nóg die rooie sal die witte in 'n geveg oorwin. Maar as die waardevolle elemente in die Nordiese ras met minderwaardige bloedlyne meng of deur rasse-selfmoord uitsterf, sal die vesting van die beskawing val bloot omdat verdedigers ontbreek.<ref name="VoxIdeology" />}} Grant het beweer dat die ras wat Amerika "gebou" het, met uitsterwing bedreig word tensy die Verenigde State die immigrasie van Jode en ander inperk.<ref name="Serwer2" /><ref>{{cite journal |last1=Winston |first1=Andrew S. |title='Jews will not replace us!': Antisemitism, Interbreeding and Immigration in Historical Context |journal=American Jewish History |date=April 2021 |volume=105 |issue=1 |pages=1-24 |doi=10.1353/ajh.2021.0001 |s2cid=239725899}}</ref><ref name="The Atlantic">{{cite news |last1=Serwer |first1=Adam |title=White Nationalism's Deep American Roots |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/04/adam-serwer-madison-grant-white-nationalism/583258/ |access-date=24 Maart 2019 |work=The Atlantic |date=April 2019 |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413113719/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/04/adam-serwer-madison-grant-white-nationalism/583258/ |url-status=live}}</ref> ==== Nazi-Duitsland ==== [[Adolf Hitler]] het aan Grant geskryf om hom te bedank dat hy ''The Passing of the Great Race'' geskryf het, en dit "my Bybel" genoem.<ref>{{cite book |last1=Kühl |first1=Stefan |title=Nazi Connection: Eugenics, American Racism, and German National Socialism |date=2002 |publisher=Oxford University Press |page=85}}</ref> Die Nazi's het Grant se teorie ingelyf en die samesweringsteorie wyd as propaganda gebruik, soos blyk uit 'n pamflet van 1934 met die titel "Sterf die wit volke: die toekoms van die wit en gekleurde volke in die lig van die biologiese statistiek", wat vir die "Navorsingsafdeling vir die Joodse vraagstuk" van Walter Frank se "Reichsinstituut" geskryf is.<ref name="DrFB">{{cite book |last1=Burgdörfer |first1=Friedrich |title=Sterben die weissen Völker: die Zukunft der weissen und farbigen Völker im Lichte der biologischen Statistik |trans-title=Sterf die wit volke: die toekoms van die wit en gekleurde volke in die lig van die biologiese statistiek |language=de |date=1934 |publisher=G. D. W. Callwey |oclc=938037846}}</ref> Die Nazi's het die samesweringsteorie as 'n oproep tot die wapen gebruik in 'n poging om deur kulturele hegemonie en die blamering van Jode mag te bekom, en het daarvoor op ou historiese vooroordele gesteun.<ref name="Serwer1" /><ref name="Serwer2" /> Voordat die Nazi's aan die mag gekom het, het Duitse eugenetici, onder wie Joodse mediese en psigiatriese vakkundiges, Jode wel as onderskeidend van wit Europeërs beskou, maar nie as so "ontaard" of ongeskik dat iets meer as leiding oor die vermyding van oorerflike siektes deur huweliksberading nodig sou wees nie, en so vroeg as 1918 ook keuring van Jode wat na Palestina wou emigreer.<ref>{{cite news |last1=Feldman |first1=Yotam |title=Eugenics in Israel: Did Jews Try to Improve the Human Race Too? |url=https://www.haaretz.com/1.5052629 |work=Haaretz |date=14 Mei 2009 |access-date=28 Augustus 2019 |archive-date=15 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415124803/https://www.haaretz.com/1.5052629 |url-status=dead}}</ref> === Neo-Nazi's se aanklagte teen Jode === {{Hoofartikel|Neo-Nazisme}} Die moderne samesweringsteorie kan na Europese neo-Nazi-kringe ná die oorlog teruggevoer word, veral na René Binet se boek ''{{lang|fr|Théorie du Racisme}}'' van 1950.<ref name="Lebourg-2020">{{Cite web |last=Lebourg |first=Nicolas |date=2 November 2020 |title=René Binet, the French Father of White Nationalism |url=https://www.illiberalism.org/rene-binet-the-french-father-of-white-nationalism |website=Illiberalism.org |access-date=20 November 2020 |archive-date=28 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128152459/https://www.illiberalism.org/rene-binet-the-french-father-of-white-nationalism/ |url-status=live}}</ref><ref name="CamusLebourg2017" /><ref>{{Cite news |last=François |first=Stéphane |date=6 September 2018 |title=En Europe, une partie de l'extrême droite revient à l'action violente |language=fr |trans-title=In Europa keer 'n deel van die uiterste regs na gewelddadige optrede terug |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2018/09/06/une-partie-de-l-extreme-droite-europeenne-revient-a-l-action-violente_5350854_3232.html |access-date=2 September 2019 |archive-date=22 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822234807/https://www.lemonde.fr/idees/article/2018/09/06/une-partie-de-l-extreme-droite-europeenne-revient-a-l-action-violente_5350854_3232.html |url-status=live}}</ref> Laasgenoemde het Franse regse bewegings van die 1960's soos ''{{lang|fr|Europe-Action}}'' beïnvloed, wat aangevoer het dat "sistematiese rassevermenging niks anders as 'n stadige volksmoord" is.<ref>Gilles Fournier, {{lang|fr|italic=no|"La guerre de demain est déjà déclenchée"}}, {{lang|fr|Europe-Action}}, nr. 16, April 1964, p. 21</ref><ref name="Francois-2013">{{Cite web |last=François |first=Stéphane |date=23 Mei 2013 |title=Dominique Venner et le renouvellement du racisme |url=https://tempspresents.com/2013/05/23/dominique-venner-renouvellement-racisme-stephane-francois-nicolas-lebourg/ |access-date=12 Augustus 2019 |website=Fragments sur les Temps Présents |language=fr-FR |archive-date=5 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305044625/https://tempspresents.com/2013/05/23/dominique-venner-renouvellement-racisme-stephane-francois-nicolas-lebourg/ |url-status=live}}</ref> In Desember 1948 het Binet se koerant ''{{lang|fr|L'Unité}}'' geskryf: "Ons beskuldig die Sioniste en anti-rassiste van die misdaad van volksmoord omdat hulle beweer dat hulle 'n kruising aan ons oplê wat die dood en die vernietiging van ons ras en beskawing sou wees".<ref name="Lebourg-2020" /> Die term "wit volksmoord" het so vroeg as 1972 sporadies in die Amerikaanse Nazi-Party se koerant ''White Power'' verskyn<ref name="Feshami-2017">{{cite web |last=Feshami |first=Kevan A. |date=6 September 2017 |title=Fear of White Genocide |url=https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/fear-white-genocide |access-date=20 Januarie 2018 |website=Lapham's Quarterly |language=en |archive-date=17 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117222100/https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/fear-white-genocide |url-status=live}}</ref> en is in die 1970's en 1980's deur die White Aryan Resistance gebruik,<ref>{{Cite book |last=Novick |first=Michael |url=https://archive.org/details/whitelieswhitepo0000novi |title=White Lies, White Power: The Fight Against White Supremacy and Reactionary Violence |date=1995 |publisher=Common Courage Press |isbn=9781567510508 |page=[https://archive.org/details/whitelieswhitepo0000novi/page/155 155] |language=en |url-access=registration}}</ref> waar dit hoofsaaklik na voorbehoeding en [[aborsie]] verwys het. Die samesweringsteorie is deur die neo-Nazi David Lane in sy ''White Genocide Manifesto'' ({{circa}}&nbsp;1995, oorsprong van die latere gebruik van die term) uitgewerk,<ref name="TDCWN">{{Cite magazine |last=Berger |first=J. M. |title=How 'The Turner Diaries' Changed White Nationalism |language=en-US |magazine=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/how-the-turner-diaries-changed-white-nationalism/500039/ |access-date=24 November 2017 |quote=The manifesto itself was soon reduced to the simple phrase 'white genocide', which proliferated at the start of the 21st century and has become the overwhelmingly dominant meme of modern white nationalism. |archive-date=6 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806175641/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/how-the-turner-diaries-changed-white-nationalism/500039/ |url-status=live}}</ref><ref>{{bulleted list| | {{cite magazine |last1=Dessem |first1=Matthew |date=27 Desember 2016 |title=Drexel University, Unfamiliar With Racist Lingo, Censures Prof For 'White Genocide' Tweet |magazine=Slate |url=https://slate.com/culture/2016/12/drexel-censures-professor-for-white-genocide-tweet.html |access-date=8 Julie 2020 |archive-date=15 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015051648/http://www.slate.com/blogs/browbeat/2016/12/26/drexel_censures_professor_for_white_genocide_tweet.html |url-status=live}} | {{cite news |last1=Stack |first1=Liam |date=15 Augustus 2017 |title=Alt-Right, Alt-Left, Antifa: A Glossary of Extremist Language |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/08/15/us/politics/alt-left-alt-right-glossary.html |access-date=20 Januarie 2018 |archive-date=17 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217033111/https://www.nytimes.com/2017/08/15/us/politics/alt-left-alt-right-glossary.html |url-status=live}} }}</ref><ref name="Feshami-2017" /> waarin hy beweer het dat die regeringsbeleid van baie Westerse lande daarop gemik was om wit Europese kultuur te vernietig en wit mense in 'n "uitgestorwe spesie" te verander.<ref name="PaulJ" /> Lane, 'n stigterslid van die organisasie The Order, het rassevermenging, aborsie, [[homoseksualiteit]], beweerde Joodse beheer oor die media, "multirassige sport", die regsgevolge vir dié wat "volksmoord teenstaan" en die "Sionistiese Besettingsregering" wat volgens hom die Verenigde State en die ander lande met 'n wit meerderheid beheer en "wit volksmoord" aanmoedig, gekritiseer.<ref name="PaulJ" /><ref>{{cite web |title=The Collection of the Works of David Lane |url=https://archive.org/details/DavidLane-CollectionOfWorks |access-date=26 Augustus 2019 |via=Internet Archive |pages=188-191}}</ref> Lane het die "Veertien Woorde" geskep, naamlik "Ons moet die voortbestaan van ons volk en 'n toekoms vir wit kinders verseker", 'n witvolksmoordslagspreuk.<ref name="g506">{{cite journal |last=Michael |first=George |title=David Lane and the Fourteen Words |journal=Totalitarian Movements and Political Religions |volume=10 |issue=1 |date=2009 |issn=1469-0764 |doi=10.1080/14690760903067986 |pages=43-61 |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14690760903067986 |access-date=10 Maart 2026 |url-access=subscription}}</ref> Lane se Veertien Woorde is in die Aryan Nations se ''Declaration of Independence'' van 1996 aangehaal,<ref>{{cite web |title=Aryan Nations/Church of Jesus Christ–Christian |url=https://www.adl.org/education/resources/profiles/aryan-nations |access-date=20 Augustus 2019 |website=Anti-Defamation League |language=en |archive-date=20 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620131258/https://www.adl.org/education/resources/profiles/aryan-nations |url-status=live |quote=The "Declaration" concludes by quoting the so-called "14 Words," coined by David Lane of The Order: "We must secure the existence of our people and a future for white children." The phrase has become a popular battle cry for white supremacists and neo-Nazis.}}</ref><ref name="r491">{{cite book |last=Martin |first=Gus |title=Terrorism and Homeland Security |publisher=SAGE Publications |publication-place=Thousand Oaks |date=29 Julie 2010 |isbn=978-1-4522-0668-4 |page=252 |quote=The Fourteen Words have been incorporated into the Aryan Nations’ “declaration of independence” for the white race}}</ref> waarin gestel is dat die Sionistiese Besettingsregering "die uitwissing van die wit ras en sy kultuur" as "een van sy vernaamste doelwitte" nastreef.<ref name="w419">{{cite book |author=United States |title=Hate crime on the internet: hearing before the Committee on the Judiciary, United States Senate, One Hundred Sixth Congress, first session on ramifications of internet technology on today's children, focusing on the prevalence of internet hate, and recommendations of how to shield children from the negative impact of violent media, September 14, 1999. |publisher=U.S. G.P.O. : Congressional Sales Office, Supt. of Docs., U.S. G.P.O., distributor |publication-place=Washington |date=2001 |isbn=978-0-16-065620-0 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/011342304 |access-date=10 Maart 2026}}</ref> Die Aryan Nations-leier Richard Butler het in 2000 getuig: "Die wit ras is die mees bedreigde spesie op die aarde."<ref name="d959">{{cite web |title=Aryan Nations |website=Southern Poverty Law Center |date=5 Junie 2025 |url=https://www.splcenter.org/resources/extremist-files/aryan-nations/ |access-date=10 Maart 2026}}</ref> In die 2010's het Aryan Nations en verwante groepe ander slagspreuke soos "Diversiteit = Wit Volksmoord", wat na ander lande versprei het, by die "14 Woorde" gevoeg.<ref name="k668">{{cite web |title=With Hate in their Hearts: The State of White Supremacy in the United States |website=New England ADL |date=3 Maart 2017 |url=https://newengland.adl.org/resources/report/hate-their-hearts-state-white-supremacy-united-states |access-date=10 Maart 2026 |quote=More recently, new slogans have expanded upon the concepts exemplified by the 14 Words. Perhaps the most popular has been a short essay dubbed the “Mantra,” written by a long-time white supremacist Robert Whitaker. The essay essentially argues that there are people claiming the existence of a “RACE problem” that can only be solved if “EVERY white country and ONLY white countries… ‘assimilate,’ i.e., intermarry, with all those non-whites.” Whitaker describes this as an “ongoing program of genocide against my race, the white race” and claims that people who claim to be anti-racist are, in fact, anti-white. “Diversity = White Genocide” slogan at 2015 Aryan Nations rally. From the “Mantra,” Whitaker disciples—most notably Timothy “Horus the Avenger” Murdock—have derived a variety of slogans, which they plaster across the Internet, as well as on billboards, freeway overpasses and other real-world locales: “Anti-racism is a code word for anti-white,” “Diversity is a code word for white genocide,” “Diversity means chasing down the last white person,” and others. Like the 14 Words, these slogans have spread to other countries.}}</ref> 'n Ander stroming is in die 1970's in Europa deur die Oostenrykse neo-Nazi Gerd Honsik ontwikkel, wat die geskrifte van Richard von Coudenhove-Kalergi uit die vroeë 20ste eeu met sy uitvinding van die Kalergi-plan-samesweringsteorie verdraai het, wat in 'n boek van 2005 gepopulariseer is.<ref name="GastonS">{{cite web |last1=Gaston |first1=Sophia |date=November 2018 |title=Out of the Shadows: Conspiracy Thinking on Immigration |url=https://henryjacksonsociety.org/wp-content/uploads/2018/12/Out-of-the-Shadows-Conspiracy-thinking-on-immigration.pdf |publisher=Henry Jackson Society |access-date=19 Maart 2019 |archive-date=4 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204152603/https://henryjacksonsociety.org/wp-content/uploads/2018/12/Out-of-the-Shadows-Conspiracy-thinking-on-immigration.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=16 Januarie 2018 |title=Che cos'è – o sarebbe – il 'Piano Kalergi' |trans-title=Wat is, of sou wees, die "Kalergi-plan" |url=https://www.ilpost.it/2018/01/16/piano-kalergi/ |work=Il Post |language=it |access-date=4 Augustus 2019 |archive-date=16 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116161657/https://www.ilpost.it/2018/01/16/piano-kalergi/ |url-status=live}}</ref> === Rhodesiese skrikmaaktaktiek === {{Hoofartikel|Rhodesië}} [[Lêer:Ian Smith 1950s.jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Ian Smith {{circa}}&nbsp;1954]] In 1966 is die Rhodesiese eerste minister [[Ian Smith]] beskryf as iemand wat wit Rhodesiërs oorreed het dat hul enigste alternatief tot sy regering se [[Rhodesiese Bosoorlog]] "diktatuur en wit volksmoord" deur kommunisties gesteunde swart nasionalistiese guerrillas was.<ref>{{cite news |last1=Cefkin |first1=J. Leo |title=How Long Can Rhodesia Last? |work=The Reporter |date=10 Februarie 1966 |page=44 |quote=Smith faces the trials ahead with some considerable assets. Perhaps his most potent support lies in the siege mentality of the white Rhodesians. For the present, Smith has succeeded in convincing them that the only choice is the Rhodesian Front and UDI or black African dictatorship and white genocide.}}</ref><ref name="MurphyD" /> Wit meerderwaardiges word as behep met die behandeling van die voormalige heersende wit minderhede in [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika deur die swart meerderhede beskryf, waar "die verminderde statuur van wittes as 'n voortgaande volksmoord voorgehou word wat beveg moet word".<ref name="MurphyD">{{Cite news |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2015/0618/Why-would-an-American-white-supremacist-be-fond-of-Rhodesia |title=Why would an American white supremacist be fond of Rhodesia? |last=Murphy |first=Dan |date=15 Junie 2015 |work=The Christian Science Monitor |access-date=9 Desember 2018 |archive-date=19 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019222014/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2015/0618/Why-would-an-American-white-supremacist-be-fond-of-Rhodesia |url-status=live}}</ref> Die verhaal van [[Rhodesië]] in die besonder, soos Zimbabwe voorheen bekend gestaan het, wat deur 'n segregasiegesinde regering regeer is waaronder die meeste swart mense stemreg ontsê is, hou 'n besondere fassinasie vir wit meerderwaardiges in. Zimbabwe se rampspoedige ekonomiese ineenstorting onder die leiding van sy tweede swart president, [[Robert Mugabe]], tesame met die Mugabe-regering se beleid teenoor die wit minderheid, is deur wit meerderwaardiges as bewys van sowel die minderwaardigheid van swartes as 'n geval van volksmoord teen wittes aangevoer.<ref name="MurphyD" /> In alt-regse en wit meerderwaardige groepe is daar baie nostalgie oor Rhodesië, wat gesien word as 'n staat wat in die 1960's en 1970's dapper vir wit meerderwaardigheid in Afrika geveg het totdat dit verraai is.<ref name="auto1">{{Cite news |url=https://www.wral.com/trump-tweet-echoes-agenda-of-supremacy/17791327/ |title=Trump Tweet Echoes Agenda of Supremacy |last1=Davis |first1=Julie Hirschfeld |last2=Onishi |first2=Norimitsu |date=23 Augustus 2018 |work=WRAL |access-date=9 Desember 2018 |archive-date=24 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824074032/https://www.wral.com/trump-tweet-echoes-agenda-of-supremacy/17791327/ |url-status=live}}</ref> === Alt-regs === [[Lêer:David Duke.jpg|duimnael|upright=0.75|David Duke]] In 2008 het die samesweringsteorie verder as sy uitdruklik neo-Nazi- en wit nasionalistiese oorsprong versprei en is dit deur die nuut gestigte alt-regse beweging omarm. Besprekings op die wit nasionalistiese internetforum ''Stormfront'' draai dikwels om die tema dat wit mense aan volksmoordbeleid deur hul regerings onderwerp word.<ref name="PaulJ" /> Die begrip is ook deur die alt-regse en alt-lite-bewegings in die Verenigde State gepopulariseer.<ref>{{cite web |url=https://www.adl.org/education/resources/backgrounders/alt-right-a-primer-about-the-new-white-supremacy |title=Alt Right: A Primer about the New White Supremacy |website=Anti-Defamation League |language=en |access-date=26 April 2017 |archive-date=6 Junie 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Jessica |title='Cuck,' 'snowflake,' 'masculinist': A guide to the language of the 'alt-right' |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-pol-alt-right-terminology-20161115-story.html |work=Los Angeles Times |date=16 November 2016 |access-date=21 Februarie 2020 |archive-date=14 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914132117/https://www.latimes.com/nation/la-na-pol-alt-right-terminology-20161115-story.html |url-status=live}}</ref> Die gedagte van rassesuiwerheid, homogeniteit of "rassehigiëne" is 'n onderliggende tema van die witvolksmoorddiskoers en is deur mense met neo-Nazi- en wit meerderwaardige agtergronde gebruik.<ref name="Routledge2015" /><ref>{{cite book |last1=Waltman |first1=Michael |last2=Haas |first2=John |title=The Communication of Hate |date=2011 |publisher=Peter Lang |page=27 |access-date=10 Augustus 2015 |quote=Race categories are organized hierarchically to reflect differences that are inherent in the essence of these categories. These differences justify and underlie the hostility that is expressed toward inferior groups. This hostility further fuels the drive for racial purity. 'Race-mixing' is treated as genocide and is understood to be the goal of all non-whites. |url=https://books.google.com/books?id=kL10dsWEjcEC&pg=PA27 |isbn=978-1-4331-0447-3 |archive-date=20 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320161635/https://books.google.com/books?id=kL10dsWEjcEC&pg=PA27#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Hoewel die afsonderlike weergawes van die samesweringsteorie verskil oor wie die skuld kry, word Joodse invloed, mense wat wittes haat<ref name="Routledge2015">{{cite book |last1=Carmichael |first1=Cathie |last2=Maguire |first2=Richard |title=The Routledge History of Genocide |url=https://books.google.com/books?id=6rvlCAAAQBAJ&pg=PA215 |date=1 Mei 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51484-8 |page=215 |access-date=14 Maart 2017 |archive-date=20 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320161745/https://books.google.com/books?id=6rvlCAAAQBAJ&pg=PA215#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en liberale politieke kragte algemeen deur wit meerderwaardiges as die hoofoorsake van 'n wit volksmoord aangevoer.<ref name="KivistoRundblad">{{cite book |last1=Kivisto |first1=Peter |last2=Rundblad |first2=Georganne |title=Multiculturalism in the United States: Current Issues, Contemporary Voices |date=2000 |publisher=SAGE Knowledge |isbn=978-0-7619-8648-5 |pages=57-60 |url=https://books.google.com/books?id=Co-4x6OXLiIC&pg=PA59 |access-date=1 Mei 2015}}</ref><ref>{{bulleted list| | {{cite book |last1=King |first1=Richard |last2=Leonard |first2=David |title=Beyond Hate: White Power and Popular Culture |publisher=Ashgate Publishing |page=100 |quote=Jesse Daniels argues that white nationalists discursively link Jews and their purported promotion of race mixing through their control of the media with their goal to commit 'the genocide of the white race'}} | {{cite book |last1=Ferber |first1=Abby |title=White Man Falling: Race, Gender, and White Supremacy |date=1999 |publisher=Rowman & Littlefield |page=124 |quote=According to White Power article entitled 'Jews Planning White Genocide', 'world Jewry's chilling Final Solution [is] the physical and spiritual genocide of the White race they despise'}} }}</ref><ref name="PaulJ" /> Hierdie siening word deur prominente figure soos David Duke gehuldig, wat Jode en "liberale politieke ideale" as die hoofoorsake aanvoer.<ref>{{cite book |last1=Bridges |first1=Tyler |title=The Rise of David Duke |url=https://archive.org/details/riseofdavidduke0000brid |url-access=registration |date=1994 |publisher=University Press of Mississippi |page=[https://archive.org/details/riseofdavidduke0000brid/page/23 23] |isbn=978-0-585-16466-3 |quote=Duke believed Jews were engaged in a conspiracy to weaken the white race by using the media to promote integration and race mixing&nbsp;... race mixing, Duke believed, meant white genocide}}</ref><ref name="PaulJ">{{cite encyclopedia |last=Jackson |first=Paul |title='White genocide': Postwar fascism and the ideological value of evoking existential conflicts |url=https://books.google.com/books?id=6rvlCAAAQBAJ&pg=PA207 |encyclopedia=The Routledge History of Genocide |editor1-first=Cathie |editor1-last=Carmichael |editor2-first=Richard C. |editor2-last=Maguire |date=1 Mei 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51484-8 |pages=207-226 |quote=Duke's current website hosts a variety of essays that develop the idea that white people are being subjected to a genocide. Again we see a key linkage here between raising the idea of a white genocide and decrying liberal political ideals. In one such essay, 'The Genocide of the White Race is Promoted by Liberals', the point is set out as follows: ... The actions being taken by liberal governments to force non-White into every White nation will eventually eliminate the White race itself. |access-date=12 Julie 2015 |archive-date=2 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302031827/https://books.google.com/books?id=6rvlCAAAQBAJ&pg=PA207#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Die wit nasionalis Robert Whitaker, wat die frase "anti-rassisties is 'n kodewoord vir anti-wit" in 'n wyd versprei stuk van 2006 geskep het om die witvolksmoordbegrip aanlyn te populariseer, het "anti-wit" gebruik om dié te beskryf wat volgens hom vir die volksmoord van wit mense verantwoordelik is, en het dit steeds as 'n Joodse sameswering beskou terwyl hy beklemtoon het dat ander ook die "anti-wit" saak ondersteun.<ref>{{bulleted list| | {{Cite web |last=Lenz |first=Ryan |date=21 Augustus 2013 |url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2013/following-white-rabbit |title=Following the White Rabbit |website=Southern Poverty Law Center |access-date=5 September 2018 |archive-date=20 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020092334/https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2013/following-white-rabbit |url-status=live}} | {{Cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2015/06/dylann-roof-world-white-supremacist/396557/ |title=Dylann Roof and the 'Globalization of White Nationalism' |last=Gilsinan |first=Kathy |date=24 Junie 2015 |magazine=The Atlantic |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812061117/https://www.theatlantic.com/international/archive/2015/06/dylann-roof-world-white-supremacist/396557/ |url-status=live}} | {{cite news |last=Silverstein |first=Jason |date=11 Januarie 2015 |work=New York Daily News |url=http://www.nydailynews.com/news/national/billboard-white-genocide-group-ala-article-1.2074126 |title=Billboard from 'white genocide' group goes up in Ala. |access-date=8 Julie 2016 |archive-date=22 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322082831/https://www.nydailynews.com/news/national/billboard-white-genocide-group-ala-article-1.2074126 |url-status=live}} }}</ref><ref name="TDCWN" /> Die siening dat Jode vir 'n wit volksmoord verantwoordelik is, word egter deur ander wit meerderwaardige figure soos [[Jared Taylor]] betwis.<ref>{{bulleted list| | {{cite web |title=Jared Taylor |url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/individual/jared-taylor |website=Southern Poverty Law Center |access-date=14 Augustus 2019 |language=en |archive-date=21 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121162838/https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/individual/jared-taylor |url-status=live}} | {{cite web |title=American Renaissance |url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/group/american-renaissance |website=Southern Poverty Law Center |access-date=14 Augustus 2019 |language=en |archive-date=28 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728041520/http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-files/groups/american-renaissance |url-status=live}} | {{cite book |title=Anti-Immigration in the United States: A Historical Encyclopedia: A Historical Encyclopedia |last1=Arnold |first1=Kathleen |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37521-7 |page=508 |quote=Unlike many other white supremacists, Taylor is not anti-Semitic, and in fact encourages Jews to join his fight&nbsp;... however many within the white supremacist/anti-immigration movement disagree with Taylor, most notably David Duke, and he has been under tremendous pressure to break ties with the Jewish community. Taylor, at least for now, has refused to submit to this pressure and continues to work with Jews to further his platform.}} | {{cite news |last1=Lyster |first1=Rosa |title=The creeping spectre of 'white genocide' |url=https://theoutline.com/post/4486/the-creeping-spectre-of-white-genocide |date=9 Mei 2018 |access-date=6 Augustus 2019 |work=The Outline |language=en |archive-date=4 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404142359/https://theoutline.com/post/4486/the-creeping-spectre-of-white-genocide |url-status=live}} }}</ref><ref name="M&G">{{cite news |last1=Gedye |first1=Lloyd |title=White genocide: How the big lie spread to the US and beyond |url=https://mg.co.za/article/2018-03-23-00-radical-right-plugs-swart-gevaar/ |work=The Mail & Guardian |date=23 Maart 2018 |access-date=16 Mei 2022 |archive-date=5 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405033326/https://mg.co.za/article/2018-03-23-00-radical-right-plugs-swart-gevaar/ |url-status=live}}</ref> === Groot Vervanging === [[Lêer:Autoportrait de Renaud Camus (mars 2019) crop.jpg|duimnael|upright=0.75|Renaud Camus, die stigter van die Groot Vervanging-teorie, Maart 2019]] Vanaf die Franse skrywer Renaud Camus en sy boek ''{{lang|fr|Le Grand Remplacement}}'' van 2011 het die Groot Vervanging-samesweringsteorie op 'n verdringing van Franse wittes deur 'n oorwegend Moslembevolking uit die [[Midde-Ooste]] en [[Afrika]] gekonsentreer, en het dit daarna in 'n pan-Europese begrip verander wat na die politiek van die meeste groot lande op die vasteland versprei het.<ref>{{Cite book |last=Taguieff |first=Pierre-André |url=https://books.google.com/books?id=guYJCwAAQBAJ&pg=PT71 |title=La revanche du nationalisme: Néopopulistes et xénophobes à l'assaut de l'Europe |trans-title=Die wraak van die nasionalisme: Neopopuliste en xenofobe bestorm Europa |date=2015 |publisher=Presses Universitaires de France |isbn=978-2-13-072950-1 |language=fr}}</ref> Ten spyte van 'n gemeenskaplike verwysing na 'n "volksmoord" van wit volke en 'n wêreldwye plan onder leiding van 'n samesweerdersmag, bevat Camus se teorie nie die antisemitiese versinsel van 'n Joodse komplot nie. Sy verwydering van antisemitisme uit die oorspronklike neo-Nazi-teorie (wat in die Europese konteks met [[Islamofobie]] vervang is), tesame met sy gebruik van eenvoudige alomvattende slagspreuke, is as redes vir die teorie se breër aantrekkingskrag aangevoer.<ref name="CamusLebourg2017" /><ref name="Cosentino-2020">{{Cite book |last=Cosentino |first=Gabriele |title=Social Media and the Post-Truth World Order |date=2020 |publisher=Springer |isbn=978-3-030-43005-4 |page=75 |chapter=From Pizzagate to the Great Replacement: The Globalization of Conspiracy Theories |doi=10.1007/978-3-030-43005-4_3 |s2cid=216239634 |quote=While the Great Replacement is at its core an Islamophobic belief, Lane's ideology is anti-Semitic.}}</ref> Die Groot Vervanging is ook met die Europese Islamofobiese stroming van Bat Ye'or se Eurabië-samesweringsteorie van 2002 vergelyk,<ref name="Spinoff - eurabia" /> en met idees wat die regs-radikale terroris [[Anders Behring Breivik]], die pleger van die aanvalle in [[Noorweë]] in 2011, in sy manifes ''2083: A European Declaration of Independence'' uitgespreek het.<ref name="BI - eurabia" /> Sedert die moskeeskietaanvalle in [[Christchurch]] in 2019, waar die skutter sy manifes ''The Great Replacement'' genoem het, is die frase van Franse oorsprong wyd as sinoniem met "wit volksmoord" vasgelê, word dit deur hoofstroom-Westerse media wisselend gebruik en word dit vir die opkoms van die term "wit vervanging" grootliks verantwoordelik gehou.<ref name="ABC - white replacement" /><ref name="GQ - white replacement" /> Teen 2017, by die Unite the Right-optog in Charlottesville, [[Virginia]], het wit nasionaliste na die samesweringsteorie verwys as betogers wat tiki-fakkels dra en "Julle sal ons nie vervang nie!" en "Jode sal ons nie vervang nie!" geskreeu het.<ref>{{cite news |last1=Coaston |first1=Jane |title=Trump's new defense of his Charlottesville comments is incredibly false |url=https://www.vox.com/2019/4/26/18517980/trump-unite-the-right-racism-defense-charlottesville |access-date=25 Augustus 2019 |work=Vox |date=26 April 2019 |archive-date=31 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031123639/https://www.vox.com/2019/4/26/18517980/trump-unite-the-right-racism-defense-charlottesville |url-status=live}}</ref><ref name="guardian-utr">{{cite news |first=Jason |last=Wilson |date=12 Augustus 2017 |title='Increasingly Nazified' white nationalist rally descends on Virginia amid expected protests |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/aug/12/nazi-white-nationalist-rallies-virginia-protests |access-date=24 Junie 2019 |archive-date=14 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020734/https://www.theguardian.com/us-news/2017/aug/12/nazi-white-nationalist-rallies-virginia-protests |url-status=live}}</ref> Camus het in reaksie gesê dat hy nie Nazi's of geweld steun nie, maar dat hy kan verstaan waarom wit Amerikaners kwaad voel omdat hulle vervang word, en dat hy die sentiment goedkeur.<ref>{{cite news |last1=Wildman |first1=Sarah |title='You will not replace us': a French philosopher explains the Charlottesville chant |url=https://www.vox.com/world/2017/8/15/16141456/renaud-camus-the-great-replacement-you-will-not-replace-us-charlottesville-white |work=Vox |date=15 Augustus 2017 |access-date=21 November 2020 |archive-date=9 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809053929/https://www.vox.com/world/2017/8/15/16141456/renaud-camus-the-great-replacement-you-will-not-replace-us-charlottesville-white |url-status=live}}</ref> == Wit uitwissingsangs == "Wit volksmoordangs",<ref name="NYR Books">{{cite web |url=https://www.nybooks.com/daily/2018/08/16/deradicalizing-white-people/ |title=The Audio Doesn't Lie: Tucker Carlson Is Who We Thought He Was |publisher=The New York Review of Books |date=16 Augustus 2018 |quote=President Trump is adept at addressing the 'white genocide' anxiety. On his recent trip to England, he said that immigration had 'changed the fabric of Europe. And unless you act very quickly, it's never going to be what it was.' |access-date=12 Julie 2019 |archive-date=30 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730065914/https://www.nybooks.com/daily/2018/08/16/deradicalizing-white-people/ |url-status=live}}</ref> "wit verdringingsangs"<ref name="wea">{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/world/story/white-extinction-anxiety-why-this-curious-race-related-term-trended-on-twitter-1269551-2018-06-25 |title=White extinction anxiety: Why this curious race-related term trended on Twitter |work=India Today |date=25 Junie 2018 |access-date=12 Julie 2019 |archive-date=8 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308115348/https://www.indiatoday.in/world/story/white-extinction-anxiety-why-this-curious-race-related-term-trended-on-twitter-1269551-2018-06-25 |url-status=live}}</ref> en, die algemeenste, "wit uitwissingsangs" of -paniek<ref name="White Extinction Panic">{{cite magazine |url=https://reason.com/2018/06/26/stoking-white-ethnic-fears-about-immigra// |title=We Are in the Midst of the Third Bogus 'White Extinction' Panic in Just as Many Centuries |magazine=Reason |date=26 Junie 2018 |access-date=12 Julie 2019 |archive-date=12 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712130035/https://reason.com/2018/06/26/stoking-white-ethnic-fears-about-immigra/ |url-status=live}}</ref><ref name="Baldwin">{{cite book |title=Radical Mindfulness: Why Transforming Fear of Death is Politically Vital |editor-first1=James K. |editor-last1=Rowe |chapter=White Supremacy: James Baldwin on Death Denial and Whiteness |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003406181-4/white-supremacy-james-rowe |publisher=Taylor & Francis |date=26 Oktober 2023 |doi=10.4324/9781003406181-4/white-supremacy-james-rowe}}</ref> word as 'n belangrike dryfkrag agter die samesweringsteorie en agter sy ondersteuners se aanhang daarvan beskou. Die tese, wat dikwels as verklaring vir sommige dele van die wit samelewing se weerstand teen rassediversiteit aangevoer word,<ref>{{cite news |url=https://psmag.com/social-justice/how-diversity-affects-white-anxiety |title=How Increasingly Diverse Neighborhoods Affect White Anxiety |newspaper=Pacific Standard |date=17 Oktober 2018 |access-date=12 Julie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011646/https://psmag.com/social-justice/how-diversity-affects-white-anxiety |url-status=live}}</ref> word as feitlik onskeibaar van die samesweringsteorie self beskryf.<ref name="white baby challenge" /><ref name="Warping" /><ref name="white anxiety">{{cite news |last1=Blow |first1=Charles M. |title=White Extinction Anxiety |url=https://www.nytimes.com/2018/06/24/opinion/america-white-extinction.html |work=The New York Times |access-date=17 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424135245/https://www.nytimes.com/2018/06/24/opinion/america-white-extinction.html |archive-date=24 April 2025 |date=24 Junie 2018 |url-status=dead}}</ref> Die voormalige diplomaat en akademikus Alfredo Toro Hardy, wat die term "wit uitwissingsangs" aan die joernalis Charles M. Blow toeskryf, het uiteengesit hoe "die angs wat met die veranderende rasselandskap van die Verenigde State gepaardgaan" die kern van die begrip vorm en beleid soos die Trump-regering se "uiterste maatreëls teen immigrante uit die suide" aangedryf het.<ref>{{Cite book |last1=Hardy |first1=Alfredo Toro |date=2019 |title=The Crossroads of Globalization: A Latin American View |page=105 |publisher=World Scientific |isbn=978-9813277304}}</ref> In dié verband is Trump daarvan beskuldig dat hy "wit volksmoordangs" uitgebuit het met bewerings dat immigrasie "die weefsel van Europa verander het", en dat hy sy ondersteuners in die media, soos [[Laura Ingraham]], bemagtig het om vrese oor "massiewe demografiese veranderinge" in die Verenigde State aan te blaas.<ref name="NYR Books" /> Die wetenskapjoernalis Ronald Bailey stel voor dat Trump bloot "die jongste demagoog is wat deur die aanblaas van wit mense se etniese vrese aan die mag kom", en dat "wit uitwissingspanieke" histories in die Verenigde State voorgekom het elke keer wat die buitelandsgebore bevolking bo 13 persent gestyg het.<ref name="White Extinction Panic" /> [[Lêer:Patrickjbuchanan.JPG|duimnael|regs|upright=0.75|Pat Buchanan in 2008]] Blow omskryf "wit uitwissingsangs" as die vrees dat wit mense 'n minderheid sal word en van [[Wit bevoorregting|hul rassegebonde voorregte]] gestroop sal word.<ref>{{cite news |url=https://www.inquisitr.com/4957560/white-extinction-anxiety-twitter/ |title='White Extinction Anxiety' Trends On Twitter: Do White People Really Fear Dying Off? 'NYT' Columnist Explains |work=Inquisitr |date=25 Junie 2018 |quote=In Blow's analysis, the heavy white support for Trump is due to 'white extinction anxiety,' the fear expressed by Buchanan that non-white people will soon become the majority in the United States, causing whites to lose their privileged status based on their skin color. |access-date=12 Julie 2019 |archive-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025233/https://www.inquisitr.com/4957560/white-extinction-anxiety-twitter/ |url-status=live}}</ref> In sy ontleding van die begrip het hy Pat Buchanan se retoriek ondersoek, wat Bailey as 'n vorm van "bloed en grond"-mantra beskryf het:<ref name="White Extinction Panic" /> die vraag of die lande van Europa en Noord-Amerika die "wil en die vermoë het om die inval van die lande te stuit" voordat immigrasie die "politieke, maatskaplike, rasse- en etniese karakter van die land heeltemal" verander.<ref name="White Extinction Panic" /> Oor Buchanan se waarskynlik etnies-nasionalistiese gevolgtrekking dat "jy hierdie sentimente nie kan stuit van mense wat saam met hul eie mense wil leef en wat wil hê dat hul grense beskerm moet word nie", het Blow gesê: "Maak geen fout nie, Buchanan praat hier oor die beskerming van wit oorheersing, wit kultuur, wit meerderhede en wit mag."<ref name="white anxiety" /> Die anti-rassisme-aktivis Jane Elliott het voorgestel dat hierdie angs, of "Vrees vir Wit Genetiese Uitwissing", so groot is dat politieke leiers tot enige maatreël sal oorgaan om die wit uitwissingsgebeurtenis te voorkom wat volgens hulle aan die ontvou is, met inbegrip van maatreëls soos [[Alabama]] se aborsieverbod.<ref>{{cite magazine |url=https://www.yesmagazine.org/peace-justice/abortion-ban-fear-white-extinction-babies-20190703 |title=Race Against Time: How White Fear of Genetic Annihilation Fuels Abortion Bans |magazine=Yes! |date=3 Julie 2019 |access-date=12 Julie 2019 |archive-date=12 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712123156/https://www.yesmagazine.org/peace-justice/abortion-ban-fear-white-extinction-babies-20190703/ |url-status=live}}</ref> [[Anders Behring Breivik]] se kernideologie, en die motiverings agter sy wit meerderwaardige aanvalle, is as wit uitwissingsangs beskryf.<ref>{{Cite book |last1=Krajicek |first1=David J. |date=2019 |title=Mass Killers: Inside the Minds of Men Who Murder |publisher=Arcturus |isbn=978-1788883443}}</ref> Hy het geskryf: "Hierdie krisis van massa-immigrasie en onder-vervangingsvrugbaarheid is 'n aanslag op die Europese volk wat, as dit nie beveg word nie, uiteindelik in die volledige rasse- en kulturele vervanging van die Europese volk sal uitloop." Volgens die professor Alexandra Minna Stern, wat die verband tussen die samesweringsteorie en die angsgedrewe begrip uiteengesit het, verdraai faksies van die alt-regs vrugbaarheidstatistiek tot 'n "samesweerderige veldtog van wit uitwissing" wat deur 'n dreigende "wit uitwissingsangs" aangevuur word. Sy sê hierdie verskynsel dryf alt-regse strategieë soos die aanmoediging van paartjies van Wes- en Noord-Europese herkoms om tot agt kinders te hê.<ref name="Warping">{{Cite book |last1=Stern |first1=Alexandra Minna |date=2019 |title=Proud Boys and the White Ethnostate: How the Alt-Right Is Warping the American Imagination |page=99 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0807063361}}</ref> == Voorspraak en verspreiding == Die witvolksmoordsamesweringsteorie duik deurlopend in verskeie vorme onder die uiterste regs op, alles rondom 'n kerntema dat wit bevolkings vervang, verwyder of bloot doodgemaak word.<ref name="far-right idea" /> === Afrika === ==== Suid-Afrika ==== {{Sien ook|Plaasmoorde in Suid-Afrika}} Regs-radikale en alt-regse figure, soos die sanger [[Steve Hofmeyr]], het beweer dat 'n "wit volksmoord" in [[Suid-Afrika]] aan die gang is.<ref name="villet">{{cite news |last1=Villet |first1=Charles |date=23 Februarie 2017 |title=Donald Trump, white victimhood and the South African far-right |work=The Conversation |url=http://theconversation.com/donald-trump-white-victimhood-and-the-south-african-far-right-73400 |access-date=24 Maart 2018 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011216/https://theconversation.com/donald-trump-white-victimhood-and-the-south-african-far-right-73400 |url-status=live}}</ref> Die Suid-Afrikaanse sanger, liedjieskrywer, politieke aktivis, akteur en TV-aanbieder ondersteun en bevorder die samesweringsteorie.<ref name="Overland" /><ref>{{cite news |date=3 Julie 2013 |title=Getting the facts straight: A fact-checking website in Africa hopes to stem the flow of misinformation |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/baobab/2013/07/03/getting-the-facts-straight |access-date=20 September 2018 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110012021/https://www.economist.com/baobab/2013/07/03/getting-the-facts-straight |url-status=live}}</ref><ref name="myth" /> ''The Conversation'' skryf die popularisering van die begrip aan Hofmeyr toe.<ref name="villet" /> In Januarie 2017 het die media berig dat Hofmeyr die Amerikaanse presidentsverkose [[Donald Trump]] sou ontmoet om "wit volksmoord" in Suid-Afrika te bespreek.<ref>{{cite news |date=17 Januarie 2017 |title=Funds raised for Hofmeyr to meet with Trump over 'white genocide' |work=The Citizen |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/1398923/funds-raised-for-hofmeyr-to-meet-with-trump-over-white-genocide/ |access-date=20 September 2018 |archive-date=10 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110131229/https://citizen.co.za/news/south-africa/1398923/funds-raised-for-hofmeyr-to-meet-with-trump-over-white-genocide/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=18 Januarie 2017 |title=Hofmeyr could meet Trump to discuss 'white genocide in SA' |publisher=Independent Online |url=https://www.iol.co.za/news/world/hofmeyr-could-meet-trump-to-discuss-white-genocide-in-sa-7440941 |access-date=20 September 2018 |archive-date=8 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308150033/https://www.iol.co.za/news/world/hofmeyr-could-meet-trump-to-discuss-white-genocide-in-sa-7440941 |url-status=live}}</ref> Hofmeyr het Trump later bedank toe laasgenoemde 'n boodskap gedeel het waarin hy die "minister van buitelandse sake [[Mike Pompeo]] versoek het om die grond- en plaasbeslagleggings en onteienings en die grootskaalse doodmaak van boere in Suid-Afrika noukeurig te ondersoek".<ref>{{Cite news |last=Selisho |first=Kaunda |date=14 Augustus 2018 |title=WATCH: Steve Hofmeyr endorses Donald Trump's message |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/2009477/watch-steve-hofmeyr-endorses-donald-trumps-message/ |access-date=20 Augustus 2018 |work=The Citizen |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110013117/https://www.citizen.co.za/news/south-africa/2009477/watch-steve-hofmeyr-endorses-donald-trumps-message/ |url-status=live}}</ref> [[Lêer:Steve Hofmyer crop.jpg|duimnael|upright=0.75|[[Steve Hofmeyr]]]] Die manifes van die regs-radikale terroris [[Anders Behring Breivik]], met die titel ''2083: A European Declaration of Independence'', wy 'n hele afdeling aan 'n beweerde "volksmoord" teen [[Afrikaners]]. Dit bevat ook verskeie ander verwysings na beweerde vervolging van wittes in Suid-Afrika en die [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|aanvalle op wit boere]].<ref name="villet" /> Mike Cernovich, 'n Amerikaanse alt-regse kommentator, het voorheen gesê dat "wit volksmoord in Suid-Afrika werklik is".<ref>{{Cite news |url=https://www.iol.co.za/news/opinion/trumps-alt-right-coming-to-sa-7803189 |title=Trump's Alt-Right coming to SA |website=Independent Online |access-date=15 Augustus 2017 |archive-date=27 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085757/https://www.iol.co.za/news/opinion/trumps-alt-right-coming-to-sa-7803189 |url-status=live}}</ref> Die oorlewingsgroep [[Suidlanders]] eis die krediet daarvoor op dat hy die risiko's van 'n rasse-oorlog en etniese suiwering teen wittes internasionaal bekend gemaak het.<ref>{{cite web |title=SA conservative group takes credit for increased 'white genocide' awareness |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/sa-conservative-group-takes-credit-for-increased-white-genocide-awareness-20180323 |work=News24 |access-date=24 Maart 2018 |archive-date=24 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180324102528/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/sa-conservative-group-takes-credit-for-increased-white-genocide-awareness-20180323 |url-status=dead}}</ref><ref name="far-right idea" /> Africa Check, 'n feitekontrole-organisasie, het hierdie bewerings in 2013 as onwaar verwerp: "Wittes het in werklikheid 'n kleiner kans om vermoor te word as enige ander rassegroep." Africa Check het berig dat wittes wel byna 9% van die Suid-Afrikaanse bevolking uitmaak, maar net 1,8% van moordslagoffers verteenwoordig. Lizette Lancaster van die Institute for Security Studies het gesê dat "wittes 'n heelwat kleiner kans het om vermoor te word as hul swart of bruin eweknieë".<ref>{{cite web |title=Are SA whites really being killed 'like flies'? Why Steve Hofmeyr is wrong |url=https://africacheck.org/reports/are-white-afrikaners-really-being-killed-like-flies/ |access-date=15 Augustus 2017 |archive-date=16 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816063210/https://africacheck.org/reports/are-white-afrikaners-really-being-killed-like-flies/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=No genocide risk in SA |work=Independent Online |url=https://www.iol.co.za/dailynews/opinion/no-genocide-risk-in-sa-2070108 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906014040/https://www.iol.co.za/dailynews/opinion/no-genocide-risk-in-sa-2070108 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 September 2016 |title=Genocide Watch thin on transparency and methodology |work=Africa Check |url=https://africacheck.org/2016/09/15/analysis-genocide-watch-thin-transparency-methodology |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906040724/https://africacheck.org/2016/09/15/analysis-genocide-watch-thin-transparency-methodology/ |url-status=live}}</ref> Die Britse joernalis Joe Walsh het berig dat die moordsyfers in die oorwegend wit voorstede van [[Johannesburg]] veel laer as dié in die swart townships van Johannesburg is, wat hom tot die gevolgtrekking gebring het: "As daar enige soort volksmoord teen wit mense in die land uitgevoer word, sou die veiligste gebiede van die vasteland se gevaarlikste stad nie oorwegend wit gewees het nie."<ref name="Vox explained" /> Die Suid-Afrikaanse joernalis Lynsey Chutel het in 2018 berig: "Ná 'n hoogtepunt in 2001/2002 het die getal plaasaanvalle, waaronder verkragting, roof en ander vorme van geweldsmisdaad kort van moord, tot ongeveer die helfte gedaal. Net so het die getal moorde op plase in 1997/1998 met 153 'n hoogtepunt bereik, maar vandag is daardie getal onder 50."<ref name="Vox explained" /><ref name="Chutel-2018">{{Cite web |last=Chutel |first=Lynsey |date=5 Junie 2018 |title=International outrage about a 'genocide' against white farmers in South Africa ignores the data |url=https://qz.com/africa/1297437/farm-murders-in-south-africa-are-decreasing-even-as-conservatives-warn-of-genocide-of-white-afrikaners/ |access-date=20 Augustus 2019 |website=Quartz Africa |language=en |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110012206/https://qz.com/africa/1297437/farm-murders-in-south-africa-are-decreasing-even-as-conservatives-warn-of-genocide-of-white-afrikaners/ |url-status=live}}</ref> Chutel het gesê dat hoewel sommige van die moorde op wit boere wel rassegemotiveerd kan wees, Suid-Afrika 'n land met 'n hoë geweldsmisdaadsyfer is en wit boere "afgesonderd is en as ryk beskou word".<ref name="Vox explained" /><ref name="Chutel-2018" /> In die tydperk Julie 2017 tot Julie 2018 is 47 boere van alle rasse in Suid-Afrika doodgemaak, teenoor die 66 wat tussen Julie 2016 en Julie 2017 vermoor is.<ref name="False claims">{{Cite news |last1=de Greef |first1=Palko |last2=Karaza |first2=Kimon |date=23 Augustus 2018 |title=Trump Cites False Claims of Widespread Attacks on White Farmers in South Africa |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/08/23/world/africa/trump-south-africa-white-farmers.html |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180827021629/https://www.nytimes.com/2018/08/23/world/africa/trump-south-africa-white-farmers.html |url-status=live}}</ref> Die ergste jaar vir plaasmoorde in Suid-Afrika was 1998, toe 153 boere doodgemaak is. Tussen April 2016 en Maart 2017 was daar altesaam 19&nbsp;016 moorde in Suid-Afrika, wat daarop dui dat boere nie besonder geneig is om in Suid-Afrika doodgemaak te word nie.<ref name="False claims" /> Gregory Stanton van Genocide Watch het die misbruik van sy groep se verslae oor die gevaar van polarisasie in Suid-Afrika om die idee van "wit volksmoord" te bevorder, veroordeel.<ref>{{cite web |title='White Genocide' is Not Underway in South Africa |url=http://genocidewatch.net/2015/08/19/white-genocide-is-not-underway-in-south-africa |access-date=5 September 2018 |publisher=Genocide Watch |language=en-US |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102044052/http://genocidewatch.net/2015/08/19/white-genocide-is-not-underway-in-south-africa/ |url-status=live}}</ref> Selfs hoofstroom-Amerikaanse konserwatiewes wat dikwels die sake van Rhodesië en [[Apartheid|apartheid-Suid-Afrika]] bevorder het, omdat hulle albei regimes as sogenaamd meer verligte beleid teenoor swart mense beskou het as die Amerikaanse beleid van integrasie, het die variante van die witvolksmoordteorie as deel van die verdediging van Rhodesië en Suid-Afrika omarm.<ref name="auto2">{{Cite news |last=Heer |first=Jeet |date=24 Junie 2015 |title=Dylann Roof's Defense of White Rule in Africa Has Roots in American Conservatism |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/122140/dylann-roofs-defense-apartheid-africa-has-roots-us-conservatism |access-date=9 Desember 2018 |archive-date=10 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610142256/https://newrepublic.com/article/122140/dylann-roofs-defense-apartheid-africa-has-roots-us-conservatism |url-status=live}}</ref> Die Kanadese joernalis Jeet Heer het in 2015 geskryf: "Die idee dat wittes in Amerika 'n natuurlike verwantskap met wit koloniste in Afrika het, het nie uit die neo-Nazi-uiterste regs ontstaan nie, maar eerder uit die konserwatiewe beweging wat in die 1950's om ''National Review'' saamgetrek het."<ref name="auto2" /> In die Julie 1988-uitgawe van ''Commentary'' het David Roberts jr. [[Nelson Mandela]] met [[Pol Pot]] en die [[African National Congress]] (ANC), die huidige regerende party in Suid-Afrika, met die Rooi Khmer vergelyk, en daarmee geïmpliseer dat die ANC Suid-Afrikaanse wittes sou uitwis as hy aan die mag kom.<ref name="auto3">{{Cite news |last=Heilbrunn |first=Jacob |date=Januarie 1998 |title=Apologists Without Remorse |work=The American Prospect |url=http://prospect.org/article/apologists-without-remorse |access-date=9 Desember 2018 |archive-date=13 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913165058/https://prospect.org/article/apologists-without-remorse |url-status=live}}</ref> Kort voor sy dood in 2005 het Samuel T. Francis, die voormalige redakteur van die konserwatiewe ''Washington Times'', teen die moontlikheid van 'n "wit volksmoord" in Suid-Afrika gewaarsku.<ref name="auto2" /> Simon Roche, 'n Afrikanernasionalis uit Suid-Afrika en 'n woordvoerder van die oorlewingsgroep [[Suidlanders]] wat, in sy woorde, bestaan "om 'n Protestantse Christelike Suid-Afrikaanse minderheid vir 'n komende gewelddadige revolusie voor te berei", het die Verenigde State in 2017 besoek om die tese te bevorder dat die wit minderheid in Suid-Afrika deur etniese suiwering bedreig word.<ref name="far-right idea" /> Roche het gesê hy is na die Verenigde State om "bewustheid van en steun vir die Kaukasiese Christelike konserwatiewe volk van Suid-Afrika te kry&nbsp;... Daar is 'n natuurlike verwantskap met konserwatiewe wit Amerikaners."<ref name="auto1" /> Die Afrikanergroep [[AfriForum]] se adjunkdirekteur [[Ernst Roets]] is deur Radio 702, wat later daarvoor om verskoning gevra het,<ref>{{cite news |date=27 Augustus 2018 |title=UPDATED TO INCLUDE APOLOGY 'We have never ever said there is a white genocide happening in SA' |work=Radio 702 |url=http://www.702.co.za/articles/316863/we-have-never-ever-said-there-is-a-white-genocide-happening-in-sa |access-date=27 Desember 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110020558/https://www.702.co.za/articles/316863/we-have-never-ever-said-there-is-a-white-genocide-happening-in-sa |url-status=live}}</ref> verkeerdelik met valse bewerings van wit volksmoord<ref>{{cite news |last1=Chothia |first1=Farouk |date=1 September 2018 |title=The groups playing on the fears of a 'white genocide' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45336840 |access-date=29 Augustus 2019 |archive-date=4 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904235657/https://www.bbc.com/news/world-africa-45336840 |url-status=live}}</ref> en met Suid-Afrikaanse regeringsgoedkeuring van onvergoede beslaglegging op wit boere se grond verbind.<ref>{{cite web |last1=Carlson |first1=Tucker |title=Minority of farmers struggle for survival in South Africa |url=https://video.foxnews.com/v/5785308294001/#sp=show-clips |access-date=29 Augustus 2019 |website=Fox News |date=16 Mei 2018 |language=en |archive-date=28 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228102825/https://video.foxnews.com/v/5785308294001/#sp=show-clips |url-status=live}}</ref> Roets se boek ''Kill the Boer'' van 2018 voer aan dat die regering ook aan die [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|aanvalle op wit boere]] aandadig is<ref name="Hlatshaneni">{{cite news |last1=Hlatshaneni |first1=Simnikiwe |date=27 Junie 2018 |title=Outrage surrounds book claiming top ANC officials 'killed the boer' |work=The Citizen |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/1964479/outrage-surrounds-book-claiming-top-anc-officials-killed-the-boer/ |access-date=24 November 2018 |archive-date=24 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224153328/https://citizen.co.za/news/south-africa/1964479/outrage-surrounds-book-claiming-top-anc-officials-killed-the-boer/ |url-status=live}}</ref> en beskryf die gebeure as etniese suiwering.<ref>{{Cite web |first=Ernst |last=Roets |date=15 Junie 2018 |title=Kill the Boer |url=http://www.killtheboerbook.com/ |access-date=25 September 2018 |website=Kill the Boer Book |language=en-ZA |archive-date=2 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002191748/https://www.killtheboerbook.com/ |url-status=usurped}}</ref> 'n Ander Suid-Afrikaner, Willem Petzer, het as gas op [[Gavin McInnes]] se podsending verskyn en die ANC-regering daarvan beskuldig dat hy volksmoord beplan.<ref name="far-right idea" /> === Europa === ==== Finland ==== In 'n meningsopname wat deur ''Iltalehti'' gedoen is, het 'n derde van die kiesers van die regs-radikale Finnepartry, die tweede grootste party in die parlement, gemeen dat "die Europese ras verhoed moet word om met donkerder rasse te vermeng, anders sal die Europese inheemse bevolking uiteindelik uitsterf".<ref>{{Cite web |last=Nalbantoglu |first=Minna |date=25 Julie 2023 |title=Iso osa perussuomalaisten kannattajista ei pidä rasismia ongelmana – tämä tiedetään heidän asenteistaan |url=https://www.hs.fi/politiikka/art-2000009740087.html |access-date=14 Maart 2025 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref> Die Finnepartry se minister van binnelandse sake, Mari Rantanen, het geskryf dat as Finne naïef oor immigrasie bly, Finne "nie blou-oog sal bly nie", en sy het geskrifte gedeel wat na vlugtelinge as "parasiete" verwys.<ref>{{cite web |url=https://www.iltalehti.fi/politiikka/a/6e6b3ddd-ed41-45c9-83e4-5db1d3a810a7 |title=Sisäministeri Mari Rantanen kommentoi rotuoppiin liitettyä kirjoitustaan: 'Uskon tilastoihin' |language=fi |work=Iltalehti |date=15 September 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iltalehti.fi/politiikka/a/5506f5d3-bfc9-4a4b-845b-f62eb632835d |work=Iltalehti |date=15 September 2024 |title=Ministeri Rantasen nettiteksteistä kohu: Peukutti pakolaisten hukkumisille ja 'pakoloisille' |language=fi}}</ref> Toni Jalonen, destyds die adjunkvoorsitter van die Finnepartry se jeugvleuel, het 'n foto van 'n swart gesin met die woorde "Stem vir die Finne, sodat Finland se toekoms nie so lyk nie" geplaas.<ref>{{cite news |url=https://yle.fi/a/74-20112339 |title=Perussuomalaisten nuorten entiselle varapuheenjohtajalle syyte kiihottamisesta kansanryhmää vastaan |language=fi |work=Yleisradio |date=17 September 2024}}</ref> Hoewel die Finnepartry die witvolksmoordretoriek in die parlement ingebring het,<ref name="Saresma">Saresma, Tuija (2023). ''Perussuomalaiset ja väestönvaihto – kulttuuri, rotu ja sukupuoli salaliitoteoriassa''. In Hyvönen & Pyrhönen. {{ISBN|978-952-397-029-8}}</ref> het dit voor hulle reeds in die politiek beland. In die 1990's het die [[Oulu]]se stadsraadslid en voormalige leier van die Vaderlandse Finse Jeug Jouni Lanamäki byvoorbeeld aandag getrek met uitsprake dat hy Oulu "'n wit Noordse stad" wil hou en dat die oorlewing van die Finne "die bestryding van die gekleurde volke" verg.<ref>{{Cite web |last=Salmela |first=Marja |date=17 Oktober 1996 |title=Oulussa ollaan omahyväisen samaa mieltä lähes kaikesta Vain veroäyristä syntyi pikkukina vaalien alla |url=https://www.hs.fi/suomi/art-2000003569496.html |access-date=14 Maart 2025 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref><ref name="yle">{{Cite web |last=Lindfors |first=Jukka |date=17 Maart 2010 |title=Ei tummia Oulun ravintoloihin |url=https://yle.fi/a/20-107233 |access-date=14 Maart 2025 |work=Yle |language=fi}}</ref><ref name="hs2017">{{Cite web |last=Jokinen |first=Juho |date=4 Oktober 2017 |title=Jouni Lanamäki kuohutti 1990-luvulla rasismilla, vetäytyi julkisuudesta ja loi kaikessa hiljaisuudessa karaokebaarien imperiumin Helsinkiin – Nyt hän avaa suunsa 25 vuoden jälkeen |url=https://www.hs.fi/pkseutu/art-2000005394328.html |access-date=14 Maart 2025 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref> ==== Frankryk ==== Figure aan die regterkant van die Franse politiek, soos Renaud Camus, het beweer dat 'n "wit volksmoord" of "Groot Vervanging" in [[Frankryk]] aan die gang is.<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=pF5qDwAAQBAJ&pg=PA127 |first=Eirikur |last=Bergmann |title=Conspiracy & Populism: The Politics of Misinformation |year=2018 |chapter=The Eurabia Doctrine |page=127 |publisher=Springer |isbn=9783319903590}}</ref> Camus se omskrywing, wat grootliks op die wit Christelike bevolking in Frankryk konsentreer, word in die media wisselend met wit volksmoord gebruik<ref name="Day trope" /> en is as 'n enger, minder uiterste en meer nasionaal gerigte weergawe van die breër samesweringsteorie beskryf.<ref name="Overland" /><ref name="New face" /> Ten spyte van sy fokus op die spesifieke demografie van Frankryk glo Camus ook dat alle Westerse lande 'n vorm van "etniese en beskawingsvervanging" in die gesig staar.<ref>{{cite magazine |date=4 Desember 2017 |title=The French Origins of 'You Will Not Replace Us' |url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/12/04/the-french-origins-of-you-will-not-replace-us |magazine=The New Yorker |access-date=20 September 2018 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130201710/https://www.newyorker.com/magazine/2017/12/04/the-french-origins-of-you-will-not-replace-us |url-status=live}}</ref> In Junie 2017 het die assistent van senator Stéphane Ravier, wat as een van die Nasionale Front se kandidate gestaan het, die samesweringsteorie onderskryf.<ref>{{cite web |date=6 Junie 2017 |title=Cette enquête qui met le FN face à ses contradictions |trans-title=Hierdie ondersoek wat die FN voor sy teenstrydighede stel |url=https://www.europe1.fr/politique/cette-enquete-qui-met-le-fn-face-a-ses-contradictions-3352676 |work=Europe 1 |language=fr |access-date=10 Julie 2019 |archive-date=8 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074139/https://www.europe1.fr/politique/cette-enquete-qui-met-le-fn-face-a-ses-contradictions-3352676 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=6 Junie 2017 |title=Racisme, homophobie: ce que l'on trouve sur les comptes des candidats FN |trans-title=Rassisme, homofobie: wat ons op die rekeninge van FN-kandidate aantref |url=http://www.francesoir.fr/politique-france/racisme-homophobie-ce-que-lon-trouve-sur-les-comptes-des-candidats-fn-front-national-buzzfeed-circonscriptions-xenophobie-legislatives-deputes-twitter-facebook-fachosphere |work=France-Soir |language=fr |access-date=10 Julie 2019 |archive-date=8 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124044/http://www.francesoir.fr/politique-france/racisme-homophobie-ce-que-lon-trouve-sur-les-comptes-des-candidats-fn-front-national-buzzfeed-circonscriptions-xenophobie-legislatives-deputes-twitter-facebook-fachosphere |url-status=dead}}</ref> Ravier se assistent het 'n foto van 'n blonde meisie met die woorde "Sê nee vir wit volksmoord" enkele dae voor die Franse wetgewende verkiesing van 2017 geplaas en 'n politieke ultimatum gestel: "die Nasionale Front of die inval".<ref>{{cite web |date=7 Junie 2017 |title=Le FN en PACA : des propos à caractère raciste et islamophobe des candidats aux législatives |trans-title=Die FN in PACA: rassistiese en Islamofobiese uitlatings deur kandidate vir die wetgewende verkiesings |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/provence-alpes-cote-d-azur/fn-paca-propos-racistes-islamophobes-candidats-aux-elections-legislatives-1268215.html |work=France Info |language=fr |access-date=10 Julie 2019 |archive-date=8 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124042/https://france3-regions.francetvinfo.fr/provence-alpes-cote-d-azur/fn-paca-propos-racistes-islamophobes-candidats-aux-elections-legislatives-1268215.html |url-status=live}}</ref> ==== Duitsland ==== Die Nuwejaarsaandaanvalle van 2015 in [[Keulen]] het tot beskuldigings gelei dat die federale regering en die media doelbewus verslaggewing in die openbare belang oor 1&nbsp;200 seksuele aanrandings deur duisende jong manlike Moslem-immigrante vermy het.<ref>{{Cite news |last=Noack |first=Rick |date=1 Desember 2021 |title=Why it took half a year for the full extent of the New Year's Eve assaults in Germany to be known |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/07/11/why-it-took-half-a-year-for-the-full-extent-of-the-new-years-eve-assaults-in-germany-to-be-known/ |access-date=21 September 2024 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Verskonings vir huiwering deur die openbare televisiekanaal ZDF het bewerings van 'n ''{{lang|de|Lügenpresse}}'' (leuenpers) deur populistiese en regs-radikale partye versterk as bewys van 'n wydverspreide sameswering deur Duitse instellings.<ref>{{Cite book |last=Bongiovanni |first=Francesco M. |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-74370-7 |title=Europe and the End of the Age of Innocence |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-74369-1 |location=Cham |language=en |chapter=The Rise of Alternative Politics |doi=10.1007/978-3-319-74370-7}}</ref> Die ongekende omvang van grensoorgange in 2015 en 2016 het kanselier [[Angela Merkel]] gedwing om "tydelike beperkings" op deurgang oor die grens met Oostenryk te plaas. Die alt-regse samesweringswebwerf Zero Hedge het statistiek oor immigrantemisdaad in Duitsland saam met uitsprake van politici en nuusberigte gelys, wat voorgehou is as "teenstrydighede wat 'n diepstaatvlak van sameswering bevestig&nbsp;... om 'n pro-immigrasiebeleid in Duitsland deur te druk". Tydens die Duitse verkiesingsveldtog van 2017 het die regs-radikale party Alternatief vir Duitsland advertensies met 'n swanger vrou se buik en die slagspreuk "Nuwe Duitsers? Ons maak hulle self" laat loop<ref name="GastonS" /> Gebeure soos die seksuele aanrandings op Nuwejaarsaand in 2015, asook die Groot Vervanging-samesweringsteorie, het die regsekstremis Stephan Ernst verder geradikaliseer, wat in reaksie daarop die plaaslike politikus [[Walter Lübcke]] in 2019 vermoor het. Op grond van die protokolle van sy eerste bekentenis het Ernst Lübcke daarvoor verantwoordelik gehou dat hy nie-wit vlugtelinge in die land toegelaat het.<ref>{{Cite web |url=https://www.daserste.de/information/reportage-dokumentation/dokus/sendung/toedlicher-hass-der-mordfall-walter-luebcke-112.html |title=Der Mordfall Walter Lübcke |website=Das Erste |access-date=19 November 2022 |archive-date=13 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213121218/https://www.daserste.de/information/reportage-dokumentation/dokus/sendung/toedlicher-hass-der-mordfall-walter-luebcke-112.html |url-status=live}}</ref> ==== Hongarye ==== [[Lêer:EPP Helsinki Congress in Finland, 7-8 November 2018 (45777983671) cropped.jpg|duimnael|upright=0.75|[[Viktor Orbán]]]] 'n Staatsbefonde veldtog onder leiding van die Hongaarse eerste minister [[Viktor Orbán]] het 'n wye reeks historiese antisemitiese stereotipes ingespan om die filantroop [[George Soros]] daarvan te beskuldig dat hy aan samesweringe deelneem om nie-wit immigrante te ondersteun en die publiek daaroor te bedrieg. Orbán het Soros, 'n Jood wie se familie die vyandige omstandighede van Hongarye se Nazi-besetting oorleef het, self van Nazisme beskuldig en wetgewing bekend as die "Stop Soros-wet" ingestel om organisatoriese steun aan immigrante te kriminaliseer. Hierdie versinsels het by die alt-regs in Europa en die Verenigde State gewild geword.<ref name="GastonS" /> Orbán se veldtogslagspreuk van 2018 was "Christenskap is Europa se laaste hoop",<ref>{{cite journal |last1=Bromley |first1=Richard |date=2018 |title=The politics of displacement: the Far Right narrative of Europe and its 'others' |url=http://europeansouth.postcolonialitalia.it/journal/2018-3/2.Bromley.pdf |journal=From the European South |volume=3 |pages=13-26 |access-date=23 Maart 2019 |archive-date=23 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323180308/http://europeansouth.postcolonialitalia.it/journal/2018-3/2.Bromley.pdf |url-status=live}}</ref> en hy het gesê: "Ons ergste nagmerries kan waar word. Die Weste val omdat hy nie sien dat Europa oorstroom word nie."<ref>{{cite news |last1=Pasha-Robinson |first1=Lucy |date=21 Februarie 2018 |title=Hungary's Prime Minister warns 'Europe is being overrun' in the run up to national election |language=en |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/viktor-orban-hungary-elections-prime-minister-anti-immigration-islam-fidesz-party-a8221121.html |access-date=23 Maart 2019 |archive-date=29 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029094440/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/viktor-orban-hungary-elections-prime-minister-anti-immigration-islam-fidesz-party-a8221121.html |url-status=live}}</ref> ==== Pole ==== Honderde Poolse [[Facebook]]-groepe soos "Stop Wit Volksmoord" het beelde geskep en versprei wat Afrikane en mense uit die Midde-Ooste as lede van afsonderlike "primitiewe" spesies uitbeeld wat nie die menslike intelligensie van wit Europeërs het nie. Webwerwe soos "Conspiracy Files" het aanklagte van politieke ooreenkomste versin om nie-wit immigrasie teen die volkswil te bevorder, soos ooreenkomste wat deur EU-leiers en Afrikalande onderteken is om Europa se Afrikabevolking tot 300&nbsp;miljoen teen 2068 te laat groei, en sodoende inheemse wittes "minderhede in hul eie vaderland" te maak.<ref name="GastonS" /> ==== Rusland ==== 'n Groot deel van die teorie dat Suid-Afrikaanse wittes deur "volksmoord" bedreig word, is uit internetgerugte gebore wat deur die Russiese regering begin is. Rusland-24, 'n televisiekanaal wat aan die Russiese regering behoort, het in die somer van 2018 'n insetsel uitgesaai oor Afrikanerboere wat na [[Rusland]] as "broers in die geloof" wou immigreer. Die huidige regering in Rusland onder leiding van [[Wladimir Poetin]] val dikwels die ideologie van [[liberalisme]] aan omdat dit die individu voor die kollektief stel, en bevorder "wit volksmoord"-stories sowel om die mislukking van liberalisme te wys as om die tese te bevorder dat groepsidentiteite veel swaarder weeg as individuele identiteite. Die ideologie van die Russiese staat is dat die belange van die kollektief voorkeur bo dié van die individu geniet, en bewyse van beweerde mislukkings van liberalisme in die buiteland word breedvoerig deur die Russiese media gedek.<ref name="smh" /> Die Australiese historikus Mark Edele het gesê: "Daar is beslis 'n poging [deur Rusland] om alt-regse sienings en uiters regse organisasies buite Rusland te steun&nbsp;... Rusland steun groepe wat liberale sienings sal ondermyn. Dit is die logika van Rusland se borgskap van alt-regse groepe&nbsp;... Daar is 'n langdurige angs onder Rusland se nasionaliste dat Russe uitsterf weens dalende geboortesyfers in vergelyking met nie-Slawiese volke. Dit weerklink met wit volksmoordvrese."<ref name="smh" /> Die Kanadese alt-regse persoonlikheid [[Lauren Southern]] het 'n simpatieke onderhoud met die Russiese fascistiese denker Aleksandr Dugin gehad, wat vir haar gesê het dat "liberalisme die bestaan van enige kollektiewe identiteite ontken" en dat "liberalisme op die afwesigheid van enige vorm van kollektiewe identiteit gegrond is". Dugin het die geval van wit Suid-Afrikaanse boere wat na bewering met volksmoord bedreig word, as bewys van die mislukking van liberalisme gebruik omdat dit die individu bo die kollektief stel. Na die einde van [[apartheid]] in 1994 is Suid-Afrika as die "reënboognasie" voorgehou waar mense van daardie tyd af, ongeag hul velkleur, slegs as individue beoordeel sou word. Uit die oogpunt van die Russiese staat is die voorstelling van liberalisme in Suid-Afrika as 'n bloeddeurdrenkte ramp 'n manier om liberalisme in die algemeen in onguns te bring.<ref name="smh" /> ==== Swede ==== Die Sweedse neo-Nazi-propagandafilm ''Europa: The Last Battle'' van 2017 beweer dat Jode saamsweer om die ondergang van die wit ras te bewerkstellig deur immigrasie en interrasseverhoudings aan te moedig.<ref>{{cite web |last=Doerer |first=Kristen |date=9 Augustus 2021 |title=From Flat Earth to Holocaust Denial, the Conspiracy Theorist Podcast That Nearly Scored an MMA Legend |url=https://www.rightwingwatch.org/post/from-flat-earth-to-holocaust-denial-the-conspiracy-theorist-podcast-that-nearly-scored-an-mma-legend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302022031/https://www.rightwingwatch.org/post/from-flat-earth-to-holocaust-denial-the-conspiracy-theorist-podcast-that-nearly-scored-an-mma-legend/ |archive-date=2 Maart 2024 |access-date=2 Maart 2024 |website=Right Wing Watch}}</ref> ==== Verenigde Koninkryk ==== [[Lêer:Anne Maria Waters.jpg|duimnael|upright=0.75|Anne Marie Waters]] In 'n ''Breitbart News''-artikel van 2015 het Anne Marie Waters, die stigter en leier van die anti-Islamiese party For Britain, wit volksmoord beskryf as "deel van 'n breë, kwaadaardige en venynige haat teen wit Westerse mense" en beweer dat Europese leiers dit ten doel het om "die Westerse kultuur uit te wis".<ref name="GastonS" /> In Desember 2015 het die voormalige EDL-leier Tommy Robinson die witvolksmoordmite onderskryf.<ref name="Examining white genocide">{{cite news |date=13 November 2019 |title=At an Arkansas white nationalist rally, Trump's support for racist conspiracies provides inspiration |work=ThinkProgress |url=https://thinkprogress.org/arkansas-white-nationalist-nsm-rally-trump-tweets-white-genocide-false-14c1e5b561d4/ |access-date=3 Julie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011436/https://thinkprogress.org/arkansas-white-nationalist-nsm-rally-trump-tweets-white-genocide-false-14c1e5b561d4/ |url-status=live}}</ref> In sy boek ''Enemy of the State'' van 2015 het Robinson beweer dat voorheen wit Britse meerderheidsgebiede van sy tuisdorp, Luton, "etniese suiwering" ondergaan het, en dat die Verenigde Koninkryk "slaapwandelend" op pad was na "'n Moslem-oorname".<ref>{{cite news |date=25 Oktober 2018 |title=Tommy Robinson and the far right's new playbook |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2018/oct/25/tommy-robinson-and-the-far-rights-new-playbook |access-date=3 Julie 2019 |archive-date=11 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911020422/https://www.theguardian.com/world/2018/oct/25/tommy-robinson-and-the-far-rights-new-playbook |url-status=live}}</ref> 'n Paar weke voor die [[Brexit]]-referendum van 2016 het 'n werklose tuinier met bande met regs-radikale organisasies die parlementslid Jo Cox weens haar steun vir die [[Europese Unie]] en haar werk ten bate van immigrante vermoor, en gesê sy was deel van 'n linkse sameswering wat deur die hoofstroommedia voortgesit word en 'n verraaier van die wit ras.<ref name="GastonS" /> 'n Meningsopname in Maart 2016 voor die referendum het bevind dat 41% van Britte gemeen het hul regering verberg die ware getal immigrante.<ref name="GastonS" /> Katie Hopkins, 'n Engelse mediapersoonlikheid, het 'n dokumentêr gemaak wat die samesweringsteorie van 'n voortgaande wit volksmoord teen boere in Suid-Afrika ondersteun.<ref name="preppers" /><ref>{{cite magazine |last=Walsh |first=Joe |date=22 Mei 2018 |title=No, Katie Hopkins, there is no white genocide in South Africa |url=https://www.newstatesman.com/world/africa/2018/05/no-katie-hopkins-there-no-white-genocide-south-africa |magazine=New Statesman |access-date=15 Desember 2021 |archive-date=10 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610044021/https://www.newstatesman.com/world/africa/2018/05/no-katie-hopkins-there-no-white-genocide-south-africa |url-status=live}}</ref> In Maart 2018 is die Britse joernalis Rod Liddle volgens die webwerf ''Vice'' geïdentifiseer as iemand wat die samesweringsteorie in 'n artikel in ''The Spectator'' bevorder.<ref name="preppers">{{cite news |last=Haynes |first=Gavin |date=10 Mei 2018 |title=The Race War Preppers Behind South Africa's 'White Genocide' Meme |work=Vice |url=https://www.vice.com/en/article/the-race-war-preppers-behind-south-africas-white-genocide-meme/ |access-date=15 Desember 2021 |archive-date=14 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814113230/https://www.vice.com/en_uk/article/qvn44v/the-race-war-preppers-behind-south-africas-white-genocide-meme |url-status=live}}</ref> Hy het voorgestel dat [[Lauren Southern]], wat haar eie dokumentêr oor Suid-Afrika gemaak het, positief ontvang sou gewees het as dit oor "enige ander soort volksmoord" gegaan het.<ref>{{cite news |last=Liddle |first=Rod |url=https://www.spectator.co.uk/2018/03/genocide-in-south-africa-now-thats-a-black-and-white-issue/ |title=Genocide in South Africa: now that's a black-and-white issue |work=The Spectator |date=17 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317111902/https://www.spectator.co.uk/2018/03/genocide-in-south-africa-now-thats-a-black-and-white-issue/ |archive-date=17 Maart 2018 |quote=Shockingly, almost I might say unbelievably, a Canadian libertarian blogger has been refused entry to the UK because she subscribes to the narrative which I outlined above. Lauren Southern believes that genocide is being enacted against the whites in South Africa. Any other brand of genocide and she'd have been courted and asked to give evidence to a select committee, and probably be guest-editing ''Newsnight'' and presenting ''Woman's Hour'' right now.}}</ref> Hopkins het ook die gedagte bevorder dat sowel immigrasie as multikulturalisme daarop gemik is om wit volksmoord te veroorsaak.<ref>{{cite magazine |date=24 Julie 2018 |title=The Rebel Media-branded retirement savings fund is not happening |url=https://www.macleans.ca/news/canada/the-rebel-media-branded-retirement-savings-fund-is-not-happening/ |magazine=Maclean's |access-date=25 Julie 2018 |archive-date=25 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725064943/https://www.macleans.ca/news/canada/the-rebel-media-branded-retirement-savings-fund-is-not-happening/ |url-status=live}}</ref> ''Yahoo! News'' het berig dat haar bedoeling met die reis vir die dokumentêr was om "die wit volksmoord te ontbloot" wat met boere in Suid-Afrika gebeur.<ref>{{cite news |date=6 Februarie 2018 |title=Katie Hopkins allegedly detained at Johannesburg airport for 'spreading racial hatred' |work=Yahoo News |url=https://uk.news.yahoo.com/katie-hopkins-allegedly-detained-johannesburg-airport-spreading-racial-hatred-143248388.html |access-date=25 Julie 2018 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011333/https://uk.news.yahoo.com/katie-hopkins-allegedly-detained-johannesburg-airport-spreading-racial-hatred-143248388.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Februarie 2018 |title=Katie Hopkins has been allowed to leave South Africa after being 'detained' |work=Yahoo News |url=https://uk.news.yahoo.com/katie-hopkins-allowed-leave-south-africa-detained-130143584.html |access-date=25 Julie 2018 |archive-date=8 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308014928/https://uk.news.yahoo.com/katie-hopkins-allowed-leave-south-africa-detained-130143584.html |url-status=live}}</ref> In September 2018, met die inhegtenisneming van sommige neo-Nazi-lede van National Action, het die teenterrorisme-program Prevent die wit meerderwaardige groep geïdentifiseer as een wat die wit uitwissingsamesweringsteorie aanhang. 'n Regeringskoördineerder het gesê die organisasie "beskou die uitwissing van wit mense as 'n baie werklike en waarskynlike moontlikheid".<ref>{{cite news |date=7 September 2017 |title=Neo-Nazi arrests: National Action suspects are in the Army |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-41161233 |access-date=12 Julie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110024526/https://www.bbc.com/news/uk-41161233 |url-status=live}}</ref> In Maart 2019 het Catherine Blaiklock as leier van die Brexit-party bedank nadat sy 'n foto van 'n multirassige laerskool in Engeland met die onderskrif "Dit is 'n Britse skool. Dit is wit volksmoord." op sosiale media gedeel het<ref name="blaiklock">{{cite news |date=20 Maart 2019 |title=Leader of Nigel Farage's party resigns over anti-Islam messages |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/20/leader-of-pro-brexit-party-catherine-blaiklock-resigns-over-anti-islam-messages |access-date=12 Junie 2019 |archive-date=19 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819180744/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/20/leader-of-pro-brexit-party-catherine-blaiklock-resigns-over-anti-islam-messages |url-status=live}}</ref> 'n Ander bydrae wat Blaiklock gedeel het, het beweer dat multikulturalisme op "die vervanging van die inheemse Europese volk" neerkom.<ref name="blaiklock" /> In April 2019 het dit aan die lig gekom dat 'n kandidaat van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] vir plaaslike verkiesings die samesweringsteorie bevorder het deur aanlynmateriaal te onderskryf wat beweer het dat die "vernietiging van die wit ras" deur nie-wit immigrante bewerkstellig word wat Europa "oorstroom" en "as sogenaamde 'vlugtelinge' vermom" is in 'n beweerde komplot om rassevermenging op wit Europeërs af te dwing. Hy is daarna deur sy party geskors, maar het op die stembrief vir die verkiesing gebly.<ref>{{cite news |date=25 April 2019 |title=Tory candidates suspended over racist and inflammatory posts |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/apr/25/tory-candidates-suspended-over-racist-and-inflammatory-posts |access-date=15 Junie 2019 |archive-date=22 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822145848/https://www.theguardian.com/politics/2019/apr/25/tory-candidates-suspended-over-racist-and-inflammatory-posts |url-status=live}}</ref> Die identitêre beweging Generation Identity se partyleier en neo-Nazi Mark Collett bevorder die samesweringsteorie aktief op Twitter en [[YouTube]].<ref>{{cite news |last1=Townsend |first1=Mark |date=24 Augustus 2019 |title=Infiltrator exposes Generation Identity UK's march towards extreme far right |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/24/generation-identity-uk-far-right-extremists |access-date=26 Augustus 2019 |archive-date=21 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321175524/https://www.theguardian.com/world/2019/aug/24/generation-identity-uk-far-right-extremists |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Wells |first1=Alexandra |date=14 Augustus 2019 |title=YouTube Paid Neo-Nazi Thousands Of Dollars For Hate Videos |work=The Forward |url=https://forward.com/fast-forward/429555/youtube-neo-nazi-mark-collett-anti-semitism/ |access-date=26 Augustus 2019 |archive-date=25 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225124357/https://forward.com/fast-forward/429555/youtube-neo-nazi-mark-collett-anti-semitism/ |url-status=live}}</ref> === Verenigde State === [[Lêer:Ann Coulter by Gage Skidmore 3.jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Ann Coulter by die Conservative Political Action Conference van 2013]] Volgens Erika Lee was die stigters van die Immigration Restriction League, lede van die ou Yankee-hoërklas, in 1894 "daarvan oortuig dat Anglo-Saksiese tradisies, mense en kultuur in 'n vloed van rasse-minderwaardige vreemdelinge uit Suid- en Oos-Europa verdrink word".<ref>Erika Lee, ''America for Americans a history of xenophobia in the United States'' (2019) p. 113.</ref> In 2007 het die konserwatiewe Ann Coulter in haar artikel met die titel "Bush's America: Roach Motel" nie-wit immigrasie na die Verenigde State as "wit volksmoord" beskryf.<ref>{{cite news |date=21 September 2017 |title=The far right's 'Free Speech Week' at UC Berkeley, explained |work=Vox |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2017/9/21/16333260/free-speech-week-uc-berkeley |access-date=20 Augustus 2018 |archive-date=20 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820173014/https://www.vox.com/policy-and-politics/2017/9/21/16333260/free-speech-week-uc-berkeley |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Why Ann Coulter's Remarks Have Led to Accusations of Racism |website=ThoughtCo |url=https://www.thoughtco.com/top-most-racist-ann-coulter-quotes-2834520 |access-date=3 Oktober 2018 |archive-date=16 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016033330/https://www.thoughtco.com/top-most-racist-ann-coulter-quotes-2834520 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=6 Junie 2007 |title=Bush's America: Roach Motel |url=http://www.anncoulter.com/columns/2007-06-06.html |publisher=anncoulter.com |access-date=20 Augustus 2018 |archive-date=28 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228153803/http://www.anncoulter.com/columns/2007-06-06.html |url-status=live}}</ref> ''Vox'' het berig dat Coulter een van baie is wat 'n verhoog aan "die 'wit volksmoord'-mite" verskaf.<ref name="VoxIdeology">{{cite news |date=18 Junie 2018 |title=The scary ideology behind Trump's immigration instincts |work=Vox Media |url=https://www.vox.com/2018/1/18/16897358/racism-donald-trump-immigration |access-date=11 Augustus 2018 |archive-date=2 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702171133/https://www.vox.com/2018/1/18/16897358/racism-donald-trump-immigration |url-status=live}}</ref> Ná 'n boek wat sy oor die onderwerp geskryf het, is sy as 'n "kampvegter" van die idees agter die samesweringsteorie beskryf.<ref>{{cite news |date=28 Mei 2015 |title=Why Ann Coulter is dead wrong about immigration in America |work=The Daily Dot |url=https://www.dailydot.com/via/ann-coulter-immigration/ |access-date=20 Augustus 2018 |archive-date=15 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115030115/https://www.dailydot.com/via/ann-coulter-immigration/ |url-status=live}}</ref> Sy het ook beweer dat "'n volksmoord" teen wit Suid-Afrikaanse boere aan die gang is.<ref name="smh" /> In Oktober 2014 het die wit nasionalis Greg Johnson die wit uitwissingsamesweringsteorie met die voorstel bevorder dat "die georganiseerde Joodse gemeenskap die ''vernaamste'' vyand is, nie die enigste vyand nie, maar die vernaamste vyand, van elke poging om wit uitwissing te stuit en om te keer. Jy kan nie 'n vyand verslaan wat jy nie wil noem nie. Wit Nasionalisme is dus onontkombaar antisemities."<ref>{{cite web |title=Greg Johnson |quote=Greg Johnson is the editor-in-chief of the white nationalist publishing house Counter-Currents, an epicenter of 'academic' white nationalism |url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/individual/greg-johnson |publisher=Southern Poverty Law Center |access-date=18 Julie 2019 |archive-date=22 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061633/https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/individual/greg-johnson |url-status=live}}</ref> In Desember 2014 het die [[Ku Klux Klan]]-leier Thomas Robb voorgehou dat wit volksmoord weens die immigrasie en hoë geboortesyfers van nie-wittes aan die gang is. Hy het beweer dat demografiese verandering die ekonomiese, rasse- en maatskaplike landskap van Harrison, [[Arkansas]], en die Verenigde State in die geheel raak, en dat dit op "wit volksmoord wat teen ons mense gepleeg word" neerkom.<ref>{{cite news |date=10 Desember 2014 |title=In Arkansas, white town is a black mark |work=Al Jazeera |url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/12/10/harrison-arkansashategroups.html |access-date=15 Junie 2019 |archive-date=18 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718215848/http://america.aljazeera.com/articles/2014/12/10/harrison-arkansashategroups.html |url-status=live}}</ref> Omtrent daardie tyd het die begrip op reklameborde in die Verenigde State naby Birmingham, [[Alabama]],<ref>{{cite web |author=Underwood, Madison |date=30 Junie 2014 |title=Where does that billboard phrase, 'Anti-racist is a code word for anti-white,' come from? It's not new |url=http://www.al.com/news/birmingham/index.ssf/2014/06/where_does_that_billboard_phra.html |access-date=29 Mei 2016 |work=AL.com |archive-date=19 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119125748/https://www.al.com/news/birmingham/index.ssf/2014/06/where_does_that_billboard_phra.html |url-status=live}}</ref> en in Harrison, Arkansas, verskyn.<ref>{{cite web |last=Byng |first=Rhonesha |date=7 November 2013 |title=Arkansas Town Responds To Controversial 'Anti-Racist Is A Code Word For Anti-White' Sign |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/11/07/harrison-arkansas-antiracist-code-word-antiwhite_n_4227769.html |access-date=29 Mei 2016 |work=Huffington Post |archive-date=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133143/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/07/harrison-arkansas-antiracist-code-word-antiwhite_n_4227769.html |url-status=live}}</ref> ==== Amerikaanse presidentsverkiesingsveldtogte van 2016 ==== [[Lêer:Mike Cernovich by Gage Skidmore.jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Mike Cernovich in Augustus 2018]] In Oktober 2015 het Mike Cernovich, 'n sosialemediapersoonlikheid, die wit nasionalistiese slagspreuk "diversiteit is kode vir wit volksmoord" geplaas en beweer dat sy ontdekking van die begrip hom laat ophou het om 'n libertariër te wees en hom eerder 'n alt-regse aktivis laat word het.<ref>{{cite news |date=5 April 2017 |title=Trump Jr. Wants 'Alt-right' Personality Mike Cernovich to Win Pulitzer |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/us-news/trump-jr-wants-mike-cernovich-to-win-pulitzer-1.5457714 |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=21 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721045507/https://www.haaretz.com/us-news/trump-jr-wants-mike-cernovich-to-win-pulitzer-1.5457714 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=21 Julie 2017 |title=Ohio treasurer and Senate candidate takes on Anti-Defamation League over far-right 'witch hunt' |work=Yahoo! News |url=https://www.yahoo.com/news/ohio-treasurer-senate-candidate-takes-anti-defamation-league-far-right-witch-hunt-202509465.html |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109010258/https://www.yahoo.com/news/ohio-treasurer-senate-candidate-takes-anti-defamation-league-far-right-witch-hunt-202509465.html |url-status=live}}</ref> 'n Paar dae later het hy die samesweringsteorie met die waarskuwing weer opgeroep dat "wit volksmoord die SJW's sal saamsleep", 'n voorspelling dat Moslems dié wat hy sosiale-geregtigheidsvegters genoem het, in die Verenigde State sou vermoor.<ref>{{cite news |date=18 November 2016 |title=Media Matter: People – Mike Cernovich (Page 6) |work=Media Matters |url=https://www.mediamatters.org/people/mike-cernovich?page=6}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In November 2015 het Cernovich daarop aangedring dat "wit volksmoord werklik is" met betrekking tot Suid-Afrika.<ref>{{cite news |date=15 Mei 2018 |title=South African group under fire for lobbying US for white rights |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/south-african-group-fire-lobbying-white-rights-180514054424008.html |access-date=14 Junie 2019 |archive-date=11 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911111511/https://www.aljazeera.com/news/2018/05/south-african-group-fire-lobbying-white-rights-180514054424008.html |url-status=live}}</ref> Ná 'n openbare teenreaksie het hy verskeie boodskappe wat na die samesweringsteorie verwys, verwyder.<ref>{{cite news |date=23 Julie 2018 |title=James Gunn Was Fired For Old Tweets Because Disney Listened To The 'Pizzagate' Guy |work=Houston Press |url=https://www.houstonpress.com/arts/should-james-gunn-have-been-fired-as-galaxy-director-10682469 |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=12 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812202553/https://www.houstonpress.com/arts/should-james-gunn-have-been-fired-as-galaxy-director-10682469 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=6 Desember 2017 |title=Virginia gubernatorial candidate laughed about GOP 'cucks' on controversial conspiracy theorist's show |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2017/03/24/politics/kfile-virginia-governor-livestream-appearance/index.html |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=19 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719000817/https://edition.cnn.com/2017/03/24/politics/kfile-virginia-governor-livestream-appearance/index.html |url-status=live}}</ref><ref name="False claims" /> Tydens die Amerikaanse presidentsverkiesing van 2016 was daar bewerings dat aspekte van die samesweringsteorie as hondefluitjietaal deur sommige hoofstroom-konserwatiewe politieke figure oorgeneem is. In Januarie 2016 het [[Donald Trump]] omstredenheid ontlok nadat hy die Twitter-gebruiker @WhiteGenocideTM herplaas het,<ref>{{cite news |last=Kopan |first=Tal |date=22 Januarie 2016 |title=Donald Trump retweets 'White Genocide' Twitter user |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2016/01/22/politics/donald-trump-retweet-white-genocide/ |access-date=15 Maart 2017 |archive-date=30 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030223011/https://edition.cnn.com/2016/01/22/politics/donald-trump-retweet-white-genocide/ |url-status=live}}</ref> asook @EustaceFash, wie se Twitter-kopbeeld destyds ook die term "wit volksmoord" ingesluit het.<ref name="Fortune">{{cite news |last1=Kharakh |first1=Ben |last2=Primack |first2=Dan |date=22 Maart 2016 |title=Donald Trump's Social Media Ties to White Supremacists |work=Fortune |url=http://fortune.com/donald-trump-white-supremacist-genocide/ |access-date=15 Maart 2017 |archive-date=17 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017225106/http://fortune.com/donald-trump-white-supremacist-genocide/ |url-status=live}}</ref> 'n Ontleding van sy Twitter-voer tydens die Republikeinse presidentsvoorverkiesings in 2016 het getoon dat 62% van dié wat hy in 'n gemiddelde week herplaas het, verskeie rekeninge gevolg het wat die samesweringsteorie bespreek, en 21% prominente wit nasionaliste aanlyn gevolg het.<ref>{{cite news |last1=Staufenberg |first1=Jess |date=28 Januarie 2016 |title=Turns out Donald Trump 'mostly' retweets white supremacist sympathizers |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/donald-trumps-re-tweets-are-mostly-of-white-supremacist-sympathisers-a6838521.html |access-date=15 Maart 2017 |archive-date=24 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524054452/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/donald-trumps-re-tweets-are-mostly-of-white-supremacist-sympathisers-a6838521.html |url-status=live}}</ref> Teen Maart 2016 is Trump se oudste seun, Donald Trump jr., deur die hoofstroommedia daarvan beskuldig dat hy 'n voorstander van die samesweringsteorie is,<ref>{{cite news |date=20 September 2016 |title=Donald Trump Jr. Is His Father's Id |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |access-date=30 Julie 2018 |archive-date=30 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730202624/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |url-status=live}}</ref> of dat hy hom vir politieke gewin as een voordoen,<ref>{{cite news |date=20 September 2016 |title=Donald Trump Jr. Emerges as 'Alt-Right' Hero Even as Dad Tones Down Rhetoric |work=The Forward |url=https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |access-date=30 Julie 2018 |archive-date=30 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730170931/https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |url-status=live}}</ref> ná sy onderhoud met die wit meerderwaardige James Edwards tydens die Trump-presidentsveldtog van 2016.<ref>{{cite news |date=4 Maart 2016 |title=Donald Trump Jr. sat down for interview with supremacist who once said 'interracial sex is white genocide' |work=National Post |url=https://nationalpost.com/news/world/donald-trump-jr-sat-down-for-interview-with-white-supremacist-who-once-said-interracial-sex-is-white-genocide}}</ref> Die volgende maand het [[Jack Posobiec]], 'n leidende alt-regse Trump-aktivis en destyds 'n Amerikaanse vlootintelligensiebeampte met militêre veiligheidsklaring, gereeld oor wit volksmoord begin plaas.<ref>{{cite news |date=15 Augustus 2017 |title=Trump Retweets Alt-Right Leader Who Has Praised White Supremacist Richard Spencer |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/trump-tweets-alt-right-leader-who-praised-white-supremacist-richard-spencer-650852 |access-date=25 Julie 2018 |archive-date=15 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815092442/https://www.newsweek.com/trump-tweets-alt-right-leader-who-praised-white-supremacist-richard-spencer-650852 |url-status=live}}</ref> Hoewel Donald Trump se ondersteuners op die [[Reddit]]-besprekingsforum r/The_Donald oor die algemeen saamgestem het dat wit volksmoord aan die gang is, het hulle oor die verantwoordelike partye verskil. Die Southern Poverty Law Center het gesê: "Tea Party-konserwatiewes beskryf dit as 'n plan deur Demokrate om kiesers te wen. Vir die wit nasionaliste is die hoofskurk 'die internasionale Jodedom'. ''InfoWars''-aanhangers blameer 'globaliste', 'n benaming wat dikwels met 'Jode' uitruilbaar is, wat Westerse bevolkings met 'migrante met 'n lae IK' wat makliker beheer kan word, wil dom maak." In Augustus 2017 het minstens 330 bydraes op r/The_Donald na die "Kalergi-plan" verwys, 'n beweerde sameswering om die Europese bevolking met Afrikamigrante te vervang.<ref name="Day trope" /> [[Lêer:Richard b spencer cropped retouched.jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Richard B. Spencer in 2016]] Die maand voor die Amerikaanse presidentsverkiesing het die wit meerderwaardige Richard B. Spencer verklaar dat hy, wat die komende uitslag ook al sou wees, "vir die res van my lewe diep dankbaar teenoor Donald Trump" sou wees. Hy het in dieselfde onderhoud "wit volksmoord" opgeroep en antidiskriminasiewette "die vyand van alle tradisie, nie net die Anglo-Saksiese Amerikaanse samelewing wat dit helpvernietig het nie" en [[Martin Luther King jr.]] "die god van wit ontsetting" genoem.<ref>{{cite news |date=18 Oktober 2016 |title=Meet the Alt-Right 'Spokesman' Who's Thrilled With Trump's Rise |magazine=Rolling Stone |url=https://www.rollingstone.com/politics/politics-features/meet-the-alt-right-spokesman-whos-thrilled-with-trumps-rise-129588/ |access-date=26 Junie 2019 |archive-date=16 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616030159/https://www.rollingstone.com/politics/features/meet-the-alt-right-spokesman-thrilled-by-trumps-rise-w443902 |url-status=live}}</ref> Dieselfde maand het William Daniel Johnson, leier van die American Freedom Party, die teorie ter ondersteuning van Trump se presidentsaanspraak bevorder. Hy het "die dood van die wit ras, veroorsaak deur die begrippe diversiteit en multikulturalisme" aangekla en gesê Amerika het 'n "sterk leier" soos Trump nodig, en die Republikeinse kandidaat gunstig met die Filippynse president [[Rodrigo Duterte]] vergelyk.<ref>{{cite news |date=17 Oktober 2016 |title=Donald Trump réveille le géant assoupi de l'Amérique blanche |language=fr |trans-title=Donald Trump maak die slapende reus van wit Amerika wakker |newspaper=Le Figaro |url=http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/16/01003-20161016ARTFIG00120-donald-trump-reveille-le-geant-assoupi-de-l-amerique-blanche.php |access-date=10 Julie 2019 |archive-date=10 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710101944/http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/16/01003-20161016ARTFIG00120-donald-trump-reveille-le-geant-assoupi-de-l-amerique-blanche.php |url-status=live}}</ref> Teen vroeg in November, 'n week voor die verkiesing, het die KKK-leier Thomas Robb die samesweringsteorie ter ondersteuning van Trump se "Make America Great Again"-boodskap opgeroep, met die bewering dat die begrip onlosmaaklik met die herstel van wit mag in die Verenigde State verbind is.<ref>{{cite news |date=2 November 2019 |title=Election américaine : Donald Trump embarrassé par le soutien du journal du Ku Klux Klan |language=fr |trans-title=Amerikaanse verkiesing: Donald Trump in die verleentheid oor die steun van die Ku Klux Klan se koerant |newspaper=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/elections-americaines/article/2016/11/02/election-americaine-donald-trump-embarrasse-par-le-soutien-du-journal-du-ku-klux-klan_5024388_829254.html |access-date=10 Julie 2019 |archive-date=23 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923195722/https://www.lemonde.fr/elections-americaines/article/2016/11/02/election-americaine-donald-trump-embarrasse-par-le-soutien-du-journal-du-ku-klux-klan_5024388_829254.html |url-status=live}}</ref> In Februarie 2017 is berig dat die neo-Konfederale aktivis Michael Hill [[Rhodesië]] gebruik om na 'n oënskynlike "rassevolksmoord" van wittes in die Verenigde State te verwys en daarteen te waarsku.<ref>{{cite web |date=6 Februarie 2017 |title=League of the South Announces Formation of 'Southern Defense Force' |url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2017/02/06/league-south-announces-formation-%E2%80%98southern-defense-force%E2%80%99 |publisher=Southern Poverty Law Center |access-date=15 Junie 2019 |archive-date=15 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170515003226/https://www.splcenter.org/hatewatch/2017/02/06/league-south-announces-formation-%E2%80%98southern-defense-force%E2%80%99 |url-status=live}}</ref> Hill, 'n medestigter van die League of the South, stel multikulturalisme in die land gelyk aan deel van 'n voortgaande wit volksmoord.<ref name="whoswho">{{cite news |date=17 Augustus 2017 |title=Neo-Nazis, white nationalists, and internet trolls: who's who in the far right |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/17/charlottesville-alt-right-neo-nazis-white-nationalists |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=23 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123075922/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/17/charlottesville-alt-right-neo-nazis-white-nationalists |url-status=live}}</ref> Teen Maart 2017 het die Republikeinse kongreslid Steve King retoriek gebruik wat skrywers van ''Mother Jones'' en ''Paste'' beskryf het as 'n oproep van die samesweringsteorie toe hy gesê het dat "ons nie ons beskawing met iemand anders se babas kan herstel nie" en die frase "kulturele selfmoord" gebruik het.<ref>{{cite news |title=Steve King's district was built by 'somebody else's babies' |newspaper=Mother Jones |url=https://www.motherjones.com/politics/2017/03/steve-kings-iowa-immigrants/ |access-date=3 Oktober 2018 |archive-date=11 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811164758/https://www.motherjones.com/politics/2017/03/steve-kings-iowa-immigrants/ |url-status=live}}{{cite news |title=Steve King's White Nationalism is Echoed in the White House |work=Paste Magazine |url=https://www.pastemagazine.com/articles/2017/03/steve-kings-white-nationalism-is-echoed-in-the-whi.html |access-date=3 Oktober 2018 |archive-date=11 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811163548/https://www.pastemagazine.com/articles/2017/03/steve-kings-white-nationalism-is-echoed-in-the-whi.html |url-status=live}}</ref> ''Vox'' en ''The New Republic'' het hom as 'n aanhanger van die teorie beskryf dat immigrasie en ander vorme van bevolkingsverskuiwing 'n stadige volksmoord teen wit bevolkings verteenwoordig.<ref name="VoxIdeology" /><ref>{{cite news |title=Steve King says racist things because he knows the GOP won't call him out on it |first=Sarah |last=Jones |date=14 Maart 2017 |newspaper=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/141310/steve-king-says-racist-things-knows-gop-wont-call-it |access-date=3 Oktober 2018 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104213913/https://newrepublic.com/article/141310/steve-king-says-racist-things-knows-gop-wont-call-it |url-status=live}}</ref> In dieselfde maand het die wit meerderwaardige David Duke, 'n voormalige Republikeinse lid van die Louisiana-huis van verteenwoordigers, YouTube-video's geplaas waarin hy gesê het Jode "organiseer wit volksmoord".<ref>{{cite news |date=14 Maart 2017 |title=Google condemned by MPs after refusing to ban anti-Semitic YouTube video by ex-KKK leader |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/youtube-google-kkk-video-refuses-to-take-down-antisemitic-david-duke-a7629861.html |access-date=23 Julie 2018 |archive-date=23 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723155211/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/youtube-google-kkk-video-refuses-to-take-down-antisemitic-david-duke-a7629861.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=15 Maart 2017 |title=Google said a video about Jewish people 'organizing white genocide' didn't infringe its guidelines |work=Business Insider |url=http://uk.businessinsider.com/google-said-a-david-duke-video-about-jewish-people-organising-white-genocide-wasnt-racist-2017-3 |access-date=23 Julie 2018 |archive-date=19 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319200921/http://uk.businessinsider.com/google-said-a-david-duke-video-about-jewish-people-organising-white-genocide-wasnt-racist-2017-3 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=15 Maart 2017 |title=Why I, editor of the Jewish Chronicle, think anti-Semites should be allowed on YouTube |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/03/15/editor-jewish-chronicle-think-anti-semites-should-allowed-youtube/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/03/15/editor-jewish-chronicle-think-anti-semites-should-allowed-youtube/ |archive-date=12 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 Maart 2017 |title=Face-off between MPs and social media giants over online hate speech |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/media/2017/mar/14/face-off-mps-and-social-media-giants-online-hate-speech-facebook-twitter |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=9 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009034350/https://www.theguardian.com/media/2017/mar/14/face-off-mps-and-social-media-giants-online-hate-speech-facebook-twitter |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 Maart 2017 |title=Taxpayers are funding extremism |work=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/taxpayers-fund-extremism-csdn0npsf |first=Alexi |last=Mostrous |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=18 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218194410/https://www.thetimes.co.uk/article/taxpayers-fund-extremism-csdn0npsf |url-status=live}}</ref> Die voormalige Grand Wizard van die KKK het ook [[Anthony Bourdain]] daarvan beskuldig dat hy 'n volksmoord van wit mense wil hê.<ref>{{cite news |date=7 Maart 2017 |title=Anthony Bourdain Offers To 'Rearrange' Ex-KKK Leader David Duke's Extremities |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/anthony-bourdain-kkk-david-duke_us_58bee29fe4b0d8c45f46d6aa |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=4 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604115436/http://www.huffingtonpost.com/entry/anthony-bourdain-kkk-david-duke_us_58bee29fe4b0d8c45f46d6aa |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=3 Maart 2017 |title=Anthony Bourdain offers to 'rearrange' David Duke's kneecaps |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/food-drink/anthony-bourdain-offers-to-rearrange-david-dukes-kneecaps |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=24 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724183625/http://www.foxnews.com/food-drink/2017/03/03/anthony-bourdain-offers-to-rearrange-david-dukes-kneecaps.html |url-status=live}}</ref> ==== Unite the Right-optog in Charlottesville ==== [[Lêer:Jason Kessler (cropped).jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Jason Kessler {{circa}} 2017]] In Augustus 2017 is 'n wit meerderwaardige betoging met die naam Unite the Right in Charlottesville, [[Virginia]], gehou wat grootliks deur die ideologie van die "wit volksmoord"-narratief aangedryf is. Die betoging het skynbaar om die dreigende verwydering van 'n [[Robert E. Lee|standbeeld van Robert E. Lee]] gehandel, die bevelvoerder van die Konfederale weermag tydens die [[Amerikaanse Burgeroorlog]]. Die aand voor die optog is pamflette in massa in die stad versprei wat die herhalende slagspreuk "Diversiteit is 'n kodewoord vir wit volksmoord" gedra het.<ref name="guardian-utr" /> Jason Kessler, die hoofreëlaar agter die optog en 'n wit nasionalistiese blogger, het tydens die geleentheid in Charlottesville gesê dat "die eerste en vernaamste rede waarom ons hierdie optog hou, daardie park en daardie standbeeld is. Dit gaan oor wit volksmoord. Dit gaan oor die vervanging van ons mense, kultureel en etnies."<ref name="aljazeera-utr">{{cite news |last1=Strickland |first1=Patrick |title=Alt-right rally: Charlottesville braces for violence |url=https://www.aljazeera.com/features/2017/8/11/alt-right-rally-charlottesville-braces-for-violence |work=Al Jazeera |date=11 Augustus 2017 |access-date=16 Mei 2022 |archive-date=12 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312112409/https://www.aljazeera.com/features/2017/8/11/alt-right-rally-charlottesville-braces-for-violence |url-status=live}}</ref> Kessler het die samesweringsteorie herhaaldelik bevorder en sy webwerf gebruik om te kritiseer wat hy "wit volksmoord" en 'n "aanslag op wit geskiedenis" genoem het.<ref>{{cite news |last1=Hawkins |first1=Derek |date=4 Oktober 2017 |title=Jason Kessler, Charlottesville protest organizer, indicted on a charge of perjury |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/10/04/jason-kessler-charlottesville-protest-organizer-indicted-for-perjury/ |access-date=1 Augustus 2018 |archive-date=19 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719003331/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/10/04/jason-kessler-charlottesville-protest-organizer-indicted-for-perjury/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=White nationalist sues Charlottesville to hold Unite the Right anniversary rally |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/2018/03/07/white-nationalist-sues-charlottesville-hold-unite-right-anniversary-rally/403556002/ |access-date=3 Oktober 2018 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106214524/https://www.usatoday.com/story/news/2018/03/07/white-nationalist-sues-charlottesville-hold-unite-right-anniversary-rally/403556002/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=11 Augustus 2018 |title=In Remarks For Charlottesville Anniversary, Trump Still Plays To Both Sides |url=https://www.refinery29.com/2018/08/207046/trump-charlotttesville-riot-unite-the-right-rally-anniversary-tweet/ |work=Refinery29 |access-date=11 Augustus 2018 |archive-date=2 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902034141/https://www.refinery29.com/2018/08/207046/trump-charlotttesville-riot-unite-the-right-rally-anniversary-tweet |url-status=live}}</ref> Ander prominente wit nasionaliste het die samesweringsteorie ook aan die motiverings agter Unite the Right verbind. Die neo-Nazi Mike Enoch het in 'n toespraak by die optog gesê: "Ons is hier om oor wit volksmoord te praat, die doelbewuste en opsetlike verdringing van die wit ras."<ref>{{cite news |date=9 Oktober 2017 |title=Birth of a White Supremacist |work=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/10/16/birth-of-a-white-supremacist |access-date=24 Junie 2019 |url-status=live}}</ref> ==== Trump-regering se buitelandse beleid oor Suid-Afrika ==== In die najaar van 2017 is berig dat die omroeper Alex Jones en sy valse-nuusorganisasie ''InfoWars'' die witvolksmoordmite bevorder. Die [[Suidlanders]], 'n ''{{lang|de|völkisch}}''-groep wat by die verspreiding van die samesweringsteorie in Suid-Afrika betrokke is, het by verskeie geleenthede uitnodigings aanvaar om tot die platform by te dra.<ref name="M&G" /> Omtrent dieselfde tyd het Jones beweer dat wit volksmoord 'n ernstige bedreiging in die Verenigde State is: op kulturele gebied, met swart NFL-spelers wat volgens hom "wit volksmoord" bevorder deur te weier om vir die volkslied te staan, en met die oënskynlike fisieke bedreiging van Demokrate en kommuniste wat volksmoordaanvalle spesifiek teen wit Amerikaners beplan.<ref>{{cite news |date=1 Junie 2019 |title=Laura Ingraham loses sponsor over defense of white supremacist |work=ThinkProgress |url=https://thinkprogress.org/laura-ingraham-loses-sponsor-over-defense-of-white-supremacist-1dc92e0b01f5/ |access-date=24 Junie 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107232253/https://thinkprogress.org/laura-ingraham-loses-sponsor-over-defense-of-white-supremacist-1dc92e0b01f5/ |url-status=live}}</ref> [[Lêer:Alex Jones Portrait (cropped).jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Alex Jones in 2017]] Jones is beskryf as besonder instrumenteel in die Amerikaanse verspreiding van samesweringsteorieë oor wit volksmoord in Afrika,<ref name="M&G" /><ref>{{cite news |title=Here's Twitter's position on Alex Jones (and hate-peddling anti-truthers) – hint: It's a fudge |work=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2018/08/07/heres-twitters-position-on-alex-jones-and-hate-peddling-anti-truthers-hint-its-a-fudge/ |access-date=3 Oktober 2018 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110063105/https://techcrunch.com/2018/08/07/heres-twitters-position-on-alex-jones-and-hate-peddling-anti-truthers-hint-its-a-fudge/ |url-status=live}}</ref> terwyl sy langdurige politieke bondgenoot, die radio-aanbieder Michael Savage, 'n aflewering van sy program aan samesweringsteorieë oor wit volksmoord in die streek gewy het.<ref name="far-right idea" /> In Augustus 2018 het die Amerikaanse president [[Donald Trump]] die begrip "wit volksmoord" met betrekking tot [[Suid-Afrika]] aansienlik verder in die hoofstroommediadiskoers ingebring nadat hy die minister van buitelandse sake [[Mike Pompeo]] in die openbaar opdrag gegee het om die [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle in Suid-Afrika]] te ondersoek,<ref name="The Washington Post" /> 'n opdrag wat die media wyd daarop uitgelê het dat Trump en sy regering 'n ongegronde samesweringsteorie bevorder.<ref name="NBC" /><ref>{{cite news |date=23 Augustus 2018 |title=ADL blasts Trump for tweeting a white nationalist talking point |work=The Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/adl-blasts-trump-for-tweeting-a-white-nationalist-talking-point/ |access-date=23 Augustus 2018 |archive-date=14 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114020252/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/adl-blasts-trump-for-tweeting-a-white-nationalist-talking-point/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=23 Augustus 2018 |title=White Nationalists Praise Donald Trump for Spreading White South African Farmers Conspiracy Theory |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/white-nationalists-trump-south-african-farmers-1087549 |access-date=23 Augustus 2018 |archive-date=26 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126055234/https://www.newsweek.com/white-nationalists-trump-south-african-farmers-1087549 |url-status=live}}</ref> Trump het sy inligting oënskynlik van [[Tucker Carlson]] gekry, 'n konserwatiewe politieke kommentator vir Fox News, van wie gesê is dat hy die samesweringsteorie van 'n voortgaande "wit volksmoord" in Suid-Afrika in die hoofstroom ingebring het nadat 'n insetsel oor die onderwerp op sy program die president se aandag getrek het.<ref name="SalonCarlson">{{cite web |last=Marcotte |first=Amanda |date=15 Augustus 2018 |title=Tucker Carlson claims there's no white nationalism. His show's obsessive racism suggests otherwise |url=https://www.salon.com/2018/08/15/tucker-carlson-claims-theres-no-white-nationalism-his-shows-obsessive-racism-suggests-otherwise/ |work=Salon |access-date=15 Augustus 2018 |archive-date=2 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102011741/https://www.salon.com/2018/08/15/tucker-carlson-claims-theres-no-white-nationalism-his-shows-obsessive-racism-suggests-otherwise/ |url-status=live}}</ref><ref name="Carson Rebuttal">{{Cite news |last=Bauder |first=David |date=24 Augustus 2018 |title=Fox's Tucker Carlson stunned by reaction to stories on South Africa |work=Chicago Tribune |url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/tv/ct-fox-news-tucker-carlson-south-africa-20180824-story.html |access-date=12 Oktober 2018 |archive-date=18 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618180109/https://www.chicagotribune.com/entertainment/tv/ct-fox-news-tucker-carlson-south-africa-20180824-story.html |url-status=live}}</ref><ref name="far-right idea" /><ref>{{cite news |title=Perspective: President Trump is pushing white nationalist ideas into the mainstream |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2018/08/24/president-trump-is-pushing-white-nationalist-ideas-into-mainstream/ |access-date=4 September 2018 |newspaper=The Washington Post |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119110300/https://www.washingtonpost.com/outlook/2018/08/24/president-trump-is-pushing-white-nationalist-ideas-into-mainstream/ |url-status=live}}</ref><ref name="HuffPost">{{cite news |last=Schulberg |first=Jessica |date=23 Augustus 2018 |title=Trump Boosted A White Nationalist Conspiracy Theory He Saw On Fox News |work=Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/trump-white-farmers-south-africa-conspiracy-theory_us_5b7f2d38e4b0729515115d9d |access-date=24 Augustus 2018 |archive-date=24 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824163131/https://www.huffingtonpost.com/entry/trump-white-farmers-south-africa-conspiracy-theory_us_5b7f2d38e4b0729515115d9d |url-status=live}}</ref> ''Vox'' het gesê dat hy "die saak" van die "venynige, rassistiese samesweringsteorie" van wit volksmoord "opgeneem het".<ref name="Vox explained" /> Amanda Marcotte het in ''Salon'' geskryf dat Carlson die spesifieke frase "wit volksmoord" vermy, maar dat "die basiese uitgangspunt daarvan deur sy hele program ingebed is".<ref name="SalonCarlson" /> Die Southern Poverty Law Center het sy webwerf, ''The Daily Caller'', daarvan beskuldig dat hy die teorie met betrekking tot die [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle in Suid-Afrika]] bevorder.<ref>{{cite web |date=16 Augustus 2017 |title=The Daily Caller Has A White Nationalist Problem |url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2017/08/16/daily-caller-has-white-nationalist-problem |publisher=Southern Poverty Law Center |access-date=25 Oktober 2018 |archive-date=1 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101172022/https://www.splcenter.org/hatewatch/2017/08/16/daily-caller-has-white-nationalist-problem |url-status=live}}</ref><ref name="far-right idea" /> Carlson het beweer dat hy geskok was dat sy uitsprake as 'n beroep op wit nasionaliste beskou kon word, en het vrae oor sy program se hoë steun onder hulle as "dom" afgemaak en gesê dat hy niks van hulle weet nie.<ref name="Carson Rebuttal" /> Die tydskrif ''New York'' het beweer dat Trump probeer het om "die gesprek te verander na een oor 'wit volksmoord' in Suid-Afrika";<ref name="NYmag" /> ''Esquire'' het berig dat die "president van die Verenigde State nou openlik 'n internasionale rassistiese samesweringsteorie as die amptelike buitelandse beleid van die Verenigde State bevorder".<ref name="Esq">{{cite news |date=23 Augustus 2018 |title=No One Should Need a Tape of Him Using a Racial Slur |work=Esquire |url=https://www.esquire.com/news-politics/politics/a22810662/donald-trump-south-africa-white-land-grabs-killings/ |access-date=23 Augustus 2018 |archive-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109003534/https://www.esquire.com/news-politics/politics/a22810662/donald-trump-south-africa-white-land-grabs-killings/ |url-status=live}}</ref> Volgens die Southern Poverty Law Center het Trump "sy voorneme aangekondig om die volle gewig van die Amerikaanse Staatsdepartement agter 'n wit nasionalistiese samesweringsteorie te plaas".<ref name="stoking">{{cite news |date=23 Augustus 2018 |title=President Trump is stoking white nationalism, exploiting racist fear |publisher=Southern Poverty Law Center |url=https://www.splcenter.org/news/2018/08/23/president-trump-stoking-white-nationalism-exploiting-racist-fear |access-date=23 Augustus 2018 |archive-date=26 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226095543/https://www.splcenter.org/news/2018/08/23/president-trump-stoking-white-nationalism-exploiting-racist-fear |url-status=live}}</ref> ==== Reaksie op die beleid tussen die Verenigde State en Suid-Afrika ==== In Augustus 2018 het baie politici en openbare figure die Amerikaanse president [[Donald Trump]] se buitelandsebeleidsinisiatief om die beslaglegging op wit boere se grond te ondersoek, en sy oënskynlike oproep van die samesweringsteorie, krities beoordeel. Onder hulle was verskeie lede van die [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]] en die [[Adjunkpresident van Suid-Afrika|adjunkpresident]], [[David Mabuza]], wat die samesweringsteorie verwerp en dit "ver van die waarheid" genoem het. Hy het gesê: "Ons wil dié ontmoedig wat hierdie sensitiewe en emosionele kwessie van grond gebruik om ons as Suid-Afrikaners te verdeel deur ons grondhervormingsmaatreëls aan die internasionale gemeenskap te verdraai en valshede te versprei dat ons 'wit boere' 'n aanslag van hul eie regering in die gesig staar."<ref name="WP1" /> Die parlementslid [[Julius Malema]] het gereageer en gesê "daar is geen wit volksmoord in Suid-Afrika nie",<ref name="Burke-2018" /> dat Trump se ingryping in hul voortgaande grondhervormingskwessies hulle "net meer vasbeslote gemaak het&nbsp;... om ons grond sonder vergoeding te onteien",<ref name="bbc malema">{{cite web |date=23 Augustus 2018 |title=South Africa rejects Donald Trump's tweet on farmer killings |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45282088 |work=BBC News |access-date=23 Augustus 2018 |archive-date=24 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824083024/https://www.bbc.com/news/world-africa-45282088 |url-status=live}}</ref><ref name="WP1" /> en dat daar 'n swart volksmoord in die Verenigde State is.<ref name="bbc malema" /> Die parlementslid Jeremy Cronin het gesê die Suid-Afrikaanse regering moet "'n sein aan die howe, aan Trump, aan Fox News stuur" oor die kwessie. Die adjunkminister van openbare werke het hom teen die samesweringsteorie uitgespreek; in 'n komiteevergadering in die Suid-Afrikaanse parlement het hy aangedui dat grondonteiening sonder vergoeding nie as 'n wit volksmoord beskou moet word nie.<ref name="TimesLive">{{cite web |date=28 Augustus 2018 |title=Expropriation Bill to be redrafted to accommodate expropriation without compensation |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2018-08-28-expropriation-bill-to-be-redrafted-to-accommodate-expropriation-without-compensation/ |work=TimesLIVE |access-date=3 September 2018 |archive-date=9 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309022820/https://www.timeslive.co.za/politics/2018-08-28-expropriation-bill-to-be-redrafted-to-accommodate-expropriation-without-compensation/ |url-status=live}}</ref> Die minister van internasionale betrekkinge en samewerking, [[Lindiwe Sisulu]], het weer beweer dat sy buitelandsebeleidsboodskap "betreurenswaardig" en "op valse inligting gebaseer" was,<ref name="False claims" /> en dat die samesweringsteorie in die algemeen "'n regse ideologie is, en dit is baie ongelukkig".<ref>{{cite web |date=27 Augustus 2018 |title=South Africa's top diplomat slams Trump tweet as 'right-wing ideology' |url=https://edition.cnn.com/2018/08/27/africa/south-africa-trump-tweet-land-reform-intl/index.html |work=CNN |access-date=28 Augustus 2018 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110012444/https://edition.cnn.com/2018/08/27/africa/south-africa-trump-tweet-land-reform-intl/index.html |url-status=live}}</ref> In die Verenigde State het die voormalige Amerikaanse ambassadeur in Suid-Afrika, Patrick Gaspard, en die Amerikaanse mediapersoonlikhede Chris Cuomo, Mika Brzezinski en Al Sharpton hulle teen die Amerikaanse president oor die kwessie uitgespreek. Gaspard het Trump se optrede as "gevaarlik en vergiftig" bestempel,<ref name="WP1" /> die begrip teengestaan met die bewering dat die samesweringsteorie "in 'n wit meerderwaardige storielyn handel dryf",<ref>{{cite news |date=23 Augustus 2018 |title=Trump's South Africa Tweet Seems to Embrace Racist Narrative on Land Dispute |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/08/23/us/politics/trump-south-africa-land.html |access-date=28 Augustus 2018 |archive-date=19 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719004033/https://www.nytimes.com/2018/08/23/us/politics/trump-south-africa-land.html |url-status=live}}</ref> en gesê dat die begrip 'n "wit meerderwaardige meme uit die donkerste plek" is.<ref name="WP1" /> Cuomo, 'n televisiejoernalis, het gesê dat daar "soos by alle samesweringsbog 'n kern van waarheid" in die teorie is met betrekking tot grondhervorming in Suid-Afrika, maar het tot die gevolgtrekking gekom dat die begrip 'n "valse saak is wat wit nasionaliste verkoop".<ref>{{cite web |date=24 Augustus 2018 |title=Cuomo offers Trump tips to avoid scrutiny |url=https://edition.cnn.com/videos/politics/2018/08/24/trump-south-africa-scrutiny-cuomo-cpt-sot-vp.cnn |work=CNN |access-date=28 Augustus 2018 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011759/https://edition.cnn.com/videos/politics/2018/08/24/trump-south-africa-scrutiny-cuomo-cpt-sot-vp.cnn |url-status=live}}</ref><ref name="BI">{{cite web |date=24 Augustus 2018 |title=Kellyanne Conway and Chris Cuomo squeezed a week's worth of news into one wild 30-minute debate on CNN |url=https://www.businessinsider.com/kellyanne-conway-and-chris-cuomo-interview-cnn-2018-8 |work=Business Insider |access-date=28 Augustus 2018 |archive-date=4 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104165016/http://uk.businessinsider.com/kellyanne-conway-and-chris-cuomo-interview-cnn-2018-8 |url-status=live}}</ref> Hy het verwerp wat volgens hom Donald Trump en sy regering se bewering was dat "wit boere opgespoor en doodgemaak word en dat hul grond gesteel word".<ref name="BI" /> Die Amerikaanse anti-rassisme-aktivis Tim Wise het die samesweringsteorie met 'n omvattende reaksie verder krities ontleed en gesê dit is 'n vorm van negrofobie wat polities daarop gemik is om "wit Amerikaners te laat skrik" oor nie-wittes in die Verenigde State.<ref>{{cite web |date=25 Augustus 2018 |title=Tim Wise: Trump tweet about South Africa directed at white Americans |url=https://www.msn.com/en-us/lifestyle/relationships/tim-wise-trump-tweet-about-south-africa-directed-at-white-americans/vi-BBMqGEZ |work=MSN |access-date=21 September 2018 |archive-date=8 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308130543/https://www.msn.com/en-us/lifestyle/relationships/tim-wise-trump-tweet-about-south-africa-directed-at-white-americans/vi-BBMqGEZ |url-status=live}}</ref> Wise stel voor dat die paranoia rondom die samesweringsteorie na die [[Haïti|Haïtiaanse Revolusie]] en Noord-Amerikaanse slaweopstande teruggevoer kan word, maar dat die veranderende demografie van die Verenigde State bestaande angs verskerp het, en gesê: "Die rede waarom dit vandag versterk word, is dat die kulturele norm van die land in die onlangse verlede steeds oorwegend wit was."<ref name="DeVegaC">{{cite news |last1=DeVega |first1=Chauncey |date=5 September 2018 |title=Author and activist Tim Wise: 'The Republican Party is a white identity cult' |url=https://www.salon.com/2018/09/05/author-and-activist-tim-wise-the-republican-party-is-a-white-identity-cult/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804113741/https://www.salon.com/2018/09/05/author-and-activist-tim-wise-the-republican-party-is-a-white-identity-cult/ |archive-date=4 Augustus 2019 |access-date=21 September 2018 |work=Salon |language=en}}</ref> [[Lêer:Stephen miller june 2016 cropped corrected.jpg|duimnael|regs|upright=0.75|[[Stephen Miller]] in 2016]] Mika Brzezinski, medeaanbieder van ''Morning Joe'', het haar teen die begrip uitgespreek<ref>{{cite web |date=23 Augustus 2018 |title=President Donald Trump Tweets About South Africa; South Africa Responds |url=https://www.youtube.com/watch?v=U2ewxSvrJMM |work=MSNBC |via=YouTube |access-date=24 September 2018 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905073115/https://www.youtube.com/watch?v=U2ewxSvrJMM |url-status=live}}</ref> en dit "'n rassistiese samesweringsteorie" genoem.<ref>{{cite web |date=15 Oktober 2016 |title=South Africa tweets show 'morally debased' Trump 'will do anything' to change the subject from Cohen: MSNBC panelist |url=https://www.rawstory.com/2018/08/south-africa-tweets-show-morally-debased-trump-will-anything-change-subject-cohen-msnbc-panelist/ |website=Raw Story |access-date=24 September 2018 |archive-date=15 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315142704/https://www.rawstory.com/2018/08/south-africa-tweets-show-morally-debased-trump-will-anything-change-subject-cohen-msnbc-panelist/ |url-status=live}}</ref> Die Amerikaanse burgerregte-aktivis Al Sharpton het by Brzezinski se teenkanting aangesluit en dit "neo-Nazi-propaganda" genoem. In 'n MSNBC-insetsel met Katy Tur en die buitelandse korrespondent Greg Myre het Sharpton gesê dit is "nie waar" dat "wit boere in Suid-Afrika" om rasseredes doodgemaak word nie.<ref>{{cite web |date=23 Augustus 2018 |title=Behind the President's South Africa tweet that has gained praise from white supremacists |url=https://www.msnbc.com/katy-tur/watch/behind-the-president-s-south-africa-tweet-that-has-gained-praise-from-white-supremacists-1305188419950 |work=MSNBC |access-date=27 Augustus 2018 |archive-date=11 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311015701/https://www.msnbc.com/katy-tur/watch/behind-the-president-s-south-africa-tweet-that-has-gained-praise-from-white-supremacists-1305188419950 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=23 Augustus 2018 |title=Tucker Carlson Defends South Africa Land Seizure Segment After 'Orwellian' Backlash |url=https://www.thewrap.com/tucker-carlson-defends-south-africa-land-seizure-segment-after-orwellian-backlash/ |website=TheWrap |access-date=27 Augustus 2018 |archive-date=27 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527193438/https://www.thewrap.com/tucker-carlson-defends-south-africa-land-seizure-segment-after-orwellian-backlash/ |url-status=live}}</ref> 'n Jaar later het die Trump-regering se toespraakskrywer [[Stephen Miller]] beweer dat Amerikaanse burgers dieselfde bedreiging in die gesig staar en gesê dat nie-wit kongreslede "Amerika met oop grense wil vernietig", selfs al "verloor Amerikaanse burgers hul werk, verloor hul huise, verloor hul bestaan, verloor hul gesondheidsdekking en verloor hul eie lewens".<ref>{{cite news |last1=Danner |first1=Chas |date=22 Julie 2019 |title=Trump Again Shows He Can't Even Pretend to Reject Racism |language=en |work=Intelligencer |url=https://nymag.com/intelligencer/2019/07/trump-again-shows-he-cant-even-pretend-to-reject-racism.html |access-date=23 Augustus 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110012306/https://nymag.com/intelligencer/2019/07/trump-again-shows-he-cant-even-pretend-to-reject-racism.html |url-status=live}}</ref> ==== Latere gebeure ==== In November 2018 het Matthew Heimbach, voormalige leier van die neo-Nazi Traditionalist Worker Party, 'n betoging in [[Little Rock]], [[Arkansas]], gelei oor 'n beweerde wit volksmoord wat in Suid-Afrika aan die gang is.<ref name="Pogue" /> Hy het die Amerikaanse regering versoek om Suid-Afrika te sanksioneer vir die "oortreding van die internasionale reg" in sy behandeling van wit Suid-Afrikaners.<ref name="Examining white genocide" /> In Januarie 2019 het die KKK besigheidskaartjies met verskeie rassistiese slagspreuke soos "Wit mense is 'n wêreldwye minderheid en daar is programme van volksmoord teen wit kinders" in [[Philadelphia]] versprei,<ref name="whoswho" /> in wat blykbaar 'n doelbewuste teiken van Afro-Amerikaanse woonbuurte met materiaal was wat die samesweringsteorie bevorder.<ref name="KKK material">{{cite news |date=15 Januarie 2019 |title=KKK Material Left on Black Man's Car in Philadelphia |work=Ebony |url=https://www.ebony.com/news/kkk-material-left-on-black-mans-car-in-philadelphia/ |access-date=15 Junie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110012306/https://www.ebony.com/news/kkk-material-left-on-black-mans-car-in-philadelphia/ |url-status=live}}</ref> Drie onafhanklike ontledings van Trump se herverkiesingsveldtogadvertensies wat in 2019 gewys is, het 2&nbsp;200 advertensies gevind wat teen 'n "inval" deur immigrante waarsku. In hul versoek om hulp met die befondsing van 'n muur langs die grens tussen die Verenigde State en Mexiko het die advertensies waarskuwings in hoofletters oor 'n "noodtoestand" ingesluit, met die woorde "Amerika se veiligheid is in gevaar" en dat dit "krities is dat ons die inval stuit".<ref>{{cite news |last1=Russo |first1=Amy |date=6 Augustus 2019 |title=Trump Ran Facebook Ads Decrying An Immigrant 'Invasion' |language=en |work=HuffPost |url=https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-facebook-ads-immigration_n_5d49b208e4b0d291ed07a5af |access-date=4 September 2019 |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904151059/https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-facebook-ads-immigration_n_5d49b208e4b0d291ed07a5af |url-status=live}}</ref> Ander advertensies het gesê Trump het "verskeie reise na die grens onderneem om die ware inval te wys wat aan die gang is, maar die Demokrate en die Vals Nuusmedia wil net nie luister nie".<ref>{{cite news |last1=Wong |first1=Julia Carrie |date=5 Augustus 2019 |title=Trump referred to immigrant 'invasion' in 2,000 Facebook ads, analysis reveals |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2019/aug/05/trump-internet-facebook-ads-racism-immigrant-invasion |access-date=4 September 2019 |archive-date=19 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019094107/https://www.theguardian.com/us-news/2019/aug/05/trump-internet-facebook-ads-racism-immigrant-invasion |url-status=live}}</ref> In opmerkings in die Ovaalkantoor in Maart 2019 het Trump gesê immigrante probeer "ons grense bestorm.&nbsp;... Mense haat die woord 'inval', maar dit is wat dit is. Dit is 'n inval van dwelms en misdadigers en mense." In 'n onderhoud op 6 Junie het Trump aan Fox News gesê: "Ek het vir Mexiko gesê, as julle nie hierdie stormloop stuit nie, hierdie inval&nbsp;– mense word kwaad wanneer ek die woord 'inval' gebruik&nbsp;– mense soos Nancy Pelosi wat eerlikwaar nie weet waarvan hulle praat nie."<ref>{{cite news |last1=Fung |first1=Brian |title=Trump has run over 2,000 Facebook ads warning of 'invasion' |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2019/08/06/politics/trump-invasion-facebook-ads/index.html |access-date=4 September 2019 |archive-date=23 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623185751/https://www.cnn.com/2019/08/06/politics/trump-invasion-facebook-ads/index.html |url-status=live}}</ref> In Mei 2025 het Trump die Suid-Afrikaanse president [[Cyril Ramaphosa]] tydens 'n vergadering in die Ovaalkantoor met valse bewerings van wit volksmoord gekonfronteer en 'n video van moorde gewys wat volgens hom sy standpunt ondersteun. Tydens die vergadering het Trump [[Elon Musk]] genoem, wat agter hom gestaan het en wat bewerings van Suid-Afrikaanse wit volksmoord voorheen onderskryf het, en gesê: "Elon kom van Suid-Afrika. Ek wil hom nie betrek nie. Dit is al wat ek hoef te doen. Hom in nog 'n ding inkry. Maar Elon kom toevallig van Suid-Afrika."<ref name="Hutzler 05212025" /> Om sy bewerings van wit volksmoord te ondersteun, het Trump beeldmateriaal van lykesakke gewys en beweer dat dit in 'n voorval in Suid-Afrika "alles wit boere is wat begrawe word", maar in werklikheid het die beeldmateriaal uit die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] gekom, waar daar 'n konflik met Rwandees-gesteunde M23-rebelle was.<ref>{{cite news |title=A check of Trump's false claims about white genocide in South Africa |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/23/trumps-evidence-of-south-africa-white-genocide-contains-images-from-democratic-republic-of-congo |access-date=23 Mei 2025 |work=The Guardian |date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Cocks |first1=Tim |last2=Peyton |first2=Nellie |title=A check of Trump's false claims about white genocide in South Africa |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-makes-false-claims-white-genocide-south-africa-during-ramaphosa-meeting-2025-05-21/ |access-date=23 Mei 2025 |work=Reuters |date=23 Mei 2025}}</ref> ==== Fox News-era ==== [[Lêer:Tucker Carlson by Gage Skidmore 3.jpg|duimnael|regs|upright=0.75|[[Tucker Carlson]] in 2018]] Volgens verskeie hoofstroommediabronne is die Amerikaanse nuuskanaal Fox News in lyn met die begrip en narratief van die witvolksmoordsamesweringsteorie en gebruik hy sy prominensie om retoriek oor demografiese bedreigings vir wit Amerikaners verder in die middel van die Amerikaanse diskoers te bring.<ref>{{cite book |last1=de Keulenaar |first1=Emillie |chapter=The Affordances of Replacement Narratives |date=1 November 2023 |title=The Politics of Replacement |pages=139-161 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003305927/chapters/10.4324/9781003305927-12 |access-date=21 September 2024 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |language=en |doi=10.4324/9781003305927-12 |isbn=978-1-003-30592-7 |last2=Tuters |first2=Marc |hdl=11370/31573519-7ec4-4e76-8b29-149b4032dd59 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Davis |first=Mark |date=25 Januarie 2024 |title=Violence as method: the 'white replacement', 'white genocide', and 'Eurabia' conspiracy theories and the biopolitics of networked violence |journal=Ethnic and Racial Studies |volume=48 |issue=3 |language=en |pages=426-446 |doi=10.1080/01419870.2024.2304640 |issn=0141-9870 |doi-access=free}}</ref> Amanda Marcotte het in ''Salon'' gesê Fox se verstekideologie is "opvallend soortgelyk" aan "fascistiese vervangingsteorie" en "wit volksmoord". Marcotte het geskryf dat dit veral vir die netwerk se spitstydkommentators soos [[Tucker Carlson]] en [[Laura Ingraham]] geld.<ref>{{cite news |last=Marcotte |first=Amanda |date=29 April 2019 |title=Fox News and the synagogue shooter: Right-wing network airs similar views every day |work=Salon |url=https://www.salon.com/2019/04/29/fox-news-and-the-synagogue-shooter-right-wing-network-airs-similar-views-every-day/ |quote=fascistic 'replacement' theory, which holds that white people are entitled to cultural dominance and that racial diversity and immigration are equivalent to a 'white genocide' ... Replacement theory is an idea that's been coursing through the burgeoning neo-Nazi and white nationalist movement for some time ... Sadly, this toxic notion is not limited to the dregs of the internet, where it appears Earnest was radicalized. These days, anyone who flips on Fox News, especially if they watch prime-time commentators like Tucker Carlson or Laura Ingraham, will hear strikingly similar ideas. |access-date=26 Junie 2019 |archive-date=29 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029103429/https://www.salon.com/2019/04/29/fox-news-and-the-synagogue-shooter-right-wing-network-airs-similar-views-every-day/ |url-status=live}}</ref> Die tydskrif ''Paste'' het aangevoer dat "regs-radikale" Groot Vervanging-retoriek nie net 'n aandvaste kenmerk van ''Tucker Carlson Tonight'' is nie, maar 'n "grondslagbeginsel" van Rupert Murdoch se mediaryk.<ref>{{cite web |date=15 Maart 2019 |title=The Audio Doesn't Lie: Tucker Carlson Is Who We Thought He Was |url=https://www.pastemagazine.com/articles/2019/03/tucker-carlson-is-who-we-thought-he-was.html |website=Paste |quote=Fantasizing about this far-right 'Great Replacement' conspiracy theory has been practically a nightly fixture of Carlson's program since its inception, it's a foundational part of right wing media from the Rupert Murdoch empire |access-date=26 Junie 2019 |archive-date=3 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103140540/https://www.pastemagazine.com/articles/2019/03/tucker-carlson-is-who-we-thought-he-was.html |url-status=live}}</ref> ''GQ'' het berig dat Fox News se "gewilde spitstyd"-programme 'n belangrike pyplyn na president [[Donald Trump]] se politieke standpunte is, soos die ondersoek na grondhervorming in Suid-Afrika, en dat Carlson se program in die besonder insetsels aan "'Groot Vervanging'-propaganda" wy.<ref name="GQ - white replacement" /> Volgens ''The Atlantic'' dryf die waarskuwings wat deur "konserwatiewe meningsvormers op Fox News" gelewer word, vrese aan oor 'n "eksistensiële bedreiging" van 'n wit volksmoord; die tydskrif het veral Laura Ingraham se nativistiese uitsprake ontleed, soos dat "massiewe demografiese veranderinge" oënskynlik teen wit Amerikaners se wil op hulle afgedwing word.<ref name="The Atlantic" /> Waar ''The New York Times'' Carlson uitgesonder het as iemand wat vreesaanjaging met vervangingsteorie pleeg met betrekking tot gesinne se geboortesyfers in die Verenigde State,<ref>{{cite news |date=30 April 2019 |title='Replacement Theory,' a Racist, Sexist Doctrine, Spreads in Far-Right Circles |website=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/03/18/technology/replacement-theory.html |quote=Though these fears fester in online message boards, it is spreading to more mainstream right-wing conversations. The Fox News host Tucker Carlson, for one, has engaged in some of these conversations. In January, he opened his show with a segment he said was one 'the biggest issue facing this country going forward,' bigger than wars and G.D.P.: the collapse of families. |access-date=26 Junie 2019 |archive-date=17 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517014150/https://www.nytimes.com/2019/03/18/technology/replacement-theory.html |url-status=live}}</ref> het ''ThinkProgress'' hom daarvan beskuldig dat hy die gewildheid van Fox News as platform gebruik om vrese oor demografiese verandering deur immigrasie en feminisme te bevorder wat 'n sogenaamde "volksmoord" van Amerikaanse wit mans veroorsaak.<ref>{{cite web |date=15 Maart 2019 |title=The dark history of the New Zealand killer's 'great replacement' |url=https://thinkprogress.org/new-zealand-mosque-murders-mainstream-racist-ideas-8a5dd076c45f/ |website=ThinkProgress |quote=And Fox News host Tucker Carlson, who inherited the prime time Fox News slot vacated by Bill O'Reilly, has used his new prominence to warn viewers about a feminist 'genocide' of white men, and to depict immigration as a stalking horse for 'demographic change' intended to replace the America you know with a different, worse, 'dirtier' one. |access-date=26 Junie 2019 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116182737/https://thinkprogress.org/new-zealand-mosque-murders-mainstream-racist-ideas-8a5dd076c45f/ |url-status=live}}</ref> === Kanada === [[Lêer:Gavin-McInnes-2015.png|duimnael|upright=0.75|[[Gavin McInnes]]]] In Junie 2017 het die regs-radikale politieke kommentator Faith Goldy die samesweringsteorie onderskryf. Met 'n video vir ''The Rebel Media'' met die titel "White Genocide in Canada?"<ref>{{cite news |date=15 Augustus 2017 |title=Canada 'Breitbart North' Co-Founder Quits Over Charlottesville |work=The Forward |url=https://forward.com/fast-forward/380005/breitbart-north-rebel-media-co-founder-quits-charlottesville/ |access-date=15 Julie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110013120/https://forward.com/fast-forward/380005/breitbart-north-rebel-media-co-founder-quits-charlottesville/ |url-status=live}}</ref> het Goldy die veranderende demografie van [[Kanada]] en sy immigrasiebeleid met "wit volksmoord" vergelyk.<ref>{{cite news |date=16 Augustus 2017 |title=Toronto scraps 'free speech' event |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-40956141 |access-date=3 Oktober 2018 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110012643/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-40956141 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Advertisers bow to pressure to pull ads from The Rebel |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/industry-news/marketing/advertisers-bow-to-pressure-to-pull-ads-from-the-rebel/article35181695/ |access-date=3 Oktober 2018 |newspaper=The Globe and Mail |date=Junie 2017 |last1=Robertson |first1=Susan Krashinsky |archive-date=9 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609164508/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/industry-news/marketing/advertisers-bow-to-pressure-to-pull-ads-from-the-rebel/article35181695/ |url-status=live}}</ref> Die tydskrif ''GQ'' het Goldy as "een van Kanada se prominentste propagandiste" vir die teorie beskryf.<ref>{{cite magazine |date=8 Mei 2018 |title=How Free Speech Warriors Mainstreamed White Supremacists |url=https://www.gq.com/story/how-free-speech-warriors-mainstreamed-white-supremacists |magazine=GQ |access-date=17 Julie 2018 |archive-date=5 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705180303/https://www.gq.com/story/how-free-speech-warriors-mainstreamed-white-supremacists |url-status=live}}</ref> Later daardie maand het die Vice Media-medestigter [[Gavin McInnes]] die samesweringsteorie met die uitspraak bevorder dat wit vroue wat aborsies laat doen en immigrasie "tot wit volksmoord in die Weste lei". Hy het ook beweer dat "wit volksmoord" in Suid-Afrika "veel intenser" is.<ref>{{cite news |title=Do You Want Bigots, Gavin? Because This Is How You Get Bigots |work=Hatewatch |publisher=Southern Poverty Law Center |url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2017/08/10/do-you-want-bigots-gavin-because-how-you-get-bigots |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=16 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816061459/https://www.splcenter.org/hatewatch/2017/08/10/do-you-want-bigots-gavin-because-how-you-get-bigots |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=25 Oktober 2017 |title=Proud Boy lawyer demands alt-weeklies not call 'western chauvinist fraternity' alt-right |newspaper=Baltimore City Paper |url=http://www.citypaper.com/news/dic/bcp-102517-dic-proud-boys-20171025-story.html |access-date=24 Julie 2018 |archive-date=24 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724213322/http://www.citypaper.com/news/dic/bcp-102517-dic-proud-boys-20171025-story.html |url-status=dead}}</ref><ref name="rewireMcInnis">{{Cite news |title=How Hate Goes 'Mainstream': Gavin McInnes and the Proud Boys |language=en-US |work=Rewire.News |url=https://rewire.news/article/2017/08/28/hate-goes-mainstream-gavin-mcinnes-proud-boys/ |access-date=29 Augustus 2018 |archive-date=24 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724185132/https://rewire.news/article/2017/08/28/hate-goes-mainstream-gavin-mcinnes-proud-boys/ |url-status=live}}</ref> McInnes is een van die hoofleiers van 'n regs-radikale faksie wat in die samesweringsteorie glo.<ref name="rewireMcInnis" /> In Desember 2017 het die YouTuber Stefan Molyneux die samesweringsteorie met die bewering bevorder dat daar 'n "demografiese afname onder die wittes is wat in Europa en in Noord-Amerika gebeur" wat na bewering 'n "kwasi-uitwissing" van [[Wit mense|wit mense]] voorspel.<ref>{{cite web |date=19 Desember 2017 |title=Stefan Molyneux Thinks New Star Wars Film Is About The Decline Of White People |url=http://www.rightwingwatch.org/post/stefan-molyneux-thinks-new-star-wars-film-is-about-the-decline-of-white-people/ |website=Right Wing Watch |access-date=15 Julie 2019 |archive-date=30 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030090853/https://www.rightwingwatch.org/post/stefan-molyneux-thinks-new-star-wars-film-is-about-the-decline-of-white-people/ |url-status=live}}</ref> Molyneux, 'n voorstander van die teorie,<ref>{{cite news |date=20 Julie 2018 |title=Alt-right speakers Stefan Molyneux and Lauren Southern anger NZ Muslims |publisher=Radio New Zealand |url=https://www.radionz.co.nz/news/national/362284/alt-right-speakers-stefan-molyneux-and-lauren-southern-anger-nz-muslims |access-date=20 Julie 2018 |archive-date=20 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720114052/http://www.radionz.co.nz/news/national/362284/alt-right-speakers-stefan-molyneux-and-lauren-southern-anger-nz-muslims |url-status=live}}</ref> het in Februarie 2018 'n video oor die begrip gepubliseer met die titel "White Farmers Slaughtered in South Africa", waarin hy 'n onderhoud met [[Lauren Southern]], 'n mede-aanhanger van die witvolksmoordsamesweringsteorie, gevoer het.<ref name="preppers" /> Southern, 'n regs-radikale aktivis, bevorder gereeld witvolksmoordretoriek en gebruik dit as 'n argument teen immigrasie.<ref>{{cite web |date=9 Julie 2018 |title=Anti-immigration activist denied entry to Australia because she filled out wrong visa form |url=https://www.rawstory.com/2018/07/anti-immigration-activist-denied-entry-australia-filled-wrong-visa-form/ |website=The Raw Story |access-date=11 Augustus 2018 |archive-date=31 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331195948/https://www.rawstory.com/2018/07/anti-immigration-activist-denied-entry-australia-filled-wrong-visa-form/ |url-status=live}}</ref><ref name="ibtimes">{{cite news |date=10 Julie 2018 |title=Canadian far-right activist Lauren Southern denied Australian visa |newspaper=International Business Times |url=http://www.ibtimes.com.au/canadian-far-right-activist-lauren-southern-denied-australian-visa-1569859 |access-date=11 Augustus 2018 |archive-date=26 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826234252/https://www.ibtimes.com.au/canadian-far-right-activist-lauren-southern-denied-australian-visa-1569859 |url-status=live}}</ref><ref name="Chutel-2018" /> Sy het daarvoor gepleit dat Europese lande vlugtelinge uit Afrika en Asië moet weier en gesê dat immigrasie tot wit volksmoord sal lei,<ref name="ibtimes" /> en is in die media as 'n "aanjaer" van die sameswering in die geheel bestempel.<ref name="smh" /> In 2018 het Southern 'n dokumentêr met die titel ''Farmlands'' oor [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasgeweld in Suid-Afrika ná apartheid]] gemaak.<ref name="out">{{cite news |last=Urban |first=Rebecca |date=20 Julie 2018 |title=Lauren Southern: protesters out to disrupt right wing commentator's event |newspaper=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/news/nation/lauren-southern-protesters-out-to-disrupt-right-wing-commentators-event/news-story/5b7db1c243bf7df639f535561679a36f |access-date=11 Augustus 2018 |archive-date=11 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311103414/https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fnews%2Fnation%2Flauren-southern-protesters-out-to-disrupt-right-wing-commentators-event%2Fnews-story%2F5b7db1c243bf7df639f535561679a36f&memtype=anonymous&mode=premium&nk=28f4b4c1c841fac93d008dca2fdf9d5f-1615458854 |url-status=live}}</ref> In Maart 2019 is berig dat die wit meerderwaardige Paul Fromm die "wit volksmoord"-manifes (''The Great Replacement'') van die pleger van die moskeeskietaanval in [[Christchurch]] onderskryf het.<ref>{{cite news |date=18 Maart 2019 |title=Hamilton police investigating after white nationalist posts suspected mosque shooter manifesto |work=CBC.ca |url=https://www.cbc.ca/news/canada/hamilton/paul-fromm-1.5061974 |access-date=15 Julie 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110025726/https://www.cbc.ca/news/canada/hamilton/paul-fromm-1.5061974 |url-status=live}}</ref> Fromm het daarna as "samehangend" en 'n "historiese dokument" verwys en die manifes op sy webwerf herpubliseer met die stelling dat hy met die ontleding daarvan saamstem.<ref>{{cite news |date=19 Maart 2019 |title=Police investigating after Canadian far-right website reposts New Zealand terrorist's manifesto |work=Global News |url=https://globalnews.ca/news/5069005/canadian-far-right-website-reposts-new-zealand-terrorist-manifesto/ |access-date=15 Julie 2019 |archive-date=31 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731124714/https://globalnews.ca/news/5069005/canadian-far-right-website-reposts-new-zealand-terrorist-manifesto/ |url-status=live}}</ref> === Australië === [[Lêer:Pauline Hanson 2016 01 (cropped).jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Pauline Hanson in 2017]] Amerikaanse neo-Nazi-literatuur soos ''The Turner Diaries'' en Lane se ''White Genocide Manifesto'' het aanlyn na regse groepe in [[Australië]] versprei. Sommige van die twee-en-twintig neo-Nazi's wat die [[Nieu-Suid-Wallis]]e Young Nationals-party geïnfiltreer het en wat lewenslank daaruit verban is omdat hulle die stigting van 'n etnostaat wou bevorder, het 'n versameling geskrifte met die naam ''Siege'' deur James Mason as inspirasie aangevoer.<ref name="RossK">{{cite news |last1=Ross |first1=Kaz |date=16 Maart 2019 |title=How believers in 'white genocide' spread their hate campaign in Australia |work=Business Standard |url=https://www.business-standard.com/article/international/how-believers-in-white-genocide-spread-their-hate-campaign-in-australia-119031600127_1.html |access-date=19 Maart 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110014245/https://www.business-standard.com/article/international/how-believers-in-white-genocide-spread-their-hate-campaign-in-australia-119031600127_1.html |url-status=live}}</ref> Temas soos die "verdediging van die Westerse beskawing" en die prestasies van etniese wittes het rassistiese hondefluitjies vir groepe geword wat teorieë oor 'n dreigende wit volksmoord bevorder.<ref name="RossW">{{cite news |last1=Webb |first1=Ross |date=24 Maart 2019 |title=NZ's South African community needs to stop peddling the myth of white genocide |work=The Spinoff |url=https://thespinoff.co.nz/society/24-03-2019/ex-pat-south-africans-need-to-stop-pedalling-the-myth-of-white-genocide/ |access-date=24 Maart 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110014406/https://thespinoff.co.nz/society/24-03-2019/ex-pat-south-africans-need-to-stop-pedalling-the-myth-of-white-genocide/ |url-status=live}}</ref> In Maart 2018 het verskeie Australiese poniekoerante wat aan News Corporation behoort, artikels geplaas wat beweer het dat Suid-Afrikaanse wittes met volksmoord bedreig word, wat die Australiese minister van binnelandse sake, [[Peter Dutton]], laat belowe het om snelbaanvisums aan enige Suid-Afrikaanse witte te gee wat wou emigreer.<ref name="far-right idea" /> Dutton is bekend vir sy anti-immigrante- en anti-vlugtelingstandpunt, wat tot vrae oor sy bereidheid gelei het om Suid-Afrikaanse wittes as vlugtelinge in Australië te aanvaar, aangesien hy hom normaalweg daarteen verset dat Australië vlugtelinge aanvaar.<ref name="smh" /> Een News Corp-rubriekskrywer, Miranda Devine, het oor die bande geskryf wat sy tussen die Australiese volk en "ons onderdrukte wit, Christelike, arbeidsame, rugby- en krieketspelende Statebondsniggies" gesien het, mense wat volgens haar deur Suid-Afrikaanse swartes bedreig word en van wie sy belowe het dat hulle "naatloos" in Australië sou integreer, in teenstelling met immigrasie uit Derdewêreldlande.<ref name="auto6">{{Cite news |last=Wilson |first=Jason |date=16 Maart 2018 |title=Peter Dutton's offer to white South African farmers started on the far right |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/mar/16/peter-duttons-offer-to-white-south-african-farmers-started-on-the-far-right |access-date=9 Desember 2018 |archive-date=1 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001004405/https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/mar/16/peter-duttons-offer-to-white-south-african-farmers-started-on-the-far-right |url-status=live}}</ref> 'n Ander Australiese News Corporation-rubriekskrywer, Caroline Marcus, het die beweerde lot van Suid-Afrikaanse wittes verbind aan wat sy as 'n breër aanslag op wittes regoor die wêreld beskou het, en geskryf: "die waarheid is dat daar weergawes van hierdie anti-wit wraaktema in bewegings regoor die Westerse wêreld ronddwarrel, van [[Black Lives Matter]] in die Verenigde State tot Invasion Day-betogings hier by die huis."<ref name="auto6" /> Die Britse joernalis Jason Wilson het opgemerk dat News Corporation, wat deur die Australiese mediamagnaat Rupert Murdoch bestuur word, ook Fox News besit, wat berigte uitgesaai het wat Suid-Afrikaanse wittes as 'n vervolgde minderheid uitbeeld, wat hom gelei het om News Corporation daarvan te beskuldig dat hy hierdie narratief wêreldwyd bevorder.<ref name="far-right idea" /> In 2018 is 'n mosie waarin verklaar is "dit is oukei om wit te wees" en wat "die betreurenswaardige opkoms van anti-wit rassisme en aanslae op die Westerse beskawing" aangekla het, deur Pauline Hanson, 'n anti-immigrante-senator wat die One Nation-party lei, in die Australiese Senaat ingedien. Die mosie is met 'n klein meerderheid verwerp.<ref name="okay">{{cite news |last1=Westcott |first1=Ben |date=15 Oktober 2018 |title=Australian government votes for motion saying 'it's okay to be white' |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/15/australia/pauline-hanson-white-australia-intl/index.html |access-date=11 April 2019 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110014640/https://www.cnn.com/2018/10/15/australia/pauline-hanson-white-australia-intl/index.html |url-status=live}}</ref> Dieselfde slagspreuk, wat met wit meerderwaardige retoriek verbind word, is ook op 'n hemp uitgebeeld wat die regs-radikale Kanadese YouTuber [[Lauren Southern]] tydens 'n besoek aan Australië gedra het.<ref name="RossK" /><ref name="okay" /> Nadat Brenton Tarrant, 'n Australiese aanhanger van die witvolksmoordsamesweringsteorie, die moskeeskietaanvalle in [[Christchurch]] in Maart 2019 uitgevoer het, het die [[Queensland]]se senator Fraser Anning 'n verklaring uitgereik waarin hy gesê het die oorsaak van die aanvalle was "die immigrasieprogram wat Moslem-fanatici toegelaat het om in die eerste plek na Nieu-Seeland te migreer". Anning het 'n "finale oplossing" vir nie-wit immigrasie na Australië geëis<ref>{{cite news |last1=Gstalter |first1=Morgan |date=15 Maart 2019 |title=Australian lawmaker blames Muslims after white supremacist kills 49 at two New Zealand mosques |language=en |work=The Hill |url=https://thehill.com/policy/international/434204-australian-lawmaker-blames-muslims-after-white-supremacist-kills-49-at |access-date=23 Maart 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107232409/https://thehill.com/policy/international/434204-australian-lawmaker-blames-muslims-after-white-supremacist-kills-49-at |url-status=live}}</ref> en doen gereeld op sosiale media 'n beroep dat wit volksmoord gestuit moet word. Ander politici soos die minister van binnelandse sake [[Peter Dutton]] het gehelp om die idee van wit volksmoord na die hoofstroom te dryf.<ref name="RossW" /> === Nieu-Seeland === Die beskuldigde pleger van die moskeeskietaanvalle in [[Christchurch]] het in 'n manifes van 74 bladsye wat kort voor die aanvalle geplaas is, na "wit volksmoord" en etniese en rasse-"vervanging" gesinspeel.<ref name="Darby Telegraph">{{cite news |last1=Darby |first1=Luke |date=5 Augustus 2019 |title=How the 'Great Replacement' conspiracy theory has inspired white supremacist killers |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/08/05/analysis-great-replacement-conspiracy-theory-has-inspired-white/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/08/05/analysis-great-replacement-conspiracy-theory-has-inspired-white/ |archive-date=12 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}</ref> Suid-Afrikaanse uitlanders in [[Nieu-Seeland]] versprei witvolksmoordmites op [[Facebook]] en deur in optogte te betoog.<ref name="RossW" /> == Invloed op regs-radikale terrorisme == {| class="wikitable" align="right" |+Voorbeelde van wit meerderwaardige massamoorde en terreuraanvalle |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Plek !scope="col"| Dood !scope="col"| Beseer |- | 2000 || Pittsburgh || align=right | 5 || align=right | 1 |- | 2011 || Noorweë || align=right | 77 || align=right | 241 |- | 2014 || Kansas || align=right | 3 || align=right | 0 |- | 2015 || Charleston || align=right | 9 || align=right | 1 |- | 2017 || Charlottesville || align=right | 1 || align=right | 28 |- | 2017 || Quebecstad || align=right | 6 || align=right | 5 |- | 2018 || Pittsburgh || align=right | 11 || align=right | 7 |- | 2019 || Christchurch || align=right | 51 || align=right | 40 |- | 2019 || Poway || align=right | 1 || align=right | 3 |- | 2019 || El Paso || align=right | 23 || align=right | 23 |- | 2022 || Buffalo || align=right | 10 || align=right | 3 |} === Verenigde State === Richard Baumhammers, die pleger van 'n skietaanval in [[Pittsburgh]], [[Pennsilvanië]], in 2000 waarin vyf mense dood en 'n sesde beseer is, het gekla dat Europese Amerikaners deur minderhede en immigrante oortref word, en op 'n webwerf 'n beroep gedoen op "'n einde aan nie-wit immigrasie" omdat "byna al" die huidige immigrasie "nie-Europees" is.<ref>{{cite news |title=Inspiring Extremist Crimes |url=http://www.adl.org/internet/extremism_rw/inspiring.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925190132/http://www.adl.org/internet/extremism_rw/inspiring.asp |url-status=dead |archive-date=25 September 2012 |access-date=1 September 2019 |work=Anti-Defamation League |date=25 September 2012}}</ref><ref>{{cite news |last1=Randall |first1=Kate |title=Five killed in racist shooting rampage in Pittsburgh – World Socialist Web Site |url=https://www.wsws.org/en/articles/2000/05/pitt-m02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413025741/https://www.wsws.org/en/articles/2000/05/pitt-m02.html |url-status=dead |archive-date=13 April 2019 |access-date=1 September 2019 |work=International Committee of the Fourth International |date=2 Mei 2000}}</ref> Frazier Glenn Miller jr., die pleger van 'n skietaanval waarin drie mense by 'n Joodse gemeenskapsentrum en aftreeoord in Overland Park, [[Kansas]], doodgemaak is, het die slagspreuk "Diversiteit is kode vir wit volksmoord" ondersteun.<ref>{{cite news |title=Three Kansas men convicted over mass 'slaughter' plot targeting Muslims |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/apr/18/kansas-terror-plot-kill-muslims-conviction |work=The Guardian |date=18 April 2018 |access-date=3 Julie 2019 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112001122/https://www.theguardian.com/us-news/2018/apr/18/kansas-terror-plot-kill-muslims-conviction |url-status=live}}</ref> Hy het gesê dat die "sistematiese volksmoord van wit mense deur Jode" sy motief was,<ref>{{cite news |title=White Supremacist Convicted of Killing 3 at Kansas Jewish Centers |url=https://www.nytimes.com/2015/09/01/us/white-supremacist-convicted-of-killing-3-at-kansas-jewish-centers.html |work=New York Times |date=31 Augustus 2015 |access-date=5 Junie 2019 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903071859/https://www.nytimes.com/2015/09/01/us/white-supremacist-convicted-of-killing-3-at-kansas-jewish-centers.html |url-status=live}}</ref> en dat hy "'n vaderlandsliefde bedoeling gehad het om volksmoord teen my mense te stuit".<ref>{{cite news |title=Kansas City JCC shooter claims he was trying 'to stop genocide' |url=https://www.timesofisrael.com/kansas-city-jcc-shooter-says-he-was-trying-to-stop-genocide/ |work=Times of Israel |date=29 Augustus 2015 |access-date=5 Junie 2019 |archive-date=9 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309024037/https://www.timesofisrael.com/kansas-city-jcc-shooter-says-he-was-trying-to-stop-genocide/ |url-status=live}}</ref> Op Paassondag, die dag ná die skietaanval, het wit meerderwaardiges [[Paasfees|Paaseiers]] met 'n "wit volksmoord"-tema by verskeie huise in Henrico County, [[Virginia]], besorg en die mantra "Diversiteit = wit volksmoord" herhaal.<ref>{{cite news |title=White Supremacists Plant Racist Easter Eggs |url=https://www.thedailybeast.com/cheats/2014/04/22/white-supremacists-plant-racist-easter-eggs |work=Daily Beast |date=17 April 2014 |access-date=15 Julie 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=Racist Easter Eggs Left On Lawn Outrage Parents |url=https://www.huffpost.com/entry/racist-easter-eggs_n_5186893 |work=HuffPost |date=21 April 2014 |access-date=15 Julie 2019 |archive-date=13 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213033907/https://www.huffpost.com/entry/racist-easter-eggs_n_5186893 |url-status=live}}</ref> Dylann Roof, die pleger van die kerkskietaanval in Charleston waarin nege mense doodgemaak en 'n tiende beseer is, het 'n foto op sy [[Facebook]]-blad geplaas waarop hy 'n baadjie dra wat met twee embleme versier is wat by Amerikaanse wit meerderwaardiges gewild is: die vlag van die voormalige [[Rhodesië]] (nou bekend as [[Zimbabwe]]) en die vlag van [[Apartheid|Suid-Afrika tydens apartheid]].<ref name="nyt-ccs">{{cite news |title=Charleston Church Shooting Suspect, Dylann Storm Roof, Is Captured |url=https://www.nytimes.com/2015/06/19/us/charleston-church-shooting.html |work=The New York Times |date=18 Junie 2015 |access-date=18 Junie 2015 |archive-date=7 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107192219/https://www.nytimes.com/2015/06/19/us/charleston-church-shooting.html |url-status=live}}</ref><ref name="nyt-facebook">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/06/19/us/on-facebook-dylann-roof-charleston-suspect-wears-symbols-of-white-supremacy.html |title=On Facebook, Dylann Roof, Charleston Suspect, Wears Symbols of White Supremacy |work=The New York Times |date=18 Junie 2015 |access-date=18 Junie 2015 |archive-date=26 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026054337/https://www.nytimes.com/2015/06/19/us/on-facebook-dylann-roof-charleston-suspect-wears-symbols-of-white-supremacy.html |url-status=live}}</ref><ref name="dailybeast">{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/cheats/2015/06/18/charleston-suspect-is-dylann-roof.html |title=Everything Known About Charleston Church Shooting Suspect Dylann Roof |work=The Daily Beast |date=18 Junie 2015 |access-date=18 Junie 2015 |archive-date=17 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081215/http://www.thedailybeast.com/cheats/2015/06/18/charleston-suspect-is-dylann-roof.html |url-status=live}}</ref> Hy het op 'n webwerf met die naam "The Last Rhodesian" geblog wat op 9 Februarie 2015 geregistreer is,<ref>{{Cite web |title=Home — My website |url=http://lastrhodesian.com/ |date=20 Junie 2015 |access-date=20 Junie 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620134455/http://lastrhodesian.com/ |archive-date=20 Junie 2015}}</ref><ref name="Robles20June">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/us/dylann-storm-roof-photos-website-charleston-church-shooting.html |title=Dylann Storm Roof Photos Found on Website |last=Robles |first=Francis |newspaper=The New York Times |date=20 Junie 2015 |access-date=20 Junie 2015 |archive-date=9 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009032648/https://www.nytimes.com/2015/06/21/us/dylann-storm-roof-photos-website-charleston-church-shooting.html |url-status=live}}</ref> en wat 'n ongetekende manifes met sy menings oor "swartes", "Jode", "nie-wit Hispanics" en "Oos-Asiate" ingesluit het.<ref>{{cite magazine |url=http://www.thenation.com/blog/210537/two-degrees-separation-between-dylann-roof-and-republican-party |title=The 2 Degrees of Separation Between Dylann Roof and the Republican Party |magazine=The Nation |date=22 Junie 2015 |access-date=23 Junie 2015 |first=Michelle |last=Goldberg |archive-date=26 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626174553/http://www.thenation.com/blog/210537/two-degrees-separation-between-dylann-roof-and-republican-party |url-status=live}}</ref><ref name="Lewis21June">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/jun/20/dylann-roof-fbi-website-manifesto-charleston-shooting |title=Dylann Roof: FBI probes manifesto and website linked to Charleston suspect |work=The Guardian |date=21 Junie 2015 |access-date=21 Junie 2015 |first1=Paul |last1=Lewis |first2=Amanda |last2=Holpuch |first3=Jessica |last3=Glenza |archive-date=7 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007043425/https://www.theguardian.com/us-news/2015/jun/20/dylann-roof-fbi-website-manifesto-charleston-shooting |url-status=live}}</ref> Om hierdie redes het federale vervolgers gesê hy is aanlyn "self geradikaliseer" eerder as dat hy sy wit meerderwaardige ideologie deur persoonlike omgang of ervarings met wit meerderwaardiges aangeneem het.<ref name="WashPost.Self">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2016/08/22/prosecutors-say-accused-charleston-church-gunman-self-radicalized-online/ |title=Prosecutors say Dylann Roof 'self-radicalized' online, wrote another manifesto in jail |newspaper=The Washington Post |date=23 Augustus 2016 |access-date=23 Augustus 2016 |first=Mark |last=Berman |archive-date=16 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016150714/https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2016/08/22/prosecutors-say-accused-charleston-church-gunman-self-radicalized-online/ |url-status=live}}</ref> Die bestuurder wat vir die motoraanval in Charlottesville teen betogers by die Unite the Right-optog verantwoordelik was, het voorheen neo-Nazi- en wit meerderwaardige oortuigings verkondig.<ref>{{cite web |last1=Pilcher |first1=James |title=Charlottesville suspect's beliefs were 'along the party lines of the neo-Nazi movement,' ex-teacher says |url=https://eu.cincinnati.com/story/news/local/northern-ky/2017/08/13/charlottesville-suspects-beliefs-were-along-party-lines-neo-nazi-movement-ex-teacher-says/563139001/ |website=The Cincinnati Enquirer |access-date=26 Mei 2018 |language=en |date=14 Augustus 2017 |archive-date=19 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719014246/https://eu.cincinnati.com/story/news/local/northern-ky/2017/08/13/charlottesville-suspects-beliefs-were-along-party-lines-neo-nazi-movement-ex-teacher-says/563139001/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Pilcher |first1=James |title=Charlottesville suspect's beliefs were 'along the party lines of the neo-Nazi movement,' ex-teacher says |url=https://eu.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/08/13/charlottesville-suspects-views-neo-nazi-ex-teacher/563199001/ |website=USA Today |access-date=26 Mei 2018 |language=en |date=14 Augustus 2017 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033803/https://eu.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/08/13/charlottesville-suspects-views-neo-nazi-ex-teacher/563199001/ |url-status=live}}</ref> Hy het van [[Ohio]] gery om by die optog aan te sluit, waar deelnemers "Jode sal ons nie vervang nie" gesing het.<ref name="Pearce">{{cite news |first=Matt |last=Pearce |date=11 Augustus 2017 |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-white-virginia-rally-20170811-story.html |url-status=live |access-date=30 September 2021 |title=Chanting 'blood and soil!' white nationalists with torches march on University of Virginia |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812100509/http://www.latimes.com/nation/la-na-white-virginia-rally-20170811-story.html |archive-date=12 Augustus 2017 |newspaper=Los Angeles Times}}</ref> Hy het een persoon doodgemaak en 28 beseer. [[Lêer:Tree of Life – Or L'Simcha synagogue facade.jpg|duimnael|regs|Gedenktekens vir die slagoffers van die massaskietaanval buite die Tree of Life-[[sinagoge]] in Pittsburgh, Pennsilvanië, op 4 November 2018]] Die pleger van die sinagogeskietaanval in Pittsburgh waarin elf mense doodgemaak en nog sewe beseer is, het "Jode is die kinders van Satan" in sy sosialemediaprofiel geskryf en neo-Nazi- en wit meerderwaardige simboliek gebruik wat met David Lane verbind word, tesame met die Nazi-slagspreuk "''Heil Hitler''".<ref>{{cite news |last=Beckett |first=Lois |date=27 Oktober 2018 |title=Pittsburgh shooting: suspect railed against Jews and Muslims on site used by 'alt-right' |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/oct/27/pittsburgh-shooting-suspect-antisemitism |work=The Guardian |access-date=27 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028000919/https://www.theguardian.com/us-news/2018/oct/27/pittsburgh-shooting-suspect-antisemitism |archive-date=28 Oktober 2018 |url-status=live}}</ref> Hy het witvolksmoordsamesweringsteorieë ondersteun en in een geval geskryf: "Daaglikse herinnering: Diversiteit beteken om die laaste wit persoon op te jaag."<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-pennsylvania-shooting-suspect/who-is-robert-bowers-the-pittsburgh-synagogue-shooting-suspect-idUSKCN1N10S6 |title=Who is Robert Bowers, the Pittsburgh synagogue shooting suspect? |last=Renshaw |first=Jarriett |date=27 Oktober 2018 |work=Reuters |access-date=21 Januarie 2018 |archive-date=13 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211013123855/https://www.reuters.com/article/us-pennsylvania-shooting-suspect/who-is-robert-bowers-the-pittsburgh-synagogue-shooting-suspect-idUSKCN1N10S6 |url-status=live}}</ref> Hy het ook skerp stukke teen wit vroue geskryf wat verhoudings met swart mans het.<ref>{{Cite news |url=https://nymag.com/intelligencer/2018/10/what-we-know-about-robert-bowers-alleged-synagogue-shooter.html |title=What We Know About Robert Bowers, Alleged Pittsburgh Synagogue Shooter |last=Raymond |first=Adam K. |work=Intelligencer |access-date=29 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181029101418/http://nymag.com/intelligencer/2018/10/what-we-know-about-robert-bowers-alleged-synagogue-shooter.html |archive-date=29 Oktober 2018 |url-status=live}}</ref> In die weke voor die skietaanval het Bowers antisemitiese bydraes teen die Hebrew Immigrant Aid Society geplaas,<ref>{{Cite news |url=https://www.npr.org/2018/10/27/661409410/whats-known-about-robert-bowers-the-suspect-in-the-pittsburgh-synagogue-shooting |title=What's Known About Robert Bowers, The Suspect In The Pittsburgh Synagogue Shooting |last=Shannon |first=Sant |date=27 Oktober 2018 |publisher=NPR |access-date=27 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027233340/https://www.npr.org/2018/10/27/661409410/whats-known-about-robert-bowers-the-suspect-in-the-pittsburgh-synagogue-shooting |archive-date=27 Oktober 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://time.com/5437006/gab-social-media-robert-bowers/ |title=How Gab Became the Social Media Site Where the Pittsburgh Suspect's Anti-Semitism Thrived |last=Vesoulis |first=Abby |date=27 Oktober 2018 |magazine=Time |access-date=27 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028140228/http://time.com/5437006/gab-social-media-robert-bowers/ |archive-date=28 Oktober 2018 |url-status=live}}</ref> wat die Nasionale Vlugteling-Sabbat borg.<ref name="National Refugee Shabbat">{{cite web |url=https://www.hias.org/national-refugee-shabbat |title=National Refugee Shabbat |publisher=Hebrew Immigrant Aid Society |access-date=28 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028195816/https://www.hias.org/national-refugee-shabbat |archive-date=28 Oktober 2018 |url-status=live}}</ref> Kort voor die aanval het hy, in 'n oënskynlike verwysing na immigrante na die Verenigde State, op Gab geplaas dat "HIAS graag indringers inbring wat ons mense doodmaak. Ek kan nie stilsit en kyk hoe my mense afgemaai word nie. Vergeet van julle optika, ek gaan in."<ref>{{cite news |first1=Eric |last1=Levenson |first2=Ray |last2=Sanchez |title=Mass shooting at Pittsburgh synagogue |url=https://www.cnn.com/us/live-news/pittsburgh-synagogue-shooting/index.html |publisher=CNN |date=27 Oktober 2018 |access-date=27 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027170709/https://www.cnn.com/us/live-news/pittsburgh-synagogue-shooting/index.html |archive-date=27 Oktober 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Kragie 2018">{{Cite news |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2018/10/pittsburgh-synagogue-comes-amid-surge-anti-semiticism/574180/ |title=The Synagogue Killings Mark a Surge of Anti-Semitism |last=Kragie |first=Andrew |date=27 Oktober 2018 |work=The Atlantic |access-date=27 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027214512/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2018/10/pittsburgh-synagogue-comes-amid-surge-anti-semiticism/574180/ |archive-date=27 Oktober 2018 |url-status=live}}</ref> Die pleger van die sinagogeskietaanval in Poway waarin een mens doodgemaak en drie ander beseer is, het Jode vir wit volksmoord geblameer, wat hy in sy manifes as die "noukeurig beplande volksmoord van die Europese ras" beskryf het.<ref>{{cite web |url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2019/04/28/shooting-poway-synagogue-underscores-link-between-internet-radicalization-and-violence |title=Shooting at Poway Synagogue Underscores Link Between Internet Radicalization and Violence |date=28 April 2019 |publisher=Southern Poverty Law Center |access-date=5 Junie 2019 |archive-date=12 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812181045/https://www.splcenter.org/hatewatch/2019/04/28/shooting-poway-synagogue-underscores-link-between-internet-radicalization-and-violence |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/262398 |title=Synagogue shooter accused Jews of plotting 'European genocide' |date=29 April 2019 |publisher=Arutz Sheva |access-date=5 Junie 2019 |archive-date=5 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605161548/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/262398 |url-status=live}}</ref> Die pleger van die skietaanval in El Paso in 2019 waarin 23 mense doodgemaak en nog 23 beseer is,<ref name="NYT23">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/04/26/business/ap-mass-shooting-texas.html |title=El Paso Shooting Victim Dies Months Later, Death Toll Now 23 |work=The New York Times |date=26 April 2020 |access-date=26 April 2020 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427072535/https://www.nytimes.com/aponline/2020/04/26/business/ap-mass-shooting-texas.html |url-status=live}}</ref> het 'n manifes gepubliseer waarin hy steun vir die Christchurch-skutter en sy manifes uitgespreek het, en gesê die El Paso-aanval was 'n reaksie op 'n "Hispaniese inval van [[Texas]]&nbsp;... ek verdedig my land teen kulturele en etniese vervanging.... die Hispaniese gemeenskap was nie my teiken voordat ek ''The Great Replacement'' gelees het nie."<ref>{{cite web |url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2019/08/03/el-paso-shooting-suspect-may-have-authored-manifesto-containing-white-nationalist-talking |title=El Paso Shooting Suspect May Have Authored Manifesto Containing White Nationalist Talking Points |date=3 Augustus 2019 |access-date=3 Augustus 2019 |work=Hatewatch |publisher=Southern Poverty Law Center |last=Barrouquere |first=Brett |archive-date=4 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804060125/https://www.splcenter.org/hatewatch/2019/08/03/el-paso-shooting-suspect-may-have-authored-manifesto-containing-white-nationalist-talking |url-status=live}}</ref> Verskeie kommentators het opgemerk dat die manifes temas uit [[Donald Trump]] se veldtogtoesprake weerklink het, waaronder herhaalde bewerings van 'n Hispaniese inval tesame met algemene ekstremisme en haatspraak, wie se voorstanders deur Trump se retoriek bemoedig en gemobiliseer is<ref name="echoed" /><ref>{{cite web |last1=Politi |first1=Daniel |title=El Paso Suspect Reportedly a Trump Supporter Who Wrote Racist, Anti-Immigrant Manifesto |url=https://slate.com/news-and-politics/2019/08/el-paso-suspect-shooter-trump-racist-manifesto.html |website=Slate |access-date=4 Augustus 2019 |date=3 Augustus 2019 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112170517/https://slate.com/news-and-politics/2019/08/el-paso-suspect-shooter-trump-racist-manifesto.html |url-status=live}}</ref><ref name="bellingcat-evans">{{cite web |last1=Evans |first1=Robert |title=The El Paso Shooting and the Gamification of Terror |url=https://www.bellingcat.com/news/americas/2019/08/04/the-el-paso-shooting-and-the-gamification-of-terror/ |website=Bellingcat |access-date=4 Augustus 2019 |date=4 Augustus 2019 |archive-date=4 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804053525/https://www.bellingcat.com/news/americas/2019/08/04/the-el-paso-shooting-and-the-gamification-of-terror/ |url-status=live}}</ref> en wat toenemend gereelde praatpunte in regse mediakanale geword het.<ref name="common" /> Trump het op sy beurt op "streng agtergrondkontroles, en miskien om hierdie wetgewing met die dringend nodige immigrasiehervorming te verbind" aangedring, wat volgens sommige kommentators immigrasie vir die slagting geblameer het.<ref>{{cite news |last1=O'Neil |first1=Luke |title=Trump just blamed the El Paso shooting victims for their own deaths |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/08/05/trump-just-blamed-el-paso-shooting-victims-their-own-deaths/ |access-date=6 Augustus 2019 |newspaper=The Washington Post |date=5 Augustus 2019 |language=en |archive-date=5 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305115729/https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/08/05/trump-just-blamed-el-paso-shooting-victims-their-own-deaths/ |url-status=live}}</ref> Die verdagte in die skietaanval in [[Buffalo, New York|Buffalo]] in 2022 waarin tien mense doodgemaak en drie ander beseer is, het volgens wetstoepassingsbeamptes Jode en Afro-Amerikaners in 'n manifes vir wit volksmoord geblameer. Hy het inspirasie uit ander regs-radikale massaskutters geneem wat hy as "helde" beskou het.<ref name="NYTLive">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2022/05/14/nyregion/buffalo-shooting |title=Live Updates: Gunman Kills 10 at Buffalo Supermarket in Racist Attack |work=The New York Times |date=14 Mei 2022 |access-date=14 Mei 2022 |url-status=live}}</ref> === Europa === [[Lêer:Oslo view of city after July 2011 bombing.jpg|duimnael|Die Oslo-bomaanval van 2011 het agt mense se lewens geëis en minstens 209 beseer. 'n Paar uur later het die aanvaller nog 69 ander doodgeskiet, van wie almal behalwe 14 tieners was.<ref name="Norway">{{cite news |author=Clive Williams |date=26 Julie 2011 |title=Deadly, cruel lesson from Norway |work=The Australian |url=http://www.theaustralian.com.au/news/features/deadly-cruel-lesson-from-norway/story-e6frg6z6-1226101590303 |url-status=live |access-date=27 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726235141/http://www.theaustralian.com.au/news/features/deadly-cruel-lesson-from-norway/story-e6frg6z6-1226101590303 |archive-date=26 Julie 2011}}</ref>]] [[Anders Behring Breivik]], die pleger van die aanvalle in [[Noorweë]] in 2011, het jare lank aan debatte op internetforums deelgeneem en hom teen Islam en immigrasie uitgespreek.<ref name="Norway" /> Hy het 'n kompendium van 1&nbsp;518 bladsye met gereelde verwysings na 'n beweerde voortgaande volksmoord teen wit Europeërs geskryf.<ref name="PaulJ" /><ref>{{cite news |last=Rayner |first=Gordon |date=24 Julie 2011 |title=Norway killer Anders Behring Breivik called Gordon Brown and Prince Charles 'traitors' |newspaper=The Daily Telegraph |location=Londen |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/norway/8658431/Norway-killer-Anders-Behring-Breivik-called-Gordon-Brown-and-Prince-Charles-traitors.html |url-status=live |access-date=11 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421002604/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/norway/8658431/Norway-killer-Anders-Behring-Breivik-called-Gordon-Brown-and-Prince-Charles-traitors.html |archive-date=21 April 2012}}</ref> Ontleders het hom as iemand met Islamofobiese sienings en 'n haat vir Islam beskryf,<ref>{{cite web |author=Sindre Bangstad |title=After Anders Breivik's conviction, Norway must confront Islamophobia |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/aug/28/anders-breivik-norway-islamophobia-muslims |access-date=24 Julie 2016 |work=The Guardian |date=28 Augustus 2012 |archive-date=22 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622005427/https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/aug/28/anders-breivik-norway-islamophobia-muslims |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=21 Augustus 2011 |title=AFP: Norway remembers 77 victims a month after massacre |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j0D-1Q4Rg2RzAcXi1tCYJgK3PNuw?docId=CNG.d605a2923da5a34248120fc4eb7dc2c7.691 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107032431/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j0D-1Q4Rg2RzAcXi1tCYJgK3PNuw?docId=CNG.d605a2923da5a34248120fc4eb7dc2c7.691 |archive-date=7 Januarie 2012 |access-date=21 Januarie 2012}}</ref> en as iemand wat hom as 'n ridder beskou het wat daaraan toegewy is om die stroom Moslem-immigrasie na Europa te stuit.<ref>{{cite web |author=Starla Muhammad |date=19 Augustus 2011 |title=Tragedy in Norway Borne Out of Seeds of Racism and Intolerance in UK, EU |url=http://newamericamedia.org/2011/08/tragedy-in-norway-borne-out-of-seeds-of-racism-and-intolerance-in-uk-eu.php |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105004806/http://newamericamedia.org/2011/08/tragedy-in-norway-borne-out-of-seeds-of-racism-and-intolerance-in-uk-eu.php |archive-date=5 Januarie 2012 |access-date=21 Januarie 2012 |publisher=New America Media}}</ref><ref>{{cite news |last=Godfrey |first=Hannah |date=19 Augustus 2011 |title=Utøya island shooting victims return to scene of Breivik's killing spree |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/19/utoya-island-shooting-victims-return |access-date=20 Augustus 2019 |archive-date=23 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423130727/https://www.theguardian.com/world/2011/aug/19/utoya-island-shooting-victims-return |url-status=live}}</ref> === Nieu-Seeland === Die pleger van die moskeeskietaanvalle in [[Christchurch]] waarin 51 mense doodgemaak en 40 beseer is, het in 'n manifes verduidelik dat hy die aanval uitgevoer het om 'n voortgaande "wit volksmoord" deur buitelandse "indringers" te beveg.<ref>{{cite news |last1=Weill |first1=Kelly |last2=Sommer |first2=Will |date=15 Maart 2019 |title=Mosque Attack Video Linked to 'White Genocide' Rant |language=en |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/christchurch-shootings-mosque-attack-video-linked-to-white-genocide-rant |access-date=22 Maart 2019 |archive-date=9 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409111402/https://www.thedailybeast.com/christchurch-shootings-mosque-attack-video-linked-to-white-genocide-rant |url-status=live}}</ref> Hy het berigte oor wit vroue se lae vrugbaarheidsyfers op sy sosialemediarekeninge aangestuur. Foto's van sy eerste hofverskyning het gewys hoe hy die "OK"-teken met sy vingers maak wat deur wit meerderwaardiges toegeëien is.<ref>{{cite news |last1=Howe |first1=Suzette |last2=Melendez |first2=Pilar |last3=Latza Nadeau |first3=Barbie |date=15 Maart 2019 |title=New Zealand Mosque Shooting Suspect Brenton Tarrant Flashes White Power Sign in Court |language=en |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/brenton-tarrant-idd-new-zealand-shooting-suspect |access-date=22 Maart 2019 |archive-date=29 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029174820/https://www.thedailybeast.com/brenton-tarrant-idd-new-zealand-shooting-suspect |url-status=live}}</ref> == Kritiek en weerstand == Wit volksmoord is 'n mite wat op valse wetenskap, valse geskiedenis en haat gegrond is.<ref name="PerryB" /><ref name="myth" /><ref name="RisingE">{{cite book |last1=Saslow |first1=Eli |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/557516/rising-out-of-hatred-by-eli-saslow/9780385542869/ |title=Rising out of hatred: the awakening of a former white nationalist |date=September 2018 |publisher=Penguin Random House |isbn=978-0385542876 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106231457/https://www.penguinrandomhouse.com/books/557516/rising-out-of-hatred-by-eli-saslow/9780385542869/ |archive-date=6 November 2018}}</ref> Wit mense sterf nie uit nie en staar nie uitwissing in die gesig nie.<ref name="RisingE" /><ref>{{Cite web |date=17 Mei 2022 |title=The Racist 'Great Replacement' Conspiracy Theory Explained |url=https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/racist-great-replacement-conspiracy-theory-explained/ |access-date=12 Augustus 2026 |website=Southern Poverty Law Center |language=en-US}}</ref> Wit meerderwaardiges beweer dat diversiteit gelykstaande aan wit volksmoord is.<ref>{{Cite web |title=Diversity = White Genocide |url=https://www.adl.org/resources/hate-symbol/diversity-white-genocide |access-date=29 September 2022 |website=Anti-Defamation League |language=en}}</ref> Vakkundiges beskryf hoe wit meerderwaardiges paranoïese bewerings versin dat hul oorlewing as ras bedreig word, byvoorbeeld deur "individualisme, selibaat, feminisme en ander vorme van geslagsrolverwarring, misplaaste omgewingsbewustheid, en wit verdemonisering en skuldgevoel", wat alles volgens hulle reproduktiewe mislukking aanmoedig.<ref name="PannellJ">{{cite journal |last1=Pannell |first1=Justin |last2=Brod |first2=Adam |last3=Horton |first3=Reina Hirose |title=The Conception of Race in White Supremacist Discourse: A Critical Corpus Analysis with Teaching Implications |journal=TESOL Working Paper Series |date=2018 |volume=16 |pages=40-61 |url=https://www.hpu.edu/research-publications/tesol-working-papers/2018/03pannell-brod-horton.pdf}}</ref> Die witvolksmoordsamesweringsteorie plaas bewyse van dalende geboortesyfers in 'n raamwerk wat ekstremistiese sienings en oproepe tot geweld ondersteun.<ref name="BetuelE">{{cite web |last1=Betuel |first1=Emma |title=CDC Data on Declining US Fertility Rate Is Being Used by White Nationalists |date=13 Januarie 2019 |url=https://www.inverse.com/article/52409-cdc-fertility-report-race-breakdown-white-nationalism |website=Inverse |language=en}}</ref> Wit meerderwaardiges konstrueer met sukses valse volksmoordnarratiewe om geweld teen 'n toenemende tempo aan te hits.<ref name="PerryB">{{cite book |last1=Perry |first1=Barbara |editor1-last=Ferber |editor1-first=Abby L. |title=Home-grown hate: gender and organized racism |date=November 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-64405-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=LCI6Y-4BmT0C&pg=PA75 |chapter='White Genocide': White Supremacists and the Politics of Reproduction |pages=75-95 |doi=10.4324/9780203644058}}</ref> Die Amerikaanse Republikeinse Party onder leiding van Donald Trump het wit meerderwaardiges herhaaldelik en openlik gewerf en die valshede wat hulle bevorder onderskryf, met inbegrip van dié van wit volksmoord.<ref name="TaylorK">{{cite journal |last1=Taylor |first1=Keeanga-Yamahtta |title=The White Power Presidency: Race and Class in the Trump Era |journal=New Political Science |date=16 Februarie 2018 |volume=40 |issue=1 |pages=103-112 |doi=10.1080/07393148.2018.1420555 |s2cid=149300385}}</ref> In Oktober 2016 het die Britse joernalis Sanjiv Bhattacharya die geloof in die samesweringsteorie onder die alt-regs ontleed. Terwyl hy die vooruitsig oorweeg het dat nie-Hispaniese wittes teen 2044 minder as 50% van die Amerikaanse bevolking sal wees, het Bhattacharya op die rassistiese skynheiligheid in die uitspraak "Diversiteit is gelyk aan wit volksmoord" gewys en bespreek hoe die "alt-regs dit geniet om volksmoord op te roep terwyl dit Holocaust-ontkenners huisves".<ref>{{cite news |title='Call me a racist, but don't say I'm a Buddhist': meet America's alt right |url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/09/call-me-a-racist-but-dont-say-im-a-buddhist-meet-the-alt-right |newspaper=The Guardian |last=Bhattacharya |first=Sanjiv |date=9 Oktober 2016}}</ref> Omtrent die Kerstyd van 2016 het George Ciccariello-Maher, 'n Amerikaanse politieke wetenskaplike, satiries geskryf: "Al wat ek vir [[Kersfees]] wil hê, is Wit Volksmoord." Weens die omstredenheid wat daarop gevolg het, het Ciccariello-Maher uit sy pos as medeprofessor in politiek en globale studies aan die Drexel-universiteit bedank.<ref>{{cite news |last1=Gray |first1=Melissa |title=Drexel professor resigns amid threats over controversial tweets |url=https://edition.cnn.com/2017/12/28/us/drexel-university-professor-resigns/index.html |access-date=9 Augustus 2020 |work=CNN |date=29 Desember 2017}}</ref> Ciccariello-Maher het die samesweringsteorie steeds sterk teengestaan met die bewering dat dit "deur wit meerderwaardiges uitgevind is en gebruik word om alles van interrasseverhoudings tot multikulturele beleid aan te kla".<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/history-professor-twitter-storm-white-genocide-death-threats-george-ciccariello-maher-a7497301.html |title='All I want for Christmas is white genocide': Professor receives death threats after mocking supremacists |date=27 Desember 2016 |newspaper=The Independent}}</ref> Hy het die begrip 'n "verbeeldingsvrug van die rassistiese gees" genoem en gesê "dit behoort bespot te word".<ref>{{cite magazine |url=https://time.com/4618146/drexel-professor-white-genocide-tweet/ |title=A Drexel Professor Tweeted That He Wants 'White Genocide' for Christmas |date=26 Desember 2016 |magazine=Time}}</ref> Adrianne Black, 'n Amerikaanse voormalige wit meerderwaardige en peetdogter van David Duke, het die witvolksmoordsamesweringsteorie verwerp en teengestaan nadat sy die begrip aanvanklik ondersteun en gehelp populariseer het.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/national/the-white-flight-of-derek-black/2016/10/15/ed5f906a-8f3b-11e6-a6a3-d50061aa9fae_story.html |title=The white flight of Derek Black |date=15 Oktober 2016 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref name="NEA">{{cite news |title=How Higher Education Helped Derek Black Renounce White Supremacy |url=http://neatoday.org/2018/09/19/how-higher-education-helped-derek-black-renounce-white-supremacy/ |publisher=NEA Today |date=19 September 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.dallasnews.com/arts/books/2018/09/18/derek-blackwas-scion-racism-renounced-rising-hatred-tells-story |title=Derek Black was the scion of racism — then renounced it; 'Rising Out of Hatred' tells his story |date=17 September 2018 |newspaper=The Dallas Morning News |access-date=21 September 2018 |archive-date=20 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820081235/https://www.dallasnews.com/arts/books/2018/09/18/derek-blackwas-scion-racism-renounced-rising-hatred-tells-story |url-status=dead}}</ref> Black het beweer dat die begrip daarop gemik was om wit nasionaliste in 'n valse en openlike paranoia oor die demografie van die Verenigde State in te druk.<ref name="MarcotteA">{{cite magazine |last1=Marcotte |first1=Amanda |title=Donald Trump's 'white genocide' rhetoric: A dangerous escalation of racism |url=https://www.salon.com/2018/08/27/donald-trumps-white-genocide-rhetoric-a-dangerous-escalation-of-racism/ |magazine=Salon |date=27 Augustus 2018 |language=en}}</ref> Eli Saslow, 'n Amerikaanse joernalis wat met Black aan haar boek ''Rising out of Hatred'' van 2018 gewerk het, het hom teen die samesweringsteorie uitgespreek en dit as 'n "werklik doeltreffende" vorm van propaganda of indoktrinasie bestempel. Hy het gesê dat "wit nasionaliste ongelukkig daaruit kon begin munt slaan, deels omdat dit op 'n baie werklike en donker waarheid in die Amerikaanse geskiedenis gebou is, naamlik dat wit meerderwaardigheid nog altyd 'n groot deel van hierdie land was".<ref>{{cite news |title=The White Nationalist Heir Who Rejected His Dad's Vile Bigotry |url=https://www.vice.com/en/article/the-white-nationalist-heir-who-rejected-his-dads-vile-bigotry/ |work=Vice Media |date=18 September 2018}}</ref> Saslow het beweer dat die samesweringsteorie 'n manier is om wit Amerika se geskiedenis van rassisme en geweld te "reinig" deur op die "maniere waarop wit mense in hierdie land aangeval word" te konsentreer, met inbegrip van "wit volksmoord" en die "bou van 'n muur".<ref name="NEA" /> In Januarie 2019 het die Demokratiese [[Philadelphia]]se stadsraadslid Kenyatta Johnson die [[Ku Klux Klan]] se verspreiding van "wit volksmoord"-reklamemateriaal in swart woonbuurte van Philadelphia as 'n "ontstellende en aaklige" daad bestempel.<ref name="KKK material" /> In Junie 2019 het die Kanadese skrywer Naomi Klein die narratief van "wit volksmoord" aangespreek en die begrip gekritiseer as 'n aanslag op vroue se reproduktiewe vryheid, deurdat dit aborsieregte aan wit vroue met wit kinders wou ontsê terwyl dit nie-wit immigrante se geboortesyfers wou onderdruk.<ref>{{cite news |url=https://www.repubblica.it/cronaca/2019/06/02/news/naomi_klein_dig_festival_2019-227798940/ |title=Naomi Klein: 'Economia e ambiente, serve un'unica rivoluzione globale' |language=it |trans-title=Naomi Klein: "Ekonomie en omgewing, ons het een globale revolusie nodig" |work=la Repubblica |date=2 Junie 2019}}</ref> Die volgende maand het die kritiese teoretikus Bernard Harcourt uiteengesit hoe die Amerikaanse Nuwe Regs sy politieke boodskap om die vrees vir 'n wit volksmoord probeer oriënteer. Hy het voorgestel dat "neofascistiese, wit meerderwaardige, revolusionêre taal" hoofstroom word en in werklikheid "die manier begin verander waarop mense hulle wil uitdruk", president Trump inkluis.<ref>{{cite magazine |last=DeVega |first=Chauncey |title=Trump the storyteller: His gift for narrative is why he may win again |url=https://www.salon.com/2019/07/13/trump-the-storyteller-his-gift-for-narrative-is-why-he-may-win-again/ |magazine=Salon |date=13 Julie 2019}}</ref> [[Lêer:Thilo Sarrazin030709.jpg|duimnael|Thilo Sarrazin in 2009]] In Maart 2019 het die joernalis Adam Serwer voorgestel dat die samesweringsteorie nie werklik na "massamoord, etniese suiwering of selfs geweld" verwys nie, maar eerder na 'n vermeende "verlies van politieke en kulturele hegemonie in lande wat volgens wit meerderwaardiges van regsweë aan wit mense behoort". Serwer het voorgestel dat die sameswering "'n soort projeksie is, 'n paranoia dat die volksmoord, kolonialisme en etniese suiwering van die verlede wat op die Weste se voormalige onderdane afgedwing is, op die Weste self besoek sal word".<ref name="Serwer1">{{cite magazine |title=Nazis Have Always Been Trolls |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/03/mosque-shooter-troll-like-original-nazis/585415/ |magazine=The Atlantic |last=Serwer |first=Adam |date=21 Maart 2019}}</ref><ref name="Serwer2">{{cite news |title=Harvard fellow examines rise — and roots — of white supremacy |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2019/03/harvard-fellow-examines-rise-and-roots-of-white-supremacy/ |access-date=27 Augustus 2019 |work=Harvard Gazette |date=18 Maart 2019}}</ref> In dieselfde maand het Farhad Manjoo uiteengesit hoe die "wit uitwissingsteorie" onsin is. Hy het voorgestel dat die benaming "wit volksmoord" nie werklik aanslag gevind het nie en vir samesweringsteoretici wat die narratief probeer bevorder, ondoeltreffend geblyk het. Manjoo, 'n Amerikaanse joernalis, het voorgestel dat die "Groot Vervanging", wat die Christchurch-moskeeskutter as manifestitel gebruik het, 'n sagter heruitvinding is en vir die witvolksmoordsamesweringsteorie is wat die term "identitêr" vir "wit meerderwaardige" is.<ref>{{cite news |title=The White-Extinction Conspiracy Theory Is Bonkers |url=https://www.nytimes.com/2019/03/20/opinion/new-zealand-great-replacement.html |newspaper=New York Times |last=Manjoo |first=Farhad |date=20 Maart 2019}}</ref> In April 2019 het die Britse akademikus Elif Shafak uiteengesit hoe Renaud Camus se teorie van die Groot Vervanging 'n ideologiese wêreldbeeld geskep het waaruit die uiterste regs 'n "wit volksmoord"-narratief in die Weste kon versterk. Shafak voer aan dat die samesweringsteorie ook in die werke van Thilo Sarrazin ingebed is, soos ''{{lang|de|Deutschland schafft sich ab}}'' en ''Hostile Takeover'' van 2018.<ref>{{cite news |title=To understand the far right, look to their bookshelves |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/apr/01/far-right-bookshelves-jordan-peterson-thilo-sarrazin |newspaper=The Guardian |last=Shafak |first=Elif |date=1 April 2019}}</ref> Later daardie maand het Jonathan Freedland en Mehdi Hasan 'n gesamentlike ontleding van regs-radikale ekstremisme en die ideologie agter "wit volksmoord" gepubliseer. Freedland en Hasan, albei politieke joernaliste, het die samesweringsteorie in hul bespreking van die Pittsburghse sinagogeskutter Robert Gregory Bowers en sy retoriek as rassisties en versteurd bestempel en aangevoer dat dit sowel die Moslem- as die Joodse "gemeenskappe in sy moorddadige visier" het. Hulle het tot die gevolgtrekking gekom dat albei groepe dit "saam moet staan en beveg".<ref>{{cite news |title=Muslims and Jews face a common threat from white supremacists. We must fight it together |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/apr/03/muslims-jews-white-supremacists |newspaper=The Guardian |last1=Freedland |first1=Jonathan |last2=Hasan |first2=Mehdi |date=3 April 2019}}</ref> In Mei 2019 het die politieke kommentator Nick Cohen ontleed hoe "wit volksmoord"-narratiewe anti-immigrante- en maatskaplike seksuele spanning geskep het. Hy het aangevoer dat die samesweringsteorie 'n doeltreffende vorm van rassisme en propaganda is wat [[Viktor Orbán]] se Hongaarse regering binnegedring het, maar wat 'n regs-radikale paranoia blootgelê het dat Europese mans nie viriel genoeg is nie.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/may/18/when-the-far-right-crack-rape-jokes-part-of-a-systemic-bid-to-demean |title=When the far right crack rape jokes, it's part of a systemic bid to demean |newspaper=The Guardian |last=Cohen |first=Nick |date=18 Mei 2019}}</ref> In Junie 2019 het die professor in ekonomie Jonathan Portes, terwyl hy die begrip as 'n "malle" samesweringsteorie beskryf het, uiteengesit hoe meer respektabele weergawes van "wit volksmoord" deur akademiese en mediafigure bevorder word en die idee sodoende verder in die hoofstroomdiskoers indruk.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/jun/30/tragedy-is-inevitable-if-we-fear-migration-rather-than-celebrate-its-benefits |title=Tragedy is inevitable if we fear migration rather than celebrate its benefits |newspaper=The Guardian |last=Portes |first=Jonathan |date=30 Junie 2019}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Verdere leeswerk == {{Div col|colwidth=30em}} * Alba, Richard. ''The Great Demographic Illusion: Majority, Minority, and the Expanding American Mainstream'' (Princeton UP, 2020) [https://doi.org/10.1515/9780691202112 aanlyn] * Alexander, Charles C. "Prophet of American Racism: Madison Grant and the Nordic Myth", ''Phylon'' 23#1, pp.&nbsp;73-90 [https://www.jstor.org/stable/274146 aanlyn]. * {{cite web |url=https://extremism.gwu.edu/where-did-white-people-go |title=Where did the white people go? A thematic analysis of terrorist manifestos inspired by replacement theory |author=Luke Baumgartner |date=3 April 2025 |publisher=Program on Extremism, The George Washington University |access-date=10 Maart 2026}} * Betus, Allison. "A Friendlier White Genocide Myth: How Framing Influences Support for Bigoted Immigration Policy" (proefskrif, Georgia State University, 2024) [https://www.researchgate.net/profile/Allison-Betus/publication/388493272_A_Friendlier_White_Genocide_Myth_How_Framing_Influences_Support_for_Bigoted_Immigration_Policy/links/679acbe4645ef274a451fbb7/A-Friendlier-White-Genocide-Myth-How-Framing-Influences-Support-for-Bigoted-Immigration-Policy.pdf aanlyn]. * Chapelan, Alexis. "Conspiracy Theories", in ''Decoding Antisemitism: A Guide to Identifying Antisemitism Online'' (Cham: Springer Nature Switzerland, 2024), pp.&nbsp;175-190. [https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/94596/1/978-3-031-49238-9.pdf#page=182 aanlyn] * Davis, Mark. "Violence as method: the 'white replacement', 'white genocide', and 'Eurabia' conspiracy theories and the biopolitics of networked violence", ''Ethnic and Racial Studies'' 48.3 (2025): 426-446. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/01419870.2024.2304640 aanlyn] * Leslie, Gregory John, en David O. Sears. "The Heaviest Drop of Blood: Black Exceptionalism Among Multiracials", ''Political Psychology'' (2022). [https://doi.org/10.1111/pops.12806 aanlyn] * Rodríguez-Muñiz, Michael. ''Figures of the future: Latino civil rights and the politics of demographic change'' (Princeton University Press, 2021). * Seelig, Michelle, e.a. "White genocide conspiracy: A rhetorical vision of fear and hate on Twitter (now X)", ''Review of Communication'' 25.3 (2025): 125-148. * Stefaniak, Anna, en Michael J. A. Wohl. "In time, we will simply disappear: Racial demographic shift undermines privileged group members' support for marginalized social groups via collective angst", ''Group Processes & Intergroup Relations'' 25.3 (2022): NP1-NP23. [https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/13684302211023551 aanlyn] * Wilson, Andrew F. "#whitegenocide, the Alt-Right and conspiracy theory: How secrecy and suspicion contributed to the mainstreaming of hate", ''Secrecy and Society'' 1#2 (2018): 1+. [https://scholarworks.sjsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1033&context=secrecyandsociety aanlyn] {{Div col end}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Wit nasionalisme]] [[Kategorie:Antisemitisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] ik6a1q70te09mnqd37m0cpbw4cy9x12 0 469931 2974252 2973806 2026-09-30T11:40:14Z Thermofan 22693 /* Galery */ Opdateer 2974252 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wêrelderfenisgebied |ID=985bis-001 |beeld=[[Lêer:RNNP Amphitheatre.jpg|duimnael|Die Amfiteaterkranse gesien vanaf Tendele-kamp in die [[Royal Natal- Nasionale Park]], in die [[Drakensberge]].]] |naam=Maloti-Drakensberg-oorgrenspark |lande=[[Suid-Afrika]] en [[Lesotho]] |tipe=Oorgrenspark |kriteria=Natuurbewaring |streek=[[Suider-Afrika]] |jaar=2001}} Die '''Maloti-Drakensbergpark''' is 'n oorgrenspark en 'n [[Wêrelderfenisgebied]] wat bestaan uit die [[UKhahlamba-Drakensbergpark|uKhahlamba-Drakensberg Nasionale Park]] in Suid-Afrika en die Sehlathebe Nasionale Park in [[Lesotho]] en word gesamentlik deur die twee lande bestuur.<ref name=":1" /> Die park het uitsonderlike natuurskoon met [[Basalt|basaltiese]] en [[sandsteen]] kranse, boë, grotte en pilare. Daar is 'n verskeidenheid van habitatte met 'n [[biodiversiteit]] wat [[Endemie (ekologie)|endemiese]] plante en diere insluit, soos die [[baardaasvoël]] (''[[Gypaetus barbatus]]'') en die bedreigde [[kransaasvoël]] (''[[Gyps coprotheres]]''). Lesotho se Sehlabathebe Nasionale Park huisves ook die [[Maloti-rooivlerkie]] (''[[Pseudobarbus quathlambae]]''), ’n krities bedreigde visspesie wat slegs in hierdie park voorkom. Hierdie gebied het grotte en bakkranse met die grootste en mees gekonsentreerde versameling [[rotskuns]] in [[Afrika suid van die Sahara]], met duisende beelde geskilder deur die [[San]], wat vroeërjare hier gewoon het. == Geskiedenis == Die park het op 11 Junie 2001 tot stand gekom deur die Sehlabathebe Nasionale Park in die Koninkryk van [[Lesotho]] en die [[UKhahlamba-Drakensbergpark|uKhahlamba Drakensbergpark]] in [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]], te verbind.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/985/|title=Maloti-Drakensberg Park|last=|first=|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2023-03-19}}</ref> Die [[Drakensberge]] is die hoogste gebied in die substreek met berg- en sub-Alpynse [[Ekostelsel|ekosisteme]]. Die hoogste piek is [[Thabana Ntlenyana]], wat 3&nbsp;482 meter hoog is. Daar is in 2008 voorgestel dat die [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]], Sterkfonteindam Natuurreservaat en [[Royal Natal- Nasionale Park]] ([[KwaZulu-Natal]]) in Suid-Afrika; en die Bokong Natuurreservaat en Ts'ehlanyane Nasionale Park in Lesotho tot die Maloti-Drakensberg-oorgrenspark gevoeg word.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/985bis.pdf|title=NOMINATION OF SEHLABATHEBE NATIONAL PARK-SNP (as an extension to the uKhahlamba Drakensberg World Heritage Site—South Africa)}}</ref>  Die Maloti-Drakensberg Oorgrensbewarings- en Ontwikkelingsgebied is as 'n [[Vredespark]] bedoel en beslaan ongeveer 8&nbsp;113&nbsp;km², waarvan 5&nbsp;170&nbsp;km² (64%) in Lesotho is en 2&nbsp;943&nbsp;km² (36%) in KwaZulu-Natal.<ref>{{Cite web|url=https://dffeportal.environment.gov.za/portal/apps/webappviewer/index.html?id=7e27f116dd194c1f9d446dacc76fe483|title=Protected Areas Register (PAR)|website=Departement Bosbou, Visserye en die Omgewing|access-date=2026-09-29}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:Tugela falls.jpg|[[Tugelawaterval]] Lêer:Gyps coprotheres1.jpg|Die [[Kransaasvoël]] is 'n bedreigde spesie wat endemies is aan die streek. Lêer:Maloti-Drakensberg Park-113961.jpg|Sonsondergang oor die berge. Lêer:"Tugela Gorge" wandeling - Royal Natal National Park.jpg|'n Staproete in die Tugelakloof. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20071222231212/http://www.kwazulunatal.gov.za/ KwaZulu-Natal Provinsiale Regering se tuisblad] ([[Internet Archive|geargiveer]]) * [http://www.kznwildlife.com/ Ezemvelo KZN Wildlife (voorheen bekend as Natalse Parkeraad)] * [http://www.peaceparks.org/ Vredesparke] * [https://web.archive.org/web/20040611002521/http://www.maloti.org.za/ Webwerf van die Maloti-Drakensberg-oorgrensbewaringsgebied] ([[Internet Archive|geargiveer]]) [[Kategorie:Bewaringsgebiede in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika]] 4yw3ntyv9m4p5til2pzb4w4o6yzfonv 0 469956 2973878 2026-09-29T12:25:03Z Thermofan 22693 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1363333437|Nelson Mandela Metropolitan Art Museum]]" te vertaal 2973878 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Museum|Vorige naam=Koning George VI Kunsgallery, Port Elizabeth|Beeld=King George VI Art Gallery Port Elizabeth-001.jpg|Beeldbeskrywing=Die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsgalery|Beeldonderskrif=Die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsgalery, ongeveer 2012.|Stad of dorp=[[Gqeberha]]|Land=[[Suid-Afrika]]|Openingsjaar=1956|Tipe museum=Kunsmuseum|Webtuiste=http://www.artmuseum.co.za/}}'''Die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum''' is op 22 Junie 1956 as die Koning George VI-kunsmuseum geopen. Dit is geleë in St George's Park in [[Gqeberha|Port Elizabeth]], Suid-Afrika. Dit is in Desember 2002 hernoem ter ere van [[Nelson Mandela]], en om saam te val met die naam van die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]], waarvan [[Gqeberha|Port Elizabeth]] (op daardie tydstip, nou [[Gqeberha]]) deel is. == Lokaal en versamelings == Die Kunsmuseum is by die ingang na St George's Park in Gqeberha gelieë. Dit bestaan uit twee geboue en het drie vertoonsale wat versamelings huisves, met 'n klem op kuns uit die Oos-Kaap, sowel as Britse kuns. Daar is ook internasionale drukkuns en Oosterse kuns, wat Indiese miniatuurkuns en Chinese tekstiele insluit. Die galery het beperkte ruimte, dus word die permanente versameling op 'n rotasiebasis uitgestal, met gereelde afwisseling met tydelike uitstallings van geleende werke van ander kunsmuseums van Suid-Afrika. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.artmuseum.co.za/ Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum Amptelike Webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Port Elizabeth]] [[Kategorie:Kunsmuseums en galerye van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] hie3kmsfp83p3cvw6bgcdnek53zud65 2973886 2973878 2026-09-29T12:53:42Z Thermofan 22693 Voeg verwysings in 2973886 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Museum|Vorige naam=Koning George VI Kunsgallery, Port Elizabeth|Beeld=King George VI Art Gallery Port Elizabeth-001.jpg|Beeldbeskrywing=Die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsgalery|Beeldonderskrif=Die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsgalery, ongeveer 2012.|Stad of dorp=[[Gqeberha]]|Land=[[Suid-Afrika]]|Openingsjaar=1956|Tipe museum=Kunsmuseum|Webtuiste=http://www.artmuseum.co.za/}}'''Die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum''' is op 22 Junie 1956 as die Koning George VI-kunsmuseum geopen. Dit is geleë in St George's Park in [[Gqeberha|Port Elizabeth]], Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://www.artmuseum.co.za/|title=Nelson Mandela Metropolitan Art Museum|website=www.artmuseum.co.za|access-date=2026-09-29}}</ref> Dit is in Desember 2002 hernoem ter ere van [[Nelson Mandela]], en om saam te val met die naam van die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]], waarvan [[Gqeberha|Port Elizabeth]] (op daardie tydstip, nou [[Gqeberha]]) deel is.<ref>{{Cite web|url=https://www.nmbt.co.za/listing/nelson_mandela_metropolitan_art_museum.html|title=Nelson Mandela Metropolitan Art Museum - Nelson Mandela Bay (Port Elizabeth)|website=Nelson Mandela Bay Tourism|language=en|access-date=2026-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sahistory.org.za/place/nelson-mandela-metropolitan-art-museum-port-elizabeth|title=Nelson Mandela Metropolitan Art Museum, Port Elizabeth {{!}} South African History Online|website=sahistory.org.za|language=en|access-date=2026-09-29}}</ref> == Lokaal en versamelings == Die Kunsmuseum is by die ingang na St George's Park in Gqeberha gelieë. Dit bestaan uit twee geboue en het drie vertoonsale wat versamelings huisves, met 'n klem op kuns uit die Oos-Kaap, sowel as Britse kuns. Daar is ook internasionale drukkuns en Oosterse kuns, wat Indiese miniatuurkuns en Chinese tekstiele insluit. Die galery het beperkte ruimte, dus word die permanente versameling op 'n rotasiebasis uitgestal, met gereelde afwisseling met tydelike uitstallings van geleende werke van ander kunsmuseums van Suid-Afrika. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.artmuseum.co.za/ Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum Amptelike Webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Port Elizabeth]] [[Kategorie:Kunsmuseums en galerye van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] e9dvehwbadoij41rz973ucijp7b7e9v 1 469957 2973879 2026-09-29T12:26:39Z Thermofan 22693 Kop van besprekingsbladsy, Bladtrekke 2973879 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469958 2973884 2026-09-29T12:46:53Z Argitsme 203717 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1374748428|Grief counseling]]" te vertaal 2973884 wikitext text/x-wiki [[File:Counselling_session.jpg|regs|duimnael|300x300px| 'n Man wat saam met sy berader werk]] '''Rouverwerking''' is 'n vorm van [[psigoterapie]] wat daarop gemik is om mense te help om die fisiese, emosionele, sosiale, geestelike en kognitiewe reaksies op verlies te hanteer. Daar word algemeen geglo dat hierdie ervarings veroorsaak word deur 'n geliefde se dood, maar dit kan meer breedvoerig verstaan word as gevorm deur enige beduidende lewensveranderende verlies (bv. [[egskeiding]], 'n huis wat uitgewin word, of die verlies van 'n werk). <ref>{{Cite web|url=https://www.greatlakespsychologygroup.com/specialty-areas/grief-counseling/|title=Psychology of Grief|last=Kneip|first=Richard|date=2 July 2019|website=GLPG}}</ref> Rouverwerkingsberaders glo dat elkeen rou op persoonlik, unieke manier beleef en uitdruk wat gevorm word deur gesinsgtergrond, kultuur, lewenservarings, persoonlike waardes en intrinsieke oortuigings. <ref>{{Cite book |last=Hoy |first=William G. |title=Bereavement groups and the role of social support : integrating theory, research, and practice |publisher=Routledge/Taylor and Francis |year=2016 |isbn=9781317416357 |location=New York, NY |oclc=942843686}}</ref> Hulle glo dat dit nie ongewoon is dat 'n persoon hom- of haarself van hul vriende en familie te onttrek en hulpeloos voel nie; sommige mag kwaad wees en aksie wil neem. Sommige mag lag terwyl ander sterk spyt of skuldgevoelens ervaar. Traanloosheid of die gebrek aan huil kan albei as gepaste uitdrukkings van rou gesien word. <ref name=":0">{{Cite book |last=Worden |first=J. William |title=Grief Counseling and Grief Therapy : A Handbook for the Mental Health Practitioner |date=2018-05-28 |publisher=Springer Publishing Company |isbn=9780826134752 |edition=Fifth |location=New York, NY |oclc=1032303183}}</ref> Rouverwerkingsberaders weet dat mens 'n wyereeks emosies en gedrag wat met rou verbrand hou, kan verwag. Sommige beraders glo dat die rouende persoon in feitlik alle plekke en kulture baat vind by die ondersteuning van ander. Verder glo rouverwerkingsberaders dat waar sulke ondersteuning ontbreek, berading 'n weg vir gesonde verwerking kan bied. Rouverwerkingsberaders glo ook dat die rouproses in sekere situasies onderbreek kan word. Dit kan byvoorbeeld gebeur wanneer die naasbestaande gelyktydig praktiese sake van oorlewing moet hanteer of die rol moet aanneem om die sterke te wees wat die familie mekaar hou. In sulke gevalle kan rou onverwerk bly en later weer na vore kom as 'n kwessie wat berading vereis. <ref>{{Cite web|url=https://pathwayshealth.org/grief-support/when-grief-shows-up-sometimes-years-later/|title=When Grief Shows Up (Sometimes) Years Later {{!}} Pathways|date=29 October 2019|website=Pathways Home Health and Hospice|access-date=2022-11-16}}</ref> == Berading == '''Rouverwerkingsberading''' word gewoonlik aanbeveel vir individue wat probleme ondervind om 'n persoonlik beduidende verlies te hanteer. Rouverwerkingsberading fasiliteer die uitdrukking van [[emosie]] en gedagtes oor die verlies, insluitend gevoelens van hartseer, angs, woede, eensaamheid, skuldgevoelens, verligting, geïsoleerdheid, verwarring, ensovoorts. [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] snh4nybx2tprxo0iu384ygm9n8d28ut 2973888 2973884 2026-09-29T12:58:08Z Dumbassman 62009 2973888 wikitext text/x-wiki [[File:Counselling_session.jpg|regs|duimnael|300x300px| 'n Man wat saam met sy berader werk]] '''Rouverwerking''' is 'n vorm van [[psigoterapie]] wat daarop gemik is om mense te help om die fisiese, emosionele, sosiale, geestelike en kognitiewe reaksies op verlies te hanteer. Daar word algemeen geglo dat hierdie ervarings veroorsaak word deur 'n geliefde se dood, maar dit kan meer breedvoerig verstaan word as gevorm deur enige beduidende lewensveranderende verlies (bv. [[egskeiding]], 'n huis wat uitgewin word, of die verlies van 'n werk). <ref>{{Cite web|url=https://www.greatlakespsychologygroup.com/specialty-areas/grief-counseling/|title=Psychology of Grief|last=Kneip|first=Richard|date=2 July 2019|website=GLPG}}</ref> Rouverwerkingsberaders glo dat elkeen rou op persoonlik, unieke manier beleef en uitdruk wat gevorm word deur gesinsgtergrond, kultuur, lewenservarings, persoonlike waardes en intrinsieke oortuigings. <ref>{{Cite book |last=Hoy |first=William G. |title=Bereavement groups and the role of social support : integrating theory, research, and practice |publisher=Routledge/Taylor and Francis |year=2016 |isbn=9781317416357 |location=New York, NY |oclc=942843686}}</ref> Hulle glo dat dit nie ongewoon is dat 'n persoon hom- of haarself van hul vriende en familie te onttrek en hulpeloos voel nie; sommige mag kwaad wees en aksie wil neem. Sommige mag lag terwyl ander sterk spyt of skuldgevoelens ervaar. Traanloosheid of die gebrek aan huil kan albei as gepaste uitdrukkings van rou gesien word. <ref name=":0">{{Cite book |last=Worden |first=J. William |title=Grief Counseling and Grief Therapy : A Handbook for the Mental Health Practitioner |date=2018-05-28 |publisher=Springer Publishing Company |isbn=9780826134752 |edition=Fifth |location=New York, NY |oclc=1032303183}}</ref> Rouverwerkingsberaders weet dat mens 'n wyereeks emosies en gedrag wat met rou verbrand hou, kan verwag. Sommige beraders glo dat die rouende persoon in feitlik alle plekke en kulture baat vind by die ondersteuning van ander. Verder glo rouverwerkingsberaders dat waar sulke ondersteuning ontbreek, berading 'n weg vir gesonde verwerking kan bied. Rouverwerkingsberaders glo ook dat die rouproses in sekere situasies onderbreek kan word. Dit kan byvoorbeeld gebeur wanneer die naasbestaande gelyktydig praktiese sake van oorlewing moet hanteer of die rol moet aanneem om die sterke te wees wat die familie mekaar hou. In sulke gevalle kan rou onverwerk bly en later weer na vore kom as 'n kwessie wat berading vereis. <ref>{{Cite web|url=https://pathwayshealth.org/grief-support/when-grief-shows-up-sometimes-years-later/|title=When Grief Shows Up (Sometimes) Years Later {{!}} Pathways|date=29 October 2019|website=Pathways Home Health and Hospice|access-date=2022-11-16}}</ref> == Berading == '''Rouverwerkingsberading''' word gewoonlik aanbeveel vir individue wat probleme ondervind om 'n persoonlik beduidende verlies te hanteer. Rouverwerkingsberading fasiliteer die uitdrukking van [[emosie]] en gedagtes oor die verlies, insluitend gevoelens van hartseer, angs, woede, eensaamheid, skuldgevoelens, verligting, geïsoleerdheid, verwarring, ensovoorts. [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] ==Verwysings== {{Verwysings}} 85e8gzvfawb1rmpm1xqwne13w3jx5sb 0 469959 2973885 2026-09-29T12:49:19Z Argitsme 203717 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1374748428|Grief counseling]]" te vertaal 2973885 wikitext text/x-wiki [[File:Counselling_session.jpg|regs|duimnael|300x300px| 'n Man wat saam met sy berader werk]] '''Rouverwerking''' is 'n vorm van [[psigoterapie]] wat daarop gemik is om mense te help om die fisiese, emosionele, sosiale, geestelike en kognitiewe reaksies op verlies te hanteer. Daar word algemeen geglo dat hierdie ervarings veroorsaak word deur 'n geliefde se dood, maar dit kan meer breedvoerig verstaan word as gevorm deur enige beduidende lewensveranderende verlies (bv. [[egskeiding]], 'n huis wat uitgewin word, of die verlies van 'n werk). <ref>{{Cite web|url=https://www.greatlakespsychologygroup.com/specialty-areas/grief-counseling/|title=Psychology of Grief|last=Kneip|first=Richard|date=2 July 2019|website=GLPG}}</ref> Rouverwerkingsberaders glo dat elkeen rou op persoonlik, unieke manier beleef en uitdruk wat gevorm word deur gesinsgtergrond, kultuur, lewenservarings, persoonlike waardes en intrinsieke oortuigings. <ref>{{Cite book |last=Hoy |first=William G. |title=Bereavement groups and the role of social support : integrating theory, research, and practice |publisher=Routledge/Taylor and Francis |year=2016 |isbn=9781317416357 |location=New York, NY |oclc=942843686}}</ref> Hulle glo dat dit nie ongewoon is dat 'n persoon hom- of haarself van hul vriende en familie te onttrek en hulpeloos voel nie; sommige mag kwaad wees en aksie wil neem. Sommige mag lag terwyl ander sterk spyt of skuldgevoelens ervaar. Traanloosheid of die gebrek aan huil kan albei as gepaste uitdrukkings van rou gesien word. <ref name=":0">{{Cite book |last=Worden |first=J. William |title=Grief Counseling and Grief Therapy : A Handbook for the Mental Health Practitioner |date=2018-05-28 |publisher=Springer Publishing Company |isbn=9780826134752 |edition=Fifth |location=New York, NY |oclc=1032303183}}</ref> Rouverwerkingsberaders weet dat mens 'n wyereeks emosies en gedrag wat met rou verbrand hou, kan verwag. Sommige beraders glo dat die rouende persoon in feitlik alle plekke en kulture baat vind by die ondersteuning van ander. Verder glo rouverwerkingsberaders dat waar sulke ondersteuning ontbreek, berading 'n weg vir gesonde verwerking kan bied. Rouverwerkingsberaders glo ook dat die rouproses in sekere situasies onderbreek kan word. Dit kan byvoorbeeld gebeur wanneer die naasbestaande gelyktydig praktiese sake van oorlewing moet hanteer of die rol moet aanneem om die sterke te wees wat die familie mekaar hou. In sulke gevalle kan rou onverwerk bly en later weer na vore kom as 'n kwessie wat berading vereis. <ref>{{Cite web|url=https://pathwayshealth.org/grief-support/when-grief-shows-up-sometimes-years-later/|title=When Grief Shows Up (Sometimes) Years Later {{!}} Pathways|date=29 October 2019|website=Pathways Home Health and Hospice|access-date=2022-11-16}}</ref> == Berading == '''Rouverwerkingsberading''' word gewoonlik aanbeveel vir individue wat probleme ondervind om 'n persoonlik beduidende verlies te hanteer. Rouverwerkingsberading fasiliteer die uitdrukking van [[emosie]] en gedagtes oor die verlies, insluitend gevoelens van hartseer, angs, woede, eensaamheid, skuldgevoelens, verligting, geïsoleerdheid, verwarring, ensovoorts. pti0f32t80ki1xyqy2haipdw3c0kkmp 2973887 2973885 2026-09-29T12:57:44Z Dumbassman 62009 2973887 wikitext text/x-wiki [[File:Counselling_session.jpg|regs|duimnael|300x300px| 'n Man wat saam met sy berader werk]] '''Rouverwerking''' is 'n vorm van [[psigoterapie]] wat daarop gemik is om mense te help om die fisiese, emosionele, sosiale, geestelike en kognitiewe reaksies op verlies te hanteer. Daar word algemeen geglo dat hierdie ervarings veroorsaak word deur 'n geliefde se dood, maar dit kan meer breedvoerig verstaan word as gevorm deur enige beduidende lewensveranderende verlies (bv. [[egskeiding]], 'n huis wat uitgewin word, of die verlies van 'n werk). <ref>{{Cite web|url=https://www.greatlakespsychologygroup.com/specialty-areas/grief-counseling/|title=Psychology of Grief|last=Kneip|first=Richard|date=2 July 2019|website=GLPG}}</ref> Rouverwerkingsberaders glo dat elkeen rou op persoonlik, unieke manier beleef en uitdruk wat gevorm word deur gesinsgtergrond, kultuur, lewenservarings, persoonlike waardes en intrinsieke oortuigings. <ref>{{Cite book |last=Hoy |first=William G. |title=Bereavement groups and the role of social support : integrating theory, research, and practice |publisher=Routledge/Taylor and Francis |year=2016 |isbn=9781317416357 |location=New York, NY |oclc=942843686}}</ref> Hulle glo dat dit nie ongewoon is dat 'n persoon hom- of haarself van hul vriende en familie te onttrek en hulpeloos voel nie; sommige mag kwaad wees en aksie wil neem. Sommige mag lag terwyl ander sterk spyt of skuldgevoelens ervaar. Traanloosheid of die gebrek aan huil kan albei as gepaste uitdrukkings van rou gesien word. <ref name=":0">{{Cite book |last=Worden |first=J. William |title=Grief Counseling and Grief Therapy : A Handbook for the Mental Health Practitioner |date=2018-05-28 |publisher=Springer Publishing Company |isbn=9780826134752 |edition=Fifth |location=New York, NY |oclc=1032303183}}</ref> Rouverwerkingsberaders weet dat mens 'n wyereeks emosies en gedrag wat met rou verbrand hou, kan verwag. Sommige beraders glo dat die rouende persoon in feitlik alle plekke en kulture baat vind by die ondersteuning van ander. Verder glo rouverwerkingsberaders dat waar sulke ondersteuning ontbreek, berading 'n weg vir gesonde verwerking kan bied. Rouverwerkingsberaders glo ook dat die rouproses in sekere situasies onderbreek kan word. Dit kan byvoorbeeld gebeur wanneer die naasbestaande gelyktydig praktiese sake van oorlewing moet hanteer of die rol moet aanneem om die sterke te wees wat die familie mekaar hou. In sulke gevalle kan rou onverwerk bly en later weer na vore kom as 'n kwessie wat berading vereis. <ref>{{Cite web|url=https://pathwayshealth.org/grief-support/when-grief-shows-up-sometimes-years-later/|title=When Grief Shows Up (Sometimes) Years Later {{!}} Pathways|date=29 October 2019|website=Pathways Home Health and Hospice|access-date=2022-11-16}}</ref> == Berading == '''Rouverwerkingsberading''' word gewoonlik aanbeveel vir individue wat probleme ondervind om 'n persoonlik beduidende verlies te hanteer. Rouverwerkingsberading fasiliteer die uitdrukking van [[emosie]] en gedagtes oor die verlies, insluitend gevoelens van hartseer, angs, woede, eensaamheid, skuldgevoelens, verligting, geïsoleerdheid, verwarring, ensovoorts. ==Verwysings== {{Verwysings}} nu8bvk4igxb9ms88llc1cvbntfpqhdh 0 469960 2973899 2026-09-29T13:42:40Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2973899 wikitext text/x-wiki '''Bonginkosi Dlamini''' (gebore op [[24 April]] [[1977]]), professioneel bekend as '''Zola''' en ook '''Zola 7''', is 'n Suid-Afrikaanse [[kwaito]]-musikant, [[akteur]], [[skrywer]], TV-aanbieder en [[digter]]. Dlamini het sy loopbaan as akteur in ''Yizo Yizo'' begin, nasionale erkenning verwerf en musiekalbums vrygestel wat uitstekend verkoop het en oor die lewe in [[Township|townships]] gehandel het. Hy het ook in 2005 in die [[Oscar]]-bekroonde rolprent [[Tsotsi]] gespeel, waarvoor hy ook van die [[musiek]] gekomponeer het. Zola is 'n gerespekteerde filantroop. Deur sy program "Zola 7", wat op SABC 1 uitgesaai is, het hy talle individue gehelp om hul doelwitte vir persoonlike en sosiale ontwikkeling te bereik. Van sy noemenswaardige inisiatiewe sluit die stigting van biblioteke en motiveringsprojekte in.<ref>{{Cite web |last=Mpapu |first=Hopewell |title=Zola 7 on his illness, being honoured by industry peers and doing more good |url=https://www.news24.com/truelove/exclusive/zola-7-on-his-illness-being-honoured-by-industry-peers-and-doing-more-good-20220406 |access-date=2022-08-01 |website=Truelove |language=en-US}}</ref> ==Biografie en vroeë lewe== Bonginkosi Dlamini is op 24 April 1977 gebore en het in [[Zola, Gauteng|Zola]], 'n township van [[Soweto]], grootgeword. Sy kunstenaarsnaam is op sy tuisdorp gebaseer.<ref>{{cite web |url=http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |title=The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA |access-date=2008-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |archive-date=10 Februarie 2008}} The Kwaito Generation</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2002/jun/20/artsfeatures|title=Straight outta Jo'burg|last=Rogers|first=Douglas|date=2002-06-20|work=The Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> Dlamini se pa – wat vermoedelik deel van die Mchunu-stam was – het die gesin verlaat, waardeur sy ma moes omsien na hom en sy ouer broer en suster toe hulle nog jonk was. ==Akteur== Zola het bekendheid verwerf vir sy rol as die berugte gangster Papa Action in die tweede seisoen van die televisiereeks ''Yizo Yizo''.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-date=7 Mei 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Zola: the townships' beating heart|date=2006-04-14|work=The Independent|access-date=2019-01-08}}</ref> Die karakter Papa Action was reeds gewild in die eerste seisoen, waarin dit deur 'n ander akteur, Ronnie Nyakale, vertolk is. Zola het 'n fisiese ooreenkoms met Nyakale gehad, en sy vertolking het die gewildheid van die rol verder verhoog. Hy het ook musiek vir die rolprent ''Tsotsi'' (2005) – wat 'n Oscar gewen het – verskaf en daarin opgetree, asook in die rolprent ''Drum'' (2004). Zola speel ook 'n prominente rol in die dokumentêre program ''SHARP! SHARP!: The Kwaito Story'' (2003), onder regie van Aryan Kaganof. In 2015 en 2016 het Zola kleiner rolle vertolk in die televisiereekse ''Isibaya''<ref>{{Cite web |last=Channel24 |title=Zola joins Isibaya |url=https://www.snl24.com/dailysun/news/entertainment/zola-joins-isibaya-20150518 |access-date=2025-04-10 |website=Daily Sun |language=en-US}}</ref> en ''Zabalaza''.<ref>{{Cite web |title=Zabalaza (2013) {{!}} Season 3 {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?showId=2042&season=3 |access-date=2025-04-10 |website=www.tvsa.co.za}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dstv.com/mzansimagic/en-za/news/isibaya-meets-ayeye|title=Isibaya meets Ayeye!|website=dstv.com|date= 27 Mei 2015}}</ref> ==Televisie== ===''Zola 7''=== ''Zola 7'' is 'n televisieprogram wat deur Zola aangebied is en van 2002 tot 2010 op SABC1 uitgesaai is.<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/THE-RETURN-OF-ZOLA-7-20150125|title=The return of Zola 7?|last=Moganedi|first=Kgomotso|date=2015-01-15|work=Daily Sun|access-date=2019-01-08}}</ref> Elke episode het op 'n jong persoon gefokus wat, met ondersteuning van Zola, sy of haar droom verwesenlik het. ===''Utatakho''=== ''Utatakho'' is 'n televisieprogram wat in 2015 deur Connect TV vervaardig is, op Mzansi Magic uitgesaai is en deur Zola aangebied is. In elke episode het Zola deelnemers gehelp om hul biologiese vaders op te spoor of weer met hulle in verbinding te tree. Zola het deelnemende seuns na ontmoetings met hul vaders vergesel en gesprekke gefasiliteer. Daarbenewens was 'n professionele berader teenwoordig om te bemiddel.<ref>{{Cite news|url=http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|title=Bonginkosi 'Zola' Dlamini back with a bang|last=Mopedi|first=Kemong|date=2015-06-15|work=Destiny Man|access-date=2019-01-08|archive-date=30 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170428/http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|url-status=dead}}</ref> Aangesien hy self in die kinderhof oor die toesig van sy eie kinders verskyn het, kan Zola op 'n persoonlike vlak by die program se inhoud aanklank vind.<ref>{{Cite news|url=https://mg.co.za/article/2015-07-02-utatakho-a-dose-of-paternity-drama|title=Utatakho - A dose of paternity drama|last=Mkhwanazi|first=Katlego|date=2015-07-02|work=Mail & Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dlamini, Bonginkosi}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] 0igdw1unuinj2xabft7z6ej1l45qi3f 2973902 2973899 2026-09-29T13:46:00Z Sobaka 328 /* Televisie */ bywerk 2973902 wikitext text/x-wiki '''Bonginkosi Dlamini''' (gebore op [[24 April]] [[1977]]), professioneel bekend as '''Zola''' en ook '''Zola 7''', is 'n Suid-Afrikaanse [[kwaito]]-musikant, [[akteur]], [[skrywer]], TV-aanbieder en [[digter]]. Dlamini het sy loopbaan as akteur in ''Yizo Yizo'' begin, nasionale erkenning verwerf en musiekalbums vrygestel wat uitstekend verkoop het en oor die lewe in [[Township|townships]] gehandel het. Hy het ook in 2005 in die [[Oscar]]-bekroonde rolprent [[Tsotsi]] gespeel, waarvoor hy ook van die [[musiek]] gekomponeer het. Zola is 'n gerespekteerde filantroop. Deur sy program "Zola 7", wat op SABC 1 uitgesaai is, het hy talle individue gehelp om hul doelwitte vir persoonlike en sosiale ontwikkeling te bereik. Van sy noemenswaardige inisiatiewe sluit die stigting van biblioteke en motiveringsprojekte in.<ref>{{Cite web |last=Mpapu |first=Hopewell |title=Zola 7 on his illness, being honoured by industry peers and doing more good |url=https://www.news24.com/truelove/exclusive/zola-7-on-his-illness-being-honoured-by-industry-peers-and-doing-more-good-20220406 |access-date=2022-08-01 |website=Truelove |language=en-US}}</ref> ==Biografie en vroeë lewe== Bonginkosi Dlamini is op 24 April 1977 gebore en het in [[Zola, Gauteng|Zola]], 'n township van [[Soweto]], grootgeword. Sy kunstenaarsnaam is op sy tuisdorp gebaseer.<ref>{{cite web |url=http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |title=The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA |access-date=2008-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |archive-date=10 Februarie 2008}} The Kwaito Generation</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2002/jun/20/artsfeatures|title=Straight outta Jo'burg|last=Rogers|first=Douglas|date=2002-06-20|work=The Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> Dlamini se pa – wat vermoedelik deel van die Mchunu-stam was – het die gesin verlaat, waardeur sy ma moes omsien na hom en sy ouer broer en suster toe hulle nog jonk was. ==Akteur== Zola het bekendheid verwerf vir sy rol as die berugte gangster Papa Action in die tweede seisoen van die televisiereeks ''Yizo Yizo''.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-date=7 Mei 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Zola: the townships' beating heart|date=2006-04-14|work=The Independent|access-date=2019-01-08}}</ref> Die karakter Papa Action was reeds gewild in die eerste seisoen, waarin dit deur 'n ander akteur, Ronnie Nyakale, vertolk is. Zola het 'n fisiese ooreenkoms met Nyakale gehad, en sy vertolking het die gewildheid van die rol verder verhoog. Hy het ook musiek vir die rolprent ''Tsotsi'' (2005) – wat 'n Oscar gewen het – verskaf en daarin opgetree, asook in die rolprent ''Drum'' (2004). Zola speel ook 'n prominente rol in die dokumentêre program ''SHARP! SHARP!: The Kwaito Story'' (2003), onder regie van Aryan Kaganof. In 2015 en 2016 het Zola kleiner rolle vertolk in die televisiereekse ''Isibaya''<ref>{{Cite web |last=Channel24 |title=Zola joins Isibaya |url=https://www.snl24.com/dailysun/news/entertainment/zola-joins-isibaya-20150518 |access-date=2025-04-10 |website=Daily Sun |language=en-US}}</ref> en ''Zabalaza''.<ref>{{Cite web |title=Zabalaza (2013) {{!}} Season 3 {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?showId=2042&season=3 |access-date=2025-04-10 |website=www.tvsa.co.za}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dstv.com/mzansimagic/en-za/news/isibaya-meets-ayeye|title=Isibaya meets Ayeye!|website=dstv.com|date= 27 Mei 2015}}</ref> ==Televisie== ===''Zola 7''=== ''Zola 7'' is 'n televisieprogram wat deur Zola aangebied is en van 2002 tot 2010 op SABC1 uitgesaai is.<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/THE-RETURN-OF-ZOLA-7-20150125|title=The return of Zola 7?|last=Moganedi|first=Kgomotso|date=2015-01-15|work=Daily Sun|access-date=2019-01-08}}</ref> Elke episode het op 'n jong persoon gefokus wat, met ondersteuning van Zola, sy of haar droom verwesenlik het. ===''Utatakho''=== ''Utatakho'' is 'n televisieprogram wat in 2015 deur Connect TV vervaardig is, op Mzansi Magic uitgesaai is en deur Zola aangebied is. In elke episode het Zola deelnemers gehelp om hul biologiese vaders op te spoor of weer met hulle in verbinding te tree. Zola het deelnemende seuns na ontmoetings met hul vaders vergesel en gesprekke gefasiliteer. Daarbenewens was 'n professionele berader teenwoordig om te bemiddel.<ref>{{Cite news|url=http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|title=Bonginkosi 'Zola' Dlamini back with a bang|last=Mopedi|first=Kemong|date=2015-06-15|work=Destiny Man|access-date=2019-01-08|archive-date=30 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170428/http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|url-status=dead}}</ref> Aangesien hy self in die kinderhof oor die toesig van sy eie kinders verskyn het, kan Zola op 'n persoonlike vlak by die program se inhoud aanklank vind.<ref>{{Cite news|url=https://mg.co.za/article/2015-07-02-utatakho-a-dose-of-paternity-drama|title=Utatakho - A dose of paternity drama|last=Mkhwanazi|first=Katlego|date=2015-07-02|work=Mail & Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> ===''Hope with Zola''=== ''Hope with Zola'' is 'n dokumentêre werklikheidsprogram op ''Moja Love''. Die program het in Oktober 2018 begin en word deur Zola aangebied. Elke episode duur 30 minute en fokus op die verligting van sosiale probleme soos werkloosheid onder die jeug, behuisingstekorte of ontoereikende gemeenskapsbiblioteke.<ref>{{Cite news|url=https://www.sowetanlive.co.za/sundayworld/lifestyle/2018-09-02-zola-7-back-with-new-telly-show/|title=Zola 7 back with new telly show|last=Mothombeni|first=Aubrey|date=2018-09-02|work=The Sowetan|access-date=2019-01-08}}</ref> Anders as sy vorige program, *Zola 7*, wat op individue gefokus het, spreek *Hope with Zola* gemeenskappe aan en mik dit spesifiek op volhoubare ontwikkeling.<ref>{{Cite news|url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-09-07-wondering-if-hope-with-zola-is-the-same-as-zola-7-weve-got-the-411/|title=Wondering if Hope with Zola is the same as Zola 7? We've got the 411!|last=Kekana|first=Chrizelda|date=2018-09-07|work=Sunday Times|access-date=2019-01-08}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dlamini, Bonginkosi}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] edhierzf46efrjzhvbfyus5nevaxjqs 2973903 2973902 2026-09-29T13:46:32Z Sobaka 328 2973903 wikitext text/x-wiki '''Bonginkosi Dlamini''' (gebore op [[24 April]] [[1977]]), professioneel bekend as '''Zola''' en ook '''Zola 7''', is 'n Suid-Afrikaanse [[kwaito]]-musikant, [[akteur]], [[skrywer]], TV-aanbieder en [[digter]]. Dlamini het sy loopbaan as akteur in ''Yizo Yizo'' begin, nasionale erkenning verwerf en musiekalbums vrygestel wat uitstekend verkoop het en oor die lewe in [[Township|townships]] gehandel het. Hy het ook in 2005 in die [[Oscar]]-bekroonde rolprent [[Tsotsi]] gespeel, waarvoor hy ook van die [[musiek]] gekomponeer het. Zola is 'n gerespekteerde filantroop. Deur sy program ''Zola 7'', wat op SABC 1 uitgesaai is, het hy talle individue gehelp om hul doelwitte vir persoonlike en sosiale ontwikkeling te bereik. Van sy noemenswaardige inisiatiewe sluit die stigting van biblioteke en motiveringsprojekte in.<ref>{{Cite web |last=Mpapu |first=Hopewell |title=Zola 7 on his illness, being honoured by industry peers and doing more good |url=https://www.news24.com/truelove/exclusive/zola-7-on-his-illness-being-honoured-by-industry-peers-and-doing-more-good-20220406 |access-date=2022-08-01 |website=Truelove |language=en-US}}</ref> ==Biografie en vroeë lewe== Bonginkosi Dlamini is op 24 April 1977 gebore en het in [[Zola, Gauteng|Zola]], 'n township van [[Soweto]], grootgeword. Sy kunstenaarsnaam is op sy tuisdorp gebaseer.<ref>{{cite web |url=http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |title=The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA |access-date=2008-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |archive-date=10 Februarie 2008}} The Kwaito Generation</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2002/jun/20/artsfeatures|title=Straight outta Jo'burg|last=Rogers|first=Douglas|date=2002-06-20|work=The Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> Dlamini se pa – wat vermoedelik deel van die Mchunu-stam was – het die gesin verlaat, waardeur sy ma moes omsien na hom en sy ouer broer en suster toe hulle nog jonk was. ==Akteur== Zola het bekendheid verwerf vir sy rol as die berugte gangster Papa Action in die tweede seisoen van die televisiereeks ''Yizo Yizo''.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-date=7 Mei 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Zola: the townships' beating heart|date=2006-04-14|work=The Independent|access-date=2019-01-08}}</ref> Die karakter Papa Action was reeds gewild in die eerste seisoen, waarin dit deur 'n ander akteur, Ronnie Nyakale, vertolk is. Zola het 'n fisiese ooreenkoms met Nyakale gehad, en sy vertolking het die gewildheid van die rol verder verhoog. Hy het ook musiek vir die rolprent ''Tsotsi'' (2005) – wat 'n Oscar gewen het – verskaf en daarin opgetree, asook in die rolprent ''Drum'' (2004). Zola speel ook 'n prominente rol in die dokumentêre program ''SHARP! SHARP!: The Kwaito Story'' (2003), onder regie van Aryan Kaganof. In 2015 en 2016 het Zola kleiner rolle vertolk in die televisiereekse ''Isibaya''<ref>{{Cite web |last=Channel24 |title=Zola joins Isibaya |url=https://www.snl24.com/dailysun/news/entertainment/zola-joins-isibaya-20150518 |access-date=2025-04-10 |website=Daily Sun |language=en-US}}</ref> en ''Zabalaza''.<ref>{{Cite web |title=Zabalaza (2013) {{!}} Season 3 {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?showId=2042&season=3 |access-date=2025-04-10 |website=www.tvsa.co.za}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dstv.com/mzansimagic/en-za/news/isibaya-meets-ayeye|title=Isibaya meets Ayeye!|website=dstv.com|date= 27 Mei 2015}}</ref> ==Televisie== ===''Zola 7''=== ''Zola 7'' is 'n televisieprogram wat deur Zola aangebied is en van 2002 tot 2010 op SABC1 uitgesaai is.<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/THE-RETURN-OF-ZOLA-7-20150125|title=The return of Zola 7?|last=Moganedi|first=Kgomotso|date=2015-01-15|work=Daily Sun|access-date=2019-01-08}}</ref> Elke episode het op 'n jong persoon gefokus wat, met ondersteuning van Zola, sy of haar droom verwesenlik het. ===''Utatakho''=== ''Utatakho'' is 'n televisieprogram wat in 2015 deur Connect TV vervaardig is, op Mzansi Magic uitgesaai is en deur Zola aangebied is. In elke episode het Zola deelnemers gehelp om hul biologiese vaders op te spoor of weer met hulle in verbinding te tree. Zola het deelnemende seuns na ontmoetings met hul vaders vergesel en gesprekke gefasiliteer. Daarbenewens was 'n professionele berader teenwoordig om te bemiddel.<ref>{{Cite news|url=http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|title=Bonginkosi 'Zola' Dlamini back with a bang|last=Mopedi|first=Kemong|date=2015-06-15|work=Destiny Man|access-date=2019-01-08|archive-date=30 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170428/http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|url-status=dead}}</ref> Aangesien hy self in die kinderhof oor die toesig van sy eie kinders verskyn het, kan Zola op 'n persoonlike vlak by die program se inhoud aanklank vind.<ref>{{Cite news|url=https://mg.co.za/article/2015-07-02-utatakho-a-dose-of-paternity-drama|title=Utatakho - A dose of paternity drama|last=Mkhwanazi|first=Katlego|date=2015-07-02|work=Mail & Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> ===''Hope with Zola''=== ''Hope with Zola'' is 'n dokumentêre werklikheidsprogram op ''Moja Love''. Die program het in Oktober 2018 begin en word deur Zola aangebied. Elke episode duur 30 minute en fokus op die verligting van sosiale probleme soos werkloosheid onder die jeug, behuisingstekorte of ontoereikende gemeenskapsbiblioteke.<ref>{{Cite news|url=https://www.sowetanlive.co.za/sundayworld/lifestyle/2018-09-02-zola-7-back-with-new-telly-show/|title=Zola 7 back with new telly show|last=Mothombeni|first=Aubrey|date=2018-09-02|work=The Sowetan|access-date=2019-01-08}}</ref> Anders as sy vorige program, *Zola 7*, wat op individue gefokus het, spreek *Hope with Zola* gemeenskappe aan en mik dit spesifiek op volhoubare ontwikkeling.<ref>{{Cite news|url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-09-07-wondering-if-hope-with-zola-is-the-same-as-zola-7-weve-got-the-411/|title=Wondering if Hope with Zola is the same as Zola 7? We've got the 411!|last=Kekana|first=Chrizelda|date=2018-09-07|work=Sunday Times|access-date=2019-01-08}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dlamini, Bonginkosi}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] ax0xswres7isu9rs6p72w1w0efxbzuy 2973904 2973903 2026-09-29T13:57:01Z Sobaka 328 bywerk 2973904 wikitext text/x-wiki '''Bonginkosi Dlamini''' (gebore op [[24 April]] [[1977]]), professioneel bekend as '''Zola''' en ook '''Zola 7''', is 'n Suid-Afrikaanse [[kwaito]]-musikant, [[akteur]], [[skrywer]], TV-aanbieder en [[digter]]. Dlamini het sy loopbaan as akteur in ''Yizo Yizo'' begin, nasionale erkenning verwerf en musiekalbums vrygestel wat uitstekend verkoop het en oor die lewe in [[Township|townships]] gehandel het. Hy het ook in 2005 in die [[Oscar]]-bekroonde rolprent [[Tsotsi]] gespeel, waarvoor hy ook van die [[musiek]] gekomponeer het. Zola is 'n gerespekteerde filantroop. Deur sy program ''Zola 7'', wat op SABC 1 uitgesaai is, het hy talle individue gehelp om hul doelwitte vir persoonlike en sosiale ontwikkeling te bereik. Van sy noemenswaardige inisiatiewe sluit die stigting van biblioteke en motiveringsprojekte in.<ref>{{Cite web |last=Mpapu |first=Hopewell |title=Zola 7 on his illness, being honoured by industry peers and doing more good |url=https://www.news24.com/truelove/exclusive/zola-7-on-his-illness-being-honoured-by-industry-peers-and-doing-more-good-20220406 |access-date=2022-08-01 |website=Truelove |language=en-US}}</ref> ==Biografie en vroeë lewe== Bonginkosi Dlamini is op 24 April 1977 gebore en het in [[Zola, Gauteng|Zola]], 'n township van [[Soweto]], grootgeword. Sy kunstenaarsnaam is op sy tuisdorp gebaseer.<ref>{{cite web |url=http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |title=The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA |access-date=2008-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |archive-date=10 Februarie 2008}} The Kwaito Generation</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2002/jun/20/artsfeatures|title=Straight outta Jo'burg|last=Rogers|first=Douglas|date=2002-06-20|work=The Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> Dlamini se pa – wat vermoedelik deel van die Mchunu-stam was – het die gesin verlaat, waardeur sy ma moes omsien na hom en sy ouer broer en suster toe hulle nog jonk was. ==Akteur== Zola het bekendheid verwerf vir sy rol as die berugte gangster Papa Action in die tweede seisoen van die televisiereeks ''Yizo Yizo''.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-date=7 Mei 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Zola: the townships' beating heart|date=2006-04-14|work=The Independent|access-date=2019-01-08}}</ref> Die karakter Papa Action was reeds gewild in die eerste seisoen, waarin dit deur 'n ander akteur, Ronnie Nyakale, vertolk is. Zola het 'n fisiese ooreenkoms met Nyakale gehad, en sy vertolking het die gewildheid van die rol verder verhoog. Hy het ook musiek vir die rolprent ''Tsotsi'' (2005) – wat 'n Oscar gewen het – verskaf en daarin opgetree, asook in die rolprent ''Drum'' (2004). Zola speel ook 'n prominente rol in die dokumentêre program ''SHARP! SHARP!: The Kwaito Story'' (2003), onder regie van Aryan Kaganof. In 2015 en 2016 het Zola kleiner rolle vertolk in die televisiereekse ''Isibaya''<ref>{{Cite web |last=Channel24 |title=Zola joins Isibaya |url=https://www.snl24.com/dailysun/news/entertainment/zola-joins-isibaya-20150518 |access-date=2025-04-10 |website=Daily Sun |language=en-US}}</ref> en ''Zabalaza''.<ref>{{Cite web |title=Zabalaza (2013) {{!}} Season 3 {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?showId=2042&season=3 |access-date=2025-04-10 |website=www.tvsa.co.za}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dstv.com/mzansimagic/en-za/news/isibaya-meets-ayeye|title=Isibaya meets Ayeye!|website=dstv.com|date= 27 Mei 2015}}</ref> ==Televisie== ===''Zola 7''=== ''Zola 7'' is 'n televisieprogram wat deur Zola aangebied is en van 2002 tot 2010 op SABC1 uitgesaai is.<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/THE-RETURN-OF-ZOLA-7-20150125|title=The return of Zola 7?|last=Moganedi|first=Kgomotso|date=2015-01-15|work=Daily Sun|access-date=2019-01-08}}</ref> Elke episode het op 'n jong persoon gefokus wat, met ondersteuning van Zola, sy of haar droom verwesenlik het. ===''Utatakho''=== ''Utatakho'' is 'n televisieprogram wat in 2015 deur Connect TV vervaardig is, op Mzansi Magic uitgesaai is en deur Zola aangebied is. In elke episode het Zola deelnemers gehelp om hul biologiese vaders op te spoor of weer met hulle in verbinding te tree. Zola het deelnemende seuns na ontmoetings met hul vaders vergesel en gesprekke gefasiliteer. Daarbenewens was 'n professionele berader teenwoordig om te bemiddel.<ref>{{Cite news|url=http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|title=Bonginkosi 'Zola' Dlamini back with a bang|last=Mopedi|first=Kemong|date=2015-06-15|work=Destiny Man|access-date=2019-01-08|archive-date=30 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170428/http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|url-status=dead}}</ref> Aangesien hy self in die kinderhof oor die toesig van sy eie kinders verskyn het, kan Zola op 'n persoonlike vlak by die program se inhoud aanklank vind.<ref>{{Cite news|url=https://mg.co.za/article/2015-07-02-utatakho-a-dose-of-paternity-drama|title=Utatakho - A dose of paternity drama|last=Mkhwanazi|first=Katlego|date=2015-07-02|work=Mail & Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> ===''Hope with Zola''=== ''Hope with Zola'' is 'n dokumentêre werklikheidsprogram op ''Moja Love''. Die program het in Oktober 2018 begin en word deur Zola aangebied. Elke episode duur 30 minute en fokus op die verligting van sosiale probleme soos werkloosheid onder die jeug, behuisingstekorte of ontoereikende gemeenskapsbiblioteke.<ref>{{Cite news|url=https://www.sowetanlive.co.za/sundayworld/lifestyle/2018-09-02-zola-7-back-with-new-telly-show/|title=Zola 7 back with new telly show|last=Mothombeni|first=Aubrey|date=2018-09-02|work=The Sowetan|access-date=2019-01-08}}</ref> Anders as sy vorige program, *Zola 7*, wat op individue gefokus het, spreek *Hope with Zola* gemeenskappe aan en mik dit spesifiek op volhoubare ontwikkeling.<ref>{{Cite news|url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-09-07-wondering-if-hope-with-zola-is-the-same-as-zola-7-weve-got-the-411/|title=Wondering if Hope with Zola is the same as Zola 7? We've got the 411!|last=Kekana|first=Chrizelda|date=2018-09-07|work=Sunday Times|access-date=2019-01-08}}</ref> ==Musiek== Bonginkosi Dlamini het sukses behaal as 'n Kwaito-musikant. Lance Stehr van Ghetto Ruff Records het na Zola verwys as "die tweede grootste handelsmerk in die land, naas [[Nelson Mandela]]."<ref name="insideout.org">[http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp|date=10 Februarie 2008}}</ref> Zola tree nie net op nie, maar skryf en vervaardig ook van sy eie musiek; hy is verbonde aan die onafhanklike platemaatskappy Ghetto Ruff Records. Zola is ook die eienaar van die musiekmaatskappy Guluva Entertainment.<ref name="insideout.org" /> Aanvanklik was Zola nie 'n aanhanger van Kwaito-musiek nie, omdat dit "geen boodskap gehad het nie". Hy het dit op homself geneem om hierdie situasie te verander en beskou homself as 'n rolmodel: "Ek wil 'n ou van die ghetto inspireer sodat hy kan ophou om op straathoeke rond te hang en te bedel, en eerder iets van sy lewe kan maak."<ref>[http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/rhythms/southafrica.shtml BBC World Service | Rhythms of the Continent<!-- Bot generated title -->]</ref> In die liedjie "Mdlwembe" – wat letterlik "probleemkind" beteken – spreek hy sy gevoelens uit oor die buurt waarin hy grootgeword het. Hy praat oor die haglike lewensomstandighede in die township, veral die buitensporige vlakke van misdaad en geweld. Die reël "Beware of the Zola boys; we do crime for money" ("Pasop vir die Zola-seuns; ons pleeg misdaad vir geld") weerspieël Zola se verlede sowel as die voortdurende ellende van die lewe in 'n ghetto.<ref name="Mhlambi, Thokozani 2004">Mhlambi, Thokozani. "'Kwaitofabulous': The study of a South African urban genre." Journal of the Musical Arts in Africa, vol 1 (2004): 116-27.</ref> Vandag werk Zola ten behoewe van jonger kunstenaars en help hy hulle om in die musiekbedryf opgeneem te word. Hy is 'n baanbreker op die gebied van maatskaplike optrede en liefdadigheidsprojekte in Suid-Afrika.<ref name=":1">[http://www.mio.co.za/article.php?cat=muso&id=507 Zola: Rising music icon of our time<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Kwaito]] word as apolities bestempel en word dikwels geassosieer met die nastrewing van persoonlike [[rykdom]], 'n verheerlikte gangster-leefstyl en temas van ligsinnige verbruik – soortgelyk aan wat in baie Jamaikaanse Dancehall- en rap-musiek gevind word. Die genre word verbind met die nuwe politieke vryheid wat sedert die einde van [[apartheid]] in Suid-Afrika heers, asook met 'n afname in politieke onrus.<ref>Stanley-Niaah, Sonjah. "Mapping of Black Atlantic Performance Geographies: From Slave Ship to Ghetto." In Black Geographies and the Politics of Place, ed. by Katherine McKittrick and Clyde Woods, 193–217. Cambridge, MA: South End Press, 2007</ref> In hierdie opsig is die soort Kwaito wat deur Zola vervaardig word 'n uitsondering, aangesien dit sterk polities gelaai is en 'n sosiale boodskap oordra.<ref>[https://www.theguardian.com/film/2006/mar/16/popandrock 'I saw blood on the street' | Features | guardian.co.uk Film<!-- Bot generated title -->]</ref> Zola rap in [[isiZulu]] en maak intensief gebruik van Tsotsitaal, 'n plaaslike straattaal in Suid-Afrika. Hierdie vermenging van 'n omgangstaal met 'n nasionale taal bevorder beter interaksie tussen die kunstenaars en die gemeenskap.<ref>Nhlanhla Sibongile Mafu, Johannesburg, 2002 "hybridization and slang in South African poetry" Kagablog 12 Desember 2007</ref> Vanweë die lirieke kan Suid-Afrikaners uit laer sosio-ekonomiese klasse wat in townships woon en Tsotsitaal praat, op 'n ander manier by Kwaito-musiek aanklank vind as by Kaapstadse of Amerikaanse hip-hop. Daarbenewens beskryf baie van sy liedjies lewensomstandighede in die townships, veral in [[Soweto]].<ref name="Mhlambi, Thokozani 2004" /> Op 7 Julie 2007 het Zola tydens die Suid-Afrikaanse been van Live Earth opgetree. ==Radio== Dlamini is deel van die in 2025 gelanseerde Massiv Metro, 'n aanlynstasie wat deur DJ Sbu van stapel gestuur is.<ref name="Zola rocking the airwaves">{{Cite web|title=Zola rocking the airwaves|url=https://musicafricawakemedia.wordpress.com/2017/05/11/zola-rocking-the-airwaves/|work=eNCA|via=Music Africa Awake|language=en|access-date=19 Junie 2025}}</ref> ==Filmografie== ===Televisie=== ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dlamini, Bonginkosi}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] qm5s6ojw0z4f1axzlmz98wpwibiw4oj 2973968 2973904 2026-09-29T16:53:41Z Sobaka 328 /* Televisie */ 2973968 wikitext text/x-wiki '''Bonginkosi Dlamini''' (gebore op [[24 April]] [[1977]]), professioneel bekend as '''Zola''' en ook '''Zola 7''', is 'n Suid-Afrikaanse [[kwaito]]-musikant, [[akteur]], [[skrywer]], TV-aanbieder en [[digter]]. Dlamini het sy loopbaan as akteur in ''Yizo Yizo'' begin, nasionale erkenning verwerf en musiekalbums vrygestel wat uitstekend verkoop het en oor die lewe in [[Township|townships]] gehandel het. Hy het ook in 2005 in die [[Oscar]]-bekroonde rolprent [[Tsotsi]] gespeel, waarvoor hy ook van die [[musiek]] gekomponeer het. Zola is 'n gerespekteerde filantroop. Deur sy program ''Zola 7'', wat op SABC 1 uitgesaai is, het hy talle individue gehelp om hul doelwitte vir persoonlike en sosiale ontwikkeling te bereik. Van sy noemenswaardige inisiatiewe sluit die stigting van biblioteke en motiveringsprojekte in.<ref>{{Cite web |last=Mpapu |first=Hopewell |title=Zola 7 on his illness, being honoured by industry peers and doing more good |url=https://www.news24.com/truelove/exclusive/zola-7-on-his-illness-being-honoured-by-industry-peers-and-doing-more-good-20220406 |access-date=2022-08-01 |website=Truelove |language=en-US}}</ref> ==Biografie en vroeë lewe== Bonginkosi Dlamini is op 24 April 1977 gebore en het in [[Zola, Gauteng|Zola]], 'n township van [[Soweto]], grootgeword. Sy kunstenaarsnaam is op sy tuisdorp gebaseer.<ref>{{cite web |url=http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |title=The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA |access-date=2008-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |archive-date=10 Februarie 2008}} The Kwaito Generation</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2002/jun/20/artsfeatures|title=Straight outta Jo'burg|last=Rogers|first=Douglas|date=2002-06-20|work=The Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> Dlamini se pa – wat vermoedelik deel van die Mchunu-stam was – het die gesin verlaat, waardeur sy ma moes omsien na hom en sy ouer broer en suster toe hulle nog jonk was. ==Akteur== Zola het bekendheid verwerf vir sy rol as die berugte gangster Papa Action in die tweede seisoen van die televisiereeks ''Yizo Yizo''.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-date=7 Mei 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Zola: the townships' beating heart|date=2006-04-14|work=The Independent|access-date=2019-01-08}}</ref> Die karakter Papa Action was reeds gewild in die eerste seisoen, waarin dit deur 'n ander akteur, Ronnie Nyakale, vertolk is. Zola het 'n fisiese ooreenkoms met Nyakale gehad, en sy vertolking het die gewildheid van die rol verder verhoog. Hy het ook musiek vir die rolprent ''Tsotsi'' (2005) – wat 'n Oscar gewen het – verskaf en daarin opgetree, asook in die rolprent ''Drum'' (2004). Zola speel ook 'n prominente rol in die dokumentêre program ''SHARP! SHARP!: The Kwaito Story'' (2003), onder regie van Aryan Kaganof. In 2015 en 2016 het Zola kleiner rolle vertolk in die televisiereekse ''Isibaya''<ref>{{Cite web |last=Channel24 |title=Zola joins Isibaya |url=https://www.snl24.com/dailysun/news/entertainment/zola-joins-isibaya-20150518 |access-date=2025-04-10 |website=Daily Sun |language=en-US}}</ref> en ''Zabalaza''.<ref>{{Cite web |title=Zabalaza (2013) {{!}} Season 3 {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?showId=2042&season=3 |access-date=2025-04-10 |website=www.tvsa.co.za}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dstv.com/mzansimagic/en-za/news/isibaya-meets-ayeye|title=Isibaya meets Ayeye!|website=dstv.com|date= 27 Mei 2015}}</ref> ==Televisie== ===''Zola 7''=== ''Zola 7'' is 'n televisieprogram wat deur Zola aangebied is en van 2002 tot 2010 op SABC1 uitgesaai is.<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/THE-RETURN-OF-ZOLA-7-20150125|title=The return of Zola 7?|last=Moganedi|first=Kgomotso|date=2015-01-15|work=Daily Sun|access-date=2019-01-08}}</ref> Elke episode het op 'n jong persoon gefokus wat, met ondersteuning van Zola, sy of haar droom verwesenlik het. ===''Utatakho''=== ''Utatakho'' is 'n televisieprogram wat in 2015 deur Connect TV vervaardig is, op Mzansi Magic uitgesaai is en deur Zola aangebied is. In elke episode het Zola deelnemers gehelp om hul biologiese vaders op te spoor of weer met hulle in verbinding te tree. Zola het deelnemende seuns na ontmoetings met hul vaders vergesel en gesprekke gefasiliteer. Daarbenewens was 'n professionele berader teenwoordig om te bemiddel.<ref>{{Cite news|url=http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|title=Bonginkosi 'Zola' Dlamini back with a bang|last=Mopedi|first=Kemong|date=2015-06-15|work=Destiny Man|access-date=2019-01-08|archive-date=30 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170428/http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|url-status=dead}}</ref> Aangesien hy self in die kinderhof oor die toesig van sy eie kinders verskyn het, kan Zola op 'n persoonlike vlak by die program se inhoud aanklank vind.<ref>{{Cite news|url=https://mg.co.za/article/2015-07-02-utatakho-a-dose-of-paternity-drama|title=Utatakho - A dose of paternity drama|last=Mkhwanazi|first=Katlego|date=2015-07-02|work=Mail & Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> ===''Hope with Zola''=== ''Hope with Zola'' is 'n dokumentêre werklikheidsprogram op ''Moja Love''. Die program het in Oktober 2018 begin en word deur Zola aangebied. Elke episode duur 30 minute en fokus op die verligting van sosiale probleme soos werkloosheid onder die jeug, behuisingstekorte of ontoereikende gemeenskapsbiblioteke.<ref>{{Cite news|url=https://www.sowetanlive.co.za/sundayworld/lifestyle/2018-09-02-zola-7-back-with-new-telly-show/|title=Zola 7 back with new telly show|last=Mothombeni|first=Aubrey|date=2018-09-02|work=The Sowetan|access-date=2019-01-08}}</ref> Anders as sy vorige program, *Zola 7*, wat op individue gefokus het, spreek *Hope with Zola* gemeenskappe aan en mik dit spesifiek op volhoubare ontwikkeling.<ref>{{Cite news|url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-09-07-wondering-if-hope-with-zola-is-the-same-as-zola-7-weve-got-the-411/|title=Wondering if Hope with Zola is the same as Zola 7? We've got the 411!|last=Kekana|first=Chrizelda|date=2018-09-07|work=Sunday Times|access-date=2019-01-08}}</ref> ==Musiek== Bonginkosi Dlamini het sukses behaal as 'n Kwaito-musikant. Lance Stehr van Ghetto Ruff Records het na Zola verwys as "die tweede grootste handelsmerk in die land, naas [[Nelson Mandela]]."<ref name="insideout.org">[http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp|date=10 Februarie 2008}}</ref> Zola tree nie net op nie, maar skryf en vervaardig ook van sy eie musiek; hy is verbonde aan die onafhanklike platemaatskappy Ghetto Ruff Records. Zola is ook die eienaar van die musiekmaatskappy Guluva Entertainment.<ref name="insideout.org" /> Aanvanklik was Zola nie 'n aanhanger van Kwaito-musiek nie, omdat dit "geen boodskap gehad het nie". Hy het dit op homself geneem om hierdie situasie te verander en beskou homself as 'n rolmodel: "Ek wil 'n ou van die ghetto inspireer sodat hy kan ophou om op straathoeke rond te hang en te bedel, en eerder iets van sy lewe kan maak."<ref>[http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/rhythms/southafrica.shtml BBC World Service | Rhythms of the Continent<!-- Bot generated title -->]</ref> In die liedjie "Mdlwembe" – wat letterlik "probleemkind" beteken – spreek hy sy gevoelens uit oor die buurt waarin hy grootgeword het. Hy praat oor die haglike lewensomstandighede in die township, veral die buitensporige vlakke van misdaad en geweld. Die reël "Beware of the Zola boys; we do crime for money" ("Pasop vir die Zola-seuns; ons pleeg misdaad vir geld") weerspieël Zola se verlede sowel as die voortdurende ellende van die lewe in 'n ghetto.<ref name="Mhlambi, Thokozani 2004">Mhlambi, Thokozani. "'Kwaitofabulous': The study of a South African urban genre." Journal of the Musical Arts in Africa, vol 1 (2004): 116-27.</ref> Vandag werk Zola ten behoewe van jonger kunstenaars en help hy hulle om in die musiekbedryf opgeneem te word. Hy is 'n baanbreker op die gebied van maatskaplike optrede en liefdadigheidsprojekte in Suid-Afrika.<ref name=":1">[http://www.mio.co.za/article.php?cat=muso&id=507 Zola: Rising music icon of our time<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Kwaito]] word as apolities bestempel en word dikwels geassosieer met die nastrewing van persoonlike [[rykdom]], 'n verheerlikte gangster-leefstyl en temas van ligsinnige verbruik – soortgelyk aan wat in baie Jamaikaanse Dancehall- en rap-musiek gevind word. Die genre word verbind met die nuwe politieke vryheid wat sedert die einde van [[apartheid]] in Suid-Afrika heers, asook met 'n afname in politieke onrus.<ref>Stanley-Niaah, Sonjah. "Mapping of Black Atlantic Performance Geographies: From Slave Ship to Ghetto." In Black Geographies and the Politics of Place, ed. by Katherine McKittrick and Clyde Woods, 193–217. Cambridge, MA: South End Press, 2007</ref> In hierdie opsig is die soort Kwaito wat deur Zola vervaardig word 'n uitsondering, aangesien dit sterk polities gelaai is en 'n sosiale boodskap oordra.<ref>[https://www.theguardian.com/film/2006/mar/16/popandrock 'I saw blood on the street' | Features | guardian.co.uk Film<!-- Bot generated title -->]</ref> Zola rap in [[isiZulu]] en maak intensief gebruik van Tsotsitaal, 'n plaaslike straattaal in Suid-Afrika. Hierdie vermenging van 'n omgangstaal met 'n nasionale taal bevorder beter interaksie tussen die kunstenaars en die gemeenskap.<ref>Nhlanhla Sibongile Mafu, Johannesburg, 2002 "hybridization and slang in South African poetry" Kagablog 12 Desember 2007</ref> Vanweë die lirieke kan Suid-Afrikaners uit laer sosio-ekonomiese klasse wat in townships woon en Tsotsitaal praat, op 'n ander manier by Kwaito-musiek aanklank vind as by Kaapstadse of Amerikaanse hip-hop. Daarbenewens beskryf baie van sy liedjies lewensomstandighede in die townships, veral in [[Soweto]].<ref name="Mhlambi, Thokozani 2004" /> Op 7 Julie 2007 het Zola tydens die Suid-Afrikaanse been van Live Earth opgetree. ==Radio== Dlamini is deel van die in 2025 gelanseerde Massiv Metro, 'n aanlynstasie wat deur DJ Sbu van stapel gestuur is.<ref name="Zola rocking the airwaves">{{Cite web|title=Zola rocking the airwaves|url=https://musicafricawakemedia.wordpress.com/2017/05/11/zola-rocking-the-airwaves/|work=eNCA|via=Music Africa Awake|language=en|access-date=19 Junie 2025}}</ref> ==Filmografie== ===Televisie=== *''Yizo Yizo'' (seisoen 2) *''Zola 7'' *''Rolling with Zola'' *''Zabalaza'' (seisoen 3) *''aYeYe'' (seisoen 1) *''Isibaya'' (seisoen 3 and 4) *''iNkaba'' (seisoen 1) *''Utatakho'' (seisoen 1) *''Zaziwa'' (seisoen 1) ===Films=== • ''Drum'' (2004) • ''Tsotsi'' (2005) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dlamini, Bonginkosi}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] 6py0y1dqt3x2trkztbfzbarsqmqklbl 2973970 2973968 2026-09-29T16:57:05Z Sobaka 328 bywerk 2973970 wikitext text/x-wiki '''Bonginkosi Dlamini''' (gebore op [[24 April]] [[1977]]), professioneel bekend as '''Zola''' en ook '''Zola 7''', is 'n Suid-Afrikaanse [[kwaito]]-musikant, [[akteur]], [[skrywer]], TV-aanbieder en [[digter]]. Dlamini het sy loopbaan as akteur in ''Yizo Yizo'' begin, nasionale erkenning verwerf en musiekalbums vrygestel wat uitstekend verkoop het en oor die lewe in [[Township|townships]] gehandel het. Hy het ook in 2005 in die [[Oscar]]-bekroonde rolprent [[Tsotsi]] gespeel, waarvoor hy ook van die [[musiek]] gekomponeer het. Zola is 'n gerespekteerde filantroop. Deur sy program ''Zola 7'', wat op SABC 1 uitgesaai is, het hy talle individue gehelp om hul doelwitte vir persoonlike en sosiale ontwikkeling te bereik. Van sy noemenswaardige inisiatiewe sluit die stigting van biblioteke en motiveringsprojekte in.<ref>{{Cite web |last=Mpapu |first=Hopewell |title=Zola 7 on his illness, being honoured by industry peers and doing more good |url=https://www.news24.com/truelove/exclusive/zola-7-on-his-illness-being-honoured-by-industry-peers-and-doing-more-good-20220406 |access-date=2022-08-01 |website=Truelove |language=en-US}}</ref> ==Biografie en vroeë lewe== Bonginkosi Dlamini is op 24 April 1977 gebore en het in [[Zola, Gauteng|Zola]], 'n township van [[Soweto]], grootgeword. Sy kunstenaarsnaam is op sy tuisdorp gebaseer.<ref>{{cite web |url=http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |title=The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA |access-date=2008-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp |archive-date=10 Februarie 2008}} The Kwaito Generation</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2002/jun/20/artsfeatures|title=Straight outta Jo'burg|last=Rogers|first=Douglas|date=2002-06-20|work=The Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> Dlamini se pa – wat vermoedelik deel van die Mchunu-stam was – het die gesin verlaat, waardeur sy ma moes omsien na hom en sy ouer broer en suster toe hulle nog jonk was. ==Akteur== Zola het bekendheid verwerf vir sy rol as die berugte gangster Papa Action in die tweede seisoen van die televisiereeks ''Yizo Yizo''.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/zola-the-townships-beating-heart-6103691.html |archive-date=7 Mei 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Zola: the townships' beating heart|date=2006-04-14|work=The Independent|access-date=2019-01-08}}</ref> Die karakter Papa Action was reeds gewild in die eerste seisoen, waarin dit deur 'n ander akteur, Ronnie Nyakale, vertolk is. Zola het 'n fisiese ooreenkoms met Nyakale gehad, en sy vertolking het die gewildheid van die rol verder verhoog. Hy het ook musiek vir die rolprent ''Tsotsi'' (2005) – wat 'n Oscar gewen het – verskaf en daarin opgetree, asook in die rolprent ''Drum'' (2004). Zola speel ook 'n prominente rol in die dokumentêre program ''SHARP! SHARP!: The Kwaito Story'' (2003), onder regie van Aryan Kaganof. In 2015 en 2016 het Zola kleiner rolle vertolk in die televisiereekse ''Isibaya''<ref>{{Cite web |last=Channel24 |title=Zola joins Isibaya |url=https://www.snl24.com/dailysun/news/entertainment/zola-joins-isibaya-20150518 |access-date=2025-04-10 |website=Daily Sun |language=en-US}}</ref> en ''Zabalaza''.<ref>{{Cite web |title=Zabalaza (2013) {{!}} Season 3 {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?showId=2042&season=3 |access-date=2025-04-10 |website=www.tvsa.co.za}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dstv.com/mzansimagic/en-za/news/isibaya-meets-ayeye|title=Isibaya meets Ayeye!|website=dstv.com|date= 27 Mei 2015}}</ref> ==Televisie== ===''Zola 7''=== ''Zola 7'' is 'n televisieprogram wat deur Zola aangebied is en van 2002 tot 2010 op SABC1 uitgesaai is.<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/THE-RETURN-OF-ZOLA-7-20150125|title=The return of Zola 7?|last=Moganedi|first=Kgomotso|date=2015-01-15|work=Daily Sun|access-date=2019-01-08}}</ref> Elke episode het op 'n jong persoon gefokus wat, met ondersteuning van Zola, sy of haar droom verwesenlik het. ===''Utatakho''=== ''Utatakho'' is 'n televisieprogram wat in 2015 deur Connect TV vervaardig is, op Mzansi Magic uitgesaai is en deur Zola aangebied is. In elke episode het Zola deelnemers gehelp om hul biologiese vaders op te spoor of weer met hulle in verbinding te tree. Zola het deelnemende seuns na ontmoetings met hul vaders vergesel en gesprekke gefasiliteer. Daarbenewens was 'n professionele berader teenwoordig om te bemiddel.<ref>{{Cite news|url=http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|title=Bonginkosi 'Zola' Dlamini back with a bang|last=Mopedi|first=Kemong|date=2015-06-15|work=Destiny Man|access-date=2019-01-08|archive-date=30 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170428/http://www.destinyman.com/2015/06/19/bonginkosi-zola-dlamini-back-with-a-bang/|url-status=dead}}</ref> Aangesien hy self in die kinderhof oor die toesig van sy eie kinders verskyn het, kan Zola op 'n persoonlike vlak by die program se inhoud aanklank vind.<ref>{{Cite news|url=https://mg.co.za/article/2015-07-02-utatakho-a-dose-of-paternity-drama|title=Utatakho - A dose of paternity drama|last=Mkhwanazi|first=Katlego|date=2015-07-02|work=Mail & Guardian|access-date=2019-01-08}}</ref> ===''Hope with Zola''=== ''Hope with Zola'' is 'n dokumentêre werklikheidsprogram op ''Moja Love''. Die program het in Oktober 2018 begin en word deur Zola aangebied. Elke episode duur 30 minute en fokus op die verligting van sosiale probleme soos werkloosheid onder die jeug, behuisingstekorte of ontoereikende gemeenskapsbiblioteke.<ref>{{Cite news|url=https://www.sowetanlive.co.za/sundayworld/lifestyle/2018-09-02-zola-7-back-with-new-telly-show/|title=Zola 7 back with new telly show|last=Mothombeni|first=Aubrey|date=2018-09-02|work=The Sowetan|access-date=2019-01-08}}</ref> Anders as sy vorige program, *Zola 7*, wat op individue gefokus het, spreek *Hope with Zola* gemeenskappe aan en mik dit spesifiek op volhoubare ontwikkeling.<ref>{{Cite news|url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-09-07-wondering-if-hope-with-zola-is-the-same-as-zola-7-weve-got-the-411/|title=Wondering if Hope with Zola is the same as Zola 7? We've got the 411!|last=Kekana|first=Chrizelda|date=2018-09-07|work=Sunday Times|access-date=2019-01-08}}</ref> ==Musiek== Bonginkosi Dlamini het sukses behaal as 'n Kwaito-musikant. Lance Stehr van Ghetto Ruff Records het na Zola verwys as "die tweede grootste handelsmerk in die land, naas [[Nelson Mandela]]."<ref name="insideout.org">[http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp The Kwaito Generation : Inside Out :: A production of 90.9 WBUR Boston, MA<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210030236/http://www.insideout.org/documentaries/kwaito/artists.asp|date=10 Februarie 2008}}</ref> Zola tree nie net op nie, maar skryf en vervaardig ook van sy eie musiek; hy is verbonde aan die onafhanklike platemaatskappy Ghetto Ruff Records. Zola is ook die eienaar van die musiekmaatskappy Guluva Entertainment.<ref name="insideout.org" /> Aanvanklik was Zola nie 'n aanhanger van Kwaito-musiek nie, omdat dit "geen boodskap gehad het nie". Hy het dit op homself geneem om hierdie situasie te verander en beskou homself as 'n rolmodel: "Ek wil 'n ou van die ghetto inspireer sodat hy kan ophou om op straathoeke rond te hang en te bedel, en eerder iets van sy lewe kan maak."<ref>[http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/rhythms/southafrica.shtml BBC World Service | Rhythms of the Continent<!-- Bot generated title -->]</ref> In die liedjie "Mdlwembe" – wat letterlik "probleemkind" beteken – spreek hy sy gevoelens uit oor die buurt waarin hy grootgeword het. Hy praat oor die haglike lewensomstandighede in die township, veral die buitensporige vlakke van misdaad en geweld. Die reël "Beware of the Zola boys; we do crime for money" ("Pasop vir die Zola-seuns; ons pleeg misdaad vir geld") weerspieël Zola se verlede sowel as die voortdurende ellende van die lewe in 'n ghetto.<ref name="Mhlambi, Thokozani 2004">Mhlambi, Thokozani. "'Kwaitofabulous': The study of a South African urban genre." Journal of the Musical Arts in Africa, vol 1 (2004): 116-27.</ref> Vandag werk Zola ten behoewe van jonger kunstenaars en help hy hulle om in die musiekbedryf opgeneem te word. Hy is 'n baanbreker op die gebied van maatskaplike optrede en liefdadigheidsprojekte in Suid-Afrika.<ref name=":1">[http://www.mio.co.za/article.php?cat=muso&id=507 Zola: Rising music icon of our time<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Kwaito]] word as apolities bestempel en word dikwels geassosieer met die nastrewing van persoonlike [[rykdom]], 'n verheerlikte gangster-leefstyl en temas van ligsinnige verbruik – soortgelyk aan wat in baie Jamaikaanse Dancehall- en rap-musiek gevind word. Die genre word verbind met die nuwe politieke vryheid wat sedert die einde van [[apartheid]] in Suid-Afrika heers, asook met 'n afname in politieke onrus.<ref>Stanley-Niaah, Sonjah. "Mapping of Black Atlantic Performance Geographies: From Slave Ship to Ghetto." In Black Geographies and the Politics of Place, ed. by Katherine McKittrick and Clyde Woods, 193–217. Cambridge, MA: South End Press, 2007</ref> In hierdie opsig is die soort Kwaito wat deur Zola vervaardig word 'n uitsondering, aangesien dit sterk polities gelaai is en 'n sosiale boodskap oordra.<ref>[https://www.theguardian.com/film/2006/mar/16/popandrock 'I saw blood on the street' | Features | guardian.co.uk Film<!-- Bot generated title -->]</ref> Zola rap in [[isiZulu]] en maak intensief gebruik van Tsotsitaal, 'n plaaslike straattaal in Suid-Afrika. Hierdie vermenging van 'n omgangstaal met 'n nasionale taal bevorder beter interaksie tussen die kunstenaars en die gemeenskap.<ref>Nhlanhla Sibongile Mafu, Johannesburg, 2002 "hybridization and slang in South African poetry" Kagablog 12 Desember 2007</ref> Vanweë die lirieke kan Suid-Afrikaners uit laer sosio-ekonomiese klasse wat in townships woon en Tsotsitaal praat, op 'n ander manier by Kwaito-musiek aanklank vind as by Kaapstadse of Amerikaanse hip-hop. Daarbenewens beskryf baie van sy liedjies lewensomstandighede in die townships, veral in [[Soweto]].<ref name="Mhlambi, Thokozani 2004" /> Op 7 Julie 2007 het Zola tydens die Suid-Afrikaanse been van Live Earth opgetree. ==Radio== Dlamini is deel van die in 2025 gelanseerde Massiv Metro, 'n aanlynstasie wat deur DJ Sbu van stapel gestuur is.<ref name="Zola rocking the airwaves">{{Cite web|title=Zola rocking the airwaves|url=https://musicafricawakemedia.wordpress.com/2017/05/11/zola-rocking-the-airwaves/|work=eNCA|via=Music Africa Awake|language=en|access-date=19 Junie 2025}}</ref> ==Filmografie== ===Televisie=== *''Yizo Yizo'' (seisoen 2) *''Zola 7'' *''Rolling with Zola'' *''Zabalaza'' (seisoen 3) *''aYeYe'' (seisoen 1) *''Isibaya'' (seisoen 3 and 4) *''iNkaba'' (seisoen 1) *''Utatakho'' (seisoen 1) *''Zaziwa'' (seisoen 1) ===Films=== • ''Drum'' (2004) • ''Tsotsi'' (2005) == Diskografie == *''Umdlwembe'' (2000) *''Khokhovula'' (2002) *''Bhambatha'' (2004) *''Ibutho'' (2005) *''Tsotsi'' (klankbaan van die 2005 rolprent) *''Impepho'' (2009) *''Unyezi'' (2011) *''Intathakusa'' (2014) ==Toekennings== Hy het vier [[Suid-Afrikaanse Musiekpryse]] (SAMA) gewen: *Kunstenaar van die Jaar – 2002 *Beste Klankbaan – Yizo Yizo *Beste Musiekvideo – Ghetto Scandalous *Beste Kwaito-album – Umdlwembe Hy het ook in 2001 drie Metro FM-toekennings ontvang: *Liedjie van die Jaar – ''Ghetto Scandalous'' *Beste Album van die Jaar – ''Umdlwembe'' *Beste Kwaito-album – ''Umdlwembe''<ref name="redlive.co.za">{{cite web |url=http://www.redlive.co.za/happened-bonginkosi-dlamini/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181029191651/http://www.redlive.co.za/happened-bonginkosi-dlamini/ |archive-date=29 Oktober 2018 |title=What Happened To Bonginkosi Dlamini AKA Zola 7 - RedLive}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dlamini, Bonginkosi}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] ksq3erb6rzw1s1rvuxzbr22nctkwavb 1 469961 2973900 2026-09-29T13:44:12Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2973900 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469962 2973905 2026-09-29T13:57:11Z Zoulla 203618 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1372820061|Cookie cutter]]" te vertaal 2973905 wikitext text/x-wiki [[File:Keks_ausstechen.jpg|duimnael| Kerskoekies sny]] [[File:Motlle_crespellines.jpg|duimnael| 'n Eenvoudige koekiesnyer en die koekies wat daardeur vervaardig word]] 'n '''Koekiesnyer''' (ook bekend as 'n '''beskuitjiesnyer''' buite die VSA) is 'n hulpmiddel om koekiedeeg in 'n bepaalde vorm te sny deur 'n gevormde lem in die deeg te druk. Hulle word dikwels gebruik vir seisoenale geleenthede wanneer gewilde dekoratiewe vorms verlang word, of vir groot hoeveelhede koekies met n eenvormige voorkoms vereis word. Koekiedrukkers kan ook gebruik word vir die vorming, giet, vorming en sny van talle ander soorte kosse, insluitend [[Maalvleis|vleispasteitjies]], [[Pannekoek|pannekoeke]], toebroodjies en dekoratiewe garnerings vir borde (byvoorbeeld, fyn gesnyde vrugte ). [[File:Backform_Plätzchen.jpg|duimnael| Metaal- en plastiekkoekiesnyers in nuwigheidvorms]] ; Uitsnyding : gewoonlik vervaardig van koper, tin, vlekvrye staal, aluminium of plastiek. Uitknipsels is die eenvoudigste van die koekiedrukker; die snyer word in koekiedeeg gedruk wat plat gerol is om die vorm van die snyer se buitelyn te produseer. Om te verhoed dat die deeg vassit, word hulle dikwels voor gebruik in meel of suiker gedoop. <ref name="RinskyRinsky2011" details="bronne " /> ; Detail afdruk : Gewoonlik vervaardig van koper, tin of plastiek. Detailafdrukke is soortgelyk aan uitgesnyde koekiedrukkers, behalwe dat detailafdrukke ook die oppervlak van die deeg merk. ; Koekievorm : Gewoonlik gemaak van hout, keramiek of plastiek. Springerle- vorms is die oudste voorbeelde hiervan, en is gewild vir [[Brosbrood|Skotse kortbrood]] . <ref name="RinskyRinsky2011" /> 'n Koekievorm het tipies 'n versierde ontwerp wat in die oppervlak gegraveer is; die vorm word in die koekiedeeg gedruk om 'n gebosseleerde ontwerp te produseer. Hierdie vorms kan plat skywe wees of in die vorm van 'n rolstok wees. ; Koekiepers : 'n Outomatiese of handbediende koekiepers, ook genoem 'n ''koekiegeweer'', word gebruik om groot hoeveelhede koekies vinnig te maak. Die koekiedeeg word op die bakplaat geëxtrudeer in versierde vorms wat andersins te moeilik of tydrowend sou wees om met die hand te skep. <ref name="RinskyRinsky2011" /> ; Koekie-snyblad : 'n Produksie-koekie-uitsnyplaat, wat vir groter volumes gebruik word, is 'n stuk stewige plastiek so groot soos 'n volle bakplaat wat in wese dosyne uitgesnyde koekiedrukkers daarop gemonteer het. <ref name="RinskyRinsky2011">Rinsky, Glenn and Rinsky, Laura Halpin. ''[https://books.google.com/books?id=riDsZRlmmRAC&pg=PA77 The Pastry Chef's Companion: A Comprehensive Resource Guide for the Baking and Pastry Professional]''. John Wiley & Sons; 4 February 2011. {{ISBN|9781118060667}}. p. 77.</ref> Eerder as om die deeg uit te rol en die snyer in die bokant van die deeg te druk, word die snyplaat op die bakplaat geplaas, met die snykant na bo. 'n Vel koekiedeeg, reeds tot die korrekte dikte gerol, word bo-op die snyplaat gelê, en 'n rolstok word gebruik om die deeg teen die skerp kante van die snyplaat af te druk. Die gesnyde koekies val deur die gate in die plaat, in hul behoorlik gespasieerde posisies op die bakplaat. Die oorskietdeeg en snyplaat word verwyder, en die pan is gereed om te bak. Koekiesnyerblaaie maak hoë volume produksie moontlik sonder die tyd of risiko om gesnyde koekies na bakplate te skuif, wat lei tot vinnige produksie van 'n meer eenvormig gevormde en gespasieerde produk. Koekiesnyers vervaardig gewoonlik slegs een vorm op n slag, maar ander opsies is beskikbaar vir grootskaalse produksie. In 1875 het Alexander P. Ashbourne die eerste koekiedrukker in die VSA gepatenteer, wat dit moontlik gemaak om verskeie koekies, koeke of bakpoeierbeskuitjies gelyktydig te sny. <ref>{{Cite web|url=http://www.blackhistoryheroes.com/2013/02/science-and-technology-early-african.html|title=Science and Technology: African Inventors in the Americas|language=en|access-date=30 April 2021}}</ref> Die toestelhet bestaan uit 'n plank om die deeg op uit te rol, wat aan 'n metaalplaat vasgemaak was met verskeie snyveerbelaaide vorms wat daaraan gemonteer is. * Koekieversiering * Slag (gereedskap) {{Verwysings}} dx1bd81nijz0gpgcs61757tqxkwlxk0 2974000 2973905 2026-09-29T18:04:07Z Dumbassman 62009 2974000 wikitext text/x-wiki [[File:Keks_ausstechen.jpg|duimnael| Kerskoekies sny]] [[File:Motlle_crespellines.jpg|duimnael| 'n Eenvoudige koekiesnyer en die koekies wat daardeur vervaardig word]] 'n '''Koekiesnyer''' (ook bekend as 'n '''beskuitjiesnyer''' buite die VSA) is 'n hulpmiddel om koekiedeeg in 'n bepaalde vorm te sny deur 'n gevormde lem in die deeg te druk. Hulle word dikwels gebruik vir seisoenale geleenthede wanneer gewilde dekoratiewe vorms verlang word, of vir groot hoeveelhede koekies met n eenvormige voorkoms vereis word. Koekiedrukkers kan ook gebruik word vir die vorming, giet, vorming en sny van talle ander soorte kosse, insluitend [[Maalvleis|vleispasteitjies]], [[Pannekoek|pannekoeke]], toebroodjies en dekoratiewe garnerings vir borde (byvoorbeeld, fyn gesnyde vrugte ). [[File:Backform_Plätzchen.jpg|duimnael| Metaal- en plastiekkoekiesnyers in nuwigheidvorms]] ; Uitsnyding : gewoonlik vervaardig van koper, tin, vlekvrye staal, aluminium of plastiek. Uitknipsels is die eenvoudigste van die koekiedrukker; die snyer word in koekiedeeg gedruk wat plat gerol is om die vorm van die snyer se buitelyn te produseer. Om te verhoed dat die deeg vassit, word hulle dikwels voor gebruik in meel of suiker gedoop. <ref name="RinskyRinsky2011" details="bronne " /> ; Detail afdruk : Gewoonlik vervaardig van koper, tin of plastiek. Detailafdrukke is soortgelyk aan uitgesnyde koekiedrukkers, behalwe dat detailafdrukke ook die oppervlak van die deeg merk. ; Koekievorm : Gewoonlik gemaak van hout, keramiek of plastiek. Springerle- vorms is die oudste voorbeelde hiervan, en is gewild vir [[Brosbrood|Skotse kortbrood]] . <ref name="RinskyRinsky2011" /> 'n Koekievorm het tipies 'n versierde ontwerp wat in die oppervlak gegraveer is; die vorm word in die koekiedeeg gedruk om 'n gebosseleerde ontwerp te produseer. Hierdie vorms kan plat skywe wees of in die vorm van 'n rolstok wees. ; Koekiepers : 'n Outomatiese of handbediende koekiepers, ook genoem 'n ''koekiegeweer'', word gebruik om groot hoeveelhede koekies vinnig te maak. Die koekiedeeg word op die bakplaat geëxtrudeer in versierde vorms wat andersins te moeilik of tydrowend sou wees om met die hand te skep. <ref name="RinskyRinsky2011" /> ; Koekie-snyblad : 'n Produksie-koekie-uitsnyplaat, wat vir groter volumes gebruik word, is 'n stuk stewige plastiek so groot soos 'n volle bakplaat wat in wese dosyne uitgesnyde koekiedrukkers daarop gemonteer het. <ref name="RinskyRinsky2011">Rinsky, Glenn and Rinsky, Laura Halpin. ''[https://books.google.com/books?id=riDsZRlmmRAC&pg=PA77 The Pastry Chef's Companion: A Comprehensive Resource Guide for the Baking and Pastry Professional]''. John Wiley & Sons; 4 February 2011. {{ISBN|9781118060667}}. p. 77.</ref> Eerder as om die deeg uit te rol en die snyer in die bokant van die deeg te druk, word die snyplaat op die bakplaat geplaas, met die snykant na bo. 'n Vel koekiedeeg, reeds tot die korrekte dikte gerol, word bo-op die snyplaat gelê, en 'n rolstok word gebruik om die deeg teen die skerp kante van die snyplaat af te druk. Die gesnyde koekies val deur die gate in die plaat, in hul behoorlik gespasieerde posisies op die bakplaat. Die oorskietdeeg en snyplaat word verwyder, en die pan is gereed om te bak. Koekiesnyerblaaie maak hoë volume produksie moontlik sonder die tyd of risiko om gesnyde koekies na bakplate te skuif, wat lei tot vinnige produksie van 'n meer eenvormig gevormde en gespasieerde produk. Koekiesnyers vervaardig gewoonlik slegs een vorm op n slag, maar ander opsies is beskikbaar vir grootskaalse produksie. In 1875 het Alexander P. Ashbourne die eerste koekiedrukker in die VSA gepatenteer, wat dit moontlik gemaak om verskeie koekies, koeke of bakpoeierbeskuitjies gelyktydig te sny. <ref>{{Cite web|url=http://www.blackhistoryheroes.com/2013/02/science-and-technology-early-african.html|title=Science and Technology: African Inventors in the Americas|language=en|access-date=30 April 2021}}</ref> Die toestelhet bestaan uit 'n plank om die deeg op uit te rol, wat aan 'n metaalplaat vasgemaak was met verskeie snyveerbelaaide vorms wat daaraan gemonteer is. * Koekieversiering * Slag (gereedskap) ==Verwysings== {{Verwysings}} 35at8wauqwwnbgzqehpzmpip424g17a 0 469963 2973909 2026-09-29T14:23:27Z Zoulla 203618 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1335223916|Gel wipe]]" te vertaal 2973909 wikitext text/x-wiki '''<nowiki/>'n Geldoekie''' is 'n bevogtigende gel wat op droë [[toiletpapier]] aangebring word vir skoonmaakdoeleindes, soos persoonlike [[higiëne]], of om velirritasie weens [[diarree]] te verminder. Dit is in die 2010's ontwikkel as 'n omgewingsvriendelike alternatief vir nat doekies . <ref>{{Cite web|url=https://www.gizmodo.co.uk/2019/07/get-ahead-of-the-wet-wipes-ban-by-cleaning-your-bum-with-this-gel/|title=Get Ahead of the Wet Wipes Ban by Cleaning Your Bum With This Gel|website=[[Gizmodo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711024218/https://www.gizmodo.co.uk/2019/07/get-ahead-of-the-wet-wipes-ban-by-cleaning-your-bum-with-this-gel/|archive-date=2019-07-11|access-date=2019-07-11}}</ref> == Geskiedenis == [[Estland|Die Estse]] Siim Saat word in 2011 as die skepper van geldoekies beskou. <ref name=":0" /> In 2016 was hy onder sewe entrepreneur wêreldwyd wat genomineer is vir 'n toekenning deur die Healthcare Startup Society in Londen by die Healthcare Startup Conference. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://forte.delfi.ee/news/teadus/eestlane-leiutas-maailmas-ainulaadse-tualettpaberi-geeli?id=63119654|title=Eestlane leiutas maailmas ainulaadse tualettpaberi geeli|date=12 December 2011|website=forte.delfi.ee|language=Estonian|trans-title=Estonian invents toilet paper gel?|access-date=28 January 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.healthcarestartupsociety.com/blog/post/?permalink=hs-awards-2016-shortlisted-startups-|title=Health Entrepreneur of The Year|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626192916/http://www.healthcarestartupsociety.com/blog/post/?permalink=hs-awards-2016-shortlisted-startups-|archive-date=26 June 2017|access-date=19 July 2017}}</ref> Geldoekies word gesien as die oplossing vir natdoekbesoedeling. <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/jeffkart/2018/06/15/toilet-paper-gel-cleans-up-no-2-in-more-ways-than-one/|title=Toilet Paper Gel Cleans Up No. 2 In More Ways Than One|last=Kart|first=Jeff|date=15 June 2018|website=Forbes|access-date=28 January 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.qaresearch.co.uk/four-answers-to-the-water-industrys-wet-wipe-problem/|title=Four answers to the water industry's wet wipe problem|last=Bryan|first=Richard|website=Qa Research|access-date=28 January 2026}}</ref> Alhoewel dit hoofsaaklik geadverteer word vir die reinigig van boude, is dit nie ongebruiklik om dit teen velirritasie te gebruik nie, in die geval van diarree of selfs as 'n alternatief vir water en seep op staproetes. <ref>{{Cite press release|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/natural-personal-hygiene-gel-fresh-dab-makes-going-to-the-bathroom-greener-and-cleaner-186301651.html|title=Natural Personal Hygiene Gel Fresh Dab Makes Going to the Bathroom Greener and Cleaner|date=10 January 2013|access-date=28 January 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.trendhunter.com/trends/satu-laboratory|title=Hygienic Personal Care Gels|last=Plunt|first=Toomas|date=26 January 2017|website=TrendHunter.com|access-date=28 January 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.lovense.com/sex-blog/sex-passion/anal-cleaning|title=Anal Cleaning Gel - A Brutally Honest Product Review of Satu Lab|date=18 July 2017|website=[[Lovense]]|access-date=28 January 2026}}</ref> Geldoekies is aanvanklik bemark as 'n bykomende higiëneproduk vir toiletpapier deur die SATU-laboratorium, <ref>{{Cite web|url=http://www.satulaboratory.com/2017/03/11/still-using-dry-toilet-paper-upgrade/|title=Still wiping with dry toilet paper?|date=11 March 2017|website=satulaboratory.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513154556/https://www.satulaboratory.com/2017/03/11/still-using-dry-toilet-paper-upgrade/|archive-date=2021-05-13|access-date=2017-04-10}}</ref> as 'n luukse opsie deur St Joseph's Toiletries <ref>{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160211002749/https://www.telegraph.co.uk/film/movie-news/oscars-goodie-bags-2016/|archivedate=11 February 2016}}</ref> of as 'n tendensproduck deur Zum Bum, <ref>{{Cite web|url=https://www.earthturns.com/resources/2016/08/15/zum-bum/|title=Indigo Wild Zum Bum|last=Anisa|date=15 August 2016|website=Earthturns.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529100137/https://www.earthturns.com/resources/2016/08/15/zum-bum/|archive-date=29 May 2023|access-date=10 April 2017}}</ref> en Zero Taboos wat Wipegel vervaardig. <ref>{{Cite web|url=https://www.zerotaboos.com/|title=Home|website=Zerotaboos|access-date=28 January 2026}}</ref> Baie volwassenes gebruik nou jeldoekies met toiletpapier as 'n alternatief vir nat doekies wat omgewings- en rioolprobleme veroorsaak. <ref>{{Cite news|accessdate=28 January 2026}}</ref> Alle nat doekies wat as "spoelbaar" in die VK verkoop word, het tot dusver die waterbedryf se disintegrasietoetse gedruip, het die BBC bevind. <ref>{{Cite news|accessdate=15 August 2019}}</ref> 'n Studie deur Ryerson Universiteit het 23 doekies met die "spoelbaar"-etiket ondersoek en slegs twee geidentifiseer wat gedeeltelik gedisintegreer het. <ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/calgary/flushable-wipes-clogging-drains-petition-fines-1.5122173|title='Flushable' wipes are anything but, says group seeking steep fines for false advertising|date=3 May 2019|website=CBC News|access-date=28 January 2026}}</ref> == Sien ook == * Anale higiëne == Verwysings == {{Verwysings}} 3j7c8srwvr7vpsxziqfap2ityy83rwe 1 469964 2973912 2026-09-29T14:26:51Z Pynappel 70858 /* Titel */ nuwe afdeling 2973912 wikitext text/x-wiki == Titel == ''Geldoekie'' kom nêrens op die internet voor nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:26, 29 September 2026 (UTC) 4cx7dn5aihima2aj7tb184rgiem6gjt 0 469965 2973916 2026-09-29T14:34:26Z HoneyyR 203616 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1335443876|The Zulu Principle]]" te vertaal 2973916 wikitext text/x-wiki '''''Die Zulu-Principle: Making Extraordinary Profits from Ordinary Shares''''' ({{Langx|zu|Umgomo WesiZulu: Ukwenza Inzuzo Engavamile Ngamasheya Avamile}} ) is 'n beleggingsgids wat deur die Engelse rekenmeester en belegger Jim Slater geskryf is en vir die eerste keer in 1992 deur Orion uitgegee is.<ref>{{Cite web|url=http://uk.finance.yahoo.com/news/investors-zulu-principle-beat-p-112640857.html|title=Can investors use the Zulu Principle to beat the S&P 500?|website=Yahoo Finance|language=en-GB|access-date=2023-05-01}}</ref> Slater het sy benadering tot belegging genoem toe hy opgemerk het dat sy vrou, nadat sy 'n kort artikel oor die [[Zoeloes|Zoeloe-mense]] in ''Reader's Digest gelees het,'' beter oor die onderwerp ingelig was as hyself. Hy het verder oorweeg dat as sy vrou al die boeke lees wat sy oor Zulu's kon vind, gekoppel aan 'n besoek aan Suid-Afrika om hulle self te ontmoet, sy binne 'n relatief kort tydjie een van die vooraanstaande kenners op daardie "duidelik omskrewe en eng kennisgebied sou kon word." Die Zoeloe-beginsel is in 2008 deur Harriman House herbewerk en heruitgegee, met 'n nuwe voorwoord deur die skrywer. == Verwysings == <references /> === Bibliografie === {{refbegin}} *{{citation|last=Slater|first=Jim|title=The Zulu Principle: Making Extraordinary Profits from Ordinary Shares|year=1992|publisher=Orion|isbn=1-85797-095-0}} {{refend}}   [[Kategorie:Beleggings]] [[Kategorie:Finansies]] [[Kategorie:Boeke en Publikasies]] 996gn4u9gor1xgnjngzw4ecmv1dy50v 6 469966 2973925 2026-09-29T14:54:45Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=[[:af:Nelson Mandela|Nelson Mandela]] in Laer Houghton, Johannesburg, Gauteng, op 13 Mei 2008. Op hierdie dag was Mandela by Mandela-huis in Johannesburg toe hy die Vryheid van [[:af:Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] ontvang het. Die destydse Minister van Staatsdiens en Administrasie, [[:af:Geraldine Fraser-Moleketi|Geraldine Fraser-Moleketi]], het die toekenningsrol namens Mandela in Pretoria in ontvangs geneem. Die afgevaardigdes... 2973925 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=[[:af:Nelson Mandela|Nelson Mandela]] in Laer Houghton, Johannesburg, Gauteng, op 13 Mei 2008. Op hierdie dag was Mandela by Mandela-huis in Johannesburg toe hy die Vryheid van [[:af:Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] ontvang het. Die destydse Minister van Staatsdiens en Administrasie, [[:af:Geraldine Fraser-Moleketi|Geraldine Fraser-Moleketi]], het die toekenningsrol namens Mandela in Pretoria in ontvangs geneem. Die afgevaardigdes het na Mandela gereis om sy ouderdom te akkommodeer, aangesien hy destyds 89 was. Die eerbewys is deur die Uitvoerende Burgemeesteres Gwen Ramokgopa toegeken. Twee plaaslike skoolkinders het ook die afvaardiging vergesel om 'n geskenk, 'n bonsaiboom, persoonlik aan Mandela te oorhandig. Die privaat seremonie is regstreeks na die [[:af:Stadsaal van Pretoria|Stadsaal van Pretoria]] en 'n openbare byeenkoms by [[:af:Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] in Pretoria, Stad Tshwane, gebeeldsend.}} {{en|1=[[:w:en:Nelson Mandela|Nelson Mandela]] in Lower Houghton, Johannesburg, Gauteng, on 13 May 2008. On this day Nelson Mandela was at Mandela House in Johannesburg, when he received the Freedom of the City of Tshwane. The then-Minister for Public Service and Administration, [[:en:Geraldine Fraser-Moleketi|Geraldine Fraser-Moleketi]], formally accepted the award scroll in Pretoria on Mandela's behalf. The delegates traveled to Mandela to accommodate his age, he being 89 at the time. The honor was bestowed by the Executive Mayor [[:en:Gwen Ramokgopa|Gwen Ramokgopa]], and the private ceremony was beamed live to the Tshwane City Hall and a public gathering at Church Square in Pretoria, City of Tshwane. Two local school children also accompanied the delegation to hand-deliver a gift of a bonsai tree to Mandela. <!--During Ramokgopa's mayoral term (2006–2010), prominent members of the Tshwane Mayoral Committee and senior leadership included individuals such as William Mahlangu, Neldo Mokoena, Shadrack Dlamini, Cedric Kekana, Subesh Pillay, and administrative officials like the City Manager.-->}} |bron= [https://www.flickr.com/photos/sagoodnews/3199012558/], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nelson_Mandela_-_full_(cropped).jpg foto] as bron |datum=2008-05-13 12:35:16 |daarsteller= [User:SVTCobra|SVTCobra], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=South Africa The Good News |ander_weergawes= [[Lêer:Nelson Mandela - full (cropped).jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Nelson Mandela]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 0rg1ib3zdiarnt1bqnvs5czblnd79c8 2973927 2973925 2026-09-29T14:56:59Z JMK 649 2973927 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=[[:af:Nelson Mandela|Nelson Mandela]] in Laer Houghton, Johannesburg, Gauteng, op 13 Mei 2008. Op hierdie dag was Mandela by Mandela-huis in Johannesburg toe hy die Vryheid van [[:af:Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] ontvang het. Die destydse Minister van Staatsdiens en Administrasie, [[:af:Geraldine Fraser-Moleketi|Geraldine Fraser-Moleketi]], het die toekenningsrol namens Mandela in Pretoria in ontvangs geneem. Die afgevaardigdes het na Mandela gereis om sy ouderdom te akkommodeer, aangesien hy destyds 89 was. Die eerbewys is deur die Uitvoerende Burgemeesteres Gwen Ramokgopa toegeken. Twee plaaslike skoolkinders het ook die afvaardiging vergesel om 'n geskenk, 'n bonsaiboom, persoonlik aan Mandela te oorhandig. Die privaat seremonie is regstreeks na die [[:af:Stadsaal van Pretoria|Stadsaal van Pretoria]] en 'n openbare byeenkoms by [[:af:Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] in Pretoria, Stad Tshwane, gebeeldsend.}} {{en|1=[[:w:en:Nelson Mandela|Nelson Mandela]] in Lower Houghton, Johannesburg, Gauteng, on 13 May 2008. On this day Nelson Mandela was at Mandela House in Johannesburg, when he received the Freedom of the City of Tshwane. The then-Minister for Public Service and Administration, [[:en:Geraldine Fraser-Moleketi|Geraldine Fraser-Moleketi]], formally accepted the award scroll in Pretoria on Mandela's behalf. The delegates traveled to Mandela to accommodate his age, he being 89 at the time. The honor was bestowed by the Executive Mayor [[:en:Gwen Ramokgopa|Gwen Ramokgopa]], and the private ceremony was beamed live to the Tshwane City Hall and a public gathering at Church Square in Pretoria, City of Tshwane. Two local school children also accompanied the delegation to hand-deliver a gift of a bonsai tree to Mandela. <!--During Ramokgopa's mayoral term (2006–2010), prominent members of the Tshwane Mayoral Committee and senior leadership included individuals such as William Mahlangu, Neldo Mokoena, Shadrack Dlamini, Cedric Kekana, Subesh Pillay, and administrative officials like the City Manager.-->}} |bron= [https://www.flickr.com/photos/sagoodnews/3199012558/ sagoodnews flickr], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nelson_Mandela_-_full_(cropped).jpg foto] as bron |datum=2008-05-13 12:35:16 |daarsteller= [[Gebruiker:SVTCobra|SVTCobra]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=South Africa The Good News |ander_weergawes= [[Lêer:Nelson Mandela - full (cropped).jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Nelson Mandela]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-2.0}} 0d27suefkx1jul86o5xlb4qdw9u2hjj 1 469967 2973945 2026-09-29T15:48:13Z Oesjaar 7467 /* Taal foute en Verwysings */ nuwe afdeling 2973945 wikitext text/x-wiki == Taal foute en Verwysings == [[Gebruiker:Zeetharr]], gaan asb. weer deur jou artikel en verbeter die ooglopende taal- en gramatika foute. Gaan kyk ook asb. hoe ''Verwysings'' in ander artikels hanteer word. Bring asb. jou op standaard. Jy kan nie verwag dat 'n admin elke keer eenvoudige dinge moet aanbring nie, hulle is almal vrywilligers en wil ook artikels skryf. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:48, 29 September 2026 (UTC) ne3i1zd800m7alptk1tcrll97dsap20 2 469968 2973946 2026-09-29T15:50:31Z Maria The Scientist 203622 Ek het aanhalings en 'n verwysingslys bygevoeg 2973946 wikitext text/x-wiki Nadele van sosiale media Sosiale media het ’n belangrike deel van mense se daaglikse lewens geword. Platforms soos Facebook, Instagram, TikTok en X word gebruik om met ander mense te kommunikeer, inligting te deel en op hoogte te bly van gebeure. Alhoewel sosiale media baie voordele het, kan dit ook negatiewe gevolge hê wanneer dit te veel of op ’n ongesonde manier gebruik word.<ref name=World Health Organization. ‘‘Digital environments and mental health’’>. https://www.who.int/teams/mental-health-and-substance-use/promotion-prevention/digital-environments-and-mental-health/</ref> Geestesgesondheid Een van die moontlike nadele van sosiale media is die invloed daarvan op geestesgesondheid. Sommige studies het ’n verband tussen gereelde gebruik van sosiale media en probleme soos angs en depressiewe gevoelens gevind, veral onder jongmense. Die Verenigde State se Surgeon General het aangedui dat jongmense wat baie tyd op sosiale media spandeer, ’n groter risiko vir sekere geestesgesondheidsprobleme kan hê. Die verhouding tussen sosiale media en geestesgesondheid is egter nie dieselfde vir almal nie en kan deur verskillende faktore beïnvloed word.U.S. <ref name=Department of Health and Human Services. ‘‘Social Media and Youth Mental Health’’>. https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html/</ref> Kuberafknouery Nog ‘n probleem wat met sosiale media verband hou, is kuberafknouery. Dit gebeur wanneer iemand deur middel van die internet of sosiale media geteiken, beledig, gedreig of verneder word. Mense kan byvoorbeeld beledigende boodskappe stuur, gerugte versprei of foto’s en video’s van ander mense sonder toestemming deel.<ref name=UNICEF South Africa. ‘‘Cyberbullying: What is it and how to stop it’’.> https://www.unicef.org/southafrica/child-protection/how-to-stop-cyberbullying/</ref> Kuberafknouery kan ’n persoon se selfvertroue beïnvloed en gevoelens van hartseer, skaamte, vrees en eensaamheid veroorsaak. Dit kan veral ’n probleem vir kinders en jongmense wees. Oormatige gebruik Te veel tyd op sosiale media kan veroorsaak dat mense minder tyd aan ander belangrike aktiwiteite spandeer. Dit kan byvoorbeeld tyd wegneem van slaap, studies, oefening en persoonlike kommunikasie met familie en vriende. Die gebruik van elektroniese toestelle, veral voor slaaptyd, kan ook slaap beïnvloed. Misinformasie Sosiale media maak dit maklik om inligting vinnig met ‘n groot aantal mense te deel. Die probleem is dat nie al die inligting wat aanlyn versprei word, korrek is nie. Valse of misleidende inligting kan maklik versprei word en mense kan dit glo sonder om die bron daarvan te kontroleer. Die Wêreldgesondheidsorganisasie het aangedui dat misinformasie, veral oor gesondheid, mense se gedrag en besluite negatief kan beïnvloed. Liggaamsbeeld Sosiale media kan ook ‘n invloed hê op hoe mense oor hul voorkoms voel. Gebruikers word gereeld blootgestel aan foto’s en video’s van mense wat aan sekere skoonheidsideale voldoen. Dit kan veroorsaak dat sommige mense hulself met ander vergelyk en onseker oor hul voorkoms voel. Volgens die Amerikaanse Surgeon General het ’n groot aantal tieners in ’n aangehaalde studie gesê dat sosiale media hulle persepsie van hul liggaamsbeeld negatief beïnvloed het. Privaatheid Privaatheid is nog ‘n belangrike probleem op sosiale media. Mense deel dikwels foto’s, persoonlike besonderhede en ander inligting aanlyn. Hierdie inligting kan deur ander mense gestoor, versprei of sonder die persoon se toestemming gebruik word. Daarom moet gebruikers versigtig wees met die tipe persoonlike inligting wat hulle op sosiale media plaas. Gevolgtrekking Sosiale media kan mense help om te kommunikeer en inligting te deel, maar dit kan ook verskeie nadele hê. Kuberafknouery, oormatige gebruik, misinformasie, privaatheidsprobleme en negatiewe liggaamsbeeld is van die probleme wat met sosiale media verbind word. Die invloed van sosiale media verskil egter van persoon tot persoon en hang onder andere af van hoe gereeld en waarvoor dit gebruik word. == Verwysings == s61e4783adlpmzfj5xcywrwokis2obb 2973949 2973946 2026-09-29T15:56:06Z Maria The Scientist 203622 ek het 'n foto geplaas 2973949 wikitext text/x-wiki [[File:Social media collection 2020s.png|thumb|Sosiale media]] '''''Nadele van sosiale media''' '''Sosiale''' media het ’n belangrike deel van mense se daaglikse lewens geword. Platforms soos Facebook, Instagram, TikTok en X word gebruik om met ander mense te kommunikeer, inligting te deel en op hoogte te bly van gebeure. Alhoewel sosiale media baie voordele het, kan dit ook negatiewe gevolge hê wanneer dit te veel of op ’n ongesonde manier gebruik word.<ref name=World Health Organization. ‘‘Digital environments and mental health’’>. https://www.who.int/teams/mental-health-and-substance-use/promotion-prevention/digital-environments-and-mental-health/</ref> Geestesgesondheid Een van die moontlike nadele van sosiale media is die invloed daarvan op geestesgesondheid. Sommige studies het ’n verband tussen gereelde gebruik van sosiale media en probleme soos angs en depressiewe gevoelens gevind, veral onder jongmense. Die Verenigde State se Surgeon General het aangedui dat jongmense wat baie tyd op sosiale media spandeer, ’n groter risiko vir sekere geestesgesondheidsprobleme kan hê. Die verhouding tussen sosiale media en geestesgesondheid is egter nie dieselfde vir almal nie en kan deur verskillende faktore beïnvloed word.U.S. <ref name=Department of Health and Human Services. ‘‘Social Media and Youth Mental Health’’>. https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html/</ref> Kuberafknouery Nog ‘n probleem wat met sosiale media verband hou, is kuberafknouery. Dit gebeur wanneer iemand deur middel van die internet of sosiale media geteiken, beledig, gedreig of verneder word. Mense kan byvoorbeeld beledigende boodskappe stuur, gerugte versprei of foto’s en video’s van ander mense sonder toestemming deel.<ref name=UNICEF South Africa. ‘‘Cyberbullying: What is it and how to stop it’’.> https://www.unicef.org/southafrica/child-protection/how-to-stop-cyberbullying/</ref> Kuberafknouery kan ’n persoon se selfvertroue beïnvloed en gevoelens van hartseer, skaamte, vrees en eensaamheid veroorsaak. Dit kan veral ’n probleem vir kinders en jongmense wees. Oormatige gebruik Te veel tyd op sosiale media kan veroorsaak dat mense minder tyd aan ander belangrike aktiwiteite spandeer. Dit kan byvoorbeeld tyd wegneem van slaap, studies, oefening en persoonlike kommunikasie met familie en vriende. Die gebruik van elektroniese toestelle, veral voor slaaptyd, kan ook slaap beïnvloed. Misinformasie Sosiale media maak dit maklik om inligting vinnig met ‘n groot aantal mense te deel. Die probleem is dat nie al die inligting wat aanlyn versprei word, korrek is nie. Valse of misleidende inligting kan maklik versprei word en mense kan dit glo sonder om die bron daarvan te kontroleer. Die Wêreldgesondheidsorganisasie het aangedui dat misinformasie, veral oor gesondheid, mense se gedrag en besluite negatief kan beïnvloed. Liggaamsbeeld Sosiale media kan ook ‘n invloed hê op hoe mense oor hul voorkoms voel. Gebruikers word gereeld blootgestel aan foto’s en video’s van mense wat aan sekere skoonheidsideale voldoen. Dit kan veroorsaak dat sommige mense hulself met ander vergelyk en onseker oor hul voorkoms voel. Volgens die Amerikaanse Surgeon General het ’n groot aantal tieners in ’n aangehaalde studie gesê dat sosiale media hulle persepsie van hul liggaamsbeeld negatief beïnvloed het. Privaatheid Privaatheid is nog ‘n belangrike probleem op sosiale media. Mense deel dikwels foto’s, persoonlike besonderhede en ander inligting aanlyn. Hierdie inligting kan deur ander mense gestoor, versprei of sonder die persoon se toestemming gebruik word. Daarom moet gebruikers versigtig wees met die tipe persoonlike inligting wat hulle op sosiale media plaas. Gevolgtrekking Sosiale media kan mense help om te kommunikeer en inligting te deel, maar dit kan ook verskeie nadele hê. Kuberafknouery, oormatige gebruik, misinformasie, privaatheidsprobleme en negatiewe liggaamsbeeld is van die probleme wat met sosiale media verbind word. Die invloed van sosiale media verskil egter van persoon tot persoon en hang onder andere af van hoe gereeld en waarvoor dit gebruik word. == Verwysings == noo7oymxbcg92t6p7aq8qi5p0uszys1 0 469969 2973947 2026-09-29T15:50:41Z Tshegi 203835 Ek het net 'n bietjie opsoming oor elke hoofstuk geskryf 2973947 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Hierdie is 'n beeld van die boek]] Die boek ''Th e five people ou meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deaur die bekroonde Mitch Albom, gepubliseer in 2003. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n pretpark-onderhoudswerker wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. Die Roman begin met 'n aftelling tot dir dood van Eddie, 'n krupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n seepark, in onderhoud werk. Eddiehet nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewonde dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat loshang en die passasiers bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie steeds gaan val, reg bo 'n jong meisie, 'Amy of Annie'. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en dryf deur verskuiwende kleure totdat hy die blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusvertoner van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor sy leer. Hy vertel sy gelei. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy kaptien uit die oorlog. Vier van sy manne insluitend Eddie, is saam met hom in die Filippyne gevange geneem. Die kaptien is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap duer wrede vyandige soldate probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dit te red. Terwyl hy die vuur ingegaan het, is sy been geskiet, wat hom vir die res van sy lewe 'n verbitterede kreupel gelaat het. Sy grootstse wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei duer ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontedek hy dat sy kaptien hm geskiet het om hom te red van verbranding in die die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptien se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet net nog nie wat gewen het nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet, haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa kom huis toe en jaag Mickey met 'n hamer, maar eindig deur hom te red van 'n selfmoordpoging deur ver drinking by die Pier. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronke en werkloos. Sy vader het hullet albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand opstaan nie en het ure daar gelê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontseking, en Eddie werk toe by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf, bly Eddie in die werk en hy en Maguerite trek in die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat nie omdat hy reeds verder beweeg het in die hemel. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het en sy wrok laat gaan. Die vierde persoon wat Eddie onmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou gebruik gewees het vir die aaneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon hê nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê hy wen, en sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het, deurmekaar gespeel en verloor. Sy was berouvel datsy kwaad was toe hy gebel het en na die renbaan gery omhom dit te sê. Onderweg het sy 'n ongeluk gehad en is ernstig beseer. Uiteindelik hulle weer naby die skade agtergelaat, en vir die laaste drie jaar voor sy aan ;n breingewas gesterf het, was helle weer naby en ondersteunend.Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie troues uit verskillende lande. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer,is dat liefde steeds liefde steeds liefde is. Dit neem net 'n ander vorm aan. Al moet die lewe eindig, hou liefde nooit op nie. 5sds8gacvkvonzq7lytjt9ncv2hh7xj 2974022 2973947 2026-09-29T18:40:39Z JMK 649 +kat, tekssorg 2974022 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Hierdie is 'n beeld van die boek]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n pretpark-onderhoudswerker wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. Die Roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n oseaanpark, as herstelman werk. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie steeds gaan val, reg bo 'n jong meisie, 'Amy' of 'Annie'. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptien se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse boeke]] edacvblymhpw6pldynag63zk6eaqqvq 2974024 2974022 2026-09-29T18:41:34Z JMK 649 byskrif 2974024 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n pretpark-onderhoudswerker wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. Die Roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n oseaanpark, as herstelman werk. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie steeds gaan val, reg bo 'n jong meisie, 'Amy' of 'Annie'. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptien se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse boeke]] 10zl0me4pg75uj94wb0d2d2zxzhev0r 2974025 2974024 2026-09-29T18:42:15Z JMK 649 2974025 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n pretpark-onderhoudswerker wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. Die Roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n oseaanpark, as herstelman werk. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie steeds gaan val, reg bo 'n jong meisie, 'Amy' of 'Annie'. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse boeke]] p0ho60ax4hzetrpqgtmu3prhqhjlc7r 2974026 2974025 2026-09-29T18:45:36Z JMK 649 2974026 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n pretpark-onderhoudswerker wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n oseaanpark, as herstelman werk. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse boeke]] 8s6vpejelnl8arl9096rq7b1vdr2b1y 2974033 2974026 2026-09-29T19:08:32Z JMK 649 2974033 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n reparateur by 'n pretpark wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse boeke]] 7f5bp8o5jd5iv7pyka5qqcyj3ytr1b1 2974041 2974033 2026-09-29T19:25:38Z JMK 649 ~kat 2974041 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n reparateur by 'n pretpark wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse romans]] 1nk2zc5ib8jvfy1e1lpls3atkjbcju5 2974044 2974041 2026-09-29T19:30:03Z Sobaka 328 2974044 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van Eddie, 'n reparateur by 'n pretpark wat sterf terwyl hy probeer om 'n jong meisie te red. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse romans]] avp81c1no6n76bqim60m069cp2ablim 2974047 2974044 2026-09-29T19:31:29Z Sobaka 328 bywerk 2974047 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die New York Times-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse romans]] pismu8ytgay923415odylrienbel8iv 2974049 2974047 2026-09-29T19:32:07Z Sobaka 328 opruim 2974049 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. [[Kategorie:Engelse romans]] 7cyulcvrwpqpweu08gkwo2no8f61t6s 2974050 2974049 2026-09-29T19:33:22Z Sobaka 328 verwysings 2974050 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek ''The five people you meet in heaven'' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. ==Verwysings== ((Verwysings}} [[Kategorie:Engelse romans]] 1d4t9v3nb6ujvd2ipq72kbfiemnnc8f 2974051 2974050 2026-09-29T19:33:48Z Sobaka 328 opruim 2974051 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek '''''The five people you meet in heaven''''' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. ==Verwysings== ((Verwysings}} [[Kategorie:Engelse romans]] 23o3ys0rrhr1j6u3vmhkt2b6uxs601k 2974054 2974051 2026-09-29T19:36:58Z Sobaka 328 /* Verwysings */ opruim 2974054 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek '''''The five people you meet in heaven''''' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Norrmdata}} [[Kategorie:Engelse romans]] caaqvduzackng9bzohgonxgm9xni0iw 2974055 2974054 2026-09-29T19:37:15Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2974055 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek '''''The five people you meet in heaven''''' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse romans]] 1qogooktfq2x4tcgqe5q8krtorc50pc 2974058 2974055 2026-09-29T19:40:05Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[The five people you meet in heaven]] na [[The Five People You Meet In Heaven]] geskuif: In engels word hoofletters in boektitels gebruik 2974055 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek '''''The five people you meet in heaven''''' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse romans]] 1qogooktfq2x4tcgqe5q8krtorc50pc 2974061 2974058 2026-09-29T19:41:43Z Sobaka 328 kursief 2974061 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Five People You Meet In Heaven''}} [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek '''''The five people you meet in heaven''''' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse romans]] 8cnj5vyey29n0b2qeh82h2c4smjc9jn 2974066 2974061 2026-09-29T19:46:55Z Sobaka 328 bibliografir 2974066 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Five People You Meet In Heaven''}} [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek '''''The five people you meet in heaven''''' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Bibliografie== {{refbegin}} * {{cite book | last = Albom | first = Mitch | year = 2003 | title = The Five People You Meet in Heaven | url = https://archive.org/details/isbn_9781401308582 | url-access = registration | publisher = Hyperion | isbn = 978-0-7868-6871-1 | ref = {{sfnRef|Albom}} }} * {{cite magazine | last = Grossman | first = Lev | title = Words of Paradise | magazine = Time | year = 2003 | volume = 162 | issue = 15 | pages = 82 | ref = {{sfnRef|Grossman}} }} * {{cite journal | last = Kossmann | first = Patricia | year = 2003 | title = Of Many Things | journal = America | volume = 189 | issue = 20 | pages = 2 | ref = {{sfnRef|Kossmann}} }} {{refend}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse romans]] 9r8l6os6ox6m0yk1031t4w6k2a6teya 2974255 2974066 2026-09-30T11:48:41Z Tshegi 203835 EK het dielaaste paragraf van die artikel in gesit 2974255 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Five People You Meet In Heaven''}} [[Lêer:Pdf2026-09-29 151009.png|duimnael|Die buiteblad van Mitch Albom se topverkoper-roman]] Die boek '''''The five people you meet in heaven''''' is 'n topverkoper-roman deur die bekroonde Mitch Albom, wat in 2003 gepubliseer is. Hierdie filosofiese fiksie verken die hiernamaals deur die oë van 'n pretparkwerktuigkundige genaamd Eddie (gebaseer op Albom se oom<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-11-14 |title=BOOKS OF THE TIMES; Dead Men Tell No Tales? Ha. These Won't Shut Up. – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |access-date=2022-06-09 |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114000906/https://www.nytimes.com/2003/09/22/books/books-of-the-times-dead-men-tell-no-tales-ha-these-won-t-shut-up.html |archive-date=14 November 2020 |url-status=dead}}</ref>), wat in 'n ongeluk by 'n pretpark omkom en na die hemel gaan; daar ontmoet hy vyf mense wat 'n beduidende invloed op hom gehad het toe hy nog geleef het (of mense op wie sy lewe 'n beduidende invloed gehad het). Die boek is deur Hyperion uitgegee en het vir 95 weke op die ''[[The New York Times|New York Times]]''-topverkoperlys verskyn. ==Storielyn== Die roman begin met 'n aftelling tot die dood van Eddie, 'n kreupele, bejaarde man wat by Ruby Pier, 'n strandpark as reparateur werksaam is. Eddie het nog altyd daarvan gedroom om Ruby Pier te verlaat en elders 'n nuwe lewe te begin, maar dit het nooit gebeur nie. Op 'n gewone dag sien hy 'n karretjie van die rit 'Freddy's Free Fall' wat los hang en die passasiers se veiligheid bedreig. Hy help vinnig om die mense uit te kry, maar besef toe dat die karretjie wat reg bo 'n jong meisie hang, steeds gaan val. Eddie storm vorentoe om haar te red, maar sterf wanneer die karretjie op hom neerstort. Nadat Eddie sterf, gaan hy hemel toe en drywe deur verskuiwende kleure totdat hy die Blou Man ontmoet, 'n voormalige sirkusarties van Ruby Pier. Die Blou Man verduidelik dat Eddie vyf mense in die hemel sal ontmoet, wat elkeen vir hom 'n les oor homself sal leer, en vertel dan sy eie. Sy dood was aan Eddie gekoppel, toe jong Eddie 'n bal in die straat agternagesit het, het die Blou Man uitgeswaai om hom nie raak te ry nie en 'n noodlottige hartaanval gekry. Deur hierdie ervaring leer Eddie die eerste les: dat alle mense se lewens verbind is, selfs dié van vreemdelinge. Die tweede persoon wat Eddie ontmoet, is sy aanvoerder uit die oorlog. Vier van sy manskappe, insluitend Eddie, is saam met dié kaptein in die Filippyne gevange geneem. Die kaptein is deur 'n landmyn gedood toe hulle na maande van gevangenskap tussen wrede vyandige soldate deur probeer onstap het. Eddie was oortuig dat daar nog 'n kind in 'n tent was wat hy aan die brand gesteek het, en hy het ingegaan om dié te red. Terwyl daar op hom gevuur is, is hy in die been getref, wat hom vir die res van sy lewe as 'n verbitterde kreupele gelaat het. Sy grootste wrok was dat hy 'n onproduktiewe lewe moes lei deur ritte 'n pretpark te onderhou as gevolg van die oorlog en sy besering. In hierdie tweede ontmoeting in die hemel ontdek hy dat sy kaptein hom geskiet het om hom te red van verbranding in die tent. Hy aanvaar uiteindelik die kaptein se daad, wat vasbeslote was om niemand agter te laat nie. Die les wat hy leer, is dat niemand verniet sterf nie en dat wanneer jy iets kosbaars opoffer, soos 'n been, jy altyd iets wen. Eddie weet egter nog nie wat hierdie situasie hom baat nie. Die derde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n vrou genaamd Ruby, na wie Ruby Pier lank voor Eddie se tyd vernoem is. Hy ontmoet haar naby 'n eetplek, waar Eddie geskok is om sy vader te sien. Sy neem hom na 'n toneel in sy gesin se kombuis waar 'n ou vriend van sy vader, Mickey Shea, probeer om sy moeder aan te rand. Sy pa daag by die huis op en verjaag Mickey met 'n hamer. Dit eindig egter waar hy hom van 'n selfmoordpoging deur verdrinking by die Pier weerhou. Ruby verduidelik dat sy vader kwaad was, maar dat hy nie 'n ou vriend kon laat sterf sonder om te probeer help nie. Mickey was 'n vriend in tye van nood, al was hy dronk en werkloos. Sy vader het hul albei uit die water gekry, maar kon self nie van die strand af opstaan nie, en het ure daar bly lê. 'n Paar weke later sterf hy aan longontsteking, en Eddie werk daarna by die Pier om sy vader se werk te behou. Nadat sy vader sterf bly Eddie in hierdie pos, en hy en Maguerite trek na die dieselfde woonstelblok waar hy grootgeword het. Die les wat Ruby hom leer, is dat woede selfvernietigend is en dat hy moet kan praat, omdat hy reeds verder in die hemel aanbeweeg het. Eddie sê vir hom dat hy hom vergewe het, en sy wrok laat vaar. Die vierde persoon wat Eddie ontmoet, is sy vrou, Maguerite. Hulle verhouding was vervullend en gelukkig, al het dit 'n slegte tydperk beleef toe Eddie geld by 'n renbaan verloor het. Daardie geld sou hulle gebruik het vir die aanneming van 'n kind wat Maguerite baie graag wou hê, aangesien sy nie kinders kon kry nie. Hy het haar van die renbaan af gebel om te sê dat hy wen, maar sy was kwaad en het hom gesmeek om huis toe te kom. Uit wrok het hy toe alles wat hy gewen het op die spel geplaas en dit verloor. Sy het berou gehad dat sy kwaad was toe hy gebel het, en het na die renbaan gery om dit aan hom te sê. Onderweg was sy in 'n ongeluk betrokke waarin sy ernstig beseer is. Uiteindelik het hulle hierdie terugslag oorkom, en kon vir die laaste drie jaar voor sy aan 'n breingewas gesterf het, weer herenig wees en mekaar ondersteun. Nou het hulle 'n gelukkige hereniging in die hemel, teen die agtergrond van verskeie huwelikke uit verskillende oorde. Die les wat hy uit hierdie vierde ontmoeting leer, is dat liefde steeds liefde bly, alhoewel dit 'n ander vorm aanneem. Al moet die lewe eindig, vergaan die liefde nooit nie. Die vyfde persoon wat Eddie ontmoet, is 'n jong meisie genaamd Tala, wat hy probeer red het in die brandende tent in die Filippyne tydens die oorlog. Sy vra hom om 'n klip te neem en haar te was soos haar moeder gedoen het. Wanner hy dit doen, word al die skade wat vuur veroorsaak het, weggespoel. Sy vra hom waarom hy so ongelukkig op aarde was, en hy sê dit was omdat hy nooit iets bereik het nie. St vertel hom dat hy presies daar was waar hy moes wees, om kinders veilig te hou op ritte, vir haar onthalwe. Sy sê ook dat hy wel die jong meisie van die vallende karretjie gered het en dat die hande wat hy gevoel het toe hy gesterf het, haar eie was-Tala se hande. Sy het hom na die hemel gebring om hom veilig te hou, sê sy. Uiteindelik voel Eddie vrede. Gy word dan teruggevoer na Maguerite om die ewigheid saam haar in die hemel deur te bring. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Bibliografie== {{refbegin}} * {{cite book | last = Albom | first = Mitch | year = 2003 | title = The Five People You Meet in Heaven | url = https://archive.org/details/isbn_9781401308582 | url-access = registration | publisher = Hyperion | isbn = 978-0-7868-6871-1 | ref = {{sfnRef|Albom}} }} * {{cite magazine | last = Grossman | first = Lev | title = Words of Paradise | magazine = Time | year = 2003 | volume = 162 | issue = 15 | pages = 82 | ref = {{sfnRef|Grossman}} }} * {{cite journal | last = Kossmann | first = Patricia | year = 2003 | title = Of Many Things | journal = America | volume = 189 | issue = 20 | pages = 2 | ref = {{sfnRef|Kossmann}} }} {{refend}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse romans]] k0z891sgt2uogt1kz3fqep0cjw28l9w 0 469970 2973954 2026-09-29T16:04:58Z Upthebucks 203716 added categories 2973954 wikitext text/x-wiki == Seanamarena == [[Lêer:Sutha Ke Fete Exhibition 04.jpg|duimnael|Basotho Blanket]] Die Seanamarena (dikwels as Sanamarena geskryf) is die belangrikste Basotho kombers - dit word die _Koninklike Kroonjuweel_ van alle Basotho komberse genoem. Betekenis van die naam: - Seana-marena beteken "om te sweer by die Hoofmanne / om te sweer by die Koning" - dit is 'n eed. Wanneer jy dit dra, sweer jy getrouheid aan die Koning. - Sommige bronne vertaal dit ook as "Hoofman se kombers" of "Dit wat sweer by die Hoofman".<ref>{{Cite journal |last=Kuper |first=Adam |last2=Eldredge |first2=Elizabeth A. |date=1994-09 |title=A South African Kingdom: The Pursuit of Security in Nineteenth-Century Lesotho |url=https://doi.org/10.2307/2804378 |journal=Man |volume=29 |issue=3 |pages=737 |doi=10.2307/2804378 |issn=0025-1496}}</ref> Geskiedenis: Dit is in die 1930's geskep deur Charles Henry Robertson, wat 'n handelswinkel in Leribe, Lesotho gehad het genaamd Seanamarena. Aan die begin is net 'n beperkte aantal per jaar gemaak, so dit het baie gesog geword. Vandag word dit deur Aranda Textile Mills in Suid-Afrika gemaak.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=G. I. |last2=Ashton |first2=Hugh |date=1967-12 |title=The Basuto: A Social Study of Traditional and Modern Lesotho. |url=https://doi.org/10.2307/2799375 |journal=Man |volume=2 |issue=4 |pages=645 |doi=10.2307/2799375 |issn=0025-1496}}</ref> Hoekom dit spesiaal is: - Dit het die hoogste status van alle Basotho komberse - tradisioneel slegs gedra deur die Koning en sy hoofmanne. - Dit word steeds gesien as een van die hoogste eerbewyse om 'n Seanamarena as geskenk te kry. - Dit dra die etiket "Original Royal Quality".<ref>{{Cite book |last=Barker |first=Graeme |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780199281091.001.0001 |title=The Agricultural Revolution in Prehistory |date=2006-10-05 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928109-1}}</ref> Die twee hoof ontwerpe: 1. Chromatic - die oudste ontwerp. Dit het 'n heuningkoek agtergrond en die Aas van Grawe (Basotho noem dit 'skop'). Die letters CHR verwys na Charles Henry Robertson se voorletters. 2. Poone (Mieliekop) - vertoon 'n mieliekop (poone in Sesotho). Dit simboliseer *vrugbaarheid, groei en oorvloedige oes*. Hierdie een word dikwels by trouseremonies gegee. Dit is 50% wol / 50% Dralon en het altyd die kenmerkende vertikale streep - die "pad van die lewe" wat vertikaal gedra moet word.<ref>{{Cite journal |last=Bosko |first=Dan |date=1981-01 |title=Why Basotho wear blankets |url=https://doi.org/10.1080/00020188108707567 |journal=African Studies |volume=40 |issue=1 |pages=23–32 |doi=10.1080/00020188108707567 |issn=0002-0184}}</ref> <references /> 1h12am83d148es379lgos7hfw4fqva7 2 469971 2973955 2026-09-29T16:12:05Z Maria The Scientist 203622 Ek het aanhalings en 'n verwysingslys bygevoeg 2973955 wikitext text/x-wiki '''Nomofobie ''' '''Nomofobie''' is die vrees of angs wat ’n persoon kan ervaar wanneer hulle nie toegang tot hul selfoon het nie. Die term kom van die Engelse uitdrukking ‘‘no mobile phone phobia’’. Dit kan gebeur wanneer ‘n persoon sy of haar selfoon verloor, die battery pap is of daar geen netwerk is nie.<ref name="bron1">Rodríguez-García, A. M., Moreno-Guerrero, A. J. & López-Belmonte, J. ‘‘Nomophobia: An Individual’s Growing Fear of Being without a Smartphone—A Systematic Literature Review’’. 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31963208/</ref> Simptome Mense met nomofobie kan angstig, ongemaklik of gespanne voel wanneer hulle nie hul selfoon kan gebruik nie. Sommige mense kyk ook gereeld na hul selfoon of hou dit voortdurend naby hulle.<ref name="bron2">Yildirim, C. & Correia, A. P. ‘‘Exploring the dimensions of nomophobia: Development and validation of a self-reported questionnaire’’. ‘‘Computers in Human Behavior’’, 2015.</ref> Oorsake Een van die redes waarom nomofobie kan ontwikkel, is die sterk afhanklikheid van selfone vir kommunikasie, sosiale media en toegang tot inligting. Jongmense en universiteitstudente word gereeld in navorsing oor nomofobie ondersoek.<ref name="bron3">García-Sánchez, S. et al. ‘‘A systematic review on nomophobia prevalence’’. ‘‘PLOS ONE’’, 2021. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34003860/</ref> Gevolge Nomofobie kan met stres, angs en problematiese selfoongebruik verband hou. Dit kan ook ’n persoon se daaglikse aktiwiteite beïnvloed wanneer te veel tyd aan die selfoon spandeer word.<ref name="bron3"/> Nomofobie word egter nie tans as ’n afsonderlike geestesversteuring in die DSM-5 of ICD-11 erken nie.<ref name="bron1"/> == Verwysings == <references /> ichndkdx6yevr43ch314lyzs3dxbhkc 2973956 2973955 2026-09-29T16:16:11Z Maria The Scientist 203622 ek het foto geplaas 2973956 wikitext text/x-wiki [[File:People holding smart phones while sitting (24914731810).jpg|thumb|Mense op hull selfone]] '''Nomofobie ''' '''Nomofobie''' is die vrees of angs wat ’n persoon kan ervaar wanneer hulle nie toegang tot hul selfoon het nie. Die term kom van die Engelse uitdrukking ‘‘no mobile phone phobia’’. Dit kan gebeur wanneer ‘n persoon sy of haar selfoon verloor, die battery pap is of daar geen netwerk is nie.<ref name="bron1">Rodríguez-García, A. M., Moreno-Guerrero, A. J. & López-Belmonte, J. ‘‘Nomophobia: An Individual’s Growing Fear of Being without a Smartphone—A Systematic Literature Review’’. 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31963208/</ref> Simptome Mense met nomofobie kan angstig, ongemaklik of gespanne voel wanneer hulle nie hul selfoon kan gebruik nie. Sommige mense kyk ook gereeld na hul selfoon of hou dit voortdurend naby hulle.<ref name="bron2">Yildirim, C. & Correia, A. P. ‘‘Exploring the dimensions of nomophobia: Development and validation of a self-reported questionnaire’’. ‘‘Computers in Human Behavior’’, 2015.</ref> Oorsake Een van die redes waarom nomofobie kan ontwikkel, is die sterk afhanklikheid van selfone vir kommunikasie, sosiale media en toegang tot inligting. Jongmense en universiteitstudente word gereeld in navorsing oor nomofobie ondersoek.<ref name="bron3">García-Sánchez, S. et al. ‘‘A systematic review on nomophobia prevalence’’. ‘‘PLOS ONE’’, 2021. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34003860/</ref> Gevolge Nomofobie kan met stres, angs en problematiese selfoongebruik verband hou. Dit kan ook ’n persoon se daaglikse aktiwiteite beïnvloed wanneer te veel tyd aan die selfoon spandeer word.<ref name="bron3"/> Nomofobie word egter nie tans as ’n afsonderlike geestesversteuring in die DSM-5 of ICD-11 erken nie.<ref name="bron1"/> == Verwysings == <references /> ihs1uzi2w4vlwmgerb9dciy0ap51nei 2 469972 2973963 2026-09-29T16:29:41Z Maria The Scientist 203622 Nuwe bladsy geskep met 'Die rol van tolke ’n Tolk is ’n persoon wat mense help om met mekaar te kommunikeer wanneer hulle nie dieselfde taal praat of verstaan nie. Tolke luister na wat in een taal gesê word en dra die betekenis daarvan in ’n ander taal oor.<ref name="VN">United Nations. ‘‘Interpretation’’. https://www.un.org/dgacm/en/content/interpretation</ref> Rolle van tolke Die belangrikste rol van ’n tolk is om seker te maak dat mense mekaar korrek verstaan. Die to...' 2973963 wikitext text/x-wiki Die rol van tolke ’n Tolk is ’n persoon wat mense help om met mekaar te kommunikeer wanneer hulle nie dieselfde taal praat of verstaan nie. Tolke luister na wat in een taal gesê word en dra die betekenis daarvan in ’n ander taal oor.<ref name="VN">United Nations. ‘‘Interpretation’’. https://www.un.org/dgacm/en/content/interpretation</ref> Rolle van tolke Die belangrikste rol van ’n tolk is om seker te maak dat mense mekaar korrek verstaan. Die tolk moet goed luister, die boodskap verstaan en dit akkuraat in die ander taal weergee. ’n Tolk moet ook neutraal bly en nie sy of haar eie mening by die boodskap voeg nie.<ref name="AIIC">International Association of Conference Interpreters. ‘‘What is interpreting?’’ https://aiic.org/site/world/conference-interpreting</REF> Tolke werk in verskillende omgewings, soos howe, hospitale, skole, konferensies en staatsinstellings. Hulle help mense om belangrike inligting en dienste te verstaan wanneer daar ’n taalverskil is.<REF name="VN"/> Hoftolke Hoftolke speel ’n belangrike rol in regsprosedures. Hulle help mense wat nie die taal wat in die hof gebruik word goed verstaan nie. Hulle tolk vrae, antwoorde en verklarings sodat deelnemers die hofverrigtinge kan volg.<ref name="DOJ">Department of Justice and Constitutional Development. ‘‘Language Policy’’. https://www.justice.gov.za/</ref> Eienskappe van ’n goeie tolk ’n Goeie tolk moet goeie taal- en luistervaardighede hê. Dit is ook belangrik dat tolke akkuraat en professioneel werk en vertroulike inligting beskerm. Hulle moet die boodskap van die spreker oordra sonder om die betekenis daarvan te verander.<ref name="AIIC"/> == Verwysings == <references /> 7jxa8mg2f453vp96gm8lz8b96zl0fp9 2973964 2973963 2026-09-29T16:33:39Z Maria The Scientist 203622 ek het die titel vetgedruk gemaak 2973964 wikitext text/x-wiki '''Die rol van tolke''' '''’n Tolk''' is ’n persoon wat mense help om met mekaar te kommunikeer wanneer hulle nie dieselfde taal praat of verstaan nie. Tolke luister na wat in een taal gesê word en dra die betekenis daarvan in ’n ander taal oor.<ref name="VN">United Nations. ‘‘Interpretation’’. https://www.un.org/dgacm/en/content/interpretation</ref> Rolle van tolke Die belangrikste rol van ’n tolk is om seker te maak dat mense mekaar korrek verstaan. Die tolk moet goed luister, die boodskap verstaan en dit akkuraat in die ander taal weergee. ’n Tolk moet ook neutraal bly en nie sy of haar eie mening by die boodskap voeg nie.<ref name="AIIC">International Association of Conference Interpreters. ‘‘What is interpreting?’’ https://aiic.org/site/world/conference-interpreting</REF> Tolke werk in verskillende omgewings, soos howe, hospitale, skole, konferensies en staatsinstellings. Hulle help mense om belangrike inligting en dienste te verstaan wanneer daar ’n taalverskil is.<REF name="VN"/> Hoftolke Hoftolke speel ’n belangrike rol in regsprosedures. Hulle help mense wat nie die taal wat in die hof gebruik word goed verstaan nie. Hulle tolk vrae, antwoorde en verklarings sodat deelnemers die hofverrigtinge kan volg.<ref name="DOJ">Department of Justice and Constitutional Development. ‘‘Language Policy’’. https://www.justice.gov.za/</ref> Eienskappe van ’n goeie tolk ’n Goeie tolk moet goeie taal- en luistervaardighede hê. Dit is ook belangrik dat tolke akkuraat en professioneel werk en vertroulike inligting beskerm. Hulle moet die boodskap van die spreker oordra sonder om die betekenis daarvan te verander.<ref name="AIIC"/> == Verwysings == <references /> c47t5drocdfk6lob5cq5x47600xobzf 14 469973 2973972 2026-09-29T16:58:50Z JMK 649 skep kat 2973972 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Saint Paul|Sint Paulus}} [[Kategorie:Christelike leiers]] [[Kategorie:Christene uit die Nuwe Testament]] [[Kategorie:Heiliges in die Christendom]] 5e13krzasyxi4q7ewnoisgmqa88s19k 6 469974 2973978 2026-09-29T17:35:41Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van die apostel Paulus van Tarsus wat 'n rede lewer. Sy gelaat word hier gebaseer op 'n saamgestelde skets van die apostel Paulus van Tarsus (* 7-10; † 64-67); geskep deur kundiges van die Staatskriminele Polisiekantoor van Noordryn-Wesfale (LKA), gebaseer op historiese modelle en op voorstel van die Düsseldorfse historikus Michael Hesemann}} |bron= LKA NRW Presse- und Öffentlichkeitsarbeit, Düsseldorf, Duitsland, met ChatGPT-aanhef vir realistie... 2973978 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van die apostel Paulus van Tarsus wat 'n rede lewer. Sy gelaat word hier gebaseer op 'n saamgestelde skets van die apostel Paulus van Tarsus (* 7-10; † 64-67); geskep deur kundiges van die Staatskriminele Polisiekantoor van Noordryn-Wesfale (LKA), gebaseer op historiese modelle en op voorstel van die Düsseldorfse historikus Michael Hesemann}} |bron= LKA NRW Presse- und Öffentlichkeitsarbeit, Düsseldorf, Duitsland, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PaulusTarsus_LKANRW.jpg foto] as bron |datum=2008-02 |daarsteller= [[Gebruiker:Túrelio|Túrelio]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=LKA NRW |ander_weergawes= [[Lêer:File:PaulusTarsus LKANRW.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 3pp1kq37kd5p4n6rwn7rd24ria4hq3u 2973990 2973978 2026-09-29T17:44:32Z JMK 649 beskr 2973990 wikitext text/x-wiki {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van die apostel Paulus van Tarsus wat 'n rede lewer. Sy gelaat word hier gebaseer op 'n saamgestelde skets van die apostel Paulus van Tarsus (* 7-10; † 64-67); geskep deur kundiges van die Staatskriminele Polisiekantoor van Noordryn-Wesfale (LKA), gebaseer op historiese modelle en op voorstel van die Düsseldorfse historikus Michael Hesemann}} {{de|1=KI-Darstellung des Apostels Paulus von Tarsus / des Heiligen Paulus (* 7–10; † 64–67) bei einer Predigt. Seine Gesichtszüge basieren auf diesem [[:de:Phantombild|Phantombild]]; erstellt von Experten des [[:de:Landeskriminalamt Nordrhein-Westfalen|Landeskriminalamts NRW]] (LKA) anhand von historischen Vorlagen und auf Anregung des Düsseldorfer Historikers [[:de:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}}<br> {{en|1=AI concept of the apostle Paul of Tarsus / Saint Paul (* 7-10; † 64-67) delivering a sermon. His features are based on this [[:en:Facial composite|Facial composite]] created by experts of the [[:en:Landeskriminalamt|Landeskriminalamt]] of North Rhine-Westphalia using historical sources, proposed by Düsseldorf historian [[:en:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}} |bron= LKA NRW Presse- und Öffentlichkeitsarbeit, Düsseldorf, Duitsland, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PaulusTarsus_LKANRW.jpg saamgestelde gelaatskets] as bron |datum=2008-02 |daarsteller= [[Gebruiker:Túrelio|Túrelio]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=LKA NRW |ander_weergawes= [[Lêer:File:PaulusTarsus LKANRW.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-2.0}} f8ddvcjbal1bywxsszphk3nt3fq08b0 2973991 2973990 2026-09-29T17:45:48Z JMK 649 2973991 wikitext text/x-wiki {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van die apostel Paulus van Tarsus wat 'n rede lewer. Sy gelaat word hier gebaseer op 'n saamgestelde skets van die apostel Paulus van Tarsus (* 7-10; † 64-67); geskep deur kundiges van die Staatskriminele Polisiekantoor van Noordryn-Wesfale (LKA), gebaseer op historiese modelle en op voorstel van die Düsseldorfse historikus Michael Hesemann}} {{de|1=KI-Darstellung des Apostels Paulus von Tarsus / des Heiligen Paulus (* 7–10; † 64–67) bei einer Predigt. Seine Gesichtszüge basieren auf diesem [[:de:Phantombild|Phantombild]]; erstellt von Experten des [[:de:Landeskriminalamt Nordrhein-Westfalen|Landeskriminalamts NRW]] (LKA) anhand von historischen Vorlagen und auf Anregung des Düsseldorfer Historikers [[:de:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}}<br> {{en|1=AI concept of the apostle Paul of Tarsus / Saint Paul (* 7-10; † 64-67) delivering a sermon. His features are based on this [[:en:Facial composite|Facial composite]] created by experts of the [[:en:Landeskriminalamt|Landeskriminalamt]] of North Rhine-Westphalia using historical sources, proposed by Düsseldorf historian [[:en:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}} |bron= LKA NRW Presse- und Öffentlichkeitsarbeit, Düsseldorf, Duitsland, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PaulusTarsus_LKANRW.jpg saamgestelde gelaatskets] as bron |datum=2008-02 |daarsteller= [[Gebruiker:Túrelio|Túrelio]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=LKA NRW |ander_weergawes= [[Lêer:PaulusTarsus LKANRW.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-2.0}} 51rgvkg3mu56465uw00nhove8c2mm38 2973994 2973991 2026-09-29T17:50:06Z JMK 649 2973994 wikitext text/x-wiki {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van die apostel Paulus van Tarsus wat 'n rede lewer. Sy gelaat word hier gebaseer op 'n saamgestelde skets van die apostel Paulus van Tarsus (* 7-10; † 64-67); geskep deur kundiges van die Staatskriminele Polisiekantoor van Noordryn-Wesfale (LKA), gebaseer op historiese modelle en op voorstel van die Düsseldorfse historikus Michael Hesemann}} {{de|1=KI-Darstellung des Apostels Paulus von Tarsus / des Heiligen Paulus (* 7–10; † 64–67) bei einer Predigt. Seine Gesichtszüge basieren auf einem [[:de:Phantombild|Phantombild]]; erstellt von Experten des [[:de:Landeskriminalamt Nordrhein-Westfalen|Landeskriminalamts NRW]] (LKA) anhand von historischen Vorlagen und auf Anregung des Düsseldorfer Historikers [[:de:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}}<br> {{en|1=AI concept of the apostle Paul of Tarsus / Saint Paul (* 7-10; † 64-67) delivering a sermon. His features are based on this [[:en:Facial composite|Facial composite]] created by experts of the [[:en:Landeskriminalamt|Landeskriminalamt]] of North Rhine-Westphalia using historical sources, proposed by Düsseldorf historian [[:en:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}} |bron= LKA NRW Presse- und Öffentlichkeitsarbeit, Düsseldorf, Duitsland, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PaulusTarsus_LKANRW.jpg saamgestelde gelaatskets] as bron |datum=2008-02 |daarsteller= [[Gebruiker:Túrelio|Túrelio]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=LKA NRW |ander_weergawes= [[Lêer:PaulusTarsus LKANRW.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-2.0}} ssys5tv71izkr3yni3ggtmzcj8c3zu8 2973995 2973994 2026-09-29T17:50:58Z JMK 649 2973995 wikitext text/x-wiki {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van die apostel Paulus van Tarsus wat 'n rede lewer. Sy gelaat word hier gebaseer op 'n saamgestelde skets van die apostel Paulus van Tarsus (* 7-10; † 64-67); geskep deur kundiges van die Staatskriminele Polisiekantoor van Noordryn-Wesfale (LKA), gebaseer op historiese modelle en op voorstel van die Düsseldorfse historikus Michael Hesemann}} {{de|1=KI-Darstellung des Apostels Paulus von Tarsus / des Heiligen Paulus (* 7–10; † 64–67) bei einer Predigt. Seine Gesichtszüge basieren auf einem [[:de:Phantombild|Phantombild]]; erstellt von Experten des [[:de:Landeskriminalamt Nordrhein-Westfalen|Landeskriminalamts NRW]] (LKA) anhand von historischen Vorlagen und auf Anregung des Düsseldorfer Historikers [[:de:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}}<br> {{en|1=AI concept of the apostle Paul of Tarsus / Saint Paul (* 7-10; † 64-67) delivering a sermon. His features are based on a [[:en:Facial composite|Facial composite]] created by experts of the [[:en:Landeskriminalamt|Landeskriminalamt]] of North Rhine-Westphalia using historical sources, proposed by Düsseldorf historian [[:en:Michael Hesemann|Michael Hesemann]]}} |bron= LKA NRW Presse- und Öffentlichkeitsarbeit, Düsseldorf, Duitsland, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PaulusTarsus_LKANRW.jpg saamgestelde gelaatskets] as bron |datum=2008-02 |daarsteller= [[Gebruiker:Túrelio|Túrelio]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=LKA NRW |ander_weergawes= [[Lêer:PaulusTarsus LKANRW.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Paulus van Tarsus]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-2.0}} c8mdy268i56oj39jhpv5nqrwkznk9zy 2 469975 2973996 2026-09-29T17:59:27Z Maria The Scientist 203622 Ek het aanhalings en 'n verwysingslys bygevoeg 2973996 wikitext text/x-wiki == '''Hoe om kuberafknouery te vermy''''''Vetgedrukte teks''' == ‘’‘Kuberafknouery’’’ is wanneer iemand die internet, sosiale media, selfone of ander digitale platforms gebruik om ’n ander persoon te boelie of seer te maak.<ref name="UNICEF">UNICEF. ‘‘Cyberbullying: What is it and how to stop it’’. https://www.unicef.org/stories/how-to-stop-cyberbullying</ref> === Maniere om kuberafknouery te vermy === Daar is verskillende maniere waarop mense hulself teen kuberafknouery kan beskerm. Mense moet vermy om te veel persoonlike inligting aanlyn te deel en moet hul sosiale media-rekeninge privaat stel. Hulle moet ook dink voordat hulle kommentaar of foto’s plaas wat probleme kan veroorsaak. As iemand aan kuberafknouery blootgestel word, moet hulle nie op die boelie reageer nie. Hulle kan eerder die persoon blokkeer en die skadelike boodskappe of plasings rapporteer. Dit is ook nuttig om skermskote as bewyse te hou.<ref name="UNICEF" /> Mense moet ook met ’n ouer, onderwyser, berader of ander vertroude persoon praat wanneer hulle kuberafknouery ervaar. Deur kuberafknouery aan te meld, kan dit help om die gedrag te stop en ander mense teen dieselfde probleem te beskerm.<ref name=:"stopBullying"> StopBullying.gov. ‘‘Prevent Cyberbullying’’. https://www.stopbullying.gov/cyberbullying/prevention</ref> === Verwysings === dbtns6mt137j4eb76gchv229f1nj5ml 2973999 2973996 2026-09-29T18:02:35Z Maria The Scientist 203622 ek het 'n foto geplaas 2973999 wikitext text/x-wiki [[File:Ciberbullying.jpg|thumb|Kuberafknouery]] == '''Hoe om kuberafknouery te vermy''''''Vetgedrukte teks''' == ‘’‘Kuberafknouery’’’ is wanneer iemand die internet, sosiale media, selfone of ander digitale platforms gebruik om ’n ander persoon te boelie of seer te maak.<ref name="UNICEF">UNICEF. ‘‘Cyberbullying: What is it and how to stop it’’. https://www.unicef.org/stories/how-to-stop-cyberbullying</ref> === Maniere om kuberafknouery te vermy === Daar is verskillende maniere waarop mense hulself teen kuberafknouery kan beskerm. Mense moet vermy om te veel persoonlike inligting aanlyn te deel en moet hul sosiale media-rekeninge privaat stel. Hulle moet ook dink voordat hulle kommentaar of foto’s plaas wat probleme kan veroorsaak. As iemand aan kuberafknouery blootgestel word, moet hulle nie op die boelie reageer nie. Hulle kan eerder die persoon blokkeer en die skadelike boodskappe of plasings rapporteer. Dit is ook nuttig om skermskote as bewyse te hou.<ref name="UNICEF" /> Mense moet ook met ’n ouer, onderwyser, berader of ander vertroude persoon praat wanneer hulle kuberafknouery ervaar. Deur kuberafknouery aan te meld, kan dit help om die gedrag te stop en ander mense teen dieselfde probleem te beskerm.<ref name=:"stopBullying"> StopBullying.gov. ‘‘Prevent Cyberbullying’’. https://www.stopbullying.gov/cyberbullying/prevention</ref> === Verwysings === q7zqhnfu5irz9ooeyulmwrbjtjkuw8r 2974015 2973999 2026-09-29T18:33:52Z Aliwal2012 39067 2974015 wikitext text/x-wiki [[File:Ciberbullying.jpg|thumb|120px|Kuberafknouery]] ‘’‘Kuberafknouery’’’ is wanneer iemand die internet, sosiale media, selfone of ander digitale platforms gebruik om ’n ander persoon te boelie of seer te maak.<ref name="UNICEF">UNICEF. ‘‘Cyberbullying: What is it and how to stop it’’. https://www.unicef.org/stories/how-to-stop-cyberbullying</ref> == Hoe om kuberafknouery te vermy == Daar is verskillende maniere waarop mense hulself teen kuberafknouery kan beskerm. Mense moet vermy om te veel persoonlike inligting aanlyn te deel en moet hul sosiale media-rekeninge privaat stel. Hulle moet ook dink voordat hulle kommentaar of foto’s plaas wat probleme kan veroorsaak. As iemand aan kuberafknouery blootgestel word, moet hulle nie op die boelie reageer nie. Hulle kan eerder die persoon blokkeer en die skadelike boodskappe of plasings rapporteer. Dit is ook nuttig om skermskote as bewyse te hou.<ref name="UNICEF" /> Mense moet ook met ’n ouer, onderwyser, berader of ander vertroude persoon praat wanneer hulle kuberafknouery ervaar. Deur kuberafknouery aan te meld, kan dit help om die gedrag te stop en ander mense teen dieselfde probleem te beskerm.<ref name=:"stopBullying"> StopBullying.gov. ‘‘Prevent Cyberbullying’’. https://www.stopbullying.gov/cyberbullying/prevention</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} dajzgybefh0cmtvildlocppmm8pf2xh 2974016 2974015 2026-09-29T18:35:26Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Gebruiker:Mria The Scientist/konsep5]] na [[Gebruiker:Maria The Scientist/konsep5]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat: Tikfout in titel 2974015 wikitext text/x-wiki [[File:Ciberbullying.jpg|thumb|120px|Kuberafknouery]] ‘’‘Kuberafknouery’’’ is wanneer iemand die internet, sosiale media, selfone of ander digitale platforms gebruik om ’n ander persoon te boelie of seer te maak.<ref name="UNICEF">UNICEF. ‘‘Cyberbullying: What is it and how to stop it’’. https://www.unicef.org/stories/how-to-stop-cyberbullying</ref> == Hoe om kuberafknouery te vermy == Daar is verskillende maniere waarop mense hulself teen kuberafknouery kan beskerm. Mense moet vermy om te veel persoonlike inligting aanlyn te deel en moet hul sosiale media-rekeninge privaat stel. Hulle moet ook dink voordat hulle kommentaar of foto’s plaas wat probleme kan veroorsaak. As iemand aan kuberafknouery blootgestel word, moet hulle nie op die boelie reageer nie. Hulle kan eerder die persoon blokkeer en die skadelike boodskappe of plasings rapporteer. Dit is ook nuttig om skermskote as bewyse te hou.<ref name="UNICEF" /> Mense moet ook met ’n ouer, onderwyser, berader of ander vertroude persoon praat wanneer hulle kuberafknouery ervaar. Deur kuberafknouery aan te meld, kan dit help om die gedrag te stop en ander mense teen dieselfde probleem te beskerm.<ref name=:"stopBullying"> StopBullying.gov. ‘‘Prevent Cyberbullying’’. https://www.stopbullying.gov/cyberbullying/prevention</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} dajzgybefh0cmtvildlocppmm8pf2xh 2 469976 2974008 2026-09-29T18:19:02Z Maria The Scientist 203622 ek het 'n artikle geplaas 2974008 wikitext text/x-wiki Jeugdag Jeugdag word elke jaar op 16 Junie in Suid-Afrika gevier. Die dag herdenk die jongmense wat op 16 Junie 1976 in Soweto teen die gebruik van Afrikaans as onderrigtaal in skole geprotesteer het.Suid-Afrikaanse Regering. ‘‘Youth Day’’. https://www.gov.za/news/events/commemorative-events/youth-day Die Soweto-opstand het begin toe duisende leerders aan ’n vreedsame protes deelgeneem het. Die polisie het op die betogers geskiet, en baie jong mense het gesterf.South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising Jeugdag is belangrik omdat dit ons herinner aan die opofferings van die jeug van 1976 en die rol wat jongmense in Suid-Afrika se geskiedenis gespeel het. 16 Junie is in 1995 amptelik as ’n openbare vakansiedag verklaar.South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising == Verwysings == s7dpdhsi7rbr2wz3ymfu1soe3bcg64r 2974011 2974008 2026-09-29T18:28:57Z Maria The Scientist 203622 Ek het aanhalings en 'n verwysingslys bygevoeg 2974011 wikitext text/x-wiki Jeugdag Jeugdag word elke jaar op 16 Junie in Suid-Afrika gevier. Die dag herdenk die jongmense wat op 16 Junie 1976 in Soweto teen die gebruik van Afrikaans as onderrigtaal in skole geprotesteer het.<ref name=Gov">Suid-Afrikaanse Regering. ‘‘Youth Day’’. https://www.gov.za/news/events/commemorative-events/youth-day</ref> Die Soweto-opstand het begin toe duisende leerders aan ’n vreedsame protes deelgeneem het. Die polisie het op die betogers geskiet, en baie jong mense het gesterf.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> Jeugdag is belangrik omdat dit ons herinner aan die opofferings van die jeug van 1976 en die rol wat jongmense in Suid-Afrika se geskiedenis gespeel het. 16 Junie is in 1995 amptelik as ’n openbare vakansiedag verklaar.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> == Verwysings == cvx86k6mglih4tknpsf2fiq1856co0t 2974027 2974011 2026-09-29T18:52:23Z Maria The Scientist 203622 ek het 'n foto geplaas 2974027 wikitext text/x-wiki [[File:Japanese school uniform dsc06052.jpg|thumb|Japanese_school_uniform_dsc06052]] '''Jeugdag''' '''Jeugdag''' word elke jaar op 16 Junie in Suid-Afrika gevier. Die dag herdenk die jongmense wat op 16 Junie 1976 in Soweto teen die gebruik van Afrikaans as onderrigtaal in skole geprotesteer het.<ref name=Gov">Suid-Afrikaanse Regering. ‘‘Youth Day’’. https://www.gov.za/news/events/commemorative-events/youth-day</ref> Die Soweto-opstand het begin toe duisende leerders aan ’n vreedsame protes deelgeneem het. Die polisie het op die betogers geskiet, en baie jong mense het gesterf.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> Jeugdag is belangrik omdat dit ons herinner aan die opofferings van die jeug van 1976 en die rol wat jongmense in Suid-Afrika se geskiedenis gespeel het. 16 Junie is in 1995 amptelik as ’n openbare vakansiedag verklaar.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> == Verwysings == 84eltrk9h74dv7ugvm0pvhbareyirzt 2974028 2974027 2026-09-29T18:59:58Z Aliwal2012 39067 Foto verwyder...Japannese skooldrag het niks met jeugdag te doen nie 2974028 wikitext text/x-wiki '''Jeugdag''' word elke jaar op 16 Junie in Suid-Afrika gevier. Die dag herdenk die jongmense wat op 16 Junie 1976 in Soweto teen die gebruik van Afrikaans as onderrigtaal in skole geprotesteer het.<ref name=Gov">Suid-Afrikaanse Regering. ‘‘Youth Day’’. https://www.gov.za/news/events/commemorative-events/youth-day</ref> Die Soweto-opstand het begin toe duisende leerders aan ’n vreedsame protes deelgeneem het. Die polisie het op die betogers geskiet, en baie jong mense het gesterf.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> Jeugdag is belangrik omdat dit ons herinner aan die opofferings van die jeug van 1976 en die rol wat jongmense in Suid-Afrika se geskiedenis gespeel het. 16 Junie is in 1995 amptelik as ’n openbare vakansiedag verklaar.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} qde8taz3bl7d1y8qt2zm23vy0wkqb8s 2974031 2974028 2026-09-29T19:02:37Z Aliwal2012 39067 2974031 wikitext text/x-wiki '''Jeugdag''' word elke jaar op 16 Junie in Suid-Afrika gevier. Die dag herdenk die jongmense wat op 16 Junie 1976 in Soweto teen die gebruik van Afrikaans as onderrigtaal in skole geprotesteer het.<ref name=Gov">Suid-Afrikaanse Regering. ‘‘Youth Day’’. https://www.gov.za/news/events/commemorative-events/youth-day</ref> {{NPOV}} Die Soweto-opstand het begin toe duisende leerders aan ’n vreedsame protes deelgeneem het.{{feit}} Die polisie het op die betogers geskiet, en baie jong mense het gesterf.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> Jeugdag is belangrik omdat dit ons herinner aan die opofferings van die jeug van 1976 en die rol wat jongmense in Suid-Afrika se geskiedenis gespeel het. 16 Junie is in 1995 amptelik as ’n openbare vakansiedag verklaar.<ref name="SAHO">South African History Online. ‘‘Commemoration, remembering and memorialising June 16 Soweto uprising’’. https://sahistory.org.za/article/commemoration-remembering-and-memorialising-june-16-soweto-uprising</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} lzfmvtpn1nt8n8wrde44i0s9dpiun56 0 469977 2974059 2026-09-29T19:40:05Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[The five people you meet in heaven]] na [[The Five People You Meet In Heaven]] geskuif: In engels word hoofletters in boektitels gebruik 2974059 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[The Five People You Meet In Heaven]] qv50a2glr2gu88ekvao1i84ttvqgo7d 1 469978 2974064 2026-09-29T19:44:23Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2974064 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 469979 2974076 2026-09-29T20:05:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974076 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 469980 2974077 2026-09-29T20:06:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974077 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469981 2974078 2026-09-29T20:06:26Z HeavenlyAura 203713 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1377184072|Distance education]]" te vertaal 2974078 wikitext text/x-wiki '''Afstandsonderrig''', ook bekend as '''afstandsonderwys''', is 'n vorm van onderrig waar studente nie altyd fisies by [[Skool|'n skool]] of ander onderwysinstelling teenwordig is nie, <ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{Cite journal |last=Kaplan |first=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael |year=2016 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Honeyman |first=M |last2=Miller, G |date=December 1993 |title=Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |url-status=live |journal=Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting |pages=67–73 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30}}</ref> of waar die leerder en onderwyser deur tyd en afstand van mekaar geskei is. <ref name=":2">{{Cite journal |last=Anderson |first=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |issn=2013-9144 |s2cid=225664918 |hdl-access=free}}</ref> Vandag behels afstandsonderrig gewoonlik '''aanlynonderrig''' (ook bekend as '''aanlynleer, afstandleer''' of '''afstandsonderwys)''' wat deur middel van 'n aanlynskool aangebied word.(genoem [[Gemengde leer|hibriede]] <ref>{{Cite journal |last=Tabor |first=Sharon W |date=Spring 2007 |title=Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC |journal=Quarterly Review of Distance Education |publisher=IAP |volume=8 |issue=1 |pages=48–49 |doi=10.1108/QRDE-02-2007-0006 |isbn=9787774570793 |issn=1528-3518 |access-date=23 January 2011}}</ref> of gemengde onderrig). <ref>{{Cite book |last=Vaughan |first=Norman D. |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-0-415-99598-6 |editor-last=Cleveland-Innes |editor-first=MF |page=165 |chapter=Blended Learning |access-date=23 January 2011 |editor-last2=Garrison |editor-first2=DR}}</ref> '''Massiewe oop aanlyn kursusse (MOOCs)''', wat grootskaalse interaktiewe deelname en oop toegang deur die Wêreldwye Web of ander netwerktegnologieë bied, is ’n onlangse onderwysvorm binne afstandsonderrig. ’n Verskeidenheid ander terme (verspreide leer, e-leer, m-leer, virtuele klaskamer, ens.) word min of meer sinoniem met afstandsonderrig gebruik.'''E-leer''' het bewys dat dit ’n nuttige onderwysinstrument is. Dit behoort ’n interaktiewe proses te wees met verskeie leerwyses wat voorsiening maak vir alle leerders op verskillende vlakke van leer. Die afstandsonderrigomgewing is ’n opwindende plek om nuwe dinge te ontdek, saam met ander te werk, en selfdissipline te ontwikkel en te behou.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Histories het afstandsonderrig hoofsaaklik bestaan uit korrespondensiekursusse, waar studente per pos met onderwysinstansies gekorrespondeer het. Met die ontwikkeling van verskillende tegnologieë het hierdie vorm van onderrig egter uitgebrei om videokonferensies, televisie en uiteindelik die Internet in te sluit.<ref name=":3">{{Cite book |last1=Dron |first1=Jon |title=Teaching Crowds: Learning and Social Media |last2=Anderson |first2=Terry |publisher=AU Press |year=2014}}</ref> == Geskiedenis == Een van die vroegste pogings tot afstandsonderrig is in 1728 geadverteer. 'n Advertensie in die ''Boston Gazette'' het melding gemaak van Caleb Philipps, 'n onderwyser wat 'n nuwe metode van snelskrif aangebied het. Hy was op soek na studente wat hierdie vaardigheid deur middel van weeklikse lesse per pos wou aanleer.<ref>{{Cite book |last=Holmberg |first=Börje |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ |title=The evolution, principles and practices of distance education |publisher=Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |year=2005 |isbn=3-8142-0933-8 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume=11 |page=13 |language=de |access-date=2011-01-23}}</ref> ld5k9zexrvzqncompso4qgta1i5bxcz 2974082 2974078 2026-09-29T20:11:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974082 wikitext text/x-wiki '''Afstandsonderrig''', ook bekend as '''afstandsonderwys''', is 'n vorm van onderrig waar studente nie altyd fisies by [[Skool|'n skool]] of ander onderwysinstelling teenwordig is nie, <ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{Cite journal |last=Kaplan |first=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael |year=2016 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Honeyman |first=M |last2=Miller, G |date=December 1993 |title=Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |url-status=live |journal=Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting |pages=67–73 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30}}</ref> of waar die leerder en onderwyser deur tyd en afstand van mekaar geskei is. <ref name=":2">{{Cite journal |last=Anderson |first=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |issn=2013-9144 |s2cid=225664918 |hdl-access=free}}</ref> Vandag behels afstandsonderrig gewoonlik '''aanlynonderrig''' (ook bekend as '''aanlynleer, afstandleer''' of '''afstandsonderwys)''' wat deur middel van 'n aanlynskool aangebied word.(genoem [[Gemengde leer|hibriede]] <ref>{{Cite journal |last=Tabor |first=Sharon W |date=Spring 2007 |title=Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC |journal=Quarterly Review of Distance Education |publisher=IAP |volume=8 |issue=1 |pages=48–49 |doi=10.1108/QRDE-02-2007-0006 |isbn=9787774570793 |issn=1528-3518 |access-date=23 January 2011}}</ref> of gemengde onderrig). <ref>{{Cite book |last=Vaughan |first=Norman D. |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-0-415-99598-6 |editor-last=Cleveland-Innes |editor-first=MF |page=165 |chapter=Blended Learning |access-date=23 January 2011 |editor-last2=Garrison |editor-first2=DR}}</ref> '''Massiewe oop aanlyn kursusse (MOOCs)''', wat grootskaalse interaktiewe deelname en oop toegang deur die Wêreldwye Web of ander netwerktegnologieë bied, is ’n onlangse onderwysvorm binne afstandsonderrig. ’n Verskeidenheid ander terme (verspreide leer, e-leer, m-leer, virtuele klaskamer, ens.) word min of meer sinoniem met afstandsonderrig gebruik.'''E-leer''' het bewys dat dit ’n nuttige onderwysinstrument is. Dit behoort ’n interaktiewe proses te wees met verskeie leerwyses wat voorsiening maak vir alle leerders op verskillende vlakke van leer. Die afstandsonderrigomgewing is ’n opwindende plek om nuwe dinge te ontdek, saam met ander te werk, en selfdissipline te ontwikkel en te behou.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Histories het afstandsonderrig hoofsaaklik bestaan uit korrespondensiekursusse, waar studente per pos met onderwysinstansies gekorrespondeer het. Met die ontwikkeling van verskillende tegnologieë het hierdie vorm van onderrig egter uitgebrei om videokonferensies, televisie en uiteindelik die Internet in te sluit.<ref name=":3">{{Cite book |last1=Dron |first1=Jon |title=Teaching Crowds: Learning and Social Media |last2=Anderson |first2=Terry |publisher=AU Press |year=2014}}</ref> == Geskiedenis == Een van die vroegste pogings tot afstandsonderrig is in 1728 geadverteer. 'n Advertensie in die ''Boston Gazette'' het melding gemaak van Caleb Philipps, 'n onderwyser wat 'n nuwe metode van snelskrif aangebied het. Hy was op soek na studente wat hierdie vaardigheid deur middel van weeklikse lesse per pos wou aanleer.<ref>{{Cite book |last=Holmberg |first=Börje |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ |title=The evolution, principles and practices of distance education |publisher=Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |year=2005 |isbn=3-8142-0933-8 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume=11 |page=13 |language=de |access-date=2011-01-23}}</ref> kwjzxhy9pq41w3zbl8jgvd7ybosq2e9 2974083 2974082 2026-09-29T20:11:53Z Oesjaar 7467 /* Geskiedenis */ Verbeter 2974083 wikitext text/x-wiki '''Afstandsonderrig''', ook bekend as '''afstandsonderwys''', is 'n vorm van onderrig waar studente nie altyd fisies by [[Skool|'n skool]] of ander onderwysinstelling teenwordig is nie, <ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{Cite journal |last=Kaplan |first=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael |year=2016 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Honeyman |first=M |last2=Miller, G |date=December 1993 |title=Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |url-status=live |journal=Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting |pages=67–73 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30}}</ref> of waar die leerder en onderwyser deur tyd en afstand van mekaar geskei is. <ref name=":2">{{Cite journal |last=Anderson |first=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |issn=2013-9144 |s2cid=225664918 |hdl-access=free}}</ref> Vandag behels afstandsonderrig gewoonlik '''aanlynonderrig''' (ook bekend as '''aanlynleer, afstandleer''' of '''afstandsonderwys)''' wat deur middel van 'n aanlynskool aangebied word.(genoem [[Gemengde leer|hibriede]] <ref>{{Cite journal |last=Tabor |first=Sharon W |date=Spring 2007 |title=Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC |journal=Quarterly Review of Distance Education |publisher=IAP |volume=8 |issue=1 |pages=48–49 |doi=10.1108/QRDE-02-2007-0006 |isbn=9787774570793 |issn=1528-3518 |access-date=23 January 2011}}</ref> of gemengde onderrig). <ref>{{Cite book |last=Vaughan |first=Norman D. |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-0-415-99598-6 |editor-last=Cleveland-Innes |editor-first=MF |page=165 |chapter=Blended Learning |access-date=23 January 2011 |editor-last2=Garrison |editor-first2=DR}}</ref> '''Massiewe oop aanlyn kursusse (MOOCs)''', wat grootskaalse interaktiewe deelname en oop toegang deur die Wêreldwye Web of ander netwerktegnologieë bied, is ’n onlangse onderwysvorm binne afstandsonderrig. ’n Verskeidenheid ander terme (verspreide leer, e-leer, m-leer, virtuele klaskamer, ens.) word min of meer sinoniem met afstandsonderrig gebruik.'''E-leer''' het bewys dat dit ’n nuttige onderwysinstrument is. Dit behoort ’n interaktiewe proses te wees met verskeie leerwyses wat voorsiening maak vir alle leerders op verskillende vlakke van leer. Die afstandsonderrigomgewing is ’n opwindende plek om nuwe dinge te ontdek, saam met ander te werk, en selfdissipline te ontwikkel en te behou.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Histories het afstandsonderrig hoofsaaklik bestaan uit korrespondensiekursusse, waar studente per pos met onderwysinstansies gekorrespondeer het. Met die ontwikkeling van verskillende tegnologieë het hierdie vorm van onderrig egter uitgebrei om videokonferensies, televisie en uiteindelik die Internet in te sluit.<ref name=":3">{{Cite book |last1=Dron |first1=Jon |title=Teaching Crowds: Learning and Social Media |last2=Anderson |first2=Terry |publisher=AU Press |year=2014}}</ref> == Geskiedenis == Een van die vroegste pogings tot afstandsonderrig is in 1728 geadverteer. 'n Advertensie in die ''Boston Gazette'' het melding gemaak van Caleb Philipps, 'n onderwyser wat 'n nuwe metode van snelskrif aangebied het. Hy was op soek na studente wat hierdie vaardigheid deur middel van weeklikse lesse per pos wou aanleer.<ref>{{Cite book |last=Holmberg |first=Börje |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ |title=The evolution, principles and practices of distance education |publisher=Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |year=2005 |isbn=3-8142-0933-8 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume=11 |page=13 |language=de |access-date=2011-01-23}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} 09b7as8n1twri6axjpl6s3rqvxadxgt 2974088 2974083 2026-09-29T20:13:24Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Verbeter 2974088 wikitext text/x-wiki '''Afstandsonderrig''', ook bekend as '''afstandsonderwys''', is 'n vorm van onderrig waar studente nie altyd fisies by [[Skool|'n skool]] of ander onderwysinstelling teenwordig is nie, <ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{Cite journal |last=Kaplan |first=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael |year=2016 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Honeyman |first=M |last2=Miller, G |date=December 1993 |title=Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |url-status=live |journal=Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting |pages=67–73 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30}}</ref> of waar die leerder en onderwyser deur tyd en afstand van mekaar geskei is. <ref name=":2">{{Cite journal |last=Anderson |first=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |issn=2013-9144 |s2cid=225664918 |hdl-access=free}}</ref> Vandag behels afstandsonderrig gewoonlik '''aanlynonderrig''' (ook bekend as '''aanlynleer, afstandleer''' of '''afstandsonderwys)''' wat deur middel van 'n aanlynskool aangebied word.(genoem [[Gemengde leer|hibriede]] <ref>{{Cite journal |last=Tabor |first=Sharon W |date=Spring 2007 |title=Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC |journal=Quarterly Review of Distance Education |publisher=IAP |volume=8 |issue=1 |pages=48–49 |doi=10.1108/QRDE-02-2007-0006 |isbn=9787774570793 |issn=1528-3518 |access-date=23 January 2011}}</ref> of gemengde onderrig). <ref>{{Cite book |last=Vaughan |first=Norman D. |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-0-415-99598-6 |editor-last=Cleveland-Innes |editor-first=MF |page=165 |chapter=Blended Learning |access-date=23 January 2011 |editor-last2=Garrison |editor-first2=DR}}</ref> '''Massiewe oop aanlyn kursusse (MOOCs)''', wat grootskaalse interaktiewe deelname en oop toegang deur die Wêreldwye Web of ander netwerktegnologieë bied, is ’n onlangse onderwysvorm binne afstandsonderrig. ’n Verskeidenheid ander terme (verspreide leer, e-leer, m-leer, virtuele klaskamer, ens.) word min of meer sinoniem met afstandsonderrig gebruik.'''E-leer''' het bewys dat dit ’n nuttige onderwysinstrument is. Dit behoort ’n interaktiewe proses te wees met verskeie leerwyses wat voorsiening maak vir alle leerders op verskillende vlakke van leer. Die afstandsonderrigomgewing is ’n opwindende plek om nuwe dinge te ontdek, saam met ander te werk, en selfdissipline te ontwikkel en te behou.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Histories het afstandsonderrig hoofsaaklik bestaan uit korrespondensiekursusse, waar studente per pos met onderwysinstansies gekorrespondeer het. Met die ontwikkeling van verskillende tegnologieë het hierdie vorm van onderrig egter uitgebrei om videokonferensies, televisie en uiteindelik die Internet in te sluit.<ref name=":3">{{Cite book |last1=Dron |first1=Jon |title=Teaching Crowds: Learning and Social Media |last2=Anderson |first2=Terry |publisher=AU Press |year=2014}}</ref> == Geskiedenis == Een van die vroegste pogings tot afstandsonderrig is in 1728 geadverteer. 'n Advertensie in die ''Boston Gazette'' het melding gemaak van Caleb Philipps, 'n onderwyser wat 'n nuwe metode van snelskrif aangebied het. Hy was op soek na studente wat hierdie vaardigheid deur middel van weeklikse lesse per pos wou aanleer.<ref>{{Cite book |last=Holmberg |first=Börje |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ |title=The evolution, principles and practices of distance education |publisher=Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |year=2005 |isbn=3-8142-0933-8 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume=11 |page=13 |language=de |access-date=2011-01-23}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Onderwys]] gl6ffhq5a6dmhhjkjj0ngxptopufrkv 15 469982 2974079 2026-09-29T20:06:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974079 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469983 2974081 2026-09-29T20:10:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974081 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2974092 2974081 2026-09-29T20:15:30Z Oesjaar 7467 /* Moontlike voorblad artikel... */ nuwe afdeling 2974092 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Moontlike voorblad artikel... == [[Gebruiker:HeavenlyAura]], hierdie artikel is baie, baie belangrik. Jy is welkom om die res ook te vertaal sodat dit vir die voorblad kan kwalifiseer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:15, 29 September 2026 (UTC) hupryy2bxkpvu04tm9iurd1rm1w8sid 15 469984 2974085 2026-09-29T20:12:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974085 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 469985 2974093 2026-09-29T20:16:10Z Oesjaar 7467 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2974093 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 469986 2974099 2026-09-29T20:44:59Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2974099 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 0 469989 2974141 2026-09-30T03:10:37Z HeavenlyAura 203713 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369406148|Education in Africa]]" 2974141 wikitext text/x-wiki [[File:French_Class_Teacher_in_Zimbabwe.jpg|alt=A female teacher for primary school is teaching a French class in Zimbabwe.|duimnael|347x347px|'n Onderwyser gee 'n Franse les in Zimbabwe.]] '''Onderwys in [[Afrika]]''' kan hoofsaaklik verdeel word volgens voor[[Kolonialisme|koloniale]] en post-koloniale invloede. <ref name="GC">{{Cite journal |last=Lord |first=Jack |date=Winter 2011 |title=Child Labor in the Gold Coast: The Economics of Work, Education, and the Family in Late-Colonial African Childhoods, c. 1940-57 |url=https://muse.jhu.edu/article/418642/pdf |journal=The Journal of the History of Childhood and Youth |volume=4 |pages=88–115 |doi=10.1353/hcy.2011.0005 |s2cid=143683964 |url-access=subscription |via=Project Muse}}</ref> Europese-styl onderwysstelsels het tydens die sterk [[Kolonialisme|koloniale]] invloede in [[Afrika]] 'n sentrale rol begin speel. Veral in [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] word onderwys gekenmerk deur 'n kombinasie van tradisionele onderrigmetodes en Europese-styl onderwysstelsels wat as 'n nalatenskap van die vasteland se koloniale verlede voorbestaan. <ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Leoné |last2=Chisadza |first2=Carolyn |last3=Clance |first3=Matthew |date=3 October 2023 |title=The Effect of Pre-Colonial Ethnic Institutions and European Influences on Contemporary Education in Sub-Saharan Africa |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220388.2023.2222211 |journal=The Journal of Development Studies |volume=59 |issue=10 |pages=1469–1490 |doi=10.1080/00220388.2023.2222211 |issn=0022-0388}}</ref> Onderwys in moderne Afrika-samelewings word beïnvloed deur [[kolonialisme]], neokolonialisme en politieke onstabiliteit wat deur gewapende konflikte regoor die vasteland veroorsaak word. Daarbenewens het die gebrek aan doeltreffende onderwysstrategieë wat met wêreldwye en beskawingsuitdagings belyn is, insluitend die druk van [[globalisering]], verdere vooruitgang belemmer. Alhoewel die gehalte van onderwys, sowel as die aantal goed toegeruste skole en gekwalifiseerde onderwysers, sedert die begin van die koloniale tydperk geleidelik toegeneem het, bestaan daar steeds bewyse van ongelykheid binne onderwysstelsels op grond van streek, ekonomiese status, ras en geslag. <ref name="unicef">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/wca/what-we-do/education|title=Education|website=[[UNICEF]]|access-date=2 April 2021}}</ref> <ref name="alliance">{{Cite magazine|accessdate=2 April 2021}}</ref> 3eqad7q7wy8bco8p11kruxzga0i5nyw 2974142 2974141 2026-09-30T03:13:36Z HeavenlyAura 203713 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369406148|Education in Africa]]" 2974142 wikitext text/x-wiki [[File:French_Class_Teacher_in_Zimbabwe.jpg|alt=A female teacher for primary school is teaching a French class in Zimbabwe.|duimnael|347x347px|'n Onderwyser gee 'n Franse les in Zimbabwe.]] '''Onderwys in [[Afrika]]''' kan hoofsaaklik verdeel word volgens voor[[Kolonialisme|koloniale]] en post-koloniale invloede. <ref name="GC">{{Cite journal |last=Lord |first=Jack |date=Winter 2011 |title=Child Labor in the Gold Coast: The Economics of Work, Education, and the Family in Late-Colonial African Childhoods, c. 1940-57 |url=https://muse.jhu.edu/article/418642/pdf |journal=The Journal of the History of Childhood and Youth |volume=4 |pages=88–115 |doi=10.1353/hcy.2011.0005 |s2cid=143683964 |url-access=subscription |via=Project Muse}}</ref> Europese-styl onderwysstelsels het tydens die sterk [[Kolonialisme|koloniale]] invloede in [[Afrika]] 'n sentrale rol begin speel. Veral in [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] word onderwys gekenmerk deur 'n kombinasie van tradisionele onderrigmetodes en Europese-styl onderwysstelsels wat as 'n nalatenskap van die vasteland se koloniale verlede voorbestaan. <ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Leoné |last2=Chisadza |first2=Carolyn |last3=Clance |first3=Matthew |date=3 October 2023 |title=The Effect of Pre-Colonial Ethnic Institutions and European Influences on Contemporary Education in Sub-Saharan Africa |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220388.2023.2222211 |journal=The Journal of Development Studies |volume=59 |issue=10 |pages=1469–1490 |doi=10.1080/00220388.2023.2222211 |issn=0022-0388}}</ref> Onderwys in moderne Afrika-samelewings word beïnvloed deur [[kolonialisme]], neokolonialisme en politieke onstabiliteit wat deur gewapende konflikte regoor die vasteland veroorsaak word. Daarbenewens het die gebrek aan doeltreffende onderwysstrategieë wat met wêreldwye en beskawingsuitdagings belyn is, insluitend die druk van [[globalisering]], verdere vooruitgang belemmer. Alhoewel die gehalte van onderwys, sowel as die aantal goed toegeruste skole en gekwalifiseerde onderwysers, sedert die begin van die koloniale tydperk geleidelik toegeneem het, bestaan daar steeds bewyse van ongelykheid binne onderwysstelsels op grond van streek, ekonomiese status, ras en geslag. <ref name="unicef">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/wca/what-we-do/education|title=Education|website=[[UNICEF]]|access-date=2 April 2021}}</ref> <ref name="alliance">{{Cite magazine|accessdate=2 April 2021}}</ref> == __LEAD_SECTION__ == [[File:French_Class_Teacher_in_Zimbabwe.jpg|alt=A female teacher for primary school is teaching a French class in Zimbabwe.|duimnael|347x347px|'n Onderwyser gee 'n Franse les in Zimbabwe.]] '''Onderwys in [[Afrika]]''' kan hoofsaaklik verdeel word volgens voor[[Kolonialisme|koloniale]] en post-koloniale invloede. <ref name="GC">{{Cite journal |last=Lord |first=Jack |date=Winter 2011 |title=Child Labor in the Gold Coast: The Economics of Work, Education, and the Family in Late-Colonial African Childhoods, c. 1940-57 |url=https://muse.jhu.edu/article/418642/pdf |journal=The Journal of the History of Childhood and Youth |volume=4 |pages=88–115 |doi=10.1353/hcy.2011.0005 |s2cid=143683964 |url-access=subscription |via=Project Muse}}</ref> Europese-styl onderwysstelsels het tydens die sterk [[Kolonialisme|koloniale]] invloede in [[Afrika]] 'n sentrale rol begin speel. Veral in [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] word onderwys gekenmerk deur 'n kombinasie van tradisionele onderrigmetodes en Europese-styl onderwysstelsels wat as 'n nalatenskap van die vasteland se koloniale verlede voorbestaan. <ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Leoné |last2=Chisadza |first2=Carolyn |last3=Clance |first3=Matthew |date=3 October 2023 |title=The Effect of Pre-Colonial Ethnic Institutions and European Influences on Contemporary Education in Sub-Saharan Africa |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220388.2023.2222211 |journal=The Journal of Development Studies |volume=59 |issue=10 |pages=1469–1490 |doi=10.1080/00220388.2023.2222211 |issn=0022-0388}}</ref> Onderwys in moderne Afrika-samelewings word beïnvloed deur [[kolonialisme]], neokolonialisme en politieke onstabiliteit wat deur gewapende konflikte regoor die vasteland veroorsaak word. Daarbenewens het die gebrek aan doeltreffende onderwysstrategieë wat met wêreldwye en beskawingsuitdagings belyn is, insluitend die druk van [[globalisering]], verdere vooruitgang belemmer. Alhoewel die gehalte van onderwys, sowel as die aantal goed toegeruste skole en gekwalifiseerde onderwysers, sedert die begin van die koloniale tydperk geleidelik toegeneem het, bestaan daar steeds bewyse van ongelykheid binne onderwysstelsels op grond van streek, ekonomiese status, ras en geslag. <ref name="unicef">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/wca/what-we-do/education|title=Education|website=[[UNICEF]]|access-date=2 April 2021}}</ref> <ref name="alliance">{{Cite magazine|accessdate=2 April 2021}}</ref> 9p6ovo3cvhzxk4wy9kmv4z5tsrqfujp 2974153 2974142 2026-09-30T04:38:55Z Aliwal2012 39067 Rol weergawe [[Special:Diff/2974142|2974142]] deur [[Special:Contributions/HeavenlyAura|HeavenlyAura]] ([[User talk:HeavenlyAura|bespreek]]) terug. 2974153 wikitext text/x-wiki [[File:French_Class_Teacher_in_Zimbabwe.jpg|alt=A female teacher for primary school is teaching a French class in Zimbabwe.|duimnael|347x347px|'n Onderwyser gee 'n Franse les in Zimbabwe.]] '''Onderwys in [[Afrika]]''' kan hoofsaaklik verdeel word volgens voor[[Kolonialisme|koloniale]] en post-koloniale invloede. <ref name="GC">{{Cite journal |last=Lord |first=Jack |date=Winter 2011 |title=Child Labor in the Gold Coast: The Economics of Work, Education, and the Family in Late-Colonial African Childhoods, c. 1940-57 |url=https://muse.jhu.edu/article/418642/pdf |journal=The Journal of the History of Childhood and Youth |volume=4 |pages=88–115 |doi=10.1353/hcy.2011.0005 |s2cid=143683964 |url-access=subscription |via=Project Muse}}</ref> Europese-styl onderwysstelsels het tydens die sterk [[Kolonialisme|koloniale]] invloede in [[Afrika]] 'n sentrale rol begin speel. Veral in [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] word onderwys gekenmerk deur 'n kombinasie van tradisionele onderrigmetodes en Europese-styl onderwysstelsels wat as 'n nalatenskap van die vasteland se koloniale verlede voorbestaan. <ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Leoné |last2=Chisadza |first2=Carolyn |last3=Clance |first3=Matthew |date=3 October 2023 |title=The Effect of Pre-Colonial Ethnic Institutions and European Influences on Contemporary Education in Sub-Saharan Africa |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220388.2023.2222211 |journal=The Journal of Development Studies |volume=59 |issue=10 |pages=1469–1490 |doi=10.1080/00220388.2023.2222211 |issn=0022-0388}}</ref> Onderwys in moderne Afrika-samelewings word beïnvloed deur [[kolonialisme]], neokolonialisme en politieke onstabiliteit wat deur gewapende konflikte regoor die vasteland veroorsaak word. Daarbenewens het die gebrek aan doeltreffende onderwysstrategieë wat met wêreldwye en beskawingsuitdagings belyn is, insluitend die druk van [[globalisering]], verdere vooruitgang belemmer. Alhoewel die gehalte van onderwys, sowel as die aantal goed toegeruste skole en gekwalifiseerde onderwysers, sedert die begin van die koloniale tydperk geleidelik toegeneem het, bestaan daar steeds bewyse van ongelykheid binne onderwysstelsels op grond van streek, ekonomiese status, ras en geslag. <ref name="unicef">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/wca/what-we-do/education|title=Education|website=[[UNICEF]]|access-date=2 April 2021}}</ref> <ref name="alliance">{{Cite magazine|accessdate=2 April 2021}}</ref> 3eqad7q7wy8bco8p11kruxzga0i5nyw 2974171 2974153 2026-09-30T06:33:23Z Aliwal2012 39067 2974171 wikitext text/x-wiki [[Lêer:French_Class_Teacher_in_Zimbabwe.jpg|duimnael|320px|'n Onderwyseres gee 'n Franse les in Zimbabwe.]] '''Onderwys in Afrika''' kan hoofsaaklik verdeel word volgens voorkoloniale en post-koloniale invloede.<ref name="GC">{{Cite journal |last=Lord |first=Jack |date=Winter 2011 |title=Child Labor in the Gold Coast: The Economics of Work, Education, and the Family in Late-Colonial African Childhoods, c. 1940-57 |url=https://muse.jhu.edu/article/418642/pdf |journal=The Journal of the History of Childhood and Youth |volume=4 |pages=88–115 |doi=10.1353/hcy.2011.0005 |s2cid=143683964 |url-access=subscription |via=Project Muse}}</ref> Europese-styl onderwysstelsels het tydens die sterk [[Kolonialisme|koloniale]] invloede in [[Afrika]] 'n sentrale rol begin speel. Veral in [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] word onderwys gekenmerk deur 'n kombinasie van tradisionele onderrigmetodes en Europese-styl onderwysstelsels wat as 'n nalatenskap van die vasteland se koloniale verlede voorbestaan.<ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Leoné |last2=Chisadza |first2=Carolyn |last3=Clance |first3=Matthew |date=3 October 2023 |title=The Effect of Pre-Colonial Ethnic Institutions and European Influences on Contemporary Education in Sub-Saharan Africa |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220388.2023.2222211 |journal=The Journal of Development Studies |volume=59 |issue=10 |pages=1469–1490 |doi=10.1080/00220388.2023.2222211 |issn=0022-0388}}</ref> Onderwys in moderne Afrika-samelewings word beïnvloed deur [[kolonialisme]], neokolonialisme en politieke onstabiliteit wat deur gewapende konflikte regoor die vasteland veroorsaak word. Daarbenewens het die gebrek aan doeltreffende onderwysstrategieë wat met wêreldwye en beskawingsuitdagings belyn is, insluitend die druk van [[globalisering]], verdere vooruitgang belemmer. Alhoewel die gehalte van onderwys, sowel as die aantal goed toegeruste skole en gekwalifiseerde onderwysers, sedert die begin van die koloniale tydperk geleidelik toegeneem het, bestaan daar steeds bewyse van ongelykheid binne onderwysstelsels op grond van streek, ekonomiese status, ras en geslag.<ref name="unicef">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/wca/what-we-do/education|title=Education|website=[[UNICEF]]|access-date=2 April 2021}}</ref> <ref name="alliance">{{Cite magazine|accessdate=2 April 2021}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} mj1pzttg37nqex7hftpgnfto6bwdvx9 2974172 2974171 2026-09-30T06:34:26Z Aliwal2012 39067 2974172 wikitext text/x-wiki [[Lêer:French_Class_Teacher_in_Zimbabwe.jpg|duimnael|320px|'n Onderwyseres gee 'n Franse les in Zimbabwe.]] '''Onderwys in Afrika''' kan hoofsaaklik verdeel word volgens voorkoloniale en post-koloniale invloede.<ref name="GC">{{Cite journal |last=Lord |first=Jack |date=Winter 2011 |title=Child Labor in the Gold Coast: The Economics of Work, Education, and the Family in Late-Colonial African Childhoods, c. 1940-57 |url=https://muse.jhu.edu/article/418642/pdf |journal=The Journal of the History of Childhood and Youth |volume=4 |pages=88–115 |doi=10.1353/hcy.2011.0005 |s2cid=143683964 |url-access=subscription |via=Project Muse}}</ref> Europese-styl onderwysstelsels het tydens die sterk [[Kolonialisme|koloniale]] invloede in [[Afrika]] 'n sentrale rol begin speel. Veral in [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] word onderwys gekenmerk deur 'n kombinasie van tradisionele onderrigmetodes en Europese-styl onderwysstelsels wat as 'n nalatenskap van die vasteland se koloniale verlede voorbestaan.<ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Leoné |last2=Chisadza |first2=Carolyn |last3=Clance |first3=Matthew |date=3 October 2023 |title=The Effect of Pre-Colonial Ethnic Institutions and European Influences on Contemporary Education in Sub-Saharan Africa |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220388.2023.2222211 |journal=The Journal of Development Studies |volume=59 |issue=10 |pages=1469–1490 |doi=10.1080/00220388.2023.2222211 |issn=0022-0388}}</ref> Onderwys in moderne Afrika-samelewings word beïnvloed deur [[kolonialisme]], neokolonialisme en politieke onstabiliteit wat deur gewapende konflikte regoor die vasteland veroorsaak word. Daarbenewens het die gebrek aan doeltreffende onderwysstrategieë wat met wêreldwye en beskawingsuitdagings belyn is, insluitend die druk van [[globalisering]], verdere vooruitgang belemmer. Alhoewel die gehalte van onderwys, sowel as die aantal goed toegeruste skole en gekwalifiseerde onderwysers, sedert die begin van die koloniale tydperk geleidelik toegeneem het, bestaan daar steeds bewyse van ongelykheid binne onderwysstelsels op grond van streek, ekonomiese status, ras en geslag.<ref name="unicef">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/wca/what-we-do/education|title=Education|website=[[UNICEF]]|access-date=2 April 2021}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} a3f59jqbqnkcqibji2izayfrzo2f1yf 2974176 2974172 2026-09-30T06:47:53Z Aliwal2012 39067 Herstel 'n leë skakel uit Brits 2974176 wikitext text/x-wiki [[Lêer:French_Class_Teacher_in_Zimbabwe.jpg|duimnael|220px|'n Onderwyseres gee 'n Franse les in Zimbabwe.]] '''Onderwys in Afrika''' kan hoofsaaklik verdeel word volgens voorkoloniale en post-koloniale invloede.<ref name="GC">{{Cite journal |last=Lord |first=Jack |date=Winter 2011 |title=Child Labor in the Gold Coast: The Economics of Work, Education, and the Family in Late-Colonial African Childhoods, c. 1940-57 |url=https://muse.jhu.edu/article/418642/pdf |journal=The Journal of the History of Childhood and Youth |volume=4 |pages=88–115 |doi=10.1353/hcy.2011.0005 |s2cid=143683964 |url-access=subscription |via=Project Muse}}</ref> Europese-styl onderwysstelsels het tydens die sterk [[Kolonialisme|koloniale]] invloede in [[Afrika]] 'n sentrale rol begin speel. Veral in [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] word onderwys gekenmerk deur 'n kombinasie van tradisionele onderrigmetodes en Europese-styl onderwysstelsels wat as 'n nalatenskap van die vasteland se koloniale verlede voorbestaan.<ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Leoné |last2=Chisadza |first2=Carolyn |last3=Clance |first3=Matthew |date=3 October 2023 |title=The Effect of Pre-Colonial Ethnic Institutions and European Influences on Contemporary Education in Sub-Saharan Africa |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220388.2023.2222211 |journal=The Journal of Development Studies |volume=59 |issue=10 |pages=1469–1490 |doi=10.1080/00220388.2023.2222211 |issn=0022-0388}}</ref> Onderwys in moderne Afrika-samelewings word beïnvloed deur [[kolonialisme]], neokolonialisme en politieke onstabiliteit wat deur gewapende konflikte regoor die vasteland veroorsaak word. Daarbenewens het die gebrek aan doeltreffende onderwysstrategieë wat met wêreldwye en beskawingsuitdagings belyn is, insluitend die druk van [[globalisering]], verdere vooruitgang belemmer. Alhoewel die gehalte van onderwys, sowel as die aantal goed toegeruste skole en gekwalifiseerde onderwysers, sedert die begin van die koloniale tydperk geleidelik toegeneem het, bestaan daar steeds bewyse van ongelykheid binne onderwysstelsels op grond van streek, ekonomiese status, ras en geslag.<ref name="unicef">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/wca/what-we-do/education|title=Education|website=[[UNICEF]]|access-date=2 April 2021}}</ref><ref name="alliance">{{cite magazine |last=Moyo |first=Bhekinkosi |date=6 September 2016 |title=A new era for African philanthropy |url=https://www.alliancemagazine.org/feature/a-new-era-for-african-philanthropy/ |access-date=29 September 2026 |website=Alliance Magazine}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} q4jrz60rsjrjgt5zqfj99e0efj63vmd 1 469990 2974177 2026-09-30T06:50:09Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2974177 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469991 2974184 2026-09-30T07:11:11Z Aliwal2012 39067 Geen AI gebruik vir my vertaling uit Engels 2974184 wikitext text/x-wiki '''Prega Ramsamy''' (gebore 5 Mei 1950) het as die tweede Uitvoerende Sekretaris van die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] gedien.<ref>{{cite web |url= http://www.sardc.net/editorial/sadctoday/v2-4-11-1998/v2-4-11-1998-13.htm |title= Profile:Prega Ramsamy |date= November 1998 |publisher= sardc.net |accessdate= 19 August 2013 }}</ref> Hy kom oorspronklik van [[Mauritius]], maar het ook in Zambië, Botswana, Madagaskar en Suid-Afrika gewoon. Ramsamy het in 2012 as uitvoerende hoof by FinMark Trust aangesluit. Ramsamy was die hoof van die handelsafdeling by die COMESA-sekretariaat in Zambië, waar hy gewerk het aan handelsbevordering en -fasilitering, en het ook bygedra tot die stigting van die PTA-bank om handel, sosio-ekonomiese ontwikkeling en streeksekonomiese integrasie te finansier en te bevorder, en die PTA-verrekeningshuis om betalings van handel en dienste in plaaslike geldeenhede te fasiliteer. (ii) die Uitvoerende Sekretaris van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) in Botswana, waar hy betrokke was by die sementering van die proses van ekonomiese integrasie in Suider-Afrika en beleidmakers adviseer oor regulatoriese hervormings en protokolimplementering vir ekonomiese groei. (iii) die HUB van die Ekonomiese Ontwikkelingsraad van Madagaskar (EDBM) wat verantwoordelik was vir privaatsektorontwikkeling en beleggingsbevordering. (iv) die Spesiale Adviseur van die Staatspresident van Madagaskar vir ekonomiese sake. (v) Hoof van die Besigheid vir Ontwikkeling (B4D) Eenheid wat fokus op inklusiewe sake-ontwikkeling by die Suider-Afrika Trust. Hy het beleids- en strategiese advies aan beide die private en openbare sektore in die SAOG-streek verskaf. Ramsamy het 'n PhD in Ontwikkelingsekonomie, 'n MBA-graad, 'n Diploma Poste-Universitaire en 'n BA (Hons) Ekonomie en is vlot in beide Engels en Frans. 7bxj70c2ib6icfwtv3huhp5i3h5t6pb 2974189 2974184 2026-09-30T07:26:15Z Aliwal2012 39067 2974189 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Prega Ramsamy | birth_name = Pakeereesamy Ramsamy | image = | caption = | office = | order = 2de Uitvoerende Sekretaris van die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] | term_start = 2001 | term_end = 2005 | predecessor = [[Kaire Mbuende]] | successor = [[Tomaz Salomão]] | office2 = | order2 = | predecessor2 = | president2 = | successor2 = | term_start2 = | term_end2 = | party = | birth_date = {{birth date and age|1950|5|5|df=y}} | birth_place = Rose-Hill, [[Mauritius]] | spouse = Novia Ramsamy (1950) | children = Natacha Ramsamy (1979) en Katiana Sandra Ramsamy (1984) | alma_mater = Universiteit van Delhi {{small|([[BA-graad]])}} | occupation = | profession = Voormalige HUB van Finmark Trust | blank1 = | data1 = | website = }} '''Prega Ramsamy''' (gebore 5 Mei 1950) het as die tweede Uitvoerende Sekretaris van die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] gedien.<ref>{{cite web |url= http://www.sardc.net/editorial/sadctoday/v2-4-11-1998/v2-4-11-1998-13.htm |title= Profile:Prega Ramsamy |date= November 1998 |publisher= sardc.net |accessdate= 19 August 2013 }}</ref> Hy kom oorspronklik van [[Mauritius]], maar het ook in Zambië, Botswana, Madagaskar en Suid-Afrika gewoon. Ramsamy het in 2012 as uitvoerende hoof by FinMark Trust aangesluit. Ramsamy was die hoof van die handelsafdeling by die COMESA-sekretariaat in Zambië, waar hy gewerk het aan handelsbevordering en -fasilitering, en het ook bygedra tot die stigting van die PTA-bank om handel, sosio-ekonomiese ontwikkeling en streeksekonomiese integrasie te finansier en te bevorder, en die PTA-verrekeningshuis om betalings van handel en dienste in plaaslike geldeenhede te fasiliteer. (ii) die Uitvoerende Sekretaris van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) in Botswana, was 'n grondlegger van die proses van ekonomiese integrasie in Suider-Afrika en het beleidmakers adviseer oor regulatoriese hervormings en protokolimplementering vir ekonomiese groei. (iii) die HUB van die Ekonomiese Ontwikkelingsraad van Madagaskar (EDBM) wat verantwoordelik was vir privaatsektorontwikkeling en beleggingsbevordering. (iv) die Spesiale Adviseur van die Staatspresident van Madagaskar vir ekonomiese sake. (v) Hoof van die Besigheid vir Ontwikkeling (B4D) Eenheid wat fokus op inklusiewe sake-ontwikkeling by die Suider-Afrika Trust. Hy het beleids- en strategiese advies aan beide die private en openbare sektore in die SAOG-streek verskaf. Ramsamy het 'n PhD in Ontwikkelingsekonomie, 'n MBA-graad, 'n Diploma Poste-Universitaire en 'n BA (Hons) Ekonomie en is vlot in beide Engels en Frans. jjiq81w6y3a9ur89wtosmkc07tcufq0 14 469992 2974187 2026-09-30T07:21:50Z JMK 649 skep kat 2974187 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Mass shooting|Massaskietery}} [[Kategorie:Massamoorde]] 543ptat7m8i7f3kbl19vfrw629jzmfl 0 469993 2974205 2026-09-30T09:41:39Z Sobaka 328 Begin nuwe artikel. nog besig 2974205 wikitext text/x-wiki '''Vladimir Tenev''' ([[Bulgaars]]: Владимир Тенев; gebore op [[13 Februarie]] [[1987]]) is 'n Bulgaars-Amerikaanse [[entrepreneur]] wat veral bekend is as die medestigter, voorsitter en uitvoerende hoof van Robinhood, 'n Amerikaanse maatskappy vir finansiële tegnologiedienste. Tenev het op vyfjarige ouderdom van sy geboorteland, [[Bulgarye]], na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis. Nadat hy wiskunde aan Stanford en UCLA studeer en 'n [[meestersgraad]] behaal het, het hy besluit om saam met Baiju Bhatt verskeie fintegnologie-[[beginonderneming]]s te stig. Een daarvan, Robinhood, het 'n genoteerde maatskappy met 'n waarde van miljarde dollars geword. ==Vroeë lewe en opleiding== Tenev is in Varna, Bulgarye, gebore.<ref>{{Cite news |last=Kolhatkar |first=Sheelah |date=2021-05-10 |title=Robinhood's Big Gamble |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/17/robinhoods-big-gamble |access-date=2025-10-28 |work=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Toe hy nog 'n kleuter was, het sy ouers na die VSA geëmigreer en hom by sy grootouers agtergelaat; hy het hulle op vyfjarige ouderdom daar vervoeg.<ref>{{cite web |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> Albei Tenev se ouers het vir die [[Wêreldbank]] gewerk.<ref name="forbes.com">{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mdg45ejdik/vlad-tenev-28/#7080bf797375|title=Vlad Tenev, 28|website=Forbes|access-date=23 Julie 2018}}</ref> Tydens sy kinderjare het sy ouers spaarsamig geleef, beïnvloed deur die finansiële onstabiliteit in Bulgarye.<ref name=axios>{{cite news |last=King |first=Hope |title=Axios Finish Line: Talking leadership with Vlad Tenev |url=https://www.axios.com/2023/12/19/talking-leadership-with-robinhood-ceo-tenev |work=Axios |date=18 Desember 2023}}</ref> Hy het die Thomas Jefferson High School for Science and Technology<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/tjcolonials/status/684903151997157376|title=Thomas Jefferson HS|last=Thomas Jefferson HS|website=Twitter}}</ref> in Fairfax County, Virginia, bygewoon. Hy het 'n [[Baccalaureus Scientiae]]-graad in [[wiskunde]] aan die Stanford-universiteit verwerf, waar hy vir Baiju Bhatt ontmoet het.<ref name="bloomberg.com" /> Hy was lid van 'n studente-broederskap by Stanford.<ref>{{cite news |last1=Constine |first1=Josh |date=11 Desember 2014 |title=Robinhood Launches Zero-Fee Stock Trading App |url=https://techcrunch.com/2014/12/11/robinhood-free-stock-trading/ |publisher=TechCrunch}}</ref> In 2008 het hy 'n meestersgraad in wiskunde aan die Universiteit van Kalifornië in Los Angeles (ULCA) verwerf<ref>{{cite news |last1=Svensson |first1=Philip |date=15 September 2025 |title=Vlad Tenev: Co-founder & CEO of Robinhood |url=https://quartr.com/insights/business-philosophy/vlad-tenev-co-founder-ceo-of-robinhood |publisher=Quartr}}</ref><ref name=speaker>{{cite news |last1=Santil |first1=Lance |date=17 Junie 2019 |title=2019 Math Commencement Keynote Speaker: Vladimir Tenev |url=https://ww3.math.ucla.edu/2019-math-commencement-keynote-speaker-vladimir-tenev/ |publisher=UCLA Mathematics}}</ref> en was oorspronklik van plan om 'n PhD in wiskunde aan UCLA te doen en 'n loopbaan in die akademie te volg.<ref name="NPR2" /> Hy het egter sy studies gestaak om saam met Bhatt te werk.<ref name="forbes.com" /><ref>{{cite web |last=Ongchoco |first=David |date=12 Augustus 2015 |title=Startup Insider: The Story Behind Stock Trading App Robinhood and Its One Million-Person Waitlist |url=https://www.huffingtonpost.com/david-ongchoco/startup-insider-the-story_b_7976446.html |access-date=23 Julie 2018 |website=HuffPost}}</ref> ==Loopbaan== ===Vroeë loopbaan=== In 2010 het Tenev en Baiju Bhatt 'n sagtewaremaatskappy vir hoëfrekwensiehandel genaamd Celeris, gebaseer in [[New York]], begin.<ref name="NPR2">{{cite news |last1=Raz |first1=Guy |date=12 April 2021 |title=Robinhood: Vlad Tenev |url=https://www.npr.org/2021/04/07/985041291/robinhood-vlad-tenev |publisher=NPR}}</ref><ref name="Bloomberg/Verhage2">{{cite news |last1=Chafkin |first1=Max |last2=Verhage |first2=Julie |date=9 Februarie 2018 |title=Brokerage App Robinhood Thinks Bitcoin Belongs in Your Retirement Plan |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2018-02-08/brokerage-app-robinhood-thinks-bitcoin-belongs-in-your-retirement-plan?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg}}</ref> Teen Januarie 2011 het hulle dit laat vaar om Chronos Research te stig, wat sagteware met lae vertraging aan ander handelsfirmas en banke verkoop het.<ref name="techcrunch.com">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2013/04/18/robinhood-app/|title=Win the Stock Market with Crowd Sourced Advice from New App Robinhood|date=18 April 2013 }}</ref> Later in 2011 het hulle na [[Kalifornië]] verhuis.<ref name="NPR2" /> ===Robinhood=== In 2013 het Tenev en Bhatt die handelsplatform Robinhood mede-gestig,<ref name="bloomberg.com">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-11/robinhood-founders-turn-billionaires-in-a-silicon-valley-minute|title=Robinhood Founders Are Billionaires in Silicon Valley Minute|website=[[Bloomberg News]] |date=11 Mei 2018 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> geïnspireer deur die finansiële krisis van 2008<ref>{{cite news |last=Chmiel |first=Damian |title=Robinhood CEO Reveals: “I Was Never Really Doing It for the Money” |url=https://www.financemagnates.com/fintech/robinhood-ceo-reveals-i-was-never-really-doing-it-for-the-money/ |work=Finance Magnates |date=11 September 2025}}</ref> en die Occupy Wall Street-beweging wat in 2011 daarop gevolg het.<ref name=nythotseat/> Tenev se vrou het die maatskappy se naam geïnspireer terwyl die toepassing nog in ontwikkeling was, deur na die medestigters te verwys as "die Robin Hood van finansies."<ref>{{cite news |last=Melin |first=Anders |title=Robinhood Duo Ride Trading Frenzy to Billionaire Riches |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-29/robinhood-duo-ride-retail-trading-frenzy-to-billionaire-riches |work=Bloomberg |date=29 Julie 2021}}</ref> Tenev het die ontwikkeling van die tegnologie en kode vir die skep van die Robinhood-toepassing gelei.<ref name=nythotseat>{{cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Browning |first2=Kellen |last3=Griffith |first3=Erin |title=Robinhood's C.E.O. Is in the Hot Seat |url=https://www.nytimes.com/2021/02/02/technology/robinhood-ceo-vlad-tenev.html |work=New York Times |date=2 Februarie 2021}}</ref> Tydens die maatskappy se vroeë aanvangskapitaalfase het Tenev en Bhatt na bewering hul konsep aan ongeveer 75 beleggers voorgelê in 'n poging om kapitaal in te samel; dit was nodig om te voldoen aan die vereistes van die Financial Industry Regulatory Authority (FINRA) rakende voldoende kapitaal om as 'n geregistreerde makelaar-handelaar te kan funksioneer.<ref>{{cite news |last1=Mazarakis |first1=Anna |last2=Shontell |first2=Alyson |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |work=Business Insider |date=6 Julie 2017}}</ref><ref name=obs/> Om vroeë steun van die waagkapitalis Tim Draper te verkry, het Tenev en Bhatt aangedui dat hulle ingestem het om van hul salarisse af te sien totdat die regulatoriese lisensie amptelik aan Robinhood toegeken is.<ref name=obs>{{cite news |last=Cao |first=Sissi |title=Robinhood CEO Opens Up About How He Convinced Tim Draper to Back His Crazy Idea |url=https://observer.com/2018/09/robinhood-ceo-tells-how-he-convinced-tim-draper-back-idea/ |work=Observer |date=10 September 2018}}</ref> Teen die einde van 2013 het Robinhood 'n makelaarsdiens aangekondig wat handel sonder kommissie moontlik sou maak, wat volgens Tenev daartoe gelei het dat die waglys "die hoogte in geskiet het".<ref name=marketwatch/> Hy het verklaar dat sy doelwit handel sonder kommissie regoor die hele bedryf was.<ref name=marketwatch/> Tenev en Bhatt het miljardêrs geword ná 'n befondsingsronde in Mei 2018 wat Robinhood se waardasie tot $6 miljard verhoog het.<ref name="bloomberg.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/new-tech-billionaires-2018-7?r=US&IR=T/|title=Meet the 11 new tech billionaires that emerged in 2018|access-date=23 Julie 2018}}</ref> In November 2020 het Tenev die enigste uitvoerende hoof ([[HUB]]) van Robinhood geword, nadat hy voorheen die titel van mede-uitvoerende hoof met Bhatt gedeel het.<ref>{{cite web|title=This app completely disrupted the trading industry |url=https://www.cnn.com/2019/12/13/investing/robinhood-free-trading-fractional-shares/index.html|publisher=[[CNN]]|date=13 Desember 2019}}</ref> Die volgende jaar het Robinhood sy debuut op die aandelemark gemaak. Die [[maatskappy]] se aanvanklike openbare aanbod (IPO) het dit op 'n waardasie van $32 miljard geplaas.<ref>{{cite web|title=Robinhood valued at $32 billion after selling shares in IPO at $38 per share|url=https://www.cnbc.com/2021/07/28/robinhood-valued-at-32-billion-after-selling-shares-in-ipo-at-38-per-share-source-says.html|publisher=CNBC|date=28 Julie 2021}}</ref> Tydens die "[[GameStop kortdruk-aksie|kort-druk]]"-gebeure (gedwonge terugkoop van aandele) met GameStop en AMC Entertainment in Januarie 2021,<ref name=":1">{{Cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Phillips |first2=Matt |date=2021-02-18 |title=In GameStop Saga, Robinhood Is Cast as the Villain |url=https://www.nytimes.com/2021/02/18/business/gamestop-robinhood-hearing.html |access-date=2021-02-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> het Robinhood gebruikers verhoed om sekere aandele en opsies te koop,<ref>{{Cite news |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Says Trading Limits Will Protect Firm, Customers |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-29/robinhood-ceo-says-trading-limits-will-protect-firm-customers |access-date=2021-01-29 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> met die rede dat hulle nie aan federale vereistes vir deposito's by die verrekeningshuis kon voldoen nie.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Robinhood restricts trading in GameStop, other names involved in frenzy |url=https://www.cnbc.com/2021/01/28/robinhood-interactive-brokers-restrict-trading-in-gamestop-s.html |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Collins |first1=Eliza |date=18 Februarie, 2021 |title=Who Are Keith Gill and Other Key Players at the GameStop Hearing? |url=https://www.wsj.com/articles/gamestop-stock-hearing-keith-gill-reddit-robinhood-11613652307?st=hq0ll9n34cbmw9v&reflink=desktopwebshare_permalink |access-date=18 Februarie 2021 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Tenev het die besluit in die openbaar verdedig,<ref>{{Cite web |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev speaks out on decision to restrict trading on GameStop and other stocks |url=https://www.cnbc.com/video/2021/01/28/robinhood-ceo-vlad-tenev-on-decision-to-restrict-trading-on-gamestop.html |access-date=2021-01-29 |website=CNBC |language=en}}</ref> wat tot kritiek gelei het van gebruikers en politici wat die maatskappy daarvan beskuldig het dat hy institusionele beleggers beskerm.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Robinhood founder Vlad Tenev says app blocked GameStop buys to "protect investors"|url=https://www.newsweek.com/robinhood-founder-vlad-tenev-says-app-blocked-gamestop-buys-protect-investors-1565252|access-date=2021-01-29|website=Newsweek|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Februarie 2021 |title=Under fire, Robinhood CEO apologizes to Congress for restricting trading |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/under-fire-robinhood-ceo-apologizes-congress-restricting-trading-n1258285 |access-date=2021-02-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> Op 18 Februarie 2021 het Tenev voor die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] se komitee oor finansiële dienste getuig; hy het om verskoning gevra vir die opskorting van handel, maar volgehou dat hy niks verkeerd gedoen het nie.<ref name=":1" /> Sebastian Stan het die rol van Tenev vertolk in die 2023-rolprent *Dumb Money*, 'n drama oor die GameStop-"short squeeze".<ref>{{Cite web |date=2023-06-21 |title='Dumb Money' First Look: The GameStop Stock Frenzy Is Now a Movie |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2023/06/dumb-money-first-look |access-date=2023-10-18 |website=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> Tenev het verklaar dat sy doelwit vir Robinhood is om 'n "finansiële supertoepassing" te word<ref>{{cite news |last=Thomas |first=Daragh |title=Robinhood's CEO Has A 'Super App' Vision For Prediction Markets |url=https://www.benzinga.com/markets/prediction-markets/26/03/51140092/robinhoods-ceo-has-a-super-app-vision-for-prediction-markets |work=Benzinga |date=9 Maart 2026}}</ref> wat met Fidelity Investments en Charles Schwab Corporation meeding,<ref name=marketwatch>{{cite news |last=Gottsegen |first=Gordon |title=Robinhood's Vlad Tenev has led a trading revolution to become a new Wall Street power |url=https://www.marketwatch.com/story/robinhoods-vlad-tenev-has-led-a-trading-revolution-to-become-a-new-wall-street-power-6a73bf9b |work=MarketWatch |date=27 Junie 2025}}</ref> terwyl dit ook [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[blokketting]]]tegnologie insluit.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Jeff John |title=How memestock mania forced CEO Vlad Tenev to reinvent Robinhood—and himself |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-trading-investing-wealth-management-ai-blockchain/ |work=Fortune Magazine |date=30 Julie 2024}}</ref> ===Openbare redevoering=== Tenev is genooi om as hoofspreker by UCLA se gradeplegtigheid in wiskunde in 2019 op te tree.<ref name=speaker/> Hy het by Fortune Brainstorm Tech,<ref>{{cite news |last=Schwartz |first=Leo |title=Robinhood CEO Vlad Tenev touts crypto and tokenization as the natural transition for financial services: 'An obvious technology advantage' |url=https://fortune.com/2024/07/15/robinhood-ceo-vlad-tenev-crypto-stocks-tokenization-gamestop/ |work=Fortune |date=15 Julie 2024}}</ref> All-In Summit,<ref>{{cite news |last=Bernard |first=Zoe |title=First, All-In Red-Pilled the Billionaires. Now They're Coming for Everyone Else |url=https://www.vanityfair.com/news/story/all-in-is-coming-for-everyone-else |work=Vanity Fair |date=25 September 2025}}</ref> TEDAI<ref name=tednpr>{{cite news |last1=Zomorodi |first1=Manoush |last2=Lett |first2=Phoebe |last3=Meshkinpour |first3=Sanaz |title=AI will change work. Our history shows that's normal |url=https://www.npr.org/2026/04/03/nx-s1-5761011/ai-will-change-work-our-history-shows-thats-normal |work=NPR |date=3 April 2026}}</ref> en TechCrunch Disrupt opgetree. <ref>{{cite news |last=Simonds |first=Lauren |title=Vlad Tenev shares Robinhood’s next chapter at TechCrunch Disrupt 2023 |url=https://techcrunch.com/2023/08/15/vlad-tenev-shares-robinhoods-next-chapter-at-techcrunch-disrupt-2023/ |work=TechCrunch |date=15 Augustus 2023}}</ref> ===Harmonic=== Tenev was in 2023 medestigter van Harmonic, 'n nuwe onderneming in [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat in [[Palo Alto]] gebaseer is en waar hy as uitvoerende voorsitter dien.<ref>{{Cite web |last=Victor |first=John |date=8 Augustus 2024 |title=Sequoia Capital Has Discussed Funding AI Reasoning Startup Cofounded by Robinhood CEO |url=https://www.theinformation.com/articles/sequoia-capital-has-discussed-funding-ai-reasoning-startup-cofounded-by-robinhood-ceo |website=The Information |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=10 Junie 2024 |title=Exclusive: Robinhood CEO backs startup to boost AI's math skills |url=https://www.axios.com/2024/06/10/robinhood-ceo-vlad-tenev-startup-ai-math |website=Axios}}</ref> Die maatskappy se doelwit is om KI-[[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasies]] vir toepassings in sektore soos die motorbedryf, lugvaart en medisyne te verminder<ref name=":2"/> deur "Lean"-kode te genereer en te verifieer,<ref name=nyth>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=23 September 2024 |title=Is Math the Path to Chatbots That Don't Make Stuff Up? |url=https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-url=https://20240924084639/https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-date=24 September 2024 |work=The New York Times}}</ref> asook om KI se wiskundige vaardighede te verbeter.<ref name=":2" /> Wanneer dit gevra word, verskaf die maatskappy se [[kletsbot]], Aristotle, antwoorde op wiskundige vrae, tesame met die redenasie agter die antwoord.<ref name=nyth/> Teen Junie 2024 het Harmonic 'n sukseskoers van 83% op F2F – 'n wiskundige maatstaf – behaal, met die hulp van rekenaarsimboliese wiskundestelsels. Die kletsbot is opgelei met behulp van sintetiese wiskundige bewyse – rekenaargegenereerde voorbeelde wat gebruik word om probleemoplossing aan te leer<ref name=":2"/> – en dit het in Julie 2025 'n "verrigting van die hoogste gehalte" by die Internasionale Wiskunde-olimpiade gelewer.<ref name=nyth/> Teen November 2025 het Harmonic 'n totale kapitaalbedrag van $295 miljoen ingesamel, wat gelei het tot 'n waardasie van $1,45 miljard.<ref>{{cite news |last=Hu |first=Krystal |title=Robinhood CEO's math-focused AI startup Harmonic valued at $1.45 billion in latest fundraising |url=https://www.reuters.com/business/robinhood-ceos-math-focused-ai-startup-harmonic-valued-145-billion-latest-2025-11-25/ |work=Reuters |date=25 November 2025}}</ref> == Persoonlike lewe == Tenev is getroud met Celina A. Tenev, 'n medestigter van die noodgesondheidsdiens Call9.<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Call9: Modernizing Emergency Care |url=https://nychealthtech.org/call9-modernizing-emergency-care/ |access-date=2022-03-23 |website=Center for Health Technology Hunter College |language=en-US}}</ref> Hulle het drie kinders.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Jeff John |last2=Royle |first2=Oriana Rose |date=2024-07-30 |title=The education of Robinhood's Vlad Tenev |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-ceo-daily/ |access-date=2025-07-19 |website=Fortune}}</ref> Tenev is 'n fiksheidsentoesias en skryf sy vermoë om stres te hanteer aan sy oefenroetine toe.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> In 2025 het Tenev $125 000 aan die TJ Partnership Fund geskenk – die grootste skenking in die skool se geskiedenis – wat sy voormalige hoërskool bevoordeel het.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> ===Sienings=== Tenev het gepraat oor hoe sy grootwordjare as immigrant – veral die spaarsamigheid van sy jeug en die finansiële onstabiliteit in Bulgarye – sy siening oor toegang tot kapitaal en markte gevorm het.<ref name=axios/> Hy het ook die impak van kunsmatige intelligensie op finansies en belegging bespreek<ref name=aiinvest>{{cite news |last=Paoli |first=Nino |title=Robinhood CEO says just like every company became a tech company, every company will become an AI company—but faster |url=https://fortune.com/2025/09/13/ai-business-investment-platform-shift-transformation-robinhood-ceo/ |work=Fortune |date=13 September 2025}}</ref> – onder meer tydens 'n TEDAI-praatjie<ref name=tednpr/> – en aangevoer dat menslike handelaars sentraal sou bly, ten spyte van vooruitgang in outomatisering.<ref name=aiinvest/> In Junie 2018 het Tenev in 'n onderhoud met ''CB Insights'' verklaar dat hy 'n vroeë en uitgesproke voorstander van [[Kriptogeld|kripto]] was, en hy het die "blywende krag" daarvan beklemtoon tydens Robinhood se bekendstelling van sy kripto-aanbiedinge.<ref>{{cite news |title=Vlad Tenev: We believe crypto has staying power |url=https://finance.yahoo.com/sectors/technology/articles/ai-tokenomics-hidden-cost-problem-110635798.html |work=Yahoo! Finance |date=20 Junie 2018 |format=Video}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} 9ks4w8i8682cksec5somrzi2qesi84b 2974207 2974205 2026-09-30T09:45:49Z Sobaka 328 kategoriie 2974207 wikitext text/x-wiki '''Vladimir Tenev''' ([[Bulgaars]]: Владимир Тенев; gebore op [[13 Februarie]] [[1987]]) is 'n Bulgaars-Amerikaanse [[entrepreneur]] wat veral bekend is as die medestigter, voorsitter en uitvoerende hoof van Robinhood, 'n Amerikaanse maatskappy vir finansiële tegnologiedienste. Tenev het op vyfjarige ouderdom van sy geboorteland, [[Bulgarye]], na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis. Nadat hy wiskunde aan Stanford en UCLA studeer en 'n [[meestersgraad]] behaal het, het hy besluit om saam met Baiju Bhatt verskeie fintegnologie-[[beginonderneming]]s te stig. Een daarvan, Robinhood, het 'n genoteerde maatskappy met 'n waarde van miljarde dollars geword. ==Vroeë lewe en opleiding== Tenev is in Varna, Bulgarye, gebore.<ref>{{Cite news |last=Kolhatkar |first=Sheelah |date=2021-05-10 |title=Robinhood's Big Gamble |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/17/robinhoods-big-gamble |access-date=2025-10-28 |work=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Toe hy nog 'n kleuter was, het sy ouers na die VSA geëmigreer en hom by sy grootouers agtergelaat; hy het hulle op vyfjarige ouderdom daar vervoeg.<ref>{{cite web |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> Albei Tenev se ouers het vir die [[Wêreldbank]] gewerk.<ref name="forbes.com">{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mdg45ejdik/vlad-tenev-28/#7080bf797375|title=Vlad Tenev, 28|website=Forbes|access-date=23 Julie 2018}}</ref> Tydens sy kinderjare het sy ouers spaarsamig geleef, beïnvloed deur die finansiële onstabiliteit in Bulgarye.<ref name=axios>{{cite news |last=King |first=Hope |title=Axios Finish Line: Talking leadership with Vlad Tenev |url=https://www.axios.com/2023/12/19/talking-leadership-with-robinhood-ceo-tenev |work=Axios |date=18 Desember 2023}}</ref> Hy het die Thomas Jefferson High School for Science and Technology<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/tjcolonials/status/684903151997157376|title=Thomas Jefferson HS|last=Thomas Jefferson HS|website=Twitter}}</ref> in Fairfax County, Virginia, bygewoon. Hy het 'n [[Baccalaureus Scientiae]]-graad in [[wiskunde]] aan die Stanford-universiteit verwerf, waar hy vir Baiju Bhatt ontmoet het.<ref name="bloomberg.com" /> Hy was lid van 'n studente-broederskap by Stanford.<ref>{{cite news |last1=Constine |first1=Josh |date=11 Desember 2014 |title=Robinhood Launches Zero-Fee Stock Trading App |url=https://techcrunch.com/2014/12/11/robinhood-free-stock-trading/ |publisher=TechCrunch}}</ref> In 2008 het hy 'n meestersgraad in wiskunde aan die Universiteit van Kalifornië in Los Angeles (ULCA) verwerf<ref>{{cite news |last1=Svensson |first1=Philip |date=15 September 2025 |title=Vlad Tenev: Co-founder & CEO of Robinhood |url=https://quartr.com/insights/business-philosophy/vlad-tenev-co-founder-ceo-of-robinhood |publisher=Quartr}}</ref><ref name=speaker>{{cite news |last1=Santil |first1=Lance |date=17 Junie 2019 |title=2019 Math Commencement Keynote Speaker: Vladimir Tenev |url=https://ww3.math.ucla.edu/2019-math-commencement-keynote-speaker-vladimir-tenev/ |publisher=UCLA Mathematics}}</ref> en was oorspronklik van plan om 'n PhD in wiskunde aan UCLA te doen en 'n loopbaan in die akademie te volg.<ref name="NPR2" /> Hy het egter sy studies gestaak om saam met Bhatt te werk.<ref name="forbes.com" /><ref>{{cite web |last=Ongchoco |first=David |date=12 Augustus 2015 |title=Startup Insider: The Story Behind Stock Trading App Robinhood and Its One Million-Person Waitlist |url=https://www.huffingtonpost.com/david-ongchoco/startup-insider-the-story_b_7976446.html |access-date=23 Julie 2018 |website=HuffPost}}</ref> ==Loopbaan== ===Vroeë loopbaan=== In 2010 het Tenev en Baiju Bhatt 'n sagtewaremaatskappy vir hoëfrekwensiehandel genaamd Celeris, gebaseer in [[New York]], begin.<ref name="NPR2">{{cite news |last1=Raz |first1=Guy |date=12 April 2021 |title=Robinhood: Vlad Tenev |url=https://www.npr.org/2021/04/07/985041291/robinhood-vlad-tenev |publisher=NPR}}</ref><ref name="Bloomberg/Verhage2">{{cite news |last1=Chafkin |first1=Max |last2=Verhage |first2=Julie |date=9 Februarie 2018 |title=Brokerage App Robinhood Thinks Bitcoin Belongs in Your Retirement Plan |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2018-02-08/brokerage-app-robinhood-thinks-bitcoin-belongs-in-your-retirement-plan?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg}}</ref> Teen Januarie 2011 het hulle dit laat vaar om Chronos Research te stig, wat sagteware met lae vertraging aan ander handelsfirmas en banke verkoop het.<ref name="techcrunch.com">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2013/04/18/robinhood-app/|title=Win the Stock Market with Crowd Sourced Advice from New App Robinhood|date=18 April 2013 }}</ref> Later in 2011 het hulle na [[Kalifornië]] verhuis.<ref name="NPR2" /> ===Robinhood=== In 2013 het Tenev en Bhatt die handelsplatform Robinhood mede-gestig,<ref name="bloomberg.com">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-11/robinhood-founders-turn-billionaires-in-a-silicon-valley-minute|title=Robinhood Founders Are Billionaires in Silicon Valley Minute|website=[[Bloomberg News]] |date=11 Mei 2018 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> geïnspireer deur die finansiële krisis van 2008<ref>{{cite news |last=Chmiel |first=Damian |title=Robinhood CEO Reveals: “I Was Never Really Doing It for the Money” |url=https://www.financemagnates.com/fintech/robinhood-ceo-reveals-i-was-never-really-doing-it-for-the-money/ |work=Finance Magnates |date=11 September 2025}}</ref> en die Occupy Wall Street-beweging wat in 2011 daarop gevolg het.<ref name=nythotseat/> Tenev se vrou het die maatskappy se naam geïnspireer terwyl die toepassing nog in ontwikkeling was, deur na die medestigters te verwys as "die Robin Hood van finansies."<ref>{{cite news |last=Melin |first=Anders |title=Robinhood Duo Ride Trading Frenzy to Billionaire Riches |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-29/robinhood-duo-ride-retail-trading-frenzy-to-billionaire-riches |work=Bloomberg |date=29 Julie 2021}}</ref> Tenev het die ontwikkeling van die tegnologie en kode vir die skep van die Robinhood-toepassing gelei.<ref name=nythotseat>{{cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Browning |first2=Kellen |last3=Griffith |first3=Erin |title=Robinhood's C.E.O. Is in the Hot Seat |url=https://www.nytimes.com/2021/02/02/technology/robinhood-ceo-vlad-tenev.html |work=New York Times |date=2 Februarie 2021}}</ref> Tydens die maatskappy se vroeë aanvangskapitaalfase het Tenev en Bhatt na bewering hul konsep aan ongeveer 75 beleggers voorgelê in 'n poging om kapitaal in te samel; dit was nodig om te voldoen aan die vereistes van die Financial Industry Regulatory Authority (FINRA) rakende voldoende kapitaal om as 'n geregistreerde makelaar-handelaar te kan funksioneer.<ref>{{cite news |last1=Mazarakis |first1=Anna |last2=Shontell |first2=Alyson |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |work=Business Insider |date=6 Julie 2017}}</ref><ref name=obs/> Om vroeë steun van die waagkapitalis Tim Draper te verkry, het Tenev en Bhatt aangedui dat hulle ingestem het om van hul salarisse af te sien totdat die regulatoriese lisensie amptelik aan Robinhood toegeken is.<ref name=obs>{{cite news |last=Cao |first=Sissi |title=Robinhood CEO Opens Up About How He Convinced Tim Draper to Back His Crazy Idea |url=https://observer.com/2018/09/robinhood-ceo-tells-how-he-convinced-tim-draper-back-idea/ |work=Observer |date=10 September 2018}}</ref> Teen die einde van 2013 het Robinhood 'n makelaarsdiens aangekondig wat handel sonder kommissie moontlik sou maak, wat volgens Tenev daartoe gelei het dat die waglys "die hoogte in geskiet het".<ref name=marketwatch/> Hy het verklaar dat sy doelwit handel sonder kommissie regoor die hele bedryf was.<ref name=marketwatch/> Tenev en Bhatt het miljardêrs geword ná 'n befondsingsronde in Mei 2018 wat Robinhood se waardasie tot $6 miljard verhoog het.<ref name="bloomberg.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/new-tech-billionaires-2018-7?r=US&IR=T/|title=Meet the 11 new tech billionaires that emerged in 2018|access-date=23 Julie 2018}}</ref> In November 2020 het Tenev die enigste uitvoerende hoof ([[HUB]]) van Robinhood geword, nadat hy voorheen die titel van mede-uitvoerende hoof met Bhatt gedeel het.<ref>{{cite web|title=This app completely disrupted the trading industry |url=https://www.cnn.com/2019/12/13/investing/robinhood-free-trading-fractional-shares/index.html|publisher=[[CNN]]|date=13 Desember 2019}}</ref> Die volgende jaar het Robinhood sy debuut op die aandelemark gemaak. Die [[maatskappy]] se aanvanklike openbare aanbod (IPO) het dit op 'n waardasie van $32 miljard geplaas.<ref>{{cite web|title=Robinhood valued at $32 billion after selling shares in IPO at $38 per share|url=https://www.cnbc.com/2021/07/28/robinhood-valued-at-32-billion-after-selling-shares-in-ipo-at-38-per-share-source-says.html|publisher=CNBC|date=28 Julie 2021}}</ref> Tydens die "[[GameStop kortdruk-aksie|kort-druk]]"-gebeure (gedwonge terugkoop van aandele) met GameStop en AMC Entertainment in Januarie 2021,<ref name=":1">{{Cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Phillips |first2=Matt |date=2021-02-18 |title=In GameStop Saga, Robinhood Is Cast as the Villain |url=https://www.nytimes.com/2021/02/18/business/gamestop-robinhood-hearing.html |access-date=2021-02-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> het Robinhood gebruikers verhoed om sekere aandele en opsies te koop,<ref>{{Cite news |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Says Trading Limits Will Protect Firm, Customers |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-29/robinhood-ceo-says-trading-limits-will-protect-firm-customers |access-date=2021-01-29 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> met die rede dat hulle nie aan federale vereistes vir deposito's by die verrekeningshuis kon voldoen nie.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Robinhood restricts trading in GameStop, other names involved in frenzy |url=https://www.cnbc.com/2021/01/28/robinhood-interactive-brokers-restrict-trading-in-gamestop-s.html |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Collins |first1=Eliza |date=18 Februarie, 2021 |title=Who Are Keith Gill and Other Key Players at the GameStop Hearing? |url=https://www.wsj.com/articles/gamestop-stock-hearing-keith-gill-reddit-robinhood-11613652307?st=hq0ll9n34cbmw9v&reflink=desktopwebshare_permalink |access-date=18 Februarie 2021 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Tenev het die besluit in die openbaar verdedig,<ref>{{Cite web |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev speaks out on decision to restrict trading on GameStop and other stocks |url=https://www.cnbc.com/video/2021/01/28/robinhood-ceo-vlad-tenev-on-decision-to-restrict-trading-on-gamestop.html |access-date=2021-01-29 |website=CNBC |language=en}}</ref> wat tot kritiek gelei het van gebruikers en politici wat die maatskappy daarvan beskuldig het dat hy institusionele beleggers beskerm.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Robinhood founder Vlad Tenev says app blocked GameStop buys to "protect investors"|url=https://www.newsweek.com/robinhood-founder-vlad-tenev-says-app-blocked-gamestop-buys-protect-investors-1565252|access-date=2021-01-29|website=Newsweek|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Februarie 2021 |title=Under fire, Robinhood CEO apologizes to Congress for restricting trading |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/under-fire-robinhood-ceo-apologizes-congress-restricting-trading-n1258285 |access-date=2021-02-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> Op 18 Februarie 2021 het Tenev voor die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] se komitee oor finansiële dienste getuig; hy het om verskoning gevra vir die opskorting van handel, maar volgehou dat hy niks verkeerd gedoen het nie.<ref name=":1" /> Sebastian Stan het die rol van Tenev vertolk in die 2023-rolprent *Dumb Money*, 'n drama oor die GameStop-"short squeeze".<ref>{{Cite web |date=2023-06-21 |title='Dumb Money' First Look: The GameStop Stock Frenzy Is Now a Movie |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2023/06/dumb-money-first-look |access-date=2023-10-18 |website=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> Tenev het verklaar dat sy doelwit vir Robinhood is om 'n "finansiële supertoepassing" te word<ref>{{cite news |last=Thomas |first=Daragh |title=Robinhood's CEO Has A 'Super App' Vision For Prediction Markets |url=https://www.benzinga.com/markets/prediction-markets/26/03/51140092/robinhoods-ceo-has-a-super-app-vision-for-prediction-markets |work=Benzinga |date=9 Maart 2026}}</ref> wat met Fidelity Investments en Charles Schwab Corporation meeding,<ref name=marketwatch>{{cite news |last=Gottsegen |first=Gordon |title=Robinhood's Vlad Tenev has led a trading revolution to become a new Wall Street power |url=https://www.marketwatch.com/story/robinhoods-vlad-tenev-has-led-a-trading-revolution-to-become-a-new-wall-street-power-6a73bf9b |work=MarketWatch |date=27 Junie 2025}}</ref> terwyl dit ook [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[blokketting]]]tegnologie insluit.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Jeff John |title=How memestock mania forced CEO Vlad Tenev to reinvent Robinhood—and himself |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-trading-investing-wealth-management-ai-blockchain/ |work=Fortune Magazine |date=30 Julie 2024}}</ref> ===Openbare redevoering=== Tenev is genooi om as hoofspreker by UCLA se gradeplegtigheid in wiskunde in 2019 op te tree.<ref name=speaker/> Hy het by Fortune Brainstorm Tech,<ref>{{cite news |last=Schwartz |first=Leo |title=Robinhood CEO Vlad Tenev touts crypto and tokenization as the natural transition for financial services: 'An obvious technology advantage' |url=https://fortune.com/2024/07/15/robinhood-ceo-vlad-tenev-crypto-stocks-tokenization-gamestop/ |work=Fortune |date=15 Julie 2024}}</ref> All-In Summit,<ref>{{cite news |last=Bernard |first=Zoe |title=First, All-In Red-Pilled the Billionaires. Now They're Coming for Everyone Else |url=https://www.vanityfair.com/news/story/all-in-is-coming-for-everyone-else |work=Vanity Fair |date=25 September 2025}}</ref> TEDAI<ref name=tednpr>{{cite news |last1=Zomorodi |first1=Manoush |last2=Lett |first2=Phoebe |last3=Meshkinpour |first3=Sanaz |title=AI will change work. Our history shows that's normal |url=https://www.npr.org/2026/04/03/nx-s1-5761011/ai-will-change-work-our-history-shows-thats-normal |work=NPR |date=3 April 2026}}</ref> en TechCrunch Disrupt opgetree. <ref>{{cite news |last=Simonds |first=Lauren |title=Vlad Tenev shares Robinhood’s next chapter at TechCrunch Disrupt 2023 |url=https://techcrunch.com/2023/08/15/vlad-tenev-shares-robinhoods-next-chapter-at-techcrunch-disrupt-2023/ |work=TechCrunch |date=15 Augustus 2023}}</ref> ===Harmonic=== Tenev was in 2023 medestigter van Harmonic, 'n nuwe onderneming in [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat in [[Palo Alto]] gebaseer is en waar hy as uitvoerende voorsitter dien.<ref>{{Cite web |last=Victor |first=John |date=8 Augustus 2024 |title=Sequoia Capital Has Discussed Funding AI Reasoning Startup Cofounded by Robinhood CEO |url=https://www.theinformation.com/articles/sequoia-capital-has-discussed-funding-ai-reasoning-startup-cofounded-by-robinhood-ceo |website=The Information |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=10 Junie 2024 |title=Exclusive: Robinhood CEO backs startup to boost AI's math skills |url=https://www.axios.com/2024/06/10/robinhood-ceo-vlad-tenev-startup-ai-math |website=Axios}}</ref> Die maatskappy se doelwit is om KI-[[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasies]] vir toepassings in sektore soos die motorbedryf, lugvaart en medisyne te verminder<ref name=":2"/> deur "Lean"-kode te genereer en te verifieer,<ref name=nyth>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=23 September 2024 |title=Is Math the Path to Chatbots That Don't Make Stuff Up? |url=https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-url=https://20240924084639/https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-date=24 September 2024 |work=The New York Times}}</ref> asook om KI se wiskundige vaardighede te verbeter.<ref name=":2" /> Wanneer dit gevra word, verskaf die maatskappy se [[kletsbot]], Aristotle, antwoorde op wiskundige vrae, tesame met die redenasie agter die antwoord.<ref name=nyth/> Teen Junie 2024 het Harmonic 'n sukseskoers van 83% op F2F – 'n wiskundige maatstaf – behaal, met die hulp van rekenaarsimboliese wiskundestelsels. Die kletsbot is opgelei met behulp van sintetiese wiskundige bewyse – rekenaargegenereerde voorbeelde wat gebruik word om probleemoplossing aan te leer<ref name=":2"/> – en dit het in Julie 2025 'n "verrigting van die hoogste gehalte" by die Internasionale Wiskunde-olimpiade gelewer.<ref name=nyth/> Teen November 2025 het Harmonic 'n totale kapitaalbedrag van $295 miljoen ingesamel, wat gelei het tot 'n waardasie van $1,45 miljard.<ref>{{cite news |last=Hu |first=Krystal |title=Robinhood CEO's math-focused AI startup Harmonic valued at $1.45 billion in latest fundraising |url=https://www.reuters.com/business/robinhood-ceos-math-focused-ai-startup-harmonic-valued-145-billion-latest-2025-11-25/ |work=Reuters |date=25 November 2025}}</ref> == Persoonlike lewe == Tenev is getroud met Celina A. Tenev, 'n medestigter van die noodgesondheidsdiens Call9.<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Call9: Modernizing Emergency Care |url=https://nychealthtech.org/call9-modernizing-emergency-care/ |access-date=2022-03-23 |website=Center for Health Technology Hunter College |language=en-US}}</ref> Hulle het drie kinders.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Jeff John |last2=Royle |first2=Oriana Rose |date=2024-07-30 |title=The education of Robinhood's Vlad Tenev |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-ceo-daily/ |access-date=2025-07-19 |website=Fortune}}</ref> Tenev is 'n fiksheidsentoesias en skryf sy vermoë om stres te hanteer aan sy oefenroetine toe.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> In 2025 het Tenev $125 000 aan die TJ Partnership Fund geskenk – die grootste skenking in die skool se geskiedenis – wat sy voormalige hoërskool bevoordeel het.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> ===Sienings=== Tenev het gepraat oor hoe sy grootwordjare as immigrant – veral die spaarsamigheid van sy jeug en die finansiële onstabiliteit in Bulgarye – sy siening oor toegang tot kapitaal en markte gevorm het.<ref name=axios/> Hy het ook die impak van kunsmatige intelligensie op finansies en belegging bespreek<ref name=aiinvest>{{cite news |last=Paoli |first=Nino |title=Robinhood CEO says just like every company became a tech company, every company will become an AI company—but faster |url=https://fortune.com/2025/09/13/ai-business-investment-platform-shift-transformation-robinhood-ceo/ |work=Fortune |date=13 September 2025}}</ref> – onder meer tydens 'n TEDAI-praatjie<ref name=tednpr/> – en aangevoer dat menslike handelaars sentraal sou bly, ten spyte van vooruitgang in outomatisering.<ref name=aiinvest/> In Junie 2018 het Tenev in 'n onderhoud met ''CB Insights'' verklaar dat hy 'n vroeë en uitgesproke voorstander van [[Kriptogeld|kripto]] was, en hy het die "blywende krag" daarvan beklemtoon tydens Robinhood se bekendstelling van sy kripto-aanbiedinge.<ref>{{cite news |title=Vlad Tenev: We believe crypto has staying power |url=https://finance.yahoo.com/sectors/technology/articles/ai-tokenomics-hidden-cost-problem-110635798.html |work=Yahoo! Finance |date=20 Junie 2018 |format=Video}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tenev, Vlad}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] ru2qb1pez5zuho167alxi1npgokxeuj 2974209 2974207 2026-09-30T09:47:56Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2974209 wikitext text/x-wiki '''Vladimir Tenev''' ([[Bulgaars]]: Владимир Тенев; gebore op [[13 Februarie]] [[1987]]) is 'n Bulgaars-Amerikaanse [[entrepreneur]] wat veral bekend is as die medestigter, voorsitter en uitvoerende hoof van Robinhood, 'n Amerikaanse maatskappy vir finansiële tegnologiedienste. Tenev het op vyfjarige ouderdom van sy geboorteland, [[Bulgarye]], na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis. Nadat hy wiskunde aan Stanford en UCLA studeer en 'n [[meestersgraad]] behaal het, het hy besluit om saam met Baiju Bhatt verskeie fintegnologie-[[beginonderneming]]s te stig. Een daarvan, Robinhood, het 'n genoteerde maatskappy met 'n waarde van miljarde dollars geword. ==Vroeë lewe en opleiding== Tenev is in Varna, Bulgarye, gebore.<ref>{{Cite news |last=Kolhatkar |first=Sheelah |date=2021-05-10 |title=Robinhood's Big Gamble |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/17/robinhoods-big-gamble |access-date=2025-10-28 |work=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Toe hy nog 'n kleuter was, het sy ouers na die VSA geëmigreer en hom by sy grootouers agtergelaat; hy het hulle op vyfjarige ouderdom daar vervoeg.<ref>{{cite web |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> Albei Tenev se ouers het vir die [[Wêreldbank]] gewerk.<ref name="forbes.com">{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mdg45ejdik/vlad-tenev-28/#7080bf797375|title=Vlad Tenev, 28|website=Forbes|access-date=23 Julie 2018}}</ref> Tydens sy kinderjare het sy ouers spaarsamig geleef, beïnvloed deur die finansiële onstabiliteit in Bulgarye.<ref name=axios>{{cite news |last=King |first=Hope |title=Axios Finish Line: Talking leadership with Vlad Tenev |url=https://www.axios.com/2023/12/19/talking-leadership-with-robinhood-ceo-tenev |work=Axios |date=18 Desember 2023}}</ref> Hy het die Thomas Jefferson High School for Science and Technology<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/tjcolonials/status/684903151997157376|title=Thomas Jefferson HS|last=Thomas Jefferson HS|website=Twitter}}</ref> in Fairfax County, Virginia, bygewoon. Hy het 'n [[Baccalaureus Scientiae]]-graad in [[wiskunde]] aan die Stanford-universiteit verwerf, waar hy vir Baiju Bhatt ontmoet het.<ref name="bloomberg.com" /> Hy was lid van 'n studente-broederskap by Stanford.<ref>{{cite news |last1=Constine |first1=Josh |date=11 Desember 2014 |title=Robinhood Launches Zero-Fee Stock Trading App |url=https://techcrunch.com/2014/12/11/robinhood-free-stock-trading/ |publisher=TechCrunch}}</ref> In 2008 het hy 'n meestersgraad in wiskunde aan die Universiteit van Kalifornië in Los Angeles (ULCA) verwerf<ref>{{cite news |last1=Svensson |first1=Philip |date=15 September 2025 |title=Vlad Tenev: Co-founder & CEO of Robinhood |url=https://quartr.com/insights/business-philosophy/vlad-tenev-co-founder-ceo-of-robinhood |publisher=Quartr}}</ref><ref name=speaker>{{cite news |last1=Santil |first1=Lance |date=17 Junie 2019 |title=2019 Math Commencement Keynote Speaker: Vladimir Tenev |url=https://ww3.math.ucla.edu/2019-math-commencement-keynote-speaker-vladimir-tenev/ |publisher=UCLA Mathematics}}</ref> en was oorspronklik van plan om 'n PhD in wiskunde aan UCLA te doen en 'n loopbaan in die akademie te volg.<ref name="NPR2" /> Hy het egter sy studies gestaak om saam met Bhatt te werk.<ref name="forbes.com" /><ref>{{cite web |last=Ongchoco |first=David |date=12 Augustus 2015 |title=Startup Insider: The Story Behind Stock Trading App Robinhood and Its One Million-Person Waitlist |url=https://www.huffingtonpost.com/david-ongchoco/startup-insider-the-story_b_7976446.html |access-date=23 Julie 2018 |website=HuffPost}}</ref> ==Loopbaan== ===Vroeë loopbaan=== In 2010 het Tenev en Baiju Bhatt 'n sagtewaremaatskappy vir hoëfrekwensiehandel genaamd Celeris, gebaseer in [[New York]], begin.<ref name="NPR2">{{cite news |last1=Raz |first1=Guy |date=12 April 2021 |title=Robinhood: Vlad Tenev |url=https://www.npr.org/2021/04/07/985041291/robinhood-vlad-tenev |publisher=NPR}}</ref><ref name="Bloomberg/Verhage2">{{cite news |last1=Chafkin |first1=Max |last2=Verhage |first2=Julie |date=9 Februarie 2018 |title=Brokerage App Robinhood Thinks Bitcoin Belongs in Your Retirement Plan |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2018-02-08/brokerage-app-robinhood-thinks-bitcoin-belongs-in-your-retirement-plan?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg}}</ref> Teen Januarie 2011 het hulle dit laat vaar om Chronos Research te stig, wat sagteware met lae vertraging aan ander handelsfirmas en banke verkoop het.<ref name="techcrunch.com">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2013/04/18/robinhood-app/|title=Win the Stock Market with Crowd Sourced Advice from New App Robinhood|date=18 April 2013 }}</ref> Later in 2011 het hulle na [[Kalifornië]] verhuis.<ref name="NPR2" /> ===Robinhood=== In 2013 het Tenev en Bhatt die handelsplatform Robinhood mede-gestig,<ref name="bloomberg.com">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-11/robinhood-founders-turn-billionaires-in-a-silicon-valley-minute|title=Robinhood Founders Are Billionaires in Silicon Valley Minute|website=[[Bloomberg News]] |date=11 Mei 2018 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> geïnspireer deur die finansiële krisis van 2008<ref>{{cite news |last=Chmiel |first=Damian |title=Robinhood CEO Reveals: “I Was Never Really Doing It for the Money” |url=https://www.financemagnates.com/fintech/robinhood-ceo-reveals-i-was-never-really-doing-it-for-the-money/ |work=Finance Magnates |date=11 September 2025}}</ref> en die Occupy Wall Street-beweging wat in 2011 daarop gevolg het.<ref name=nythotseat/> Tenev se vrou het die maatskappy se naam geïnspireer terwyl die toepassing nog in ontwikkeling was, deur na die medestigters te verwys as "die Robin Hood van finansies."<ref>{{cite news |last=Melin |first=Anders |title=Robinhood Duo Ride Trading Frenzy to Billionaire Riches |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-29/robinhood-duo-ride-retail-trading-frenzy-to-billionaire-riches |work=Bloomberg |date=29 Julie 2021}}</ref> Tenev het die ontwikkeling van die tegnologie en kode vir die skep van die Robinhood-toepassing gelei.<ref name=nythotseat>{{cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Browning |first2=Kellen |last3=Griffith |first3=Erin |title=Robinhood's C.E.O. Is in the Hot Seat |url=https://www.nytimes.com/2021/02/02/technology/robinhood-ceo-vlad-tenev.html |work=New York Times |date=2 Februarie 2021}}</ref> Tydens die maatskappy se vroeë aanvangskapitaalfase het Tenev en Bhatt na bewering hul konsep aan ongeveer 75 beleggers voorgelê in 'n poging om kapitaal in te samel; dit was nodig om te voldoen aan die vereistes van die Financial Industry Regulatory Authority (FINRA) rakende voldoende kapitaal om as 'n geregistreerde makelaar-handelaar te kan funksioneer.<ref>{{cite news |last1=Mazarakis |first1=Anna |last2=Shontell |first2=Alyson |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |work=Business Insider |date=6 Julie 2017}}</ref><ref name=obs/> Om vroeë steun van die waagkapitalis Tim Draper te verkry, het Tenev en Bhatt aangedui dat hulle ingestem het om van hul salarisse af te sien totdat die regulatoriese lisensie amptelik aan Robinhood toegeken is.<ref name=obs>{{cite news |last=Cao |first=Sissi |title=Robinhood CEO Opens Up About How He Convinced Tim Draper to Back His Crazy Idea |url=https://observer.com/2018/09/robinhood-ceo-tells-how-he-convinced-tim-draper-back-idea/ |work=Observer |date=10 September 2018}}</ref> Teen die einde van 2013 het Robinhood 'n makelaarsdiens aangekondig wat handel sonder kommissie moontlik sou maak, wat volgens Tenev daartoe gelei het dat die waglys "die hoogte in geskiet het".<ref name=marketwatch/> Hy het verklaar dat sy doelwit handel sonder kommissie regoor die hele bedryf was.<ref name=marketwatch/> Tenev en Bhatt het miljardêrs geword ná 'n befondsingsronde in Mei 2018 wat Robinhood se waardasie tot $6 miljard verhoog het.<ref name="bloomberg.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/new-tech-billionaires-2018-7?r=US&IR=T/|title=Meet the 11 new tech billionaires that emerged in 2018|access-date=23 Julie 2018}}</ref> In November 2020 het Tenev die enigste uitvoerende hoof ([[HUB]]) van Robinhood geword, nadat hy voorheen die titel van mede-uitvoerende hoof met Bhatt gedeel het.<ref>{{cite web|title=This app completely disrupted the trading industry |url=https://www.cnn.com/2019/12/13/investing/robinhood-free-trading-fractional-shares/index.html|publisher=[[CNN]]|date=13 Desember 2019}}</ref> Die volgende jaar het Robinhood sy debuut op die aandelemark gemaak. Die [[maatskappy]] se aanvanklike openbare aanbod (IPO) het dit op 'n waardasie van $32 miljard geplaas.<ref>{{cite web|title=Robinhood valued at $32 billion after selling shares in IPO at $38 per share|url=https://www.cnbc.com/2021/07/28/robinhood-valued-at-32-billion-after-selling-shares-in-ipo-at-38-per-share-source-says.html|publisher=CNBC|date=28 Julie 2021}}</ref> Tydens die "[[GameStop kortdruk-aksie|kort-druk]]"-gebeure (gedwonge terugkoop van aandele) met GameStop en AMC Entertainment in Januarie 2021,<ref name=":1">{{Cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Phillips |first2=Matt |date=2021-02-18 |title=In GameStop Saga, Robinhood Is Cast as the Villain |url=https://www.nytimes.com/2021/02/18/business/gamestop-robinhood-hearing.html |access-date=2021-02-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> het Robinhood gebruikers verhoed om sekere aandele en opsies te koop,<ref>{{Cite news |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Says Trading Limits Will Protect Firm, Customers |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-29/robinhood-ceo-says-trading-limits-will-protect-firm-customers |access-date=2021-01-29 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> met die rede dat hulle nie aan federale vereistes vir deposito's by die verrekeningshuis kon voldoen nie.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Robinhood restricts trading in GameStop, other names involved in frenzy |url=https://www.cnbc.com/2021/01/28/robinhood-interactive-brokers-restrict-trading-in-gamestop-s.html |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Collins |first1=Eliza |date=18 Februarie, 2021 |title=Who Are Keith Gill and Other Key Players at the GameStop Hearing? |url=https://www.wsj.com/articles/gamestop-stock-hearing-keith-gill-reddit-robinhood-11613652307?st=hq0ll9n34cbmw9v&reflink=desktopwebshare_permalink |access-date=18 Februarie 2021 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Tenev het die besluit in die openbaar verdedig,<ref>{{Cite web |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev speaks out on decision to restrict trading on GameStop and other stocks |url=https://www.cnbc.com/video/2021/01/28/robinhood-ceo-vlad-tenev-on-decision-to-restrict-trading-on-gamestop.html |access-date=2021-01-29 |website=CNBC |language=en}}</ref> wat tot kritiek gelei het van gebruikers en politici wat die maatskappy daarvan beskuldig het dat hy institusionele beleggers beskerm.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Robinhood founder Vlad Tenev says app blocked GameStop buys to "protect investors"|url=https://www.newsweek.com/robinhood-founder-vlad-tenev-says-app-blocked-gamestop-buys-protect-investors-1565252|access-date=2021-01-29|website=Newsweek|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Februarie 2021 |title=Under fire, Robinhood CEO apologizes to Congress for restricting trading |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/under-fire-robinhood-ceo-apologizes-congress-restricting-trading-n1258285 |access-date=2021-02-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> Op 18 Februarie 2021 het Tenev voor die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] se komitee oor finansiële dienste getuig; hy het om verskoning gevra vir die opskorting van handel, maar volgehou dat hy niks verkeerd gedoen het nie.<ref name=":1" /> Sebastian Stan het die rol van Tenev vertolk in die 2023-rolprent *Dumb Money*, 'n drama oor die GameStop-"short squeeze".<ref>{{Cite web |date=2023-06-21 |title='Dumb Money' First Look: The GameStop Stock Frenzy Is Now a Movie |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2023/06/dumb-money-first-look |access-date=2023-10-18 |website=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> Tenev het verklaar dat sy doelwit vir Robinhood is om 'n "finansiële supertoepassing" te word<ref>{{cite news |last=Thomas |first=Daragh |title=Robinhood's CEO Has A 'Super App' Vision For Prediction Markets |url=https://www.benzinga.com/markets/prediction-markets/26/03/51140092/robinhoods-ceo-has-a-super-app-vision-for-prediction-markets |work=Benzinga |date=9 Maart 2026}}</ref> wat met Fidelity Investments en Charles Schwab Corporation meeding,<ref name=marketwatch>{{cite news |last=Gottsegen |first=Gordon |title=Robinhood's Vlad Tenev has led a trading revolution to become a new Wall Street power |url=https://www.marketwatch.com/story/robinhoods-vlad-tenev-has-led-a-trading-revolution-to-become-a-new-wall-street-power-6a73bf9b |work=MarketWatch |date=27 Junie 2025}}</ref> terwyl dit ook [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[blokketting]]]tegnologie insluit.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Jeff John |title=How memestock mania forced CEO Vlad Tenev to reinvent Robinhood—and himself |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-trading-investing-wealth-management-ai-blockchain/ |work=Fortune Magazine |date=30 Julie 2024}}</ref> ===Openbare redevoering=== Tenev is genooi om as hoofspreker by UCLA se gradeplegtigheid in wiskunde in 2019 op te tree.<ref name=speaker/> Hy het by Fortune Brainstorm Tech,<ref>{{cite news |last=Schwartz |first=Leo |title=Robinhood CEO Vlad Tenev touts crypto and tokenization as the natural transition for financial services: 'An obvious technology advantage' |url=https://fortune.com/2024/07/15/robinhood-ceo-vlad-tenev-crypto-stocks-tokenization-gamestop/ |work=Fortune |date=15 Julie 2024}}</ref> All-In Summit,<ref>{{cite news |last=Bernard |first=Zoe |title=First, All-In Red-Pilled the Billionaires. Now They're Coming for Everyone Else |url=https://www.vanityfair.com/news/story/all-in-is-coming-for-everyone-else |work=Vanity Fair |date=25 September 2025}}</ref> TEDAI<ref name=tednpr>{{cite news |last1=Zomorodi |first1=Manoush |last2=Lett |first2=Phoebe |last3=Meshkinpour |first3=Sanaz |title=AI will change work. Our history shows that's normal |url=https://www.npr.org/2026/04/03/nx-s1-5761011/ai-will-change-work-our-history-shows-thats-normal |work=NPR |date=3 April 2026}}</ref> en TechCrunch Disrupt opgetree. <ref>{{cite news |last=Simonds |first=Lauren |title=Vlad Tenev shares Robinhood’s next chapter at TechCrunch Disrupt 2023 |url=https://techcrunch.com/2023/08/15/vlad-tenev-shares-robinhoods-next-chapter-at-techcrunch-disrupt-2023/ |work=TechCrunch |date=15 Augustus 2023}}</ref> ===Harmonic=== Tenev was in 2023 medestigter van Harmonic, 'n nuwe onderneming in [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat in [[Palo Alto]] gebaseer is en waar hy as uitvoerende voorsitter dien.<ref>{{Cite web |last=Victor |first=John |date=8 Augustus 2024 |title=Sequoia Capital Has Discussed Funding AI Reasoning Startup Cofounded by Robinhood CEO |url=https://www.theinformation.com/articles/sequoia-capital-has-discussed-funding-ai-reasoning-startup-cofounded-by-robinhood-ceo |website=The Information |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=10 Junie 2024 |title=Exclusive: Robinhood CEO backs startup to boost AI's math skills |url=https://www.axios.com/2024/06/10/robinhood-ceo-vlad-tenev-startup-ai-math |website=Axios}}</ref> Die maatskappy se doelwit is om KI-[[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasies]] vir toepassings in sektore soos die motorbedryf, lugvaart en medisyne te verminder<ref name=":2"/> deur "Lean"-kode te genereer en te verifieer,<ref name=nyth>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=23 September 2024 |title=Is Math the Path to Chatbots That Don't Make Stuff Up? |url=https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-url=https://20240924084639/https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-date=24 September 2024 |work=The New York Times}}</ref> asook om KI se wiskundige vaardighede te verbeter.<ref name=":2" /> Wanneer dit gevra word, verskaf die maatskappy se [[kletsbot]], Aristotle, antwoorde op wiskundige vrae, tesame met die redenasie agter die antwoord.<ref name=nyth/> Teen Junie 2024 het Harmonic 'n sukseskoers van 83% op F2F – 'n wiskundige maatstaf – behaal, met die hulp van rekenaarsimboliese wiskundestelsels. Die kletsbot is opgelei met behulp van sintetiese wiskundige bewyse – rekenaargegenereerde voorbeelde wat gebruik word om probleemoplossing aan te leer<ref name=":2"/> – en dit het in Julie 2025 'n "verrigting van die hoogste gehalte" by die Internasionale Wiskunde-olimpiade gelewer.<ref name=nyth/> Teen November 2025 het Harmonic 'n totale kapitaalbedrag van $295 miljoen ingesamel, wat gelei het tot 'n waardasie van $1,45 miljard.<ref>{{cite news |last=Hu |first=Krystal |title=Robinhood CEO's math-focused AI startup Harmonic valued at $1.45 billion in latest fundraising |url=https://www.reuters.com/business/robinhood-ceos-math-focused-ai-startup-harmonic-valued-145-billion-latest-2025-11-25/ |work=Reuters |date=25 November 2025}}</ref> == Persoonlike lewe == Tenev is getroud met Celina A. Tenev, 'n medestigter van die noodgesondheidsdiens Call9.<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Call9: Modernizing Emergency Care |url=https://nychealthtech.org/call9-modernizing-emergency-care/ |access-date=2022-03-23 |website=Center for Health Technology Hunter College |language=en-US}}</ref> Hulle het drie kinders.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Jeff John |last2=Royle |first2=Oriana Rose |date=2024-07-30 |title=The education of Robinhood's Vlad Tenev |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-ceo-daily/ |access-date=2025-07-19 |website=Fortune}}</ref> Tenev is 'n fiksheidsentoesias en skryf sy vermoë om stres te hanteer aan sy oefenroetine toe.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> In 2025 het Tenev $125 000 aan die TJ Partnership Fund geskenk – die grootste skenking in die skool se geskiedenis – wat sy voormalige hoërskool bevoordeel het.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> ===Sienings=== Tenev het gepraat oor hoe sy grootwordjare as immigrant – veral die spaarsamigheid van sy jeug en die finansiële onstabiliteit in Bulgarye – sy siening oor toegang tot kapitaal en markte gevorm het.<ref name=axios/> Hy het ook die impak van kunsmatige intelligensie op finansies en belegging bespreek<ref name=aiinvest>{{cite news |last=Paoli |first=Nino |title=Robinhood CEO says just like every company became a tech company, every company will become an AI company—but faster |url=https://fortune.com/2025/09/13/ai-business-investment-platform-shift-transformation-robinhood-ceo/ |work=Fortune |date=13 September 2025}}</ref> – onder meer tydens 'n TEDAI-praatjie<ref name=tednpr/> – en aangevoer dat menslike handelaars sentraal sou bly, ten spyte van vooruitgang in outomatisering.<ref name=aiinvest/> In Junie 2018 het Tenev in 'n onderhoud met ''CB Insights'' verklaar dat hy 'n vroeë en uitgesproke voorstander van [[Kriptogeld|kripto]] was, en hy het die "blywende krag" daarvan beklemtoon tydens Robinhood se bekendstelling van sy kripto-aanbiedinge.<ref>{{cite news |title=Vlad Tenev: We believe crypto has staying power |url=https://finance.yahoo.com/sectors/technology/articles/ai-tokenomics-hidden-cost-problem-110635798.html |work=Yahoo! Finance |date=20 Junie 2018 |format=Video}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tenev, Vlad}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] pzvzclx5g2b4zsfxgdp1zu5et7criez 2974213 2974209 2026-09-30T10:02:06Z Sobaka 328 inligtingskas 2974213 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Vlad Tenev | bynaam = | beeld = Portrait of Vlad Tenev.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Vlad Tenev in 2025 | geboortenaam = Vladimir Tenev | geboortedatum = [[13 Februarie]] [[1987]] | geboorteplek = Varana, [[Bulgarye]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Medestigter, en hoof uitvoerende beampte van Robinhood. | ander = | bekend = Entrepreneur | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Celina Tenev | kinders = 3 | webblad = | handtekening = }} '''Vladimir Tenev''' ([[Bulgaars]]: Владимир Тенев; gebore op [[13 Februarie]] [[1987]]) is 'n Bulgaars-Amerikaanse [[entrepreneur]] wat veral bekend is as die medestigter, voorsitter en uitvoerende hoof van Robinhood, 'n Amerikaanse maatskappy vir finansiële tegnologiedienste. Tenev het op vyfjarige ouderdom van sy geboorteland, [[Bulgarye]], na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis. Nadat hy wiskunde aan Stanford en UCLA studeer en 'n [[meestersgraad]] behaal het, het hy besluit om saam met Baiju Bhatt verskeie fintegnologie-[[beginonderneming]]s te stig. Een daarvan, Robinhood, het 'n genoteerde maatskappy met 'n waarde van miljarde dollars geword. ==Vroeë lewe en opleiding== Tenev is in Varna, Bulgarye, gebore.<ref>{{Cite news |last=Kolhatkar |first=Sheelah |date=2021-05-10 |title=Robinhood's Big Gamble |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/17/robinhoods-big-gamble |access-date=2025-10-28 |work=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Toe hy nog 'n kleuter was, het sy ouers na die VSA geëmigreer en hom by sy grootouers agtergelaat; hy het hulle op vyfjarige ouderdom daar vervoeg.<ref>{{cite web |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> Albei Tenev se ouers het vir die [[Wêreldbank]] gewerk.<ref name="forbes.com">{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mdg45ejdik/vlad-tenev-28/#7080bf797375|title=Vlad Tenev, 28|website=Forbes|access-date=23 Julie 2018}}</ref> Tydens sy kinderjare het sy ouers spaarsamig geleef, beïnvloed deur die finansiële onstabiliteit in Bulgarye.<ref name=axios>{{cite news |last=King |first=Hope |title=Axios Finish Line: Talking leadership with Vlad Tenev |url=https://www.axios.com/2023/12/19/talking-leadership-with-robinhood-ceo-tenev |work=Axios |date=18 Desember 2023}}</ref> Hy het die Thomas Jefferson High School for Science and Technology<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/tjcolonials/status/684903151997157376|title=Thomas Jefferson HS|last=Thomas Jefferson HS|website=Twitter}}</ref> in Fairfax County, Virginia, bygewoon. Hy het 'n [[Baccalaureus Scientiae]]-graad in [[wiskunde]] aan die Stanford-universiteit verwerf, waar hy vir Baiju Bhatt ontmoet het.<ref name="bloomberg.com" /> Hy was lid van 'n studente-broederskap by Stanford.<ref>{{cite news |last1=Constine |first1=Josh |date=11 Desember 2014 |title=Robinhood Launches Zero-Fee Stock Trading App |url=https://techcrunch.com/2014/12/11/robinhood-free-stock-trading/ |publisher=TechCrunch}}</ref> In 2008 het hy 'n meestersgraad in wiskunde aan die Universiteit van Kalifornië in Los Angeles (ULCA) verwerf<ref>{{cite news |last1=Svensson |first1=Philip |date=15 September 2025 |title=Vlad Tenev: Co-founder & CEO of Robinhood |url=https://quartr.com/insights/business-philosophy/vlad-tenev-co-founder-ceo-of-robinhood |publisher=Quartr}}</ref><ref name=speaker>{{cite news |last1=Santil |first1=Lance |date=17 Junie 2019 |title=2019 Math Commencement Keynote Speaker: Vladimir Tenev |url=https://ww3.math.ucla.edu/2019-math-commencement-keynote-speaker-vladimir-tenev/ |publisher=UCLA Mathematics}}</ref> en was oorspronklik van plan om 'n PhD in wiskunde aan UCLA te doen en 'n loopbaan in die akademie te volg.<ref name="NPR2" /> Hy het egter sy studies gestaak om saam met Bhatt te werk.<ref name="forbes.com" /><ref>{{cite web |last=Ongchoco |first=David |date=12 Augustus 2015 |title=Startup Insider: The Story Behind Stock Trading App Robinhood and Its One Million-Person Waitlist |url=https://www.huffingtonpost.com/david-ongchoco/startup-insider-the-story_b_7976446.html |access-date=23 Julie 2018 |website=HuffPost}}</ref> ==Loopbaan== ===Vroeë loopbaan=== In 2010 het Tenev en Baiju Bhatt 'n sagtewaremaatskappy vir hoëfrekwensiehandel genaamd Celeris, gebaseer in [[New York]], begin.<ref name="NPR2">{{cite news |last1=Raz |first1=Guy |date=12 April 2021 |title=Robinhood: Vlad Tenev |url=https://www.npr.org/2021/04/07/985041291/robinhood-vlad-tenev |publisher=NPR}}</ref><ref name="Bloomberg/Verhage2">{{cite news |last1=Chafkin |first1=Max |last2=Verhage |first2=Julie |date=9 Februarie 2018 |title=Brokerage App Robinhood Thinks Bitcoin Belongs in Your Retirement Plan |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2018-02-08/brokerage-app-robinhood-thinks-bitcoin-belongs-in-your-retirement-plan?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg}}</ref> Teen Januarie 2011 het hulle dit laat vaar om Chronos Research te stig, wat sagteware met lae vertraging aan ander handelsfirmas en banke verkoop het.<ref name="techcrunch.com">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2013/04/18/robinhood-app/|title=Win the Stock Market with Crowd Sourced Advice from New App Robinhood|date=18 April 2013 }}</ref> Later in 2011 het hulle na [[Kalifornië]] verhuis.<ref name="NPR2" /> ===Robinhood=== In 2013 het Tenev en Bhatt die handelsplatform Robinhood mede-gestig,<ref name="bloomberg.com">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-11/robinhood-founders-turn-billionaires-in-a-silicon-valley-minute|title=Robinhood Founders Are Billionaires in Silicon Valley Minute|website=[[Bloomberg News]] |date=11 Mei 2018 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> geïnspireer deur die finansiële krisis van 2008<ref>{{cite news |last=Chmiel |first=Damian |title=Robinhood CEO Reveals: “I Was Never Really Doing It for the Money” |url=https://www.financemagnates.com/fintech/robinhood-ceo-reveals-i-was-never-really-doing-it-for-the-money/ |work=Finance Magnates |date=11 September 2025}}</ref> en die Occupy Wall Street-beweging wat in 2011 daarop gevolg het.<ref name=nythotseat/> Tenev se vrou het die maatskappy se naam geïnspireer terwyl die toepassing nog in ontwikkeling was, deur na die medestigters te verwys as "die Robin Hood van finansies."<ref>{{cite news |last=Melin |first=Anders |title=Robinhood Duo Ride Trading Frenzy to Billionaire Riches |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-29/robinhood-duo-ride-retail-trading-frenzy-to-billionaire-riches |work=Bloomberg |date=29 Julie 2021}}</ref> Tenev het die ontwikkeling van die tegnologie en kode vir die skep van die Robinhood-toepassing gelei.<ref name=nythotseat>{{cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Browning |first2=Kellen |last3=Griffith |first3=Erin |title=Robinhood's C.E.O. Is in the Hot Seat |url=https://www.nytimes.com/2021/02/02/technology/robinhood-ceo-vlad-tenev.html |work=New York Times |date=2 Februarie 2021}}</ref> Tydens die maatskappy se vroeë aanvangskapitaalfase het Tenev en Bhatt na bewering hul konsep aan ongeveer 75 beleggers voorgelê in 'n poging om kapitaal in te samel; dit was nodig om te voldoen aan die vereistes van die Financial Industry Regulatory Authority (FINRA) rakende voldoende kapitaal om as 'n geregistreerde makelaar-handelaar te kan funksioneer.<ref>{{cite news |last1=Mazarakis |first1=Anna |last2=Shontell |first2=Alyson |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |work=Business Insider |date=6 Julie 2017}}</ref><ref name=obs/> Om vroeë steun van die waagkapitalis Tim Draper te verkry, het Tenev en Bhatt aangedui dat hulle ingestem het om van hul salarisse af te sien totdat die regulatoriese lisensie amptelik aan Robinhood toegeken is.<ref name=obs>{{cite news |last=Cao |first=Sissi |title=Robinhood CEO Opens Up About How He Convinced Tim Draper to Back His Crazy Idea |url=https://observer.com/2018/09/robinhood-ceo-tells-how-he-convinced-tim-draper-back-idea/ |work=Observer |date=10 September 2018}}</ref> Teen die einde van 2013 het Robinhood 'n makelaarsdiens aangekondig wat handel sonder kommissie moontlik sou maak, wat volgens Tenev daartoe gelei het dat die waglys "die hoogte in geskiet het".<ref name=marketwatch/> Hy het verklaar dat sy doelwit handel sonder kommissie regoor die hele bedryf was.<ref name=marketwatch/> Tenev en Bhatt het miljardêrs geword ná 'n befondsingsronde in Mei 2018 wat Robinhood se waardasie tot $6 miljard verhoog het.<ref name="bloomberg.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/new-tech-billionaires-2018-7?r=US&IR=T/|title=Meet the 11 new tech billionaires that emerged in 2018|access-date=23 Julie 2018}}</ref> In November 2020 het Tenev die enigste uitvoerende hoof ([[HUB]]) van Robinhood geword, nadat hy voorheen die titel van mede-uitvoerende hoof met Bhatt gedeel het.<ref>{{cite web|title=This app completely disrupted the trading industry |url=https://www.cnn.com/2019/12/13/investing/robinhood-free-trading-fractional-shares/index.html|publisher=[[CNN]]|date=13 Desember 2019}}</ref> Die volgende jaar het Robinhood sy debuut op die aandelemark gemaak. Die [[maatskappy]] se aanvanklike openbare aanbod (IPO) het dit op 'n waardasie van $32 miljard geplaas.<ref>{{cite web|title=Robinhood valued at $32 billion after selling shares in IPO at $38 per share|url=https://www.cnbc.com/2021/07/28/robinhood-valued-at-32-billion-after-selling-shares-in-ipo-at-38-per-share-source-says.html|publisher=CNBC|date=28 Julie 2021}}</ref> Tydens die "[[GameStop kortdruk-aksie|kort-druk]]"-gebeure (gedwonge terugkoop van aandele) met GameStop en AMC Entertainment in Januarie 2021,<ref name=":1">{{Cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Phillips |first2=Matt |date=2021-02-18 |title=In GameStop Saga, Robinhood Is Cast as the Villain |url=https://www.nytimes.com/2021/02/18/business/gamestop-robinhood-hearing.html |access-date=2021-02-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> het Robinhood gebruikers verhoed om sekere aandele en opsies te koop,<ref>{{Cite news |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Says Trading Limits Will Protect Firm, Customers |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-29/robinhood-ceo-says-trading-limits-will-protect-firm-customers |access-date=2021-01-29 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> met die rede dat hulle nie aan federale vereistes vir deposito's by die verrekeningshuis kon voldoen nie.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Robinhood restricts trading in GameStop, other names involved in frenzy |url=https://www.cnbc.com/2021/01/28/robinhood-interactive-brokers-restrict-trading-in-gamestop-s.html |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Collins |first1=Eliza |date=18 Februarie, 2021 |title=Who Are Keith Gill and Other Key Players at the GameStop Hearing? |url=https://www.wsj.com/articles/gamestop-stock-hearing-keith-gill-reddit-robinhood-11613652307?st=hq0ll9n34cbmw9v&reflink=desktopwebshare_permalink |access-date=18 Februarie 2021 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Tenev het die besluit in die openbaar verdedig,<ref>{{Cite web |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev speaks out on decision to restrict trading on GameStop and other stocks |url=https://www.cnbc.com/video/2021/01/28/robinhood-ceo-vlad-tenev-on-decision-to-restrict-trading-on-gamestop.html |access-date=2021-01-29 |website=CNBC |language=en}}</ref> wat tot kritiek gelei het van gebruikers en politici wat die maatskappy daarvan beskuldig het dat hy institusionele beleggers beskerm.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Robinhood founder Vlad Tenev says app blocked GameStop buys to "protect investors"|url=https://www.newsweek.com/robinhood-founder-vlad-tenev-says-app-blocked-gamestop-buys-protect-investors-1565252|access-date=2021-01-29|website=Newsweek|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Februarie 2021 |title=Under fire, Robinhood CEO apologizes to Congress for restricting trading |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/under-fire-robinhood-ceo-apologizes-congress-restricting-trading-n1258285 |access-date=2021-02-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> Op 18 Februarie 2021 het Tenev voor die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] se komitee oor finansiële dienste getuig; hy het om verskoning gevra vir die opskorting van handel, maar volgehou dat hy niks verkeerd gedoen het nie.<ref name=":1" /> Sebastian Stan het die rol van Tenev vertolk in die 2023-rolprent *Dumb Money*, 'n drama oor die GameStop-"short squeeze".<ref>{{Cite web |date=2023-06-21 |title='Dumb Money' First Look: The GameStop Stock Frenzy Is Now a Movie |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2023/06/dumb-money-first-look |access-date=2023-10-18 |website=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> Tenev het verklaar dat sy doelwit vir Robinhood is om 'n "finansiële supertoepassing" te word<ref>{{cite news |last=Thomas |first=Daragh |title=Robinhood's CEO Has A 'Super App' Vision For Prediction Markets |url=https://www.benzinga.com/markets/prediction-markets/26/03/51140092/robinhoods-ceo-has-a-super-app-vision-for-prediction-markets |work=Benzinga |date=9 Maart 2026}}</ref> wat met Fidelity Investments en Charles Schwab Corporation meeding,<ref name=marketwatch>{{cite news |last=Gottsegen |first=Gordon |title=Robinhood's Vlad Tenev has led a trading revolution to become a new Wall Street power |url=https://www.marketwatch.com/story/robinhoods-vlad-tenev-has-led-a-trading-revolution-to-become-a-new-wall-street-power-6a73bf9b |work=MarketWatch |date=27 Junie 2025}}</ref> terwyl dit ook [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[blokketting]]]tegnologie insluit.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Jeff John |title=How memestock mania forced CEO Vlad Tenev to reinvent Robinhood—and himself |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-trading-investing-wealth-management-ai-blockchain/ |work=Fortune Magazine |date=30 Julie 2024}}</ref> ===Openbare redevoering=== Tenev is genooi om as hoofspreker by UCLA se gradeplegtigheid in wiskunde in 2019 op te tree.<ref name=speaker/> Hy het by Fortune Brainstorm Tech,<ref>{{cite news |last=Schwartz |first=Leo |title=Robinhood CEO Vlad Tenev touts crypto and tokenization as the natural transition for financial services: 'An obvious technology advantage' |url=https://fortune.com/2024/07/15/robinhood-ceo-vlad-tenev-crypto-stocks-tokenization-gamestop/ |work=Fortune |date=15 Julie 2024}}</ref> All-In Summit,<ref>{{cite news |last=Bernard |first=Zoe |title=First, All-In Red-Pilled the Billionaires. Now They're Coming for Everyone Else |url=https://www.vanityfair.com/news/story/all-in-is-coming-for-everyone-else |work=Vanity Fair |date=25 September 2025}}</ref> TEDAI<ref name=tednpr>{{cite news |last1=Zomorodi |first1=Manoush |last2=Lett |first2=Phoebe |last3=Meshkinpour |first3=Sanaz |title=AI will change work. Our history shows that's normal |url=https://www.npr.org/2026/04/03/nx-s1-5761011/ai-will-change-work-our-history-shows-thats-normal |work=NPR |date=3 April 2026}}</ref> en TechCrunch Disrupt opgetree. <ref>{{cite news |last=Simonds |first=Lauren |title=Vlad Tenev shares Robinhood’s next chapter at TechCrunch Disrupt 2023 |url=https://techcrunch.com/2023/08/15/vlad-tenev-shares-robinhoods-next-chapter-at-techcrunch-disrupt-2023/ |work=TechCrunch |date=15 Augustus 2023}}</ref> ===Harmonic=== Tenev was in 2023 medestigter van Harmonic, 'n nuwe onderneming in [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat in [[Palo Alto]] gebaseer is en waar hy as uitvoerende voorsitter dien.<ref>{{Cite web |last=Victor |first=John |date=8 Augustus 2024 |title=Sequoia Capital Has Discussed Funding AI Reasoning Startup Cofounded by Robinhood CEO |url=https://www.theinformation.com/articles/sequoia-capital-has-discussed-funding-ai-reasoning-startup-cofounded-by-robinhood-ceo |website=The Information |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=10 Junie 2024 |title=Exclusive: Robinhood CEO backs startup to boost AI's math skills |url=https://www.axios.com/2024/06/10/robinhood-ceo-vlad-tenev-startup-ai-math |website=Axios}}</ref> Die maatskappy se doelwit is om KI-[[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasies]] vir toepassings in sektore soos die motorbedryf, lugvaart en medisyne te verminder<ref name=":2"/> deur "Lean"-kode te genereer en te verifieer,<ref name=nyth>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=23 September 2024 |title=Is Math the Path to Chatbots That Don't Make Stuff Up? |url=https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-url=https://20240924084639/https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-date=24 September 2024 |work=The New York Times}}</ref> asook om KI se wiskundige vaardighede te verbeter.<ref name=":2" /> Wanneer dit gevra word, verskaf die maatskappy se [[kletsbot]], Aristotle, antwoorde op wiskundige vrae, tesame met die redenasie agter die antwoord.<ref name=nyth/> Teen Junie 2024 het Harmonic 'n sukseskoers van 83% op F2F – 'n wiskundige maatstaf – behaal, met die hulp van rekenaarsimboliese wiskundestelsels. Die kletsbot is opgelei met behulp van sintetiese wiskundige bewyse – rekenaargegenereerde voorbeelde wat gebruik word om probleemoplossing aan te leer<ref name=":2"/> – en dit het in Julie 2025 'n "verrigting van die hoogste gehalte" by die Internasionale Wiskunde-olimpiade gelewer.<ref name=nyth/> Teen November 2025 het Harmonic 'n totale kapitaalbedrag van $295 miljoen ingesamel, wat gelei het tot 'n waardasie van $1,45 miljard.<ref>{{cite news |last=Hu |first=Krystal |title=Robinhood CEO's math-focused AI startup Harmonic valued at $1.45 billion in latest fundraising |url=https://www.reuters.com/business/robinhood-ceos-math-focused-ai-startup-harmonic-valued-145-billion-latest-2025-11-25/ |work=Reuters |date=25 November 2025}}</ref> == Persoonlike lewe == Tenev is getroud met Celina A. Tenev, 'n medestigter van die noodgesondheidsdiens Call9.<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Call9: Modernizing Emergency Care |url=https://nychealthtech.org/call9-modernizing-emergency-care/ |access-date=2022-03-23 |website=Center for Health Technology Hunter College |language=en-US}}</ref> Hulle het drie kinders.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Jeff John |last2=Royle |first2=Oriana Rose |date=2024-07-30 |title=The education of Robinhood's Vlad Tenev |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-ceo-daily/ |access-date=2025-07-19 |website=Fortune}}</ref> Tenev is 'n fiksheidsentoesias en skryf sy vermoë om stres te hanteer aan sy oefenroetine toe.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> In 2025 het Tenev $125 000 aan die TJ Partnership Fund geskenk – die grootste skenking in die skool se geskiedenis – wat sy voormalige hoërskool bevoordeel het.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> ===Sienings=== Tenev het gepraat oor hoe sy grootwordjare as immigrant – veral die spaarsamigheid van sy jeug en die finansiële onstabiliteit in Bulgarye – sy siening oor toegang tot kapitaal en markte gevorm het.<ref name=axios/> Hy het ook die impak van kunsmatige intelligensie op finansies en belegging bespreek<ref name=aiinvest>{{cite news |last=Paoli |first=Nino |title=Robinhood CEO says just like every company became a tech company, every company will become an AI company—but faster |url=https://fortune.com/2025/09/13/ai-business-investment-platform-shift-transformation-robinhood-ceo/ |work=Fortune |date=13 September 2025}}</ref> – onder meer tydens 'n TEDAI-praatjie<ref name=tednpr/> – en aangevoer dat menslike handelaars sentraal sou bly, ten spyte van vooruitgang in outomatisering.<ref name=aiinvest/> In Junie 2018 het Tenev in 'n onderhoud met ''CB Insights'' verklaar dat hy 'n vroeë en uitgesproke voorstander van [[Kriptogeld|kripto]] was, en hy het die "blywende krag" daarvan beklemtoon tydens Robinhood se bekendstelling van sy kripto-aanbiedinge.<ref>{{cite news |title=Vlad Tenev: We believe crypto has staying power |url=https://finance.yahoo.com/sectors/technology/articles/ai-tokenomics-hidden-cost-problem-110635798.html |work=Yahoo! Finance |date=20 Junie 2018 |format=Video}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tenev, Vlad}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] cxc9meuab0ht0n0yety35lpk3gnxd5d 2974215 2974213 2026-09-30T10:06:12Z Sobaka 328 bywerk 2974215 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Vlad Tenev | bynaam = | beeld = Portrait of Vlad Tenev.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Vlad Tenev in 2025 | geboortenaam = Vladimir Tenev | geboortedatum = [[13 Februarie]] [[1987]] | geboorteplek = Varana, [[Bulgarye]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Medestigter, en hoof uitvoerende beampte van Robinhood. | ander = | bekend = Entrepreneur | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Celina Tenev | kinders = 3 | webblad = | handtekening = }} '''Vladimir Tenev''' ([[Bulgaars]]: Владимир Тенев; gebore op [[13 Februarie]] [[1987]]) is 'n Bulgaars-Amerikaanse [[entrepreneur]] wat veral bekend is as die medestigter, voorsitter en uitvoerende hoof van Robinhood, 'n Amerikaanse maatskappy vir finansiële tegnologiedienste. Tenev het op vyfjarige ouderdom van sy geboorteland, [[Bulgarye]], na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis. Nadat hy wiskunde aan Stanford en UCLA studeer en 'n [[meestersgraad]] behaal het, het hy besluit om saam met Baiju Bhatt verskeie fintegnologie-[[beginonderneming]]s te stig. Een daarvan, Robinhood, het 'n genoteerde maatskappy met 'n waarde van miljarde dollars geword. ==Vroeë lewe en opleiding== Tenev is in Varna, Bulgarye, gebore.<ref>{{Cite news |last=Kolhatkar |first=Sheelah |date=2021-05-10 |title=Robinhood's Big Gamble |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/17/robinhoods-big-gamble |access-date=2025-10-28 |work=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Toe hy nog 'n kleuter was, het sy ouers na die VSA geëmigreer en hom by sy grootouers agtergelaat; hy het hulle op vyfjarige ouderdom daar vervoeg.<ref>{{cite web |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> Albei Tenev se ouers het vir die [[Wêreldbank]] gewerk.<ref name="forbes.com">{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mdg45ejdik/vlad-tenev-28/#7080bf797375|title=Vlad Tenev, 28|website=Forbes|access-date=23 Julie 2018}}</ref> Tydens sy kinderjare het sy ouers spaarsamig geleef, beïnvloed deur die finansiële onstabiliteit in Bulgarye.<ref name=axios>{{cite news |last=King |first=Hope |title=Axios Finish Line: Talking leadership with Vlad Tenev |url=https://www.axios.com/2023/12/19/talking-leadership-with-robinhood-ceo-tenev |work=Axios |date=18 Desember 2023}}</ref> Hy het die Thomas Jefferson High School for Science and Technology<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/tjcolonials/status/684903151997157376|title=Thomas Jefferson HS|last=Thomas Jefferson HS|website=Twitter}}</ref> in Fairfax County, Virginia, bygewoon. Hy het 'n [[Baccalaureus Scientiae]]-graad in [[wiskunde]] aan die Stanford-universiteit verwerf, waar hy vir Baiju Bhatt ontmoet het.<ref name="bloomberg.com" /> Hy was lid van 'n studente-broederskap by Stanford.<ref>{{cite news |last1=Constine |first1=Josh |date=11 Desember 2014 |title=Robinhood Launches Zero-Fee Stock Trading App |url=https://techcrunch.com/2014/12/11/robinhood-free-stock-trading/ |publisher=TechCrunch}}</ref> In 2008 het hy 'n meestersgraad in wiskunde aan die Universiteit van Kalifornië in Los Angeles (ULCA) verwerf<ref>{{cite news |last1=Svensson |first1=Philip |date=15 September 2025 |title=Vlad Tenev: Co-founder & CEO of Robinhood |url=https://quartr.com/insights/business-philosophy/vlad-tenev-co-founder-ceo-of-robinhood |publisher=Quartr}}</ref><ref name=speaker>{{cite news |last1=Santil |first1=Lance |date=17 Junie 2019 |title=2019 Math Commencement Keynote Speaker: Vladimir Tenev |url=https://ww3.math.ucla.edu/2019-math-commencement-keynote-speaker-vladimir-tenev/ |publisher=UCLA Mathematics}}</ref> en was oorspronklik van plan om 'n PhD in wiskunde aan UCLA te doen en 'n loopbaan in die akademie te volg.<ref name="NPR2" /> Hy het egter sy studies gestaak om saam met Bhatt te werk.<ref name="forbes.com" /><ref>{{cite web |last=Ongchoco |first=David |date=12 Augustus 2015 |title=Startup Insider: The Story Behind Stock Trading App Robinhood and Its One Million-Person Waitlist |url=https://www.huffingtonpost.com/david-ongchoco/startup-insider-the-story_b_7976446.html |access-date=23 Julie 2018 |website=HuffPost}}</ref> ==Loopbaan== ===Vroeë loopbaan=== In 2010 het Tenev en Baiju Bhatt 'n sagtewaremaatskappy vir hoëfrekwensiehandel genaamd Celeris, gebaseer in [[New York]], begin.<ref name="NPR2">{{cite news |last1=Raz |first1=Guy |date=12 April 2021 |title=Robinhood: Vlad Tenev |url=https://www.npr.org/2021/04/07/985041291/robinhood-vlad-tenev |publisher=NPR}}</ref><ref name="Bloomberg/Verhage2">{{cite news |last1=Chafkin |first1=Max |last2=Verhage |first2=Julie |date=9 Februarie 2018 |title=Brokerage App Robinhood Thinks Bitcoin Belongs in Your Retirement Plan |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2018-02-08/brokerage-app-robinhood-thinks-bitcoin-belongs-in-your-retirement-plan?embedded-checkout=true |publisher=Bloomberg}}</ref> Teen Januarie 2011 het hulle dit laat vaar om Chronos Research te stig, wat sagteware met lae vertraging aan ander handelsfirmas en banke verkoop het.<ref name="techcrunch.com">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2013/04/18/robinhood-app/|title=Win the Stock Market with Crowd Sourced Advice from New App Robinhood|date=18 April 2013 }}</ref> Later in 2011 het hulle na [[Kalifornië]] verhuis.<ref name="NPR2" /> ===Robinhood=== In 2013 het Tenev en Bhatt die handelsplatform Robinhood mede-gestig,<ref name="bloomberg.com">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-11/robinhood-founders-turn-billionaires-in-a-silicon-valley-minute|title=Robinhood Founders Are Billionaires in Silicon Valley Minute|website=[[Bloomberg News]] |date=11 Mei 2018 |access-date=23 Julie 2018}}</ref> geïnspireer deur die finansiële krisis van 2008<ref>{{cite news |last=Chmiel |first=Damian |title=Robinhood CEO Reveals: “I Was Never Really Doing It for the Money” |url=https://www.financemagnates.com/fintech/robinhood-ceo-reveals-i-was-never-really-doing-it-for-the-money/ |work=Finance Magnates |date=11 September 2025}}</ref> en die Occupy Wall Street-beweging wat in 2011 daarop gevolg het.<ref name=nythotseat/> Tenev se vrou het die maatskappy se naam geïnspireer terwyl die toepassing nog in ontwikkeling was, deur na die medestigters te verwys as "die Robin Hood van finansies."<ref>{{cite news |last=Melin |first=Anders |title=Robinhood Duo Ride Trading Frenzy to Billionaire Riches |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-29/robinhood-duo-ride-retail-trading-frenzy-to-billionaire-riches |work=Bloomberg |date=29 Julie 2021}}</ref> Tenev het die ontwikkeling van die tegnologie en kode vir die skep van die Robinhood-toepassing gelei.<ref name=nythotseat>{{cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Browning |first2=Kellen |last3=Griffith |first3=Erin |title=Robinhood's C.E.O. Is in the Hot Seat |url=https://www.nytimes.com/2021/02/02/technology/robinhood-ceo-vlad-tenev.html |work=New York Times |date=2 Februarie 2021}}</ref> Tydens die maatskappy se vroeë aanvangskapitaalfase het Tenev en Bhatt na bewering hul konsep aan ongeveer 75 beleggers voorgelê in 'n poging om kapitaal in te samel; dit was nodig om te voldoen aan die vereistes van die Financial Industry Regulatory Authority (FINRA) rakende voldoende kapitaal om as 'n geregistreerde makelaar-handelaar te kan funksioneer.<ref>{{cite news |last1=Mazarakis |first1=Anna |last2=Shontell |first2=Alyson |title=The founders of Robinhood, a no-fee stock-trading app, were initially rejected by 75 venture capitalists — now their startup is worth $1.3 billion |url=https://www.businessinsider.com/robinhood-app-vlad-tenev-founder-free-stock-trading-valuation-2017-7 |work=Business Insider |date=6 Julie 2017}}</ref><ref name=obs/> Om vroeë steun van die waagkapitalis Tim Draper te verkry, het Tenev en Bhatt aangedui dat hulle ingestem het om van hul salarisse af te sien totdat die regulatoriese lisensie amptelik aan Robinhood toegeken is.<ref name=obs>{{cite news |last=Cao |first=Sissi |title=Robinhood CEO Opens Up About How He Convinced Tim Draper to Back His Crazy Idea |url=https://observer.com/2018/09/robinhood-ceo-tells-how-he-convinced-tim-draper-back-idea/ |work=Observer |date=10 September 2018}}</ref> Teen die einde van 2013 het Robinhood 'n makelaarsdiens aangekondig wat handel sonder kommissie moontlik sou maak, wat volgens Tenev daartoe gelei het dat die waglys "die hoogte in geskiet het".<ref name=marketwatch/> Hy het verklaar dat sy doelwit handel sonder kommissie regoor die hele bedryf was.<ref name=marketwatch/> Tenev en Bhatt het miljardêrs geword ná 'n befondsingsronde in Mei 2018 wat Robinhood se waardasie tot $6 miljard verhoog het.<ref name="bloomberg.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/new-tech-billionaires-2018-7?r=US&IR=T/|title=Meet the 11 new tech billionaires that emerged in 2018|access-date=23 Julie 2018}}</ref> In November 2020 het Tenev die enigste uitvoerende hoof ([[HUB]]) van Robinhood geword, nadat hy voorheen die titel van mede-uitvoerende hoof met Bhatt gedeel het.<ref>{{cite web|title=This app completely disrupted the trading industry |url=https://www.cnn.com/2019/12/13/investing/robinhood-free-trading-fractional-shares/index.html|publisher=[[CNN]]|date=13 Desember 2019}}</ref> Die volgende jaar het Robinhood sy debuut op die aandelemark gemaak. Die [[maatskappy]] se aanvanklike openbare aanbod (IPO) het dit op 'n waardasie van $32 miljard geplaas.<ref>{{cite web|title=Robinhood valued at $32 billion after selling shares in IPO at $38 per share|url=https://www.cnbc.com/2021/07/28/robinhood-valued-at-32-billion-after-selling-shares-in-ipo-at-38-per-share-source-says.html|publisher=CNBC|date=28 Julie 2021}}</ref> Tydens die "[[GameStop kortdruk-aksie|kort-druk]]"-gebeure (gedwonge terugkoop van aandele) met GameStop en AMC Entertainment in Januarie 2021,<ref name=":1">{{Cite news |last1=Popper |first1=Nathaniel |last2=Phillips |first2=Matt |date=2021-02-18 |title=In GameStop Saga, Robinhood Is Cast as the Villain |url=https://www.nytimes.com/2021/02/18/business/gamestop-robinhood-hearing.html |access-date=2021-02-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> het Robinhood gebruikers verhoed om sekere aandele en opsies te koop,<ref>{{Cite news |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Says Trading Limits Will Protect Firm, Customers |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-29/robinhood-ceo-says-trading-limits-will-protect-firm-customers |access-date=2021-01-29 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> met die rede dat hulle nie aan federale vereistes vir deposito's by die verrekeningshuis kon voldoen nie.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Robinhood restricts trading in GameStop, other names involved in frenzy |url=https://www.cnbc.com/2021/01/28/robinhood-interactive-brokers-restrict-trading-in-gamestop-s.html |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Collins |first1=Eliza |date=18 Februarie, 2021 |title=Who Are Keith Gill and Other Key Players at the GameStop Hearing? |url=https://www.wsj.com/articles/gamestop-stock-hearing-keith-gill-reddit-robinhood-11613652307?st=hq0ll9n34cbmw9v&reflink=desktopwebshare_permalink |access-date=18 Februarie 2021 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Tenev het die besluit in die openbaar verdedig,<ref>{{Cite web |date=2021-01-29 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev speaks out on decision to restrict trading on GameStop and other stocks |url=https://www.cnbc.com/video/2021/01/28/robinhood-ceo-vlad-tenev-on-decision-to-restrict-trading-on-gamestop.html |access-date=2021-01-29 |website=CNBC |language=en}}</ref> wat tot kritiek gelei het van gebruikers en politici wat die maatskappy daarvan beskuldig het dat hy institusionele beleggers beskerm.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Robinhood founder Vlad Tenev says app blocked GameStop buys to "protect investors"|url=https://www.newsweek.com/robinhood-founder-vlad-tenev-says-app-blocked-gamestop-buys-protect-investors-1565252|access-date=2021-01-29|website=Newsweek|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Februarie 2021 |title=Under fire, Robinhood CEO apologizes to Congress for restricting trading |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/under-fire-robinhood-ceo-apologizes-congress-restricting-trading-n1258285 |access-date=2021-02-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> Op 18 Februarie 2021 het Tenev voor die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] se komitee oor finansiële dienste getuig; hy het om verskoning gevra vir die opskorting van handel, maar volgehou dat hy niks verkeerd gedoen het nie.<ref name=":1" /> Sebastian Stan het die rol van Tenev vertolk in die 2023-rolprent *Dumb Money*, 'n drama oor die GameStop-"short squeeze".<ref>{{Cite web |date=2023-06-21 |title='Dumb Money' First Look: The GameStop Stock Frenzy Is Now a Movie |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2023/06/dumb-money-first-look |access-date=2023-10-18 |website=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> Tenev het verklaar dat sy doelwit vir Robinhood is om 'n "finansiële supertoepassing" te word<ref>{{cite news |last=Thomas |first=Daragh |title=Robinhood's CEO Has A 'Super App' Vision For Prediction Markets |url=https://www.benzinga.com/markets/prediction-markets/26/03/51140092/robinhoods-ceo-has-a-super-app-vision-for-prediction-markets |work=Benzinga |date=9 Maart 2026}}</ref> wat met Fidelity Investments en Charles Schwab Corporation meeding,<ref name=marketwatch>{{cite news |last=Gottsegen |first=Gordon |title=Robinhood's Vlad Tenev has led a trading revolution to become a new Wall Street power |url=https://www.marketwatch.com/story/robinhoods-vlad-tenev-has-led-a-trading-revolution-to-become-a-new-wall-street-power-6a73bf9b |work=MarketWatch |date=27 Junie 2025}}</ref> terwyl dit ook [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[blokketting]]]tegnologie insluit.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Jeff John |title=How memestock mania forced CEO Vlad Tenev to reinvent Robinhood—and himself |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-trading-investing-wealth-management-ai-blockchain/ |work=Fortune Magazine |date=30 Julie 2024}}</ref> ===Openbare redevoering=== Tenev is genooi om as hoofspreker by UCLA se gradeplegtigheid in wiskunde in 2019 op te tree.<ref name=speaker/> Hy het by Fortune Brainstorm Tech,<ref>{{cite news |last=Schwartz |first=Leo |title=Robinhood CEO Vlad Tenev touts crypto and tokenization as the natural transition for financial services: 'An obvious technology advantage' |url=https://fortune.com/2024/07/15/robinhood-ceo-vlad-tenev-crypto-stocks-tokenization-gamestop/ |work=Fortune |date=15 Julie 2024}}</ref> All-In Summit,<ref>{{cite news |last=Bernard |first=Zoe |title=First, All-In Red-Pilled the Billionaires. Now They're Coming for Everyone Else |url=https://www.vanityfair.com/news/story/all-in-is-coming-for-everyone-else |work=Vanity Fair |date=25 September 2025}}</ref> TEDAI<ref name=tednpr>{{cite news |last1=Zomorodi |first1=Manoush |last2=Lett |first2=Phoebe |last3=Meshkinpour |first3=Sanaz |title=AI will change work. Our history shows that's normal |url=https://www.npr.org/2026/04/03/nx-s1-5761011/ai-will-change-work-our-history-shows-thats-normal |work=NPR |date=3 April 2026}}</ref> en TechCrunch Disrupt opgetree. <ref>{{cite news |last=Simonds |first=Lauren |title=Vlad Tenev shares Robinhood’s next chapter at TechCrunch Disrupt 2023 |url=https://techcrunch.com/2023/08/15/vlad-tenev-shares-robinhoods-next-chapter-at-techcrunch-disrupt-2023/ |work=TechCrunch |date=15 Augustus 2023}}</ref> ===Harmonic=== Tenev was in 2023 medestigter van Harmonic, 'n nuwe onderneming in [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat in [[Palo Alto]] gebaseer is en waar hy as uitvoerende voorsitter dien.<ref>{{Cite web |last=Victor |first=John |date=8 Augustus 2024 |title=Sequoia Capital Has Discussed Funding AI Reasoning Startup Cofounded by Robinhood CEO |url=https://www.theinformation.com/articles/sequoia-capital-has-discussed-funding-ai-reasoning-startup-cofounded-by-robinhood-ceo |website=The Information |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=10 Junie 2024 |title=Exclusive: Robinhood CEO backs startup to boost AI's math skills |url=https://www.axios.com/2024/06/10/robinhood-ceo-vlad-tenev-startup-ai-math |website=Axios}}</ref> Die maatskappy se doelwit is om KI-[[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasies]] vir toepassings in sektore soos die motorbedryf, lugvaart en medisyne te verminder<ref name=":2"/> deur "Lean"-kode te genereer en te verifieer,<ref name=nyth>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=23 September 2024 |title=Is Math the Path to Chatbots That Don't Make Stuff Up? |url=https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-url=https://20240924084639/https://www.nytimes.com/2024/09/23/technology/ai-chatbots-chatgpt-math.html |archive-date=24 September 2024 |work=The New York Times}}</ref> asook om KI se wiskundige vaardighede te verbeter.<ref name=":2" /> Wanneer dit gevra word, verskaf die maatskappy se [[kletsbot]], Aristotle, antwoorde op wiskundige vrae, tesame met die redenasie agter die antwoord.<ref name=nyth/> Teen Junie 2024 het Harmonic 'n sukseskoers van 83% op F2F – 'n wiskundige maatstaf – behaal, met die hulp van rekenaarsimboliese wiskundestelsels. Die kletsbot is opgelei met behulp van sintetiese wiskundige bewyse – rekenaargegenereerde voorbeelde wat gebruik word om probleemoplossing aan te leer<ref name=":2"/> – en dit het in Julie 2025 'n "verrigting van die hoogste gehalte" by die Internasionale Wiskunde-olimpiade gelewer.<ref name=nyth/> Teen November 2025 het Harmonic 'n totale kapitaalbedrag van $295 miljoen ingesamel, wat gelei het tot 'n waardasie van $1,45 miljard.<ref>{{cite news |last=Hu |first=Krystal |title=Robinhood CEO's math-focused AI startup Harmonic valued at $1.45 billion in latest fundraising |url=https://www.reuters.com/business/robinhood-ceos-math-focused-ai-startup-harmonic-valued-145-billion-latest-2025-11-25/ |work=Reuters |date=25 November 2025}}</ref> == Persoonlike lewe == Tenev is getroud met Celina A. Tenev, 'n medestigter van die noodgesondheidsdiens Call9.<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Call9: Modernizing Emergency Care |url=https://nychealthtech.org/call9-modernizing-emergency-care/ |access-date=2022-03-23 |website=Center for Health Technology Hunter College |language=en-US}}</ref> Hulle het drie kinders.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Jeff John |last2=Royle |first2=Oriana Rose |date=2024-07-30 |title=The education of Robinhood's Vlad Tenev |url=https://fortune.com/2024/07/30/robinhood-vlad-tenev-ceo-daily/ |access-date=2025-07-19 |website=Fortune}}</ref> Tenev is 'n fiksheidsentoesias en skryf sy vermoë om stres te hanteer aan sy oefenroetine toe.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> In 2025 het Tenev $125 000 aan die TJ Partnership Fund geskenk – die grootste skenking in die skool se geskiedenis – wat sy voormalige hoërskool bevoordeel het.<ref>{{cite news |last1=Gravesq |first1=Ginny |date=24 Januarie 2024 |title=Robinhood CEO Vlad Tenev Works Out for a Balanced Life |url=https://www.menshealth.com/fitness/a46488203/vlad-tenev-robinhood-workout/ |publisher=Men's Health}}</ref> ===Sienings=== Tenev het gepraat oor hoe sy grootwordjare as immigrant – veral die spaarsamigheid van sy jeug en die finansiële onstabiliteit in Bulgarye – sy siening oor toegang tot kapitaal en markte gevorm het.<ref name=axios/> Hy het ook die impak van kunsmatige intelligensie op finansies en belegging bespreek<ref name=aiinvest>{{cite news |last=Paoli |first=Nino |title=Robinhood CEO says just like every company became a tech company, every company will become an AI company—but faster |url=https://fortune.com/2025/09/13/ai-business-investment-platform-shift-transformation-robinhood-ceo/ |work=Fortune |date=13 September 2025}}</ref> – onder meer tydens 'n TEDAI-praatjie<ref name=tednpr/> – en aangevoer dat menslike handelaars sentraal sou bly, ten spyte van vooruitgang in outomatisering.<ref name=aiinvest/> In Junie 2018 het Tenev in 'n onderhoud met ''CB Insights'' verklaar dat hy 'n vroeë en uitgesproke voorstander van [[Kriptogeld|kripto]] was, en hy het die "blywende krag" daarvan beklemtoon tydens Robinhood se bekendstelling van sy kripto-aanbiedinge.<ref>{{cite news |title=Vlad Tenev: We believe crypto has staying power |url=https://finance.yahoo.com/sectors/technology/articles/ai-tokenomics-hidden-cost-problem-110635798.html |work=Yahoo! Finance |date=20 Junie 2018 |format=Video}}</ref> ==Erkenning== {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning of lys !Kategorie !Uitslag !Verw. |- |2016 |[[Forbes]] 30 Under 30 |Jong handelaars in finansiële instrumente |Wenner |<ref>{{Cite web|last=Vardi|first=Nathan|title=30 Under 30 Finance: The Top Young Traders, Bankers And Dealmakers|url=https://www.forbes.com/sites/nathanvardi/2016/01/04/30-under-30-finance-the-top-young-traders-bankers-and-dealmakers-4/|access-date=2021-07-12|website=Forbes|language=en}}</ref> |- |2022 |Forbes 30 Under 30 se erelys | | |<ref>{{cite web|title=Vlad Tenev|url=https://www.forbes.com/profile/vlad-tenev/?sh=6a48e93b2372|work=[[Forbes]]|date=2022-03-28}}</ref> |- |2025 |Fortune se lys van die 100 invloedrykste mense in die sakewêreld | | |<ref>{{Cite web|title=100 Most Powerful People in Business|url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/2025/vlad-tenev/|website=Fortune|language=en}}</ref> |- |2025 |Forbes 400 | | |<ref>{{cite web|last=Castellanos|first=Martina|title=The 10 Youngest Billionaires On The 2025 Forbes 400 List|url=https://www.forbes.com/sites/martinacastellanos/2025/09/09/the-10-youngest-billionaires-on-the-2025-forbes-400-list/|work=[[Forbes]]|date=2025-09-09}}</ref> |} ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tenev, Vlad}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 10c6vxludx2s3d5nexlrgtadvjncqxc 1 469994 2974206 2026-09-30T09:43:16Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2974206 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469995 2974233 2026-09-30T10:59:31Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2974233 wikitext text/x-wiki Die '''Pollystraat-kunssentrum''' ([[Engels]]: ''Polly Street Art Centre'') was ’n kunsopleidingsentrum in [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]. Dit het in die laat 1940’s uit ’n gemeenskapsentrum vir swart inwoners ontwikkel en het veral ná die aanstelling van [[Cecil Skotnes]] in 1952 ’n belangrike opleidingsplek vir swart kunstenaars geword.<ref name="PollyEra">{{Cite web|title=The Polly Street Era|url=https://sahistory.org.za/archive/polly-street-era|website=South African History Online|language=en|access-date=2026-09-30}}</ref> Kunstenaars wat daar opleiding ontvang het, sluit onder andere [[Durant Sihlali]], [[Ephraim Ngatane]], [[Sydney Kumalo]], [[Louis Maqhubela]] en [[Lucas Sithole]] in.<ref name="A4">{{Cite web|title=Local Art • 1948|url=https://www.a4arts.org/harvest/recynStBPFSdNPcuN-local-art-1948|website=A4 Arts Foundation|language=en|access-date=2026-09-30}}</ref> ==Ontstaan== Die sentrum se oorsprong lê in inisiatiewe van die Johannesburgse plaaslike komitee vir volwasse onderwys vir nie-Europeërs, wat in samewerking met die stadsraad die gebruik van ’n saal in Pollystraat verkry het. Die stadsraad het in 1949 ’n beampte vir kulturele ontspanning aangestel. Met Skotnes se aanstelling in 1952 het kunsonderrig ’n meer prominente deel van die sentrum se bedrywighede geword.<ref name="PollyEra"/> ==Kunsopleiding== Skotnes het ’n netwerk van ondersteuners opgebou wat kunsmateriaal, voedsel en uitstalgeleenthede beskikbaar gestel het. Die sentrum het aanvanklik hoofsaaklik vir skilders voorsiening gemaak en het nie behoorlike beeldhougeriewe gehad nie. Waterverf was ’n gewilde medium omdat dit betreklik min werkruimte vereis het.<ref name="Koloane">{{Cite web|last=Koloane|first=David|title=Polly Street and the Amadlozi Group|url=https://www.resbank.co.za/content/dam/sarb/newsroom/gallery/art-book/Page%20157to168.pdf|website=Suid-Afrikaanse Reserwebank|pages=162–165|format=PDF|language=en|access-date=2026-09-30}}</ref> Die gebruik van bekostigbare terracottaklei, wat ook vir die vervaardiging van bakstene gebruik is, het beeldhouopleiding moontlik gemaak. Skotnes het kunstenaars met aanleg vir driedimensionele werk, onder wie Kumalo, [[Ezrom Legae]] en Ben Arnold, aangemoedig om daarmee te eksperimenteer. Hierdie ontwikkeling het tot opdragte en uitstallings vir kunstenaars van die sentrum gelei.<ref name="Koloane"/> ==Kunstenaars en kunsbenaderings== Die sentrum het kunstenaars met uiteenlopende benaderings opgelewer. Sihlali en Ngatane het onder meer die stedelike omgewing en die lewe in swart woonbuurte uitgebeeld.<ref name="PollyEra"/> Skotnes het studente ook aangemoedig om beeldhouwerk uit Wes- en Sentraal-Afrika te bestudeer.<ref name="A4"/> Kumalo het aanvanklik as student by die sentrum aangesluit en later ’n onderrigrol vervul. Hy het ook opleiding by die beeldhouer [[Edoardo Villa]] ontvang. Legae en Ben Arnold was eweneens betrokke by die voortsetting van die onderrigtradisie.<ref name="Koloane"/> ==Verskuiwing en latere ontwikkeling== Die kunsprogram is gedurende die 1960’s na die Jubilee-kunssentrum in Johannesburg verskuif. Politieke druk en die beperkings van [[apartheid]] het die voortbestaan van kunsopleiding vir swart inwoners in die middestad bemoeilik. Kunswerkswinkels is vervolgens in die swart woonbuurte uitgebrei, en die Jubilee-inisiatief is later na die Mofolo-kunssentrum in [[Soweto]] verskuif.<ref name="Mofolo">{{Cite web|title=Mofolo Arts Centre|url=https://sahistory.org.za/place/mofolo-arts-centre|website=South African History Online|language=en|access-date=2026-09-30}}</ref> ==Nalatenskap== Pollystraat het ’n belangrike rol in die ontwikkeling van gemeenskapsgebaseerde kunsopleiding in Suid-Afrika gespeel. Die sentrum het ’n voorbeeld gebied van gevestigde kunstenaars wat hulle vaardighede aan opkomende kunstenaars oordra.<ref name="Koloane"/> Sy opleidingswerk is later deur instellings soos die Jubilee- en Mofolo-kunssentrums voortgesit.<ref name="Mofolo"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Verdere leeswerk== * Miles, Elza. 2004. ''Polly Street: The Story of an Art Centre''. Johannesburg: The Ampersand Foundation. {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kuns]] [[Kategorie:Johannesburg]] 6cuhhyokpj6kckbpsdehu9wanvj0wbl 1 469996 2974234 2026-09-30T11:00:26Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2974234 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469997 2974238 2026-09-30T11:04:15Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Aapkliersous]] na [[Kruiderysous]] geskuif: Volgens Die Huisgenoot se kookboek 2974238 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Kruiderysous]] 447csj51uy9vcxy7629347wyzvg2vez 1 469998 2974240 2026-09-30T11:04:16Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Bespreking:Aapkliersous]] na [[Bespreking:Kruiderysous]] geskuif: Volgens Die Huisgenoot se kookboek 2974240 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Kruiderysous]] i6edl4w9ipd66dkteb8gjntueiu0mo2 0 469999 2974242 2026-09-30T11:12:35Z Zeetharr 203714 Nuwe bladsy geskep met '==Litema== [[Lêer:Litema.png|duimnael|Litema]] Litema is 'n vorm van tradisionele muurkuns wat met die Basotho verbind word. Dit word gebruik om die mure van huise met dekoratiewe patrone te versier. Die patrone is meestal geometries en kan ook plante en ander dele van die natuur voorstel.<ref>[https://nationalmuseumpublications.co.za/mural-art-in-south-africa/ Mural Art in South Africa - National Museum Publications]</ref> Litema word tradisioneel deur Basotho-...' 2974242 wikitext text/x-wiki ==Litema== [[Lêer:Litema.png|duimnael|Litema]] Litema is 'n vorm van tradisionele muurkuns wat met die Basotho verbind word. Dit word gebruik om die mure van huise met dekoratiewe patrone te versier. Die patrone is meestal geometries en kan ook plante en ander dele van die natuur voorstel.<ref>[https://nationalmuseumpublications.co.za/mural-art-in-south-africa/ Mural Art in South Africa - National Museum Publications]</ref> Litema word tradisioneel deur Basotho-vroue gemaak. Die patrone word op nat modderpleister aangebring deur die oppervlak te krap of patrone daarin te vorm. Daarna kan die patrone met natuurlike pigmente of verf gekleur word.<ref>[https://www.designindaba.com/news/litema On the geometric designs of the Basotho called Litema - Design Indaba]</ref> Die kunsvorm word veral met Lesotho en die Vrystaat in Suid-Afrika verbind. Die woord litema kom van die Sesotho-woord *ho lema*, wat "bewerk" of "verbou" beteken. Die patrone hou daarom ook verband met die landbou en bewerking van grond.<ref>[https://cutscholar.cut.ac.za/items/b96c848d-162a-4cbd-a4f6-5a3c7f45e3b4 Litema Revival of a Disappearing Art - Central University of Technology]</ref> Die patrone van Litema kan verskillende vorms en simmetrieë hê. Sommige patrone herinner aan geploegde landerye, terwyl ander deur plantlewe en diere geïnspireer word. Die patrone word dikwels in herhalende vorms op die mure gerangskik.<ref>[https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S2415-04872023000100007 Litema artivism: community-engaged scholarship with international online learning - SciELO]</ref> Litema is nie 'n permanente vorm van muurkuns nie. Die patrone kan mettertyd vervaag of deur son en swaar reën beskadig word. Daarom word die mure weer versier, veral tydens spesiale geleenthede soos troues en godsdienstige seremonies.<ref>[https://sahistory.org.za/place/basotho-cultural-village Basotho Cultural Village - South African History Online]</ref> Litema is deel van die kulturele erfenis van die Basotho. Die kunsvorm word steeds in sommige gemeenskappe beoefen en navorsers dokumenteer die tegnieke en patrone om die tradisie te help bewaar.<ref>[https://www.nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA-78-E.pdf The sacred art and heritage of Basotho Litema - National Museum]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} d99dlgvspdz8q3wkn3j70yn6ve6wfsn 2974245 2974242 2026-09-30T11:18:21Z Zeetharr 203714 Zeetharr het bladsy [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 10]] na [[Litema]] geskuif 2974242 wikitext text/x-wiki ==Litema== [[Lêer:Litema.png|duimnael|Litema]] Litema is 'n vorm van tradisionele muurkuns wat met die Basotho verbind word. Dit word gebruik om die mure van huise met dekoratiewe patrone te versier. Die patrone is meestal geometries en kan ook plante en ander dele van die natuur voorstel.<ref>[https://nationalmuseumpublications.co.za/mural-art-in-south-africa/ Mural Art in South Africa - National Museum Publications]</ref> Litema word tradisioneel deur Basotho-vroue gemaak. Die patrone word op nat modderpleister aangebring deur die oppervlak te krap of patrone daarin te vorm. Daarna kan die patrone met natuurlike pigmente of verf gekleur word.<ref>[https://www.designindaba.com/news/litema On the geometric designs of the Basotho called Litema - Design Indaba]</ref> Die kunsvorm word veral met Lesotho en die Vrystaat in Suid-Afrika verbind. Die woord litema kom van die Sesotho-woord *ho lema*, wat "bewerk" of "verbou" beteken. Die patrone hou daarom ook verband met die landbou en bewerking van grond.<ref>[https://cutscholar.cut.ac.za/items/b96c848d-162a-4cbd-a4f6-5a3c7f45e3b4 Litema Revival of a Disappearing Art - Central University of Technology]</ref> Die patrone van Litema kan verskillende vorms en simmetrieë hê. Sommige patrone herinner aan geploegde landerye, terwyl ander deur plantlewe en diere geïnspireer word. Die patrone word dikwels in herhalende vorms op die mure gerangskik.<ref>[https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S2415-04872023000100007 Litema artivism: community-engaged scholarship with international online learning - SciELO]</ref> Litema is nie 'n permanente vorm van muurkuns nie. Die patrone kan mettertyd vervaag of deur son en swaar reën beskadig word. Daarom word die mure weer versier, veral tydens spesiale geleenthede soos troues en godsdienstige seremonies.<ref>[https://sahistory.org.za/place/basotho-cultural-village Basotho Cultural Village - South African History Online]</ref> Litema is deel van die kulturele erfenis van die Basotho. Die kunsvorm word steeds in sommige gemeenskappe beoefen en navorsers dokumenteer die tegnieke en patrone om die tradisie te help bewaar.<ref>[https://www.nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA-78-E.pdf The sacred art and heritage of Basotho Litema - National Museum]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} d99dlgvspdz8q3wkn3j70yn6ve6wfsn 2974254 2974245 2026-09-30T11:44:24Z Aliwal2012 39067 Aantal blou skakels bygegooi 2974254 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Litema.png|duimnael|Litema]] '''Litema''' is 'n vorm van tradisionele muurkuns wat met die [[Basotho]] verbind word. Dit word gebruik om die mure van huise met dekoratiewe patrone te versier. Die patrone is meestal geometries en kan ook plante en ander dele van die natuur voorstel.<ref>[https://nationalmuseumpublications.co.za/mural-art-in-south-africa/ Mural Art in South Africa - National Museum Publications]</ref> Litema word tradisioneel deur Basotho-vroue gemaak. Die patrone word op nat modderpleister aangebring deur die oppervlak te krap of patrone daarin te vorm. Daarna kan die patrone met natuurlike pigmente of verf gekleur word.<ref>[https://www.designindaba.com/news/litema On the geometric designs of the Basotho called Litema - Design Indaba]</ref> Die kunsvorm word veral met [[Lesotho]] en die [[Vrystaat]] in Suid-Afrika verbind. Die woord litema kom van die [[Sesotho]]-woord *ho lema*, wat "bewerk" of "verbou" beteken. Die patrone hou daarom ook verband met die [[landbou]] en bewerking van grond.<ref>[https://cutscholar.cut.ac.za/items/b96c848d-162a-4cbd-a4f6-5a3c7f45e3b4 Litema Revival of a Disappearing Art - Central University of Technology]</ref> Die patrone van Litema kan verskillende vorms en simmetrieë hê. Sommige patrone herinner aan geploegde landerye, terwyl ander deur plantlewe en diere geïnspireer word. Die patrone word dikwels in herhalende vorms op die mure gerangskik.<ref>[https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S2415-04872023000100007 Litema artivism: community-engaged scholarship with international online learning - SciELO]</ref> Litema is nie 'n permanente vorm van muurkuns nie. Die patrone kan mettertyd vervaag of deur son en swaar reën beskadig word. Daarom word die mure weer versier, veral tydens spesiale geleenthede soos troues en godsdienstige seremonies.<ref>[https://sahistory.org.za/place/basotho-cultural-village Basotho Cultural Village - South African History Online]</ref> Litema is deel van die kulturele erfenis van die Basotho. Die kunsvorm word steeds in sommige gemeenskappe beoefen en navorsers dokumenteer die tegnieke en patrone om die [[tradisie]] te help bewaar.<ref>[https://www.nationalmuseum.co.za/wp-content/uploads/2019/02/CULNA-78-E.pdf The sacred art and heritage of Basotho Litema - National Museum]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ogu9uesqi8sodndzp41nwkaa3px8m0q